HEDEFLER
İÇİNDEKİLER
SOSYAL PSİKOLOJİ
• Sosyal Psikoloji Nedir?
• Sosyal Psikolojinin Çalışma Konuları
• Sosyal Etki Ve Uyma Davranışı
• Tutumlar
• Sosyal Psikolojide Temel Kuramlar
• Bu üniteyi çalıştıktan sonra;
• Sosyal psikolojinin ne olduğunu ve çalışma
konularını öğrenecek,
• Sosyal etki ve uyum süreçlerini
açıklayabilecek,
• “Tutum” kavramının neyi ifade ettiğini
öğrenecek,
• Sosyal psikoloji alanındaki temel kuramların
görüşlerini açıklayabileceksiniz.
PSİKOLOJİ
ÜNİTE
6
Sosyal Psikoloji
GİRİŞ
İnsanları diğer canlılardan ayıran en temel özelliklerinden biri de birbirleriyle
etkileşim içinde olmaları, gruplar kurup bu gruplar içinde etkileşimli biçimde
yaşamalarıdır. Hepimiz günlük yaşamımızda bazı sosyal grupların içinde yer alır ve
o gruplardaki bireylerle etkileşime gireriz. Bu süreçte de kimi zaman o bireylerden
etkilenir, kimi zaman da onları etkileriz. İşte sosyal psikoloji bu süreçleri ele alıp
açıklaması bakımından günlük yaşantımızla doğrudan ilişkili bir bilim dalıdır.
SOSYAL PSİKOLOJİ NEDİR?
Sosyal psikolojinin,
bireyin toplum içindeki
davranışlarını veya
bireyin davranışlarının
toplumsal faktörlerden
ne şekilde etkilendiği
araştıran bir bilim dalı
olduğu söylenebilir.
“Sosyal psikoloji nedir?” sorusuna verilen onlarca farklı yanıt mevcuttur.
Birçok araştırmacı sosyal psikolojiyi değişik şekillerde tanımlamaya çalışsa da bu
tanımlarda vurgulanan ortak noktalardan hareketle sosyal psikolojiyi şöyle
tanımlamak mümkündür:
Sosyal psikoloji, psikoloji ve sosyolojinin kesişim noktasında yer alan ve tam
anlamıyla ne psikolojinin ne de sosyolojinin çalışma alanına giren veya bu iki
disiplinin de açıklamakta yetersiz kaldığı konuları ele alan bir bilim dalıdır.
Psikolojinin bireysel davranışları, sosyolojinin de toplumsal davranışları ele aldığı
düşünüldüğünde sosyal psikolojinin, bireyin toplum içindeki davranışlarını veya
bireyin davranışlarının toplumsal faktörlerden ne şekilde etkilendiği araştıran bir
bilim dalı olduğu söylenebilir.
SOSYAL PSİKOLOJİNİN EN TEMEL ÇALIŞMA KONULARI
Sosyal psikolojinin ne olduğuna ilişkin birçok farklı açıklamanın var olması
sorunu büyük ölçüde sosyal psikolojinin çalışma konularına göz atılarak çözülebilir
ki zaten bazı araştırmacılara göre sosyal psikoloji sosyal psikologların uğraştıkları
alandır.
Oldukça geniş bir konu yelpazesine sahip olan sosyal psikoloji en temelde,
etkili iletişim, sosyal etki ve uyma davranışı, sosyal algı, grup dinamikleri, liderlik ve
tutumlar gibi konularda çalışmaların yürütüldüğü bir disiplindir.
Sosyal psikolojiye giriş niteliğinde olan bu bölümde sosyal psikolojinin tüm
çalışma konularını derinlemesine ele almamız zor olacağından bu bölümde kısaca
sosyal etki ve uyma davranışı ile tutumlardan söz edeceğiz.
Sosyal Etki ve Uyma Davranışı
İnsan, sosyal bir varlıktır. Yani çevresindekileri etkilemekte ve onlardan da
etkilenmektedir. Önceleri belli bir düşünceye sahip olan veya belli bir davranışı
sergileyen kişi veya kişiler daha sonra başkalarının etkisinde kalarak yeni
düşüncelere sahip olabilmekte ya da yeni davranışlar sergileyebilmektedirler. İşte
bu etkileşim süreci sosyal etki olarak nitelendirilir. Yani sosyal etki, bir kişinin başka
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
2
Sosyal Psikoloji
bir insanın veya insanların düşünce ve davranışlarının etkisinde kalarak kendi
düşünce ve davranışlarında oluşturduğu değişiklerdir.
Uyma Davranışı
Sosyal etkinin en temel formu, uyma davranışıdır. Uyma davranışı, bir kişinin
kendi düşünce ve davranışlarını, bir grubun görüşleri doğrultusunda değiştirmesini
veya düzenlemesini ifade etmektedir. İnsanlar başkalarından yararlı bilgiler
sağlamak amacıyla uyma davranışı sergileyebilecekleri gibi, dâhil oldukları grubun
onayını almak ya da grubun tepkisinden kaçmak amacıyla da uyma davranışı
sergileyebilirler.
Uyma davranışının benimseme, kabul etme ve itaat olmak üzere üç temel
formu söz konusudur.
Bireyin üyesi olduğu grubun düşünce ve davranışlarının gerçekten doğru
olduğuna inanarak uyma davranışı sergilemesine benimseme denirken kişi ya da
grup baskısının bir sonucu olarak bireyin düşünce ve davranışlarda bir değişimin
olması durumuna kabul etme, insanların otorite olarak gördükleri kişi ya da grubun
isteklerini sorgusuzca kabul edip bunlara boyun eğmesi sonucu gerçekleşen uyma
davranışına ise itaat denir.
Uyma Davranışını Etkileyen Unsurlar
Uyma davranışı her zaman ve her yerde gerçekleşen bir davranış değildir.
Uyma davranışının gerçekleşmesinde etkili olan birçok faktör vardır ve bu
faktörlerin bazıları bireylerin, bazıları grubun, bazıları da ortamın özelliklerinden
kaynaklanır.
Uyma davranışının gerçekleşmesinde etkili olan bireysel faktörlere ilişkin
araştırmalar, bağlanma ihtiyacı yüksek olan, otoriter tutumlara sahip olan ve
kendilerine fazla güven duymayan bireylerin daha çok uyma davranışı gösterdiğini
ortaya koymuştur. Bunların yanı sıra grubun birey için taşıdığı önemin de uyma
davranışında etkili olduğu bilinmektedir. İnsanlar çekici buldukları ve üyesi
olmaktan hoşlandıkları grupların kurallarına daha fazla uymaktadırlar.
Uyma davranışı üzerinde etkili olan grupsal faktörlerden en önemlisi grubun
büyüklüğüdür. Grubun büyüklüğü ne kadar fazla olursa bireyi uyma davranışına
itme gücü de o oranda büyük olmaktadır. Bunun yanı sıra grup üyeleri arasında söz
birliğinin olması da bireyin uyma davranışı göstermesini önemli ölçüde
etkilemektedir.
Uyma davranışı üzerinde etkili olan ortamsal özelliklerden en önemlisi de
belirsizliktir. Bireyler bulundukları ortamda bir belirsizlik söz konusu olduğunda
grubun eğilimine uymaktadırlar. Uyma davranışını etkileyen bir diğer ortamsal
faktör de bireyin grupla yüz yüze olmasıdır. Çoğunlukla insanlar grupla yüz yüze
olduklarında daha kolay uyma davranışı göstermektedirler.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
3
Sosyal Psikoloji
İnsanlar Neden Uyma Davranışı Gösterirler?
İnsanların neden uyma davranışı gösterdiklerine ilişkin araştırmaların
sonuçlarına göre insanların;
• Gruptan ayrı düşünmemek,
• Alaya alınmamak ya da hor görülmemek,
• Grup tarafından kabul edilmek,
• Ödüllendirilmek,
• Duygusal açıdan tatmin olmak,
• Sıkıntı ve kaygılarını paylaşmak,
• Doğru davranış biçimlerini öğrenmek,
• Beğenilmek
gerekçeleriyle uyma davranışı gösterdikleri ortaya konmuştur.
Tutumlar
Bir bireye atfedilen ve onun psikolojik bir obje ile ilgili duygu, düşünce ve
davranışlarını düzenli bir biçimde oluşturan eğilime tutum denir.
İnsanlar tutumlara sahip olarak doğmazlar, yaşantıları yoluyla tutumları
sonradan öğrenirler. Tutumların öğrenilmesi sürecinde etkili olan en temel unsur
bireyin deneyimleridir. Ancak bunun yanı sıra pekiştirme ve sosyal öğrenme de
tutumların oluşmasında etkili olmaktadır.
Tutumun Ögeleri
Tutumlar genellikle birbirleriyle uyum hâlinde bulunan duygusal, bilişsel
(düşünsel) ve davranışsal boyutları içerir ki bunlara tutumun ögeleri denir. Bir
tutumun duygusal ögesi, tutum nesnesine karşı gözlenebilen duygusal tepkileri
ifade ederken, bilişsel ögesi tutum nesnesi hakkında sahip olunan bilgileri,
davranışsal ögesi ise tutum nesnesine karşı gözlenebilen tüm davranışları ifade
etmektedir. Yerleşmiş ve güçlü tutumlarda duygusal, bilişsel ve davranışsal ögeler
tam olarak bulunur. Ancak zayıf tutumlarda özellikle davranışsal öge çok zayıf
olabilir.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
4
Örnek
Sosyal Psikoloji
•Bir siyasi partiye ilişkin olumlu tutumu olan bireyin;
•O siyasi partinin öne sürdüğü fikirlerin değerli olduğuna inanması
ve bu fikirlerin doğru olduğunu düşünmesi bilişsel ögeyi,
•O siyasi partinin liderini sevmesi ve bunu belli etmesi duygusal
ögeyi,
•O siyasi partiye oy vermesi ve çevresindekilerin de oy vermesi için
çaba harcaması ise davranışsal ögeyi ifade eder.
Tutum Değişimi
İnsanlara ilişkin pek çok özellikte olduğu gibi tutumlarda da zamanla
değişimler olabilmekte, insanlar farklı tutumlar oluşturabileceği gibi mevcut
tutumlarında değişiklikler de ortaya çıkabilmektedir.
Tutum değişikliği ile ilgili araştırmalar, etkili iletişim sürecinin tutum değişikliği
ile sonuçlanacağını varsayarak, konuyu iletişim süreci çerçevesinde ele alırlar. Bu
çerçevede iletişim sürecinin temel ögeleri olan kaynak, mesaj, hedef ve ortamın
hangi özelliklerinin tutum değişikliğini arttırdığı açıklanmaya çalışılır (Öğülmüş:
2000).
İletişim kaynağının güvenirliği (uzmanlığı ve dürüstlüğü) ve sevilme düzeyi
arttıkça iletişimin hedef kişilerde tutum değişikliğine yol açma olasılığı artar.
Hedefin tutumu ile verilen mesaj arasındaki farkın miktarı da tutum
değişiminde etkilidir. Görüş farkı olarak nitelendirilen bu faktörle ilgili araştırmalar
görüş farkının belli bir seviyeyi aşması durumunda tutum değişikliğinin azaldığını
göstermiştir.
Hedefin tutuma bağlanma düzeyi, tutumuna ters düşen görüşler karşısında
kendi görüşlerini savunmayı ne ölçüde öğrendiği, görüşlerinin başkalarınca
desteklenip desteklenmemesi, içinde bulunduğu duygu durumu veya kendine
saygısı gibi kişisel özellikleri de iletişimin tutum değişikliği ile sonuçlanıp
sonuçlanmayacağını etkilemektedir.
Ayrıca bireyin yer aldığı ortamda bir belirsizliğin olması veya yüz yüze olmak
gibi ortamla ilgili unsurlar da tutum değişikliği üzerinde etki yaratmaktadır.
SOSYAL PSİKOLOJİDE TEMEL KURAMLAR
Sosyal psikolojide grup içindeki insan davranışlarını açıklamada önemli etkisi
olan kuramlardan bazıları şunlardır:
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
5
Sosyal Psikoloji
DAVRANIŞÇI KURAM
Davranışçı kurama göre tüm davranışlar çevresel faktörlerin etkisiyle
şekillenmektedir. İnsanların sosyalleşmesi sürecinde de bu faktörler ön plandadır.
Bireylerin davranışlarının ardından çevrelerinden aldıkları tepkiler onların bu
davranışları daha sonra da sürdürüp sürdürmeyeceğini belirlemektedir. Yani
çevremizdekilerin bizim davranışlarımız karşısında verdikleri tepkiler ödül veya
ceza işlevi görerek davranışlarımızın şekillenmesinde etkili olmaktadır.
Davranışlarının ardından olumlu tepkiler alan bireyler bu davranışlarını daha sonra
da sürdürmekteyken davranışlarının ardından olumsuz tepkiler alan bireyler söz
konusu davranışlarını sürdürmeme eğilimi göstermektedirler.
BİLİŞSEL KURAM
Bu kuramın savunucuları grup içindeki davranışların yalnızca çevresel
faktörlerin etkisiyle oluşmadığını, bu süreçte zihinsel faktörlerin de etkili olduğunu
ileri sürerler. Yani davranışların temel kaynağı bireysel iç süreçlerdir. Bireyin
zihinsel yapısı, dışarıdan alınan uyarıcıları örgütler ve anlamlı hale getirir ve bireyi
davranışı yapmaya yönlendirir. Yani bireyin çevresindeki uyarıcıları nasıl algılayıp
anlamlandırdığını açıklamadan tam olarak davranışları da açıklamak mümkün
değildir.
Sosyalleşme sürecinde de bireylerin çevrelerindeki uyarıcıları algılayıp
yorumlama süreçlerini açıklamaya çalışarak davranışları bu doğrultuda ele almak
gerekir.
PSİKANALİTİK KURAM
Sigmund Freud'un yaptığı gözlem ve incelemelere dayanılarak geliştirilen bu
kurama göre insan davranışlarının temelinde bireyin farkında olmadığı ve normal
koşullarda farkına varamayacağı bilinç dışı süreçler yer almaktadır.
Psikanalitik kuram, insanların toplumsal çevrelerinden ziyade psikolojik
yapıları ile ilgilenilmesini temele almıştır. Kısaca, psikolojik yapıları, davranışlar
sergilemelerinde oldukça önemli bir etkiye sahiptir.
ROL VE NORM KURAMI
Daha çok sosyologlar tarafından savunulan bu kurama göre insanların
davranış sergilemeleri sürecinde, üstlendikleri roller ve içinde yaşadıkları grup ya da
toplumun kuralları önemli rol oynamaktadır.
Her toplumda insanlar geçerli olan kurallara uyum gösterdiklerinde ya da
rollerine uygun davrandıklarında sorunların giderildiği bir gerçektir.
Bu kurama göre toplumsal yaşamda geçerli olan kurallar ve değerler,
insanların tutum sahibi olmasını ve farklı davranışlar sergilemesini belirleyen temel
faktörlerdir. Ayrıca her birey sahip olduğu rollere uygun davranışlar sergileyerek
sosyal ilişkilerini sürdürmektedir. Dolayısıyla sahip olunan roller ve toplumda
benimsenmiş normlar davranışları belirlemekte etkili olmaktadır.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
6
Ödev
Özet
Sosyal Psikoloji
•Sosyal psikoloji bireylerin toplumsal gruplar içindeki davranışlarını araştıran
psikoloji bir alt dalıdır ve sosyal etki, uyum, tutumlar, liderlik, sosyal algı ve grup
dinamikleri gibi konuları ele almaktadır.
•İnsanların çevrelerindeki kişilerden etkilenerek davranışlarında veya düşüncelerinde
değişikliklerin meydana gelmesi süreci sosyal etki kavramıyla açıklanırken sosyal
etkinin en temel formu olan uyma kavramı bireyin düşünce ve davranışlarını, dâhil
oldukları grubun görüşlerine uygun biçimde şekillendirmesini ifade etmektedir.
•Bir psikolojik nesneye ilişkin duygu, düşünce ve davranışları düzenleyen eğilimlere
ise tutum denmektedir. Tutumlar yaşantılar yoluyla oluşmakta, birçok faktörün
etkisiyle zor da olsa değişime uğrayabilmektedir.
•Sosyal psikoloji alanındaki kuramlara göz atıldığında da davranışçı kuramın ödül ve
ceza uygulamasına, bilişsel kuramın zihinsel süreçlere, psikanalitik kuramın bilinç
dışına, rol ve norm kuramının ise toplumsal değer ve normlarla sosyal rollere önem
verdiği görülmektedir.
• İnsanların neden uyma davranışı gösterdiklerini 200
kelimeyi aşmayacak şekilde yazınız.
• Hazırladığınız ödevi sistemde ilgili ünite başlığı altında yer
alan “ödev” bölümüne yükleyebilirsiniz.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
7
Sosyal Psikoloji
DEĞERLENDİRME SORULARI
1. Aşağıdakilerden hangisi sosyal psikolojinin alanını ifade eder?
Değerlendirme sorularını
sistemde ilgili ünite
başlığı altında yer alan
“bölüm sonu testi”
bölümünde etkileşimli
olarak
cevaplayabilirsiniz.
a) Davranışların fizyolojik temelleri
b) Bireyin grup içindeki davranışları
c) Organizmanın gelişim süreci
d) Öğrenmenin temel ilkeleri
e) Davranış bozuklukları
2. Aşağıdakilerden hangisi sosyal psikolojinin çalışma konuları arasında yer
almaz?
a) Liderlik
b) Tutumlar
c) Etkili iletişim
d) Grup dinamikleri
e) Bilinç dışı süreçler
3. Aşağıdakilerden hangisi bireyin üyesi olduğu grubun düşünce ve
davranışlarının doğru olduğuna gerçekten inanarak uyma davranışı
göstermesini ifade eder?
a) İtaat
b) Kabul etme
c) Mutlak itaat
d) Benimseme
e) Benimsemiş görünme
4. Aşağıdakilerden hangisi uyma davranışını etkileyen bireysel faktörlerden
biridir?
a) Söz birliği
b) Bağlanma ihtiyacı
c) Güvenirlik
d) Belirsizlik
e) Grubun büyüklüğü
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
8
Sosyal Psikoloji
5. Aşağıdakilerden hangisi bireylerin uyma davranışı göstermelerinin
nedenlerinden biri değildir?
a) Hor görülmemek
b) Ödüllendirilmek
c) Duygusal açıdan tatmin olmak
d) Doğru davranış biçimlerini öğrenmek
e) Kendini gerçekleştirmek
1.B, 2.E, 3.D, 4.B, 5.E
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
9
Sosyal Psikoloji
YARARLANILAN VE BAŞVURULABİLECEK DİĞER
KAYNAKLAR
Güney, S. (2009). Sosyal Psikoloji. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
Kağıtçıbaşı, Ç. (2008). Günümüzde İnsan Ve İnsanlar . İstanbul: Evrim.
Öğülmüş, S. (2000). Sosyal Psikoloji. Ankara: A. Ü. S. B. F.
Riza, E. (1996). Sosyal Psikolojiye Giriş. İzmir: Anadolu.
Sönmez, F. (1974). Toplum Psikolojisinin Kapsamı Ve Temel Sorunları. İzmir:
Ticaret.
Şerif, M. ve Şerif, C. (1996). Sosyal Psikolojiye. İstanbul: Sosyal.
Tekarslan, E., Kılınç, T., Şencan, H. ve Baysal, C. (2000). Davranışın Sosyal
Psikolojisi. İstanbul: İ. Ü. İletişim Fakültesi.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
10
Download

psikoloji ünite 6 - Mert Ümit Aslan