Çocuk ve Ergenlerde Özkıyım
Davranışı
Doç.Dr.Devrim Akdemir
Hacettepe Üniversitesi Çocuk ve Ergen
Ruh Sağlığı ve Hastalıkları A.D.
Sunum planı
• Çocuk ve ergenlerdeki özkıyım davranışının
– tanımı
– epidemiyolojisi
– risk etkenleri
– değerlendirme ve tanı
– tedavisi
– önlenmesi
1
Özkıyım Davranışının Tanımı
•
özkıyım düşüncesi → kişinin bildirdiği, herhangi bir kendini öldürme
düşüncesi
•
özkıyım girişimi → kişinin ölmeye niyet ettiği ve ölümcül olma
potansiyeli taşıyan bir yöntemle yapılan, ölümcül olmayan kendini
öldürme girişimi
•
özkıyım → açık ya da örtük bir şekilde ölüm niyetinin olduğu ve
ölümle sonuçlanan özkıyım girişimi
(Silverman ve ark. 2007; Suicide Life-Threat Behav 37(3): 264–277).
Özkıyım Davranışının
Epidemiyolojisi
• tüm dünyada bir halk sağlığı sorunu
– her yıl en az bir milyon insan ölüyor
• Her yıl ABD’de 12 bin Ç & E yatarak tedavi görüyor.
• Ergenlerde en sık psikiyatrik hospitalizasyon nedeni
• özkıyım ergenlik döneminde artmakta
– tamamlanmış 10-14 yaşta 1/100 bin, 15-19 yaşta 10/100 bin
(Centers for Disease Control 2011)
2
Özkıyım Davranışının
Epidemiyolojisi
• 14 yaş↓ girişim tamamlanmış özkıyımdan 50 kat, 15-19
yaşta 15 kat fazla
• ergen
→ özkıyım girişimi K/E=3
→ tamamlanmış özkıyım E/K=5
• özkıyım yöntemi ve ölme niyetinin şiddeti morbidite ve
tamamlanma oranlarını etkiler
• E ateşli silah > ası > CO zehirlenmesi
• K ateşli silah > toksik madde > ası ve CO
Özkıyım Davranışının
Epidemiyolojisi
• üniversitedeki gençlerin %7’si yaşamları boyunca en az
bir kez özkıyım girişiminde bulunmakta (Eskin ve ark. 2005).
• TUİK 2012
– 15 yaş altında 106 (53 erkek, 53 kız)
– 15-19 yaş 369 (196 erkek, 173 kız)
• yaş gruplarına göre 2. sırada (20-24 yaşta 372 kişi)
• hastalık, aile geçimsizliği, duygusal ilişki,
öğrenim başarısızlığı
– 15-24 yaş en büyük grup (~ 1/3)
3
Özkıyım Davranışının
Epidemiyolojisi
• TUİK 2012
Ası
Kimyasal
Atlama
Suya atlama
Silah
15 yaş ↓
54 (34/20)
5 (1/4)
7 (1/6)
3 (2/1)
33 (15/18)
15-19 yaş
168 (98/70)
23 (3/20)
38 (13/25)
7 (7/0)
110 (63/47)
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
psikiyatrik hastalıklar
daha önce özkıyım girişimi olması/kendine zarar verme davranışı
genetik etkenler
bireysel özellikler
stresli/travmatik yaşam olayları
ailesel risk etkenleri
sosyal ve çevresel etkenler
biyolojik etkenler
antidepresan ilaçlar
özkıyım girişiminin öyküsü
4
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
•
Psikiyatrik hastalıklar (%80-95’inde)
– Duygudurum bozuklukları
• Major depresyon
• Bipolar duygudurum bozukluğu
• %50-75’inde
– Yıkıcı davranış bozuklukları
• Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB)
• Davranım bozukluğu
• 3-6 kat
–
–
–
–
–
–
–
Alkol-madde kullanım bozuklukları
Anksiyete bozuklukları
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (Travma Sonrası Duygudurum Bozukluğu)
Psikotik bozukluklar
Yeme bozuklukları
Disosiyatif bozukluklar
Kişilik bozuklukları
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
•
Major depresyon ve alkol-madde kullanım bozukluğu birlikteliği
–
–
–
–
–
–
–
yüksek düzeyde agresyon ve dürtüsellik
biyokimyasal ve genetik etkenler
zayıf ve yetersiz başetme becerileri
diğer eşlik eden psikiyatrik bozukluklar
çocuklukta istismar, düşük benlik saygısı, suç işleme
depresyon → alkol tüketimi → özkıyım
alkol tüketimi → depresyon → özkıyım
(Ganz ve Sher 2009; Minerva Pediatr 61(3): 333-347).
5
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
•
Bipolar duygudurum bozukluğu
– 14 çalışma (1595 çocuk ve ergen)
• özkıyım düşüncesi
– yaygınlığı %50.4
– sıklığı %14.6
• özkıyım girişimi
– yaygınlığı %25.5
– sıklığı %14.7
• BDB I bozukluğu ve eşlik eden DEHB özkıyım girişimi için en güçlü yordayıcı
– Sonuç: Bipolar duygudurum bozukluğunda
• özkıyım düşüncesi ve girişimi oldukça sık
• ancak yeterince araştırılmıyor.
(Hause ve ark. 2013; Bipolar Disord 15(5): 507-523).
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
•
Daha önce özkıyım girişimi olması
– %25-30’unda
– özellikle erkeklerde önemli
– kızlarda 3 kat, erkeklerde 30 kat riski arttırır.
•
Kendine zarar verme davranışı (KZVD)
– olumsuz yaşam olayları, disfonksiyonel aile dinamikleri, ebeveynler ile zayıf ilişki,
benlik saygısı düşüklüğü
– 12 yaşta KZVD → orta ergenlikte KZVD
→ daha sonraki özkıyım davranışını yorduyor.
(Sourander ve ark. 2006; J Affect Disord 93: 87-96).
6
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Genetik etkenler
– çok sayıda aile, ikiz, evlat edinme çalışmaları
– özkıyım davranışı olanların akrabalarında özkıyım davranışı 5
kat ↑ Ailede özkıyım girişimi öyküsü (%2-30)
– 1º akrabasında özkıyım davranışı olanlarda ÖD 2-4 kat↑
– tamamlanmış özkıyımlar için risk de daha fazla
– dürtüsel agresyon ailesel geçişten sorumlu
• istismar, kaotik aile ortamı, rol modeli olma, psikopatolojinin geçişi…
gibi paylaşılan çevresel etkenler dışında
(Dodig-Curkovic ve ark. 2010; Coll Antropol 34(2): 771–777).
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Bireysel özellikler
– ümitsizlik (Sayar ve ark. 2000; Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi 7(1): 17-24).
– problem çözme becerilerinde yetersizlik (ailesel sorunlar, reddedilme,
başarısızlık, ilişkisel sorunlar….)
– öfke, agresyon ve düşmanlık
(Akın ve Berkem 2012; Marmara Medical Journal 25(3):148-152).
– dürtüsellik
(Akın ve Berkem 2012; Marmara Medical Journal 25(3):148-152).
– düşük benlik saygısı
7
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Stresli/travmatik yaşam olayları
– zorbalığa maruz kalma (Kim ve Leventhal 2008; Int J Adolesc Med Health 20: 133-154
Dobry ve ark. 2013; Int J Adolesc Med Health 25: 295-299).
– çocuklukta duygusal, fiziksel, cinsel istismara maruz kalma
(Fergussun ve ark. 2008; Child Abuse Neglect 32: 607-619, O’Brien ve Sher 2013; Int J Adolesc Med Health
25: 201-205).
• zorlama ile vajinal-anal-oral penetrasyon,depresif bozukluk ve TSSB tanıları intihar
girişimi riskini anlamlı oranda artırmakta(İmren Gökçe ve ark. 2013; Marmara Medical Journal
26(1):11-16).
– kronik tıbbi hastalıklar
– savaşlar
– evlat edinilmiş olma (Slap ve ark. 2001; Pediatrics 108(2):E30)
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Ailesel risk etkenleri
•
•
•
•
anne baba psikopatolojisi (%15-47), madde kullanımı
kaotik aile ortamı, ailede saldırganlık, şiddet , kronik stres
sorunlu/dağılmış aileler
olumsuz anne-baba çocuk ilişkisi, anne baba ile iletişim
yetersizliği
• çocukların anne baba rolü üstlenmesi
• güvensiz bağlanma
8
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Sosyal ve çevresel etkenler
– özkıyım kurbanlarında düşünce ve girişim olanlara göre
• akranlarda özkıyım davranışı daha fazla
• medyada dramatik şekilde ve tekrar tekrar yer alma, özkıyım
yöntemi hakkında ayrıntılı bilgi, ünlü birinin girişimi…
• daha fazla ilişkisel problem
• özkıyıma ilişkin iletişim daha az, aileye söz etme daha az
• daha az psikiyatrik tedavi alma
• kontrol → daha fazla psikiyatrik eş tanı, dışa vurum boz.
→ çevre için daha fazla uyarıcı işaret
(Portzky ve ark. 2009; J Adolesc 32(4): 849-62).
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Sosyal ve çevresel etkenler
–
–
–
–
–
–
yoksulluk, işsizlik, göç, bekar olma....
yöntemlere ulaşabilme kolaylığı
yüksek başarı beklentisi ve mükemmelliyetçilik
sosyal çevreye ve değerlere bağlılığın az olması
sosyal desteğin az olması
cinsel yönelim (cinsiyet disforisi, depresyon, madde kullanımı…)
9
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Biyolojik etkenler
– dürtüsellik, öfke ve duygu düzenleme bozukluğu
• serotonerjik işlev bozukluğu
– özkıyım girişiminde bulunmuş ergenlerde prefrontal korteks ve
hipokampusta 5HT2A reseptörlerinde artış, reseptör sonrası süreçlerde
değişiklikler
– serotonin transporter geninin promoter bölgesinde polimorfizm
– erişkinlerde triptofan hidroksilaz 1 geninin polimorfizmi
– şiddet yöntemleriyle ölenlerde BOS’ta 5-HIAA↓
– strese karşı davranışsal yanıtı etkileyen yatkınlığın göstergesi
– HPA ekseninde bozukluk
• prepubertal çocuklarda DST pozitifliği
• ergenlerde uyku öncesi plazma kortizol ↑
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Antidepresan ilaçlar
– antidepresanlarla özellikle SSRI’lar ile özkıyım düşüncesi ve
davranışında artış
– tüm antidepresanlara “black box” uyarısı
– antidepresan reçete edilmesinin azalması ile özkıyım oranlarında
belirgin artış
– antidepresanların davranışsal yan etkileri
– tedavi edilmeyen depresyonda özkıyım riski↑
– antidepresanların dikkatli bir izlemle kullanılması
10
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Özkıyım girişiminin öyküsü
–
–
–
–
–
–
yalnızken
kimseye haber vermeden
planlı bir şekilde
sonucunun yüksek oranda ölüm riski taşıdığını bildiği araçlarla
tekrarlayan şekilde
pişman olmadan…
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
• Mersin Devlet Hast. ve Ünv. Hast.’de ÖG olan ergenler
–
–
–
–
–
–
–
48’i (%75.0) kız, 16’sı (%25.0) erkek
yaş ortalamaları 15.5 ± 1.7
en sık özkıyım yöntemi (s=51, %79.7) ilaç içme
E yıkıcı davranış bozuklukları (s=8, %50.0)
K duygudurum bozuklukları (s=17, %35.4) en sık
anne-babayla çatışma ve iletişim güçlükleri
anneye ve çocuğa şiddet varlığında hastalarda ruhsal sorunlar
fazla
(Çelik ve ark. 2011; Anadolu Psikiyatri Derg 12:280-286).
11
Özkıyım Davranışının Risk
Etkenleri
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
ÖG bulunan 14-18 yaş arasındaki ergenler, 15.7 (SD 2.5), 40 K 6 E
alt-orta sosyoekonomik düzey, parçalanmış aile, ebeveynlerden uzun
süreli ayrılık yaşama oranları yüksek
aile ve yakın çevrelerinde özkıyım girişiminde bulunanlar sık
majör depresyon, uyum boz., konversiyon boz., davranım boz.
%30.2'si girişimi daha önceden planlayarak gerçekleştirmiş
%30.3'ü girişim biçimi, zamanı ve yerini model aldığını belirtmiş
%47.6'sı önce çevresindekilere bu konudan bahsetmiş
%86.7'si aşırı doz ilaç alımı
%46.7'si daha önce en az bir kez özkıyım girişiminde bulunmuş
%37.2'si ağır şiddette intihar girişimi
girişimin şiddetiyle psikiyatrik tanılar arasında anlamlı ilişki yok
(Ercan ve ark. 2000; Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi 7(2):81-91).
Değerlendirme ve Tanı
•
ÖD ile ilişkili olabilecek durumlarda özkıyım düşüncesini sorgulamak
gerekir (örn. DD boz., madde kullanımı, agresyon…)
•
ÖD ile ilişkili risk etkenlerini değerlendirmek önemli
•
yakın dönemde yaşanan stresörlerin varlığı (ailede çatışma,
arkadaştan ayrılma, yasal sorunlar, okul başarısızlığı, okul
değişikliği, ailenin maddi durumunda bozulma…)
•
gerekirse okul ve ev ziyaretleri
12
Tedavi
•
öncelikle yatarak tedavinin gerekliliği belirlenir.
•
özkıyım riskinin yüksek olduğu grup
– yaşam tehlikesi olanlar
–
–
–
–
–
–
yakın zamanda özkıyım girişimi olanlar
öldürücü yöntem kullananlar
psikotik bozukluk, BDB, alkol-madde kullanımı, şiddetli depresyon
inatçı özkıyım düşüncesi
ailenin denetim ve tedavi konusunda yetersiz olması
durumu iyi değerlendirilemeyenler
Tedavi
• acil serviste değerlendirilen hastaların çok azı
tedaviye devam etmekte
• tedaviye katılımı arttıran etkenler
–
–
–
–
ailenin acil serviste psikoeğitimi
ayaktan tedavi planının yapılması
ergen ile anlaşma yapılması, alternatif plan
ulaşılabilir olma
13
Tedavi
•
öldürücü olabilecek ilaç, silah vb denetlenmesine ilişkin aile ile işbirliği
•
bireysel psikoterapi, grup terapisi, aile tedavisi, farmakoterapi….
– bütüncül bir yaklaşım
• psikiyatrik hastalığın tedavisi
• sosyal beceri eğitimi, problem çözme becerisinde ve duygu durum
düzenleme becerilerindeki yetersizliklerin giderilmesi
• aile içi şiddet, evlilik uyumunun değerlendirilmesi ve gerekli müdaheleler
• ihmal & istismar olasılığının değerlendirilmesi
• anne babanın psikopatolojisinin tedavisi
• anne-baba-ergen ilişki ve iletişiminin düzenlenmesi
• çocuk ve ergenle ilişkili kişilerle işbirliği
Önleme
• Okul
• Toplumsal alan
• Sağlık alanında önleme çalışmaları
• Okul alanında önleme çalışmaları
– öğrencilerin problemlerle başa çıkma becerilerini geliştirmek
– konuyla ilgili risk faktörleri açısından öğrencileri bilgilendirmek
– okul ve arkadaş bağlarını güçlendirmek
14
Okul Alanında Önleme
Çalışmaları
• Birincil önleme
– öfke kontrolü (öfke kontrol teknikleri ve duyguları düzenleme..)
– yalnızlığı azaltma (bilişsel davranışsal olarak kişinin yalnızlığını
besleyen faktörlere odaklanma..)
– kişiler arası problemlerini çözebilme (dürtüsel davranışlarla
başetme, düşünme ve bilişsel problem çözebilme becerileri..)
– yardım arama (kurumlara başvurabilmeleri için gençleri
cesaretlendirme ve yardım alma becerilerinin geliştirilmesi..)
– kritik durumlarla başedebilme becerilerinin öğretilmesi
(potansiyel şiddet olaylarının farkına varabilme ve çatışmaların
yeniden çözümlenmesi, stresle baş edebilme yolları..)
Okul Alanında Önleme
Çalışmaları
• Birincil önleme
– öğrencilerin kişisel yeterliliklerinin arttırılması (karar verme, kendini
yönetebilme, anksiyetenin kontrolü ve sosyal becerilerin öğretilmesi..)
– okuldan kaçma davranışının önlenmesi ve okula ilginin
arttırılması (başarısızlığın azaltılması, mesleki ilgilerin geliştirilmesi ve
eğitimsel donanımın arttırılması)
–
–
–
–
ailedeki patolojik davranışların belirlenmesi
öğrenciler için daha iyi bir sosyal ağ oluşturulması
öğretmenlerin öğrencileri daha çok desteklemesi
ailelere silah güvenliği ile ilgili bilgi verilmesi
15
Okul Alanında Önleme
Çalışmaları
• ikincil önleme
– özkıyım düşüncesi varlığında özkıyım davranışını önlemek için
doğru yaklaşım ve kişinin uygun yerlere yönlendirilmesi
– risk taşıyan grubun özelliklerinin bilinmesi ve zamanında etkili bir
şekilde müdahale edilmesi
– uyarı sinyallerini fark etmek
• yeme ve uyku alışkanlıklarında değişme, arkadaş, aile ve düzenli olarak
yapılan aktivitelerden uzaklaşma, isyankar ya da şiddete yönelik davranışlar,
evden kaçma, alkol ya da madde kullanımı, kişilikte belirgin değişiklikler,
depresyon belirtileri..
• özkıyım düşüncesi ile ilgili her türlü söylemin dikkate alınması
•
tarama çalışmaları (depresyon, alkol madde kullanımı, özkıyım düşünceleri,
girişimi..) ve klinik değerlendirme
•
öğretmenlerin konuyla ilgili olarak eğitilmesi
Okul Alanında Önleme
Çalışmaları
• Üçüncül önleme
– özkıyım girişiminin ya da tamamlanmış bir özkıyımın ardından
yapılması gerekenlerle ilgili bilgi sahibi olmak
– potansiyel özkıyım girişimlerinin azaltılması
• özkıyım girişiminde bulunan bireyle çalışılması, öğrencinin okulda
gözetim altında tutulması
• ailesinin ve yakın arkadaşlarının yaşadığı travma etkisinin
azaltılması
• gençler arasında özkıyım denemelerinin önüne geçilmesi
• gereksinim duyan öğrencilerin okul danışmanlarına yönlendirilerek
öğrencilerin duygu durumlarının ve olası özkıyım girişimlerinin
değerlendirilmesi
16
Toplumsal Alanda Önleme
Çalışmaları
– toplumsal kuruluşlarda görev yapan
personelin eğitimi
– kriz merkezleri ve telefon yardım hatlarının
oluşturulması
– silahlara ve ilaçlara ulaşımın sınırlandırılması
– kitle iletişim araçlarında özkıyımla ilgili
haberlerin belirli kriterlere göre sunulması
Sağlık Alanında Önleme
Çalışmaları
• yüksek risk taşıyan bireylerin zamanında
belirlenmesi
• sağlık personelinin eğitilmesi
17
• Teşekkür ederim….
18
Download

Çocuk ve ergenlerde Suicidal davranışlar