İstatistik Tutum Ölçeği: Geliştirme,
Güvenirlik ve Geçerlilik Çalışması
H. Coşkun Çelik
Uluslararası Bilimin Işığında Eğitimsel Liderlik Konferansı
22-24 Mayıs 2014 / Siirt
Veriler söz konusu olunca istatistik bilimi akla gelir. Verilerin toplanması,
işlenmesi, özetlenmesi, topluma ilişkin genel bilgilerin elde edilmesiyle
uğraşan istatistik bilim dalıdır.
Karar verme yaşamımızın önemli bir parçasıdır ve yaşamımız boyunca
aldığımız kararlarda farkında olmadan istatistiği kullanırız. Sahip
olduğumuz bilgi, tutum ve değerlere dayalı olarak kararlar alırız. Veri
gruplarını çözümlemede, belirsiz durumlarla karşılaşıldığında karar almada
bize yardımcı olan istatistik diğer bilim dalları ile de ilişkilidir ve
matematiğe dayalı olan kuramını uygulamaya geçirerek birçok alanda
önemli katkılarda bulunmaktadır.
İstatistiğe yönelik tutumlar, istatistiğin büyük veri gruplarının
yorumlanmasını ve düzenlenmesini sağlayan bilimsel bir yöntem olduğunu
göz önünde bulundurmakla ilgilidir. İstatistik bilimi çeşitli konularda
geleceğe ilişkin tahminler yapmayı, sunmayı ve onları yorumlayarak elde
edilen sonuçları kitlelere aktarabilmeyi sağlar. Kitlelerin birinde de
üniversite öğrencileri yer almaktadır.
İstatistiğe yönelik tutum istatistiksel başarıyı olumlu yönde etkiler.
Sosyal bilimler alanında yapılan araştırmalarda ölçme araçları önemli yer
tutmaktadır. Bundan dolayı geçerli ve güvenilir bir ölçme aracıyla
istatistiğe yönelik tutumların değerlendirilmesinin önemi ortaya
çıkmaktadır. Bu çerçevede araştırmanın amacı üniversite öğrencilerinin
istatistiğe yönelik tutumlarını belirleyebilecek bir “İstatistik Tutum
Ölçeği (ITO)” geliştirmektir.
2.1. Evren ve Örneklem: Araştırmanın çalışma grubunu, 2009-2010
öğretim yılı güz döneminde Siirt Üniversitesi ve Dicle Üniversitesi Eğitim
Fakültesi İlköğretim Matematik Öğretmenliği Programında öğrenim gören
İstatistik ve Olasılık dersi almış 401 öğretmen adayı oluşturmaktadır.
Çalışma grubundaki tüm öğrencilere ulaşılması düşünüldüğünden örneklem
alma yoluna gidilmemiştir.
2.2. Veri Toplama Araçları: Çalışmada veri toplamak amacıyla, kişisel
bilgiler ile ITO taslak ölçek formu kullanılmıştır. Taslak ölçek
oluşturulurken literatürde belirtilen ölçme araçlarının geliştirilmesinde
kullanılan
(a)ölçek maddelerinin oluşturulması, (b)uzman görüşüne
başvurulması, (c)ön deneme, (d)geçerlik ve güvenirlik çalışması aşamaları
izlenmiştir.
a)Ölçek
maddelerinin
oluşturulması:
Ölçek
maddelerinin
oluşturulmasında literatürdeki benzer ölçeklerden ve öğrenci
görüşlerinden yararlanılmıştır. Madde havuzu oluşturmak için İstatistik
ve Olasılık dersi almış 42 öğrenciye (1)İstatistik nedir, istatistik
hakkında neler biliyorsunuz?, (2)İstatistiğin eğitimdeki önemi ile ilgili
düşünceleriniz nelerdir?, (3)İstatistiğin mesleki yaşamdaki yararlarını
açıklayınız? gibi açık uçlu sorular sorularak görüşleri alınmıştır.
Bu aşamada tutum cümlesi olabilecek ifadeler sistematik olarak seçilmiş
ve literatürde yer alan diğer ölçeklerin de incelenmesi sonucunda
ölçekte yer alabilecek bilişsel, duyuşsal ve davranışsal ifadeler içeren
60 tutum ifadesi (32 olumlu, 28 olumsuz madde) taslak ölçekte yer
almıştır.
b) Uzman görüşüne başvurulması: Taslak ölçek, Ölçme ve Değerlendirme
alanında, İstatistik alanında ve Türk Dili alanında uzman 6 akademisyenin
görüşüne sunulmuştur. Akademisyenlerden ölçek maddeleri için “Tamamen
Ölçüyor”, “Kısmen Ölçüyor” ve “Hiç Ölçmüyor” seçeneklerinden birisini
işaretlemeleri istenmiştir. Bu süreçte akademisyenlerin en az üçünün
“Tamamen Ölçüyor” diye işaretlediği 54 madde ölçek kapsamına
alınmıştır.
c) Ön deneme: Bu aşamada, 54 maddeden oluşan ölçek, cevaplanabilme
süresi ve anlaşılırlığının belirlenmesi amacıyla çalışma grubunda yer
almayan 55 öğrenciye uygulanmıştır. Uygulama sonunda öğrenciler
tarafından anlaşılmayan dört madde ölçekten çıkarılmıştır. Böylece 50
maddeden (27 olumlu 23 olumsuz) oluşan taslak ölçeğe son şekli
verilmiştir. İzleyen süreçte taslak ölçek çalışma kapsamındaki öğrencilere
uygulanmış ve ölçek puanlarının dağılımına ilişkin analizler yapılmıştır.
d) Geçerlik ve güvenirlik Çalışması: Taslak ölçek çalışma kapsamındaki
409 öğretmen adayına uygulanmıştır. Uygulama sonuçlarının puanlanması
aşamasında ölçekteki olumlu maddeler “tamamen katılıyorum=5”,
“katılıyorum=4”,
“kararsızım=3”,
“katılmıyorum=2”,
“kesinlikle
katılmıyorum=1” şeklinde 5’ten 1’ e doğru puanlanmış; olumsuz maddeler
de ise puan değerleri ters çevrilmiştir. Dolayısıyla ölçekten alınabilecek
en yüksek puan 250, en düşük puan ise 50’dir. Puanlama aşamasında eksik
ve hatalı işaretlendiği tespit edilen 8 ölçek kapsam dışı tutulmuştur.
Geçerli sayılan 401 ölçme aracından elde edilen veriler kullanılarak
taslak ölçeğin güvenirliği ve geçerliği belirlenmiştir.
2.3. Verilerin Analizi: Ölçeğe ilişkin verilerin analizinde SPSS 15.0
paket programı kullanılmıştır. Ölçekte yer alan maddelerin ölçeğe
katkısını incelemek ve iyi işlemeyen maddeleri belirlemek için ilk
aşamada madde analizi uygulanmıştır. Çalışmada ölçeğin maddelerine
ilişkin madde toplam test korelasyonları Pearson momentler çarpımı
korelasyon katsayısı hesaplanarak bulunmuştur. Bu aşamada madde
toplam korelasyonu 0,30’dan düşük olan maddeler ölçekten çıkarılmıştır.
İkinci aşamada ise ITO’ya ilişkin veriler faktör analizine tabi tutulmuş,
temel bileşenler analizi seçilmiş ve varimax dik döndürme tekniği
uygulanmıştır. Bu çözümlemede faktör yük değerleri 0,45’in altında olan
maddeler ile yüksek iki yük değeri arasındaki fark en az 0,10 olan
maddeler ölçekten çıkarılmıştır.
Ölçeğin güvenirlik ve geçerliğinin yüksek olması amacıyla hangi maddelerin
seçilmesi gerektiğini belirlemek için uygulanan madde analizi çözümlemesinde,
her bir maddenin ölçme gücünü değerlendirebilmek için madde toplam puan
korelasyonuna dayalı madde analizi yapılmıştır.
Madde No
M1
M2
M3
M4
M5
M6
M7
M8
M9
M10
M11
M12
M13
M14
M15
M16
M17
MTPK
,602*
,610*
,454*
,369*
,398*
,291
,548*
,120
,408*
,058
,598*
,549*
,441*
,114
,491*
,391*
,586*
Madde No
M18
M19
M20
M21
M22
M23
M24
M25
M26
M27
M28
M29
M30
M31
M32
M33
M34
*p<0,01; MTPK Madde toplam puan korelasyonu<0,30
MTPK
-,563
,554*
,501*
,521*
,521*
,448*
,300
,453*
,223
,139
,549*
,482*
,455*
,502*
,434*
,460*
,419*
Madde No
M35
M36
M37
M38
M39
M40
M41
M42
M43
M44
M45
M46
M47
M48
M49
M50
MTPK
,450*
,482*
,390*
,674*
,363*
,404*
,591*
,525*
,374*
,527*
,549*
,513*
,310*
,247
,456*
,399*
İkinci aşamada gerçekleştirilecek Faktör Analizi çözümlemesi için veri
yapısının uygunluğu KMO ve Barlett küresellik testi ile değerlendirilmiştir.
KMO katsayısı 0,922 ve Barlett küresellik testi (2=6180,320; p<0,01) anlamlı
bulunmuştur. Bulunan KMO değeri veri yapısının faktör analizi yapabilmek için
mükemmel derecede yeterli olduğunu ve Barlett testinde elde edilen ki-kare
değerinin anlamlı olması verilerin çok değişkenli normal dağılımdan geldiğini
göstermektedir.
Elde edilen değerler verilerimize faktör analizinin uygulanabileceğini
göstermiştir. Bu süreçte ölçek verilerine faktör sayısına herhangi bir
sınırlama getirmeden uygulanan ilk faktör analizi çözümlemesinde, ölçekteki
maddelerin özdeğeri 1’den büyük olan 8 faktör altında toplandığı ve bu
faktörlerin ölçeğe ilişkin varyansın %54,74’ünü açıkladığı belirlenmiştir.
Faktör sayısının belirlenmesinde kullanılan diğer bir yöntem olan yamaçbirikinti grafiğinin incelenmesi yapılan değerlendirmeyi destekleyecek
nitelikte olmalıdır. Grafik incelendiğinde, yüksek ivmeli hızlı düşüşlerin
olduğu optimal faktör sayısının üç
olmasına
karar verilmiştir.
Scree
Plot
12
10
Eigenvalue
8
6
4
2
0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41
Component Number
Bu süreçte Ölçek için belirlenen üç faktöre ilişkin özdeğerler, varyans
yüzdeleri ve toplam varyans yüzdeleri sonraki Tabloda gösterilmiştir.
Ölçeğe ilişkin faktör sayısının beklenenden çok fazla olması nedeniyle bu
sayının azaltılması düşünülmüştür. Ölçeğin faktörleri incelendiğinde,
özdeğeri yüksek olan ilk üç faktörün ölçeğe ilişkin toplam varyansın
%39,539’unu açıkladığı belirlenmiştir. Bu varyans oranı ölçeğin üç faktörden
oluşan bir ölçek olarak değerlendirilebileceğini gösterir.
Tablo : Faktör Analizi Sonucunda Elde Edilen Üç Faktöre İlişkin Bulgular
Faktör
Özdeğer
Varyans Yüzdeleri(%)
Toplam Varyans
Yüzdesi
1
11,471
27,977
27,977
2
2,869
6,996
34,974
3
1,872
4,565
39,539
Ölçeğin faktör sayısı belirlendikten sonraki süreçte faktör analizi
çözümlemesi için faktör sayısı üç olarak kodlanmış ve kullanım sıklığı
nedenleriyle varimax dik döndürme yöntemi kullanılmıştır. ITO’ya ilişkin
yapılan çözümlemeler doğrultusunda, faktör yük değeri 0,45’in altında olan
8 madde ile beraber faktör yük değerleri arasındaki fark 0,1’den az olan 5
madde ölçekten çıkarılmıştır. Böylece ITO’yu oluşturan 28 maddenin üç
faktördeki dağılımı, faktör yükleri ve faktörlerin Cronbach alpfa katsayısı
Tabloda gösterilmiştir.
*Madde Toplam Korelasyonu
Tablo 3. Bazı ITO Maddelerinin Faktörlere Dağılımı, Faktör Yükleri ve
Madde Analizi Sonuçları
No
Madde
F1: Değer
M25 İstatistik rakamsal bilgileri anlamlaştırır.
M34 İstatistik değişik veri toplama yöntemleri önerir.
M30 İstatistik dersi sayısal düşünme yeteneğini
geliştirir.
F2: İlgi
M42 Hayatımın her alanında istatistiği kullanırım.
M2 İstatistik dersi almaktan hoşlanırım.
M46 İstatistik insan hayatının vazgeçilmez bir
parçasıdır.
F3: Zorluk
M4 İstatistik anlaşılması güç bir derstir.
M49 İstatistik formüllerini anlamak zordur.
M33 İstatistik ile ilgili çözümlemeleri anlamak zordur.
Özdeğer
Açıklanan varyans
Cronbach alpha
Madde sayısı
*Madde Toplam Korelasyonu
Bileşenler
F 1
F2
0,695
0,680
0,634
0,726
0,684
0,668
F3
MTK*
0,581
0,539
0,530
0,614
0,662
0,573
0,756
0,585
0,654
0,543
0,624
0,519
7,662 2,535 1,683
Top.
15,470 14,299 12,659 42,428
0,836 0,841 0,792 0,897
12
8
8
28
Tablo 4. Faktörlerin Birbirleriyle ve Toplam Ölçekle Korelasyonları
Faktörler
İlgi (F2)
Zorluk (F3)
Toplam ölçek puanı
0,555**
0,370**
0,811**
İlgi (F2)
-
0,496**
0,843**
Zorluk(F3)
-
-
0,759**
Değer (F1)
**p<0,01
Ölçeğe ait, “değer”, “ilgi” ve “zorluk” alt faktörlerinin birbirleriyle ve
toplam ölçek puanıyla gösterdiği pozitif düzeyde anlamlı korelasyon
katsayıları (p<0,01) geliştirilen ölçeğin ölçmek istenilen özellikleri
ölçmekte olduğunu göstermektedir.
Bu çalışmada, öğretmen adaylarının istatistiğe yönelik tutumlarını
ölçebilecek beş dereceli Likert tipinde bir ITO geliştirilmiş ve ölçeğin
güvenirlik geçerliğine ilişkin bulgular sunulmuştur.
Ölçme aracının geliştirilmesi sürecinde kullanılan ölçek maddelerinin
oluşturulması ve uzman görüşüne başvurulması aşamalarında başlangıçta
60 maddenin yer aldığı ölçekten 10 madde çıkarılarak 50 maddeden
oluşan taslak ölçek oluşturulmuştur. İzleyen süreçte taslak ölçeğe ilişkin
verilere uygulanan madde analizi sonucunda, ölçekle ölçülmek istenen
tutumun ölçülmesine çok az katkıda bulundukları düşünülen 9 madde
ölçekten çıkarılmıştır.
Daha sonra ki aşamada ITO’ya uygulanan ilk faktör analizi
çözümlemesinde, ölçekteki maddelerin özdeğeri 1’den büyük olan 8 faktör
altında toplandığı ve bu faktörlerin ölçeğe ilişkin varyansın %54,747’sini
açıkladığı görülmüştür.
Ölçeğe ilişkin faktör sayısının beklenenden çok fazla olması nedeniyle bu
sayının azaltılması düşünülmüştür. Ölçeğin faktörleri incelendiğinde,
özdeğeri yüksek olan ilk üç faktörün ölçeğe ilişkin toplam varyansın
2/3’ünü açıkladığı görülmüş ve bu süreçte ölçeğin üç faktörlü olmasına
karar verilmiştir.
Bundan sonra ITO’ya uygulanan faktör analizi ve varimax dik döndürme
tekniği sonucunda faktör yük değeri 0,45’in altında olan 8 madde ile
faktör yük değerleri arasındaki fark 0,1’den az olan 5 madde taslak
ölçekten çıkarılmıştır. Böylece başlangıçta 50 maddenin yer aldığı taslak
ölçekten yapılan çözümlemeler sonucunda toplamda 22 madde ölçekten
çıkarılmıştır.
Bu araştırmada geliştirilen ITO’da 10’u olumsuz, 18’si olumlu özellik
gösteren toplam 28 madde yer almakta ve “değer”, “ilgi” ve “zorluk”
şeklinde adlandırılan üç alt faktörden oluşmaktadır. Bu faktörler toplam
varyansın %42,428’ini açıklamıştır. Geliştirilen ölçeğin Cronbach alpha
katsayısının 0,897 olması ölçekte yer alan maddelerin birbiriyle tutarlı ve
aynı özelliği ölçen maddelerden oluştuğunu göstermektedir.
Bu çalışmadan elde edilen sonuçlar sadece eğitim fakültesi öğrencileri ile
sınırlı olduğundan, ölçeğin farklı örneklemler üzerinde uygulanması
literatüre katkı sağlayacaktır.
İLGİNİZE TEŞEKKÜR EDERİM
H. Coşkun Çelik
Download

Slayt 1