ÖNSÖZ
Elinizdeki kitap, Đnsan Kaynakları Yönetimi, Endüstri/Örgüt Psikolojisi ve Örgütsel Davranış
disiplinleri çerçevesinde, bireylerin, iş yaşamlarına özgü davranış örüntülerini incelemek, bu örüntüleri
tanıtmak ve sorunlara çözüm önerileri üretebilmek amacıyla hazırlanmıştır. Kitabın ana felsefesi,
çalışanları, “yalnızca iş üretmeye programlanmış birer araç” olarak gören gelenekselleşmiş iş
anlayışının aksine “işi algılayarak, hissederek ve yaşayarak yapan bireyler” olarak gören bir
yaklaşımın vurgulanmasıdır. Bu kitap, ekonomik dalgalanmaların, çarpıcı ve hızlı teknolojik
gelişmelerin ve yoğun rekabet ortamının yarattığı “tüketici” iş kültürünün artmasıyla birlikte, insanın,
yalnızca iş yapan bir makine olarak algılandığı günümüzde, sektörü, pozisyonu ve statüsü ne olursa
olsun tüm çalışanların istekleri, beklentileri, hayalleri ve umutları olabileceği gerçeğine dikkat
çekebilmek amacıyla yazılmıştır. Elinizdeki kitap, iş yaşamında yalnızlığı, yorgunluğu ve tükenmişliği
yaşayan çalışanların, kendileri açısından mutlu ve doyumlu, görev yaptıkları örgüt açısından da etkili,
verimli ve üretken olabilmeleri için neler yapabileceklerinin sorgulandığı bir arayışın ürünüdür. Bu
çalışma, aynı zamanda, bilimsel bilgi birikiminin öncülüğünü elinde bulunduran akademik çevre ile
uygulamanın gücüne sahip iş dünyası arasında bir parça da olsa köprü olabilme çabasıdır. Kuşkusuz,
akademik çevreyle iş dünyası arasındaki adı konmamış “küskünlük” barıştırma çabalarının bir sonucu
olarak ortadan kalkabilecektir.
Akademik-bilimsel bilgilerle donatılmış ürünler, yalnızca, o ürünleri ortaya çıkaran insanların
birtakım kişisel kazanımlara ulaşmalarını sağlamak amacıyla doğmazlar. Bilimsel bilgi üretiminin ve
bunun aktarımının, özellikle de akademik geçmişi olan insanların tarihsel bir sorumluluğu olduğuna
inanıyorum. Sekiz alt bölümden oluşan ve her bölümde öncelikle o alanla ilgili literatür taramasının ve
sonrasında da uygulamaya yönelik birtakım çözüm önerilerinin aktarılmaya çalışıldığı bu çalışmamın,
bir iş yaşamı olan ya da aktif olarak iş yaşamında yer almaya hazırlanan herkese yararlı olacağına ve
kişisel gelişimine katkı sağlayacağına inanıyorum. Kuşkusuz, bu katkının oranı, kitabımın amaçlarına
ulaşıp ulaşmadığının önemli bir belirleyicisi olacaktır.
Bu çalışma, temel olarak, bilimsel bilgi ve bulgulara dayanan akademik bir üründür. Ancak,
çalışmamın, yalnızca bir ders kitabı olarak değil, Đnsan Kaynakları Yönetimi alanında uzman ya da
yönetici olarak çalışan profesyonellerin iş ortamlarındaki uygulamalarında yararlanabilecekleri küçük
bir rehber kitapçık olma amacını da taşıdığını söylemeliyim; bu noktada, kitabımın hedeflediği
başarıya ulaşabilmesini diliyorum.
Bu çalışmanın oluşumunda katkısı olan herkese minnet borçluyum. Özellikle de,
kendilerinden, bazen imkansızlığın ya da çaresizliğin gerçeğin ötesinde yalnızca bir algı olduğunu;
inanmanın ve vazgeçmemenin de yaşamda bir rehber olması gerektiğini öğrendiğim Prof. Dr. Nail
Şahin’e ve Dr. Nedret Öztan’a teşekkürlerimi sunuyorum. Kitabın hazırlık aşamasında gösterdiği sabır
ve varlığıyla desteğini hissettiğim Psk. Selcen Demirkan’a da teşekkürü bir borç biliyorum.
Kitapta yer alan tüm eksiklik ya da hataların benim sorumluluğumda olduğunun ve
gelebilecek her türlü eleştiriyi şükranla karşılayıp onur duyacağımın bilinmesini istiyorum.
Uzm. Psk. Tarık Solmuş
Ankara, 2004
ĐÇĐNDEKĐLER
ÖNSÖZ
1. Bölüm: BEBEKLĐĞĐMĐZ ve ĐŞ YAŞAMIMIZ
ĐŞ YAŞAMINA ANALĐTĐK-GELĐŞĐMSEL BĐR YAKLAŞIM
Bebeklik Dönemi Bağlanma Süreci/Stilleri
Yetişkinlik Dönemi Bağlanma Süreci/Stilleri
Güvenli Bağlanma
Kaygılı/Kararsız Bağlanma
Kaçınan Bağlanma
Bağlanma Stilleri, Đş Yaşamı ve Đş – Aile Yaşamı Etkileşimi/Dengesi
2. Bölüm: ĐŞ YAŞAMINDA ROMANTĐK ĐLĐŞKĐLER ve AŞK
3. Bölüm: ĐŞ YAŞAMINDA ÖFKE ve SALDIRGANLIK
Öfke
Saldırganlık
4. Bölüm: ÇATIŞMA YÖNETĐMĐ
Çatışma
Çatışmanın Habercileri
Çatışmaya Đlişkin Görüşler
Geleneksel Görüş
Davranışçı Görüş
Etkileşimci Görüş
Çatışmaların Olumlu ve Olumsuz Sonuçları
Çatışmanın Gelişim Evreleri
Potansiyel Çatışma
Algılanan Çatışma
Hissedilen Çatışma
Açık Çatışma
Örgütsel Çatışma Türleri
Đşlevsel ve Đşlevsel Olmayan Çatışmalar
Rol Çatışması
Görev Çatışması
Amaç Çatışması
Kurumsallaşmış Çatışma
Dikey Çatışma
Yatay Çatışma
Çatışmaların Kaynakları
Özerklik Sorunu
Görüş Ayrılığı
Yönetim Biçimindeki Farklılıklar
Đşbölümü
Ortak Karar verme
Đletişim Sistemi
Denetim Biçimi
Yapısal Çatışma
Kişilik Faktörleri
Kıt Kaynakların Paylaşımı
Özel Amaçlar Üzerinde Bölümlerarası Çatışmalar
Đşlerarası Karşılıklı Bağımlılık
Yönetsel Belirsizlikler
Çıkar Farklılıkları
Statü Farklılıkları
Ayırımcılık
Çalışanların Bireysel Özellikleri
Kişilerarası Đlişki Faktörleri
Çatışma Yönetim Stratejileri
Zorlama
Kaçınma
Uyma
Uzlaşma
Đşbirliği
Diğer Pratik Uygulamalar
Çatışma Yönetiminde Yüzleşme-Görüşme Süreci ve Üçüncü Tarafların Rolü
Arabuluculuk
Gruplararası Takım Kurma Yoluyla Çatışma Yönetimi
5. Bölüm: STRES ve TÜKENMĐŞLĐK
Stres Kaynakları
Bireysel Stres Kaynakları
A Tipi Kişilik Örüntüsü
Kontrol Odağı Đnancı
Kendine Yeterlik (Self-efficacy)
Örgütsel Stres Kaynakları
Rol Çatışması
Rol Belirsizliği
Đş Yükü
Grupiçi ya da Gruplararası Đlişkiler
Performans Geribildiriminin Eksikliği
Küçülme (Downsizing)
Örgütsel Sorumluluk – Pozisyon
Sosyal Destek
Yönetici – Çalışan Đlişkileri
Teknolojik Değişimler
Đş Ortamının Fiziksel Koşulları
Đşyerinde Cinsel Taciz
Stres Belirtileri – Sonuçları
Psikolojik Belirtiler
Fizyolojik Belirtiler
Davranışsal Belirtiler
Stres – Performans Đlişkisi
Stresle Başa Çıkma Yolları
Gevşeme Teknikleri
Derinlemesine Gevşeme
Otojenik Eğitim
Aşamalı Gevşeme
Meditasyon
Biyolojik Geribildirim
Hızlı Gevşeme
Derin Solunum
Zihinde Canlandırma
Kas Alışkanlıklarınızı Tanıma
Kendi Kişisel Stres Profiliniz
Sosyal Destek
Tükenmişlik
Tükenmişliğin Aşamaları
Duygusal Tükenme
Duyarsızlaşma
Kişisel Başarının Azalması
Tükenmişliğin Nedenleri
Tükenmişliğin Sonuçları
Tükenmişlikle Başa Çıkma
6. Bölüm: ĐLETĐŞĐM, ÖRGÜTSEL ĐLETĐŞĐM ve PERSONEL SEÇĐM MÜLAKATLARI
Đletişim Süreci
Đletişim Türleri
Sözlü Đletişim
Sözsüz Đletişim
Yazılı Đletişim
Örgütsel Đletişim
Örgütsel Đletişimin Amaçları
Örgütsel Đletişimin Đşlevleri
Örgütlerde Tek Yönlü – Đki Yönlü Đletişim
Örgütlerde Đletişim Engelleri
Fiziksel Mesafe
Bakış Açısındaki Farklılıklar
Kararlara/yargılara Varma
Anlamsal Problemler
Filtreleme (Süzgeçten Geçirme)
Grup Đçi Dil (jargon)
Seçici Dinleme
Statü Farklılıkları
Zaman Baskısı
Göndericinin “Kredisi”
Aşırı Đletişim “Yükü”
Örgütsel Đletişimin Đşleyişi
Biçimsel (Resmi) Đletişim
Dikey Đletişim
Yukarıdan Aşağıya Đletişim
Aşağıdan Yukarıya Đletişim
Yatay Đletişim
Çapraz Đletişim
Biçimsel (Resmi) Olmayan Đletişim
Örgütlerde Đletişim Kanalları (Araçları)
Örgütlerde Đletişim Ağları
Örgütlerde Savunucu ve Savunucu Olmayan Đletişim
Örgütsel Đletişimi Geliştirmek
Đzlemek
Bilgi Akışının Düzenlenmesi
Empati
Tekrarlama
Karşılıklı Güven Yaratmak
Dilin Sadeleştirilmesi
Bir Đletişim (Örgüt dışı Đletişim) Tekniği Olarak Personel Seçim Mülakatları
Yapılandırılmamış görüşmeler
Yapılandırılmış görüşmeler
Mülakat Yanlılıkları
Etkin ve Verimli Bir Mülakat Đçin Öneriler
7. Bölüm: MOTĐVASYON ve ÖDÜLLENDĐRME
Motivasyon
Mc Gregor’un X ve Y Kuramı
Motivasyon Kuramları
Gereksinim (Kapsam) Kuramları
Maslow‘un Đhtiyaçlar Hiyerarşisi
Herzberg‘in Đki Faktör Kuramı
Alderferg‘in V-Đ-G Kuramı
McClelland‘in Başarı Güdüsü Kuramı
Atkinson‘ın Başarı Güdüsü Kuramı
Gereksinim Kuramlarının Kısa Bir Değerlendirmesi
Süreç (Bilişsel) Kuramları
Vroom‘un Beklenti Kuramı
Adams’ın Eşitlik (Hakçalık) Kuramı
Locke’ın Amaç Yönelimi Kuramı
Porter ve Lawler’ın Beklenti Kuramı
Pekiştirme Kuramları
Ödüllendirme ve Ödüller (Özendiriciler)
Uygun Bir Çalışma Ortamı Yaratmak
Motive Edici Bir Disiplin Sistemi Uygulamak
Terfi Olanağı Sağlamak
Đnisiyatif vermek
Açık Yönetim Politikası Uygulamak
Sosyal Hak ve Olanaklar Sağlamak
Toplantı Yapmak
Đş Zenginleştirme
Đş Genişletme
Đş Değiştirme
Yetkilendirme – Güçlendirme
Yönetime Katılma
Performans Değerlendirmesine Dayalı Ödüllendirme
Satış Hedefli Nakit Ödüller
Kara Katılma
Performans Problemi Olan Çalışanın Güdülenmesi
Đyileşen Performansın Devamının Sağlanması
Doyumsuzluk Yaşadığı Görülen Çalışana Danışmanlık Yapmak
Problem Çözme Yoluyla Motive Etme
8. Bölüm: ĐŞ DOYUMU ve ÖRGÜTSEL BAĞLILIK
Đş Doyumunu Belirleyen/Etkileyen Faktörler
Yaş
Cinsiyet
Đş Ortamı-Đçeriği
Kişilik Özellikleri (Genetik Faktörler)
Đş Grubu - Sosyal Etkiler
Örgütteki Çalışma Süresi – Deneyim
Çalışılan Sektör ve Örgütsel Pozisyon
Ücret - Eşit Ödüller – Promosyonlar
Süpervizyon/Geribildirim Sistemi
Đş – Aile Yaşamları Çatışması
Đş Doyumunun Sonuçları
Performans – Üretkenlik
Đşten Ayrılma
Đşten Kaçma – Đşe Geç Gelme
Örgütsel Yurttaşlık Davranışı
Đş Doyumsuzluğunun Sonuçları ve Rusbult’un Modeli
Đş Doyumunun Ölçümü
Đş ve Yaşam (Aile) Doyumu
Örgütsel Bağlılık
Örgütsel Bağlılığa Đlişkin Kuramsal Yaklaşımlar
Etzioni’nin Sınıflandırması
Kanter’in Kuramı
Meyer ve Allen’in Modeli
Örgütsel Bağlılığı Etkileyen/Belirleyen Faktörler
Yaş
Cinsiyet
Medeni Durum
Eğitim Düzeyi
Örgütsel Bağlılığın Sonuçları
Düşük Bağlılığın Sonuçları
Yüksek Bağlılığın Sonuçları
Đşe ve Örgüte Bağlılık
Örgütsel Bağlılığı Arttırmak
KAYNAKLAR
Download

ÖNSÖZ - Uzm. Psk. Tarık Solmuş