IBAIISMILÎ
MLCI^AID®
MllMCT
AĞA
Yrd. Doç. Dr. inci KUYULU
İİİiy|İÎ|İİ d e m i ş ilçesine b a ğ l ı B a d e m l i B u c a ğ ı n ı n
İİjpİİlİİ Aşıklar Oba Mahallesinde b u l u n m a k t a d ı r .
1 8 7 4 - 7 5 tarihi de, caminin s ü s l e m e l e r i n i n yapıldı­
ğı tarih olmalıdır.
j j i l ^ j i l Y a p ı n ı n ne zaman ve k i m i n t a r a f ı n d a n in­
ş a ettirildiği bilinmemektedir. A n c a k , h a r i m girişi­
nin ü z e r i n d e yer alan kitabesinden 1 2 2 6 / 1 8 1 1 yı­
lında Ö d e m i ş V o y v o d a s ı Kılcızade M e h m e t A g a
tarafından büyütülerek yenilendiği anlaşılmaktadır
(Res.l). Ü ç satırlık kitabenin m e t n i ve transkripsi­
y o n u şöyledir.^
C a m i , kareye y a k ı n d i k d ö r t g e n p l a n l ı bir
h a r i m ile kuzeyindeki son cemaat yerinden o l u ş u r
(Plan 1 , Res. 2). A r a z i n i n e ğ i m i nedeniyle, yük­
sekte kalan son cemaat y e r i n i n altı, bir b o d r u m
kat olarak değerlendirilmiştir.
Ba\s-i tecdid-i tevsi-i cami-i şerif
Ödemiş
Voi^vodası
Kılcızade
Esseyid Mehmet Ağa fi sene
1226
Kitabenin T ü r k ç e s i şu şekildedir:
Cami-i şerifin genişletilmesine
ve
yenilen­
mesine sebep olan Ödemiş
Voyvodası
Kılcızade
Hacı Mehmet Ağa. Sene
1226.
3 Zilhicce 1 3 1 5 / 2 5 Nisan 1 8 9 8 tarihli
tevliyet i l â m ı n d a da, y a p ı n ı n Kılcı M e h m e d A g a
t a r a f ı n d a n yaptırıldığı belirtilmektedir.^ Kılcı M e h ­
med A ğ a ' n ı n camiyle birlikte bir de ç e ş m e inşa et­
tirdiği verilen bilgiler arasındadır."^
Kitabede y a p ı n ı n M e h m e t A g a t a r a f ı n d a n
g e n i ş l e t i l e r e k y e n i l e n d i ğ i ; tevliyet i l â m ı n d a ise
M e h m e t A g a t a r a f ı n d a n inşa ettirildiği belirtilmek­
tedir. İki belgede farklı bilgiler veriliyor o l m a s ı , es­
ki y a p ı n ı n yerine b u g ü n ayakta olan c a m i n i n daha
b ü y ü k olarak yeniden m i inşa edildiği; ya da eski
y a p ı n ı n genişletilerek m i yenilendiği konusunda bir
k u ş k u y a neden o l m a k t a d ı r . A n c a k , her iki halde
de, y a p ı n ı n 1 2 2 6 / 1 8 1 1 yılında b u g ü n k ü g ö r ü n ü ­
m ü n ü kazandığı a n l a ş ı l m a k t a d ı r .
Kitabenin üzerindeki süslemeler arasında,
ayrıca, boya ile 1 2 9 1 tarihi yazılmıştır. B u 1 2 9 1 /
Ö r t ü sistemi g e n i ş a h ş a p saçaklı k ı r m a ç a ­
tıyla s a ğ l a n a n kagir y a p ı n ı n cepheleri t a m a m e n
sıvalıdır (Res.3). A n c a k , bazı kesimlerde sıvalar d ö ­
k ü l m ü ş , bazı yerlerde de yeniden sıva yapılmıştır.
C a m i n i n dogu ve b a t ı cephelerinde altışar,
kuzey cephesinde b e ş , g ü n e y cephesinde ise iki
pencere açıklığı bulunur (Res.2-3). D o g u ve b a t ı
cephelerde üst ü s t e iki sıra halinde dizilen pence­
reler, d ü ş e y d i k d ö r t g e n biçimlidir. Batı cephesinin
alt sıra pencereleri, a y r ı c a yuvarlak kemerli birer
ç ö k e r t m e içine alınmıştır. Kuzey cephesinde üst sı­
raya ü ç , alt sıraya ise i k i pencere yerleştirilmiştir,
üst sıra pencereleri, d i ğ e r üst sıra pencereleriyle;
alt sıra pencerelerinden b a t ı d a o l a n ı , b a t ı cephesi­
n i n alt sıra pencereleriyle a y n ı özellikleri taşır. A l t
sıra pencerelerinden d o ğ u d a o l a n ı ise, kare biçimli
ve daha k ü ç ü k boyutludur. B u pencere, farklı b i ­
ç i m ve boyutlarıyla d i ğ e r l e r i n d e n ayrılır. G ü n e y
•
E. Ü. Araştırma Fon Saymanlığınca desteklenen ve ta­
rafımızdan yürütülen "Batı Anadolu Camilerinde Resimli
Bezemeler" başlıklı proje kapsamında ele alınan yapılar­
dandır.
1.
Kitabeyi okuyan ve transkripsiyonunu yapan Sayın
Prof. Dr. Rahmi Hüseyin ÜNAL ve Öğretim Görevlisi
Sayın Aydoğan DEMlR'e teşekkür ederim.
2.
A n k a r a Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü Arşivi, Defter
No: 2005, s. 299.
3.
ay. yer.; Bugün ç e ş m e ayakta olmamakla birlikte,
1 2 2 5 / 1 8 1 1 tarihli kitabesi, yeni bir evin duvarına yer­
leştirilmiştir.; Kılcı Mehmet Ağa Vakfına ait cami ve
çeşme ile ilgili kararlar için ayrıca bkz. A n k a r a Vakıf­
l a r G e n e l M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i , Defter No: 1757,
s.274-275 ve Defter No: 1965, s.162-163.
148
Yrd.Doç.Dr.
cephede y a l n ı z c a üst s ı r a d a bulunan i k i pencere
de, d i ğ e r cephelerin üst s ı r a l a r ı n d a k i l e r i e benzer
özellikler g ö s t e r i r .
Y a p ı n ı n kuzey cephesinde bulunan son ce­
maat yeri tamamen a h ş a p t a n inşa edilmiştir
(Res.4). İçten d ü z a h ş a p tavanla ö r t ü l m ü ş son ce­
maat yeri r e v a k ı (Res.5) kuzeyinden b e ş , d o ğ u ve
b a t ı s ı n d a n birer kemer g ö z ü y l e dışarıya açılır. B i ­
rer kıvrım yaparak y ü k s e l e n a h ş a p kemerlerden
kuzeydekiler yuvarlak, dogu ve batıdakiler ise Bur­
sa kemeri biçimindedir. B u kemerler, altısı serbest,
ikisi duvara bitişik kare kesitli t o p l a m sekiz adet
ayakla taşınır. Ayaklar a r a s ı n a a h ş a p korkuluklar;
kuzeyde ortada bulunan i k i direk a r a s ı n a ise, yine
a h ş a p t a n bir k a p ı yerleştirilmiştir. Son cemaat ye­
rine bu k a p ı n ı n ö n ü n d e yer alan ve altı b a s a m a k l ı
merdivenle çıkılan bir giriş s a h a n l ı ğ ı n d a n ulaşılır.
H a r i m i n kuzey d u v a r ı n d a , eksenden biraz
b a t ı y a k a y m ı ş giriş açıklığı bulunur (Res. 6). İki
t a r a f ı n d a n kıvrılarak y ü k s e l e n yuvarlak k e m e r l i
b u açıklığın ü z e r i n d e y a p ı n ı n üç satırlık kitabesi
v a r d ı r . K a p ı k e m e r i ile kitabe l e v h a s ı , yuvarlak
kemerli bir ç ö k e r t m e içine alınmıştır. Etrafı renkli
nakışlarla b e z e n m i ş k a p ı n ı n iki tarafına birer pen­
cere, b u pencerelerden
d o g u d a k i n i n y a n ı n a da
y a r ı m daire kesitli bir mihrabiye nişi yerleştiril­
miştir (Res. 7).
H a r i m , 1 9 p e n c e r e ile a y d ı n l a n m a k t a d ı r
(Res.8). B u pencerelerden kuzey d u v a n n ı n d o ğ u ­
sundaki kare, d i ğ e r l e r i d ü ş e y d i k d ö r t g e n biçimli
açıklıklar ş e k l i n d e d i r . Duvarlar, tabandan tavana
kadar sıvalıdır.
H a r i m , d ü z a h ş a p tavanla ö r t ü l m ü ş t ü r
(Res.9-10). H a r i m i n kuzey d u v a r ı boyunca ikisi
serbest, ikisi duvara bitişik kare kesitli t o p l a m d ö r t
a h ş a p ayakla t a ş ı n a n kadınlar mahfili uzanır. M a h ­
fil k a t ı n d a b u ayaklarla a y n ı özellikleri t a ş ı y a n d ö r ­
dü serbest, ikisi duvara bitişik t o p l a m altı ayak var­
dır. Ortadaki iki a y a ğ ı n a r a s ı n d a d i k d ö r t g e n biçimli
ve harime doQru taşıntı yapan m ü e z z i n mahfili bu­
lunur. K a d ı n l a r mahfiline, h a r i m i n k u z e y - d o ğ u s u n daki a h ş a p merdivenle çıkılır.
M i h r a p , giriş açıklığıyla a y n ı aks ü z e r i n e
y e r l e ş t i r i l m i ş y a r ı m silindirik b i r niştir (Res. 11).
M i h r a b ı n b a t ı s ı n d a a h ş a p minber; d o ğ u s u n d a ise,
g ü n e y - d o ğ u k ö ş e d e duvara bitişik y a p ı l m ı ş a h ş a p
vaiz k ü r s ü s ü yer alır (Res. 8).
M i h r a p nişinin iki t a r a f ı n d a , g ü n e y d u v a r ı
boyunca tabanda dar ve alçak bir seki uzanır. A n ­
cak, b u seki b a t ı d a minberle kesilir.
DIŞ SÜSLEME
C a m i n i n dış s ü s l e m e l e r i n d e a h ş a p , boya ve
alçı kullanılmıştır. S o n cemaat yerinin t a v a n ı , ah­
ş a p işçiliği ile dikkati ç e k e r (Res.5). Tavan yüzeyi
çıtalarla ü ç b ö l ü m e ayrılmıştır. O r t a d a k i çökertil­
m i ş kare a l a n ı n y ü z e y i n d e , çıtalar ç a k ı l a r a k d ö r t ­
gen ve ü ç g e n b ö l ü m l e r o l u ş t u r u l m u ş t u r . M a v i , sarı
İnci K U Y U L U
ve .pembeye boyanan b u b ö l ü m l e r i n herbiri mavi,
beyaz, kahverengi ve yeşil çiçeklerle b e z e n m i ş t i r !
Ç ö k e r t i l m i ş a l a n ı n merkezine yerleştirilmiş d ö r t ­
gen p a r ç a l a r l a sekiz kollu bir yıldız meydana geti­
rilmiştir. B u yıldızın her koluna kıvrımlı birer çıta
tutturularak a ş a ğ ı y a doQru uzanan bir sarkıt oluştu­
r u l m u ş t u r . T a v a n ı n yanlarda kalan d i k d ö r t g e n
alanları ise daha sade bir işçilik g ö s t e r i r . B u b ö ­
lümlerin orta kesiminde çıtalarla yapılmış ikişer e ş ­
kenar d ö r t g e n ve bu d ö r t g e n l e r i n etrafını çevreleyarek t ü m y ü z e y e zikzaklar halinde dağılan çıtalar bu­
lunmaktadır. B u bölümlerin kenar bordürlerinin k ö ­
şelerini çiçekli dallardan oluşan renkli nakışlar süs­
lemektedir.
Y a p ı n ı n t a m a m e n sıvalı cephelerinde boya
ile y a p ı l m ı ş renkli nakışlar bulunur. D o g u , b a t ı ve
g ü n e y cephelerinde, üst sıra pencerelerinin a r a s ı n ­
da kalan y ü z e y l e r e d i k d ö r t g e n ya da kareye y a k ı n
d i k d ö r t g e n biçimli ç e r ç e v e l e r çizilerek içlerine ç e ­
şitli kompozisyonlar işlenmiştir (Res.2-3). H e r b i r i
birer pano g ö r ü n ü m ü n d e olan bu ç e r ç e v e l e r d e n
bazıları b o ş d u r u m d a d ı r .
D o g u cephesinde ü ç pencere ve a r a l a r ı n d a
d ö r t pano yer alır (Res.2). Pencere ve p a n o l a r ı n
üst kesiminde, cephe boyunca kıvrık dallar ve çi­
ç e k motiflerinden o l u ş a n bir s ü s l e m e şeridi uzanır.
B u cephede yalnızca, cephenin g ü n e y ucunda yer
alan kareye yakın d i k d ö r t g e n p a n o bir kompozis­
yonla bezelidir. Girift k ı v n m l a r d a n y ü z e y e d a ğ ı l a n
•renkli çiçekler ve yapraklar, sol k ö ş e d e y o ğ u n l a ­
ş a n bir d ü z e n l e m e y l e işlenmiştir. B u d ü z e n l e m e
p a n o n u n üst b ö l ü m ü n ü n merkezinden a s ı l a n b i r
kılıç ve sallanan iki topuzu ile diyagonal bir formda
sınırlandırılır. B ö y l e c e k o m p o z i s y o n p a n o n u n sol
alt b ö l ü m ü n d e y o ğ u n l a ş ı r k e n , karşıt olarak, s a ğ
üst b ö l ü m b o ş bırakılmıştır.
G ü n e y cephesinde, üst b ö l ü m d e iki pence­
reyi de a r a l a r ı n a alan, çeşitli form ve büyüklükler­
de panolar dizelenir (Res. 3). C e p h e n i n d o ğ u k ö ­
şesinin bir s ü t u n c e tasviri ile belirlenmesi ilgi çeki­
cidir. Ne yazık k i , bu s ü t u n c e ile panolar içindeki
s ü s l e m e l e r i n bir kısmı iyi k o r u n a m a m ı ş ve b ü y ü k
ö l ç ü d e tahrip o l m u ş t u r .
C e p h e n i n merkezinde, iki pencere a r a s ı n d a
n a t ü r m o r t l a r l a b e z e n m i ş üç pano yer alır (Res. 12).
Ortadaki enine d i k d ö r t g e n ve bunu ç e v r e l e y e n iki
d ü ş e y d i k d ö r t g e n panoda, ayaklı kaplardan d a ğ ı ­
lan ç i ç e k l e r r e s i m l e n m i ş t i r . P a n o l a r ı n g e o m e t r i k
y ü z e y l e r i n e uygun olarak d a ğ ı l a n renkli çiçekler,
ortada yayvan bir kasede t o p l a n ı r k e n yan panolar­
da inci uzun formlu kadehlerde istiflenirler.
Cephenin batısında, gölge-ışık oyunları,
d o ğ r u perspektif arayışları ile başarılı bir k o m p o ­
zisyon yer alır. B u panoda bir deniz m a n z a r a s ı iş­
lenmiştir (Res. 13). Manzara, iki yandan yeşil renk
leleleriyle tasvir edilmiş ağaçlarla çerçevelenmiş­
tir. Mavinin açılan tonlarıyla geri plana uzanan de­
niz g ö r ü n ü m ü , adalar oluşturan tepelerle ufuk çizgi­
sine ulaşır. Mavi ve beyaz renk tonlamalanyla tasvir
BADEMLİ KILCIZADE M E H M E T A Ğ A C A M l l (ÖDEMİŞ/İZMİR)
i
Resim 4: Bademli Kılcızade Mehmet Aga Camii, son cemaat yeri.
X
Resim 5: Bademli Kılcızade Mehmet Aga
Camii, son cemaat yeri tavanı.
Resim 6: Bademli Kılcızade Mehmet Aga
Camii, harim taçkapısı.
150
Y r d . D o ç . D r . İnci K U Y U L U
• 1»,
R e s i m 8: B a d e m l i K ı l c ı z a d e M e h m e t A g a C a m i i , iç g ö r ü n ü ş ü .
Resim 9: B a d e m l i Kılcızade M e h m e t A g a Camii, h a r i m t a v a n ı .
1
B A D E M L İ K I L C I Z A D E M E H M E T A Ğ A CAMİİ ( Ö D E M İ Ş / İ Z M İ R )
Resim 7: Bademli Kılcızade Mehmet
Aga Camii, dış mihrabı.
151
Resim 11: Bademli Kılcızade Mehmet
Ağa Camii, mihrabı.
Resim 10: Bademli Kılcızade Mehmet Aga Camii, tavan
süslemelerinden ayrıntı.
Resim 12: Bademli Kılcızade Mehmçt Aga Camii,
güney cephesindeki natürmortlu panolar.
Resim 13: Bademli Kılcızade Mehmet Aga
Camii, güney cephesindeki deniz manzarası.
152
Yrd. D o ç . Dr.
inci K U Y U L U
I*
^1
R e s i m 14: B a d e m l i K ı l c ı z a d e M e h m e t A g a C a m i i , M e k k e
R e s i m 15: B a d e m l i K ı l c ı z a d e M e h m e t A g a C a m i i , M e d i n e
tasviri.
tasviri.
B A D E M L İ K I L C I Z A D E M E H M E T A Ğ A C A M l l (ÖDEMİŞ/İZMİR)
,
edilen bulut kümeleriyle zenginleştirilen g ö k y ü z ü
de, deniz ve kcira, görünümleriyle bu ufuk ç i z g i a n de birleşir.
C e p h e n i n d o ğ u s u n d a bulunan pano, b u g ü n
t a m a m e n harap o l m u ş t u r . Yalnızca, üst k ö ş e s i n d e
bir a g a ç tasvirinin varlığı, bu p a n o n u n da diğer k ö ­
ş e d e k i p a n o gibi bir manzara resmi ile bezeli oldu­
ğunu düşündürmektedir.
B a t ı cephesinde üç. pencere ile b e ş p a n o
b u l u n m a k t a d ı r (Res.3). Farklı boyutlardaki p a n o ­
lar, içten mavi renkli stilize kıvrık dallardan o l u ş a n
s ü s l e m e şeritleriyle ç e v r e l e n m i ş t i r . B u s ü s l e m e ş e ­
ritleri, birbirlerine benzer özellikler g ö s t e r m e k l e
birlikte, c e p h e n i n kuzey ucundaki panoda 'S' kıv­
rımlı yapraklar a r a s ı n a birer çiçek motifinin katıl­
m a s ı ayrıcalık olarak belirir. P a n o l a r ı n merkezleri­
ne birer çiçek demeti işlenmiştir. B u çiçek demet­
leri, yeşil yapraklar a r a s ı n d a n y u k a r ı y a d o ğ r u uza­
nan kınnızı, sarı renkli k a s ı m p a t ı , lale gibi çiçekler­
den oluşur. C e p h e n i n alt seviyesinde, duvar yüze­
yine boyayla k ü ç ü k d i k d ö r t g e n ç e r ç e v e l e r çizilmiş­
tir. B u ç e r ç e v e l e r , d u v a r ı n kesme taşlarla ö r ü l m ü ş
o l d u ğ u izlenimini u y a n d ı r m a k t a d ı r .
A l t sıra pencerelerinden kuzey u ç t a buluna­
n ı n yuvarlak kemerii ç ö k e r t m e s i de sitilize yaprak­
lardan o l u ş a n bir kompozisyonla süslenmiştir.
Kuzey cephesinde, son cemaat yeri revak
kemerlerinde yer alan çeşitli çiçek kompozisyon­
ları dikkati ç e k e r (Res.4). Fakat, ne yazık k i , bu
k o m p o z i s y o n l a r ı n bazıları b u g ü n t a m a m e n sıvalı­
dır. Kemerlerin iç ve dış yüzlerinde birer çiçek de­
m e t i n d e n o l u ş a n kompozisyonlar tasvir edilmiştir.
Ç i ç e k demetleri; irili ufaklı k o y u yeşil yapraklar
a r a s ı n d a n y ü k s e l e n ve kırmızı, mavi tonlarıyla ay­
rıntılı olarak i ş l e n e n k a s ı m p a t ı , lale, karanfil, gon­
ca gül gibi farklı ç i ç e k l e r d e n oluşur.
H a r i m i n kuzey duvarında da çeşitli s ü s l e m e ­
ler bulunur. H a r i m kapısının kıvrımla yükselen yuvariak kemeri ile içinde bulurxiuğu yuvarlak kemerli
ç ö k e r t m e a r a s ı n d a kalan, tenarlan kahverengiyle
gölgelendirilmiş sarı zeminli yüzey, kitabe levhasını
da üç t a r a f ı n d a n k u ş a t a n kıvrık dallar, yapraklar ve
g ü l l e r d e n o l u ş a n bir k o m p o z i s y o n l a b e z e n m i ş t i r
(Res.6). Girift kıvrımlar o l u ş t u r a n yeşil t o n l a m a l ı ,
k o y u k o n t u r l u yaprak ve dallar ile dağıldığı zemi­
n i n k o y u sarı rengi k o m p o z i s y o n u n g ö r ü n ü m ü n ü
belirgin kılar ve zenginleştirir. B u k o m p o z i s y o n u n
iki t a r a f ı n d a , pembe güller ve k o y u yeşil yaprakla­
r ı n d a n o l u ş a n s ü s l e m e l e r yer alır. Pembenin tonlam a l a r ı y l a , ayrıntılı bir tarzda i ş l e n e n değişik sayı­
daki katmerli gül ve gonca ile, bu y ü z e y d e k i k o m ­
pozisyon t a m a m l a n ı r . B u bezemeler a r a s ı n d a kalan
kitabe levhasının ü z e r i n d e de, üç dilimli bir ç e r ç e ­
ve içine boyayla yazılmış 1 2 9 1 tarihi bulunur.
B u kompozisyonun bir benzer ö r n e ğ i de ç ö ­
kertme k e m e r i n i n üst kesimindeki pencerenin iki
t a r a f ı n d a t e k r a r l a n m ı ş t ı r . Pencerenin iki y a n ı n d a
yer alan birer s ü t u n c e tasvirinin üzerini taçlandıra-
153
rak başlayan ve alt kesimde ç ö k e r t m e k e m e r h i n i k i
tarafından aşağıya d o ğ r u sarkan pembe renkli birer
ü z ü m motifiyle devam eden kompozisyonda, renk­
lerin koyu t o n l a n n m seçilmesi ve güllerin sayısının
a r t m a s ı dikkati ç e k e r . Pencereyi sınırlandıran s ü t u n ­
celerin ü z e r i n e ise, birer k ü r e motifi resmedilmiştir.
B u k ü r e motiflerinden başlayan ve bir ş e r i d e dolan­
m ı ş asma y a p r a k l a r ı ile i k i adet p e m b e ve i k i adet
mavi renkli ü z ü m salkımının d ö n ü ş ü m l ü olarak tek­
rarlandığı bir s ü s l e m e , du\®rın üst kesiminde kesin­
tisiz olarak devam eder. Bu s ü s l e m e şeridinin alt ke­
siminde de yer yer çeşitli yazı panolan bulunur.
Daha ö n c e sözünü ettiğimiz süsleme komp o z i s y o n l a r ı n d a k i pembe güller ve g o n c a l a r ı n d a n
o l u ş a n birer ç i ç e k d e m e t i , alt sıra pencerelerinin
ü z e r i n d e de t e k r a r l a n m ı ş t ı r .
C e p h e n i n d o ğ u s u n d a k i dış m i h r a p nişi, iki
t a r a f ı n d a n birer s ü t u n c e motifiyle sınırlandırılmıştır
(Res.7). Yeşil renkli silindirik s ü t u n c e l e r i n m i n i k
başlıklarının ü z e r i n e yerleştirilmiş bir atkı t a ş ı dik­
kati ç e k e r . A t k ı t a ş ı , p e m b e renkli kıvrık dallar,
yapraklar ve mavi çiçeklerle taçlandırılmıştır. Nişin
k a b u ğ u b i ç i m i n d e a l ç ı d a n p e m b e renkli bir perde
motifi yapılmıştır.
H a r i m girişinin i k i y a n ı n a r e s m e d i l m i ş birer
m i m a r i manzara tasviri ile c e p h e n i n g ö r ü n ü m ü
zenginleştirilmiştir. Birer d i k d ö r t g e n ç e r ç e v e içine
a l ı n m ı ş b u m i m a r i tasvirlerden b a t ı d a k i n e M e k k e ,
d o ğ u d a k i n e ise Medine ş e h r i işlenmiştir. M e k k e
tasvirinde; arka planda renk t o n l a m a l a r ı y l a veril­
m i ş geriye gidildikçe küçülen sıra d a ğ l a r ile bu d a ğ ­
ların ü z e r l e r i n e ve eteklerine serpiştirilmiş k ü ç ü k
binalar resmedilmiştir (Res. 14). Geri plandaki d a ğ ­
ların ve binaların daha k ü ç ü k g ö s t e r i l m e s i y l e k o m ­
pozisyona derinlik kazandırılmıştır. Y i n e arka plan­
da mavi ve p e m b e n i n t o n l a m a l a r ı y l a o l u ş t u r u l m u ş
başarılı bir g ö k y ü z ü dikkati ç e k e r . Ö n planda ise,
g e n i ş bir alana yayılan ve etrafı evlerle kuşatılmış
revaklı bir avlu ve o r t a s ı n d a y ü k s e l e n Kabe g ö s t e ­
rilmiştir. Kubbesi avlu, avlu içindeki binalar ve göl­
geleri yere vuran d ü z d a m l ı evler a y n n t ı c ı i ş l e m e
tarzıyla gelenekseldir. Evlerin perspektif ilkelerine
aykırı kuruluşlarına k a r ş ı n , genel kompozisyon dü­
zenindeki perspektif arayışlarında başarılı bir uygu­
lamadan söz edilebilir.
Medine tasvirinde, geri planda d a ğ l a r ve kü­
ç ü k k ü ç ü k binalar; ö n planda ise çift avlulu ve b e ş
minareli c a m i ile avlu etrafını k u ş a t a n binalar res­
m e d i l m i ş t i r (Res. 15). B u tasvir de, gerek başarılı
renk t o n l a m a l a r ı ve perspektif uygulamalarıyla; ge­
rek a y n n t ı c ı i ş l e m e tarzıyla M e k k e tasvirinde g ö r ü ­
len ü s l u p özelliklerini tekrarlar. K o m p o z i s y o n d a
evlerin yere vuran g ö l g e l e r i , çöl z e m i n i n i n , d a ğ l a ­
rın, g ö k y ü z ü n ü n renk t o n l a m a l a r ı y l a verilişi başarılı
bir uygulama olarak dikkati ç e k e r . S o ğ a n v a r i kub­
beli c a m i , minareler, revaklı avlular ve binalar en
k ü ç ü k a y r ı n t ı s ı n a kadar ince ince işlenmiştir. Fa­
kat, Medine tasvirinde g ö k y ü z ü k ü ç ü l m ü ş , d a ğ l a r
daha geri plana a l ı n a r a k sayıları azaltılmıştır.
154
Yrd.Doç.Dr.
IÇ S Ü S L E M E
Y a p ı n ı n h a r i m i de y o ğ u n s ü s l e m e l e r e sa­
h i p t i r . Özellikle, kuzey d u v a r ı boyunca uzanan
k a d ı n l a r mahfilinin g ü n e y i n d e kalan b ö l ü m d e , ta­
van ve d u v a r l a r ı n zengin renkli nakışları dikkati
ç e k e r (Res.8).
H a r i m i n doQu, b a t ı ve g ü n e y duvarları bo­
yunca i k i s ü s l e m e şeridi dolaşır. D o g u ve batı du­
v a r l a r ı n d a k a d ı n l a r mahfili ile kesilen b u s ü s l e m e
şeritleri; üst sıra pencerelerinin alt ve üst seviyele­
rinde yer alır. Stilize kıvrık dallardan o l u ş a n k r e m
renkli bezemeler; ü s t t e kırmızı, akta ise yeşil ze­
m i n ü z e r i n e işlenmiştir. Duvarlarda bu iki s ü s l e m e
şeridinin a r a s ı n d a kalan ve üst sıra pencerelerinin
a r a l a r ı n a rastlayan y ü z e y l e r d e çeşitli yazı p a n o l a r ı ­
na yer verilmiştir. B u yazı p a n o l a r ı , çiçekli dallar­
dan o l u ş a n birer ç e r ç e v e içine alınmıştır.
A l t sıra pencerelerinin a r a l a r ı n d a k i yüzeyle­
re de kırmızı, m a v i renkli çeşitli çiçek demetlerin­
den o l u ş a n s ü s l e m e l e r yapılmıştır. B u t ü r süsle­
meler, g ü n e y d u v a r ı n ı n y a l n ı z c a b a t ı ucunda yer
a l ı r k e n , dogu d u v a r ı n ı n g ü n e y ucunda ise a ğ a c a
sarılmış güllerden o l u ş a n bir kompozisyon şeklinde
işlenmiştir.
H a r i m i n e n g ö z alıcı bezemeleri g ü n e y du­
v a r ı n d a yer a l m a k t a d ı r (Res.8). D u v a r ı n d o ğ u s u n ­
dan b a ş l a y a r a k m i n b e r e kadar uzanan bu renkli
n a k ı ş l a r d a yemyeşil a ğ a ç l a r l a ç o k zengin bir
o r m a n m a n z a r a s ı işlenmiştir. Kırmızı ya da beyaz
fırça tuşlarıyla o l u ş t u r u l m u ş k a b a r ı k lekelerle zen­
ginleştirilmiş çeşitli a ğ a ç l a r , incecik g ö v d e l e r i üze­
rinden y ü k s e l e r e k duvar y ü z e y i n e yayılırlar. B u i n ­
cecik g ö v d e l e r a r a s ı n d a n ise, arkada uzanan ve
daha k ü ç ü k a ğ a ç l a r d a n o l u ş a n ikinci bir o r m a n ı n
v a r h g ı farkedilir. Daha k o y u yeşil renkli o l a n bu
a ğ a ç l a r m i h r a b a kadar d e v a m eder. B u k ü ç ü k
a ğ a ç l a r a r a s ı n d a n y ü k s e l e n b ü y ü k bir selvi ise m i h ­
raba d o ğ r u e ğ i l e r e k adeta m i h r a b ı sınırlandırır. B u
selvi ile k ü ç ü k a ğ a ç l a r d a n o l u ş a n o r m a n g ö r ü n ü ­
m ü m i h r a b ı n b a t ı s ı n d a da tekrarlanmakla birlikte,
t ü m s ü s l e m e minberle kesilerek tahrip o l m u ş t u r .
M i h r a p da, y o ğ u n s ü s l e m e l e r e s a h i p t i r
(Res. 11). Yuvarlak k e m e r l i . m i h r a p nişi, üst ü s t e
b o y a m a i k i s ü t u n c e y l e , iki y a n ı n d a n sınırlandırıl­
mıştır. Beyaz rengin kullanımıyla m e r m e r g ö r ü n ü ­
m ü k a z a n d ı r ı l m ı ş kırmızı, s ü t u n c e l e r ü z e r i n e a y n ı
renklerle b o l profilli bir tepelik işlenmiştir. A l t t a k i
s ü t u n c e , a y r ı c a , süslü bir başlıkla taçlaridırılmıştır.
Y e ş i l e b o y a n m ı ş kemer y ü z e y i , tepe n o k t a s ı n d a
y o ğ u n o l m a k ü z e r e , zemine kadar pembe güller ve
a r a l a r ı n a s e r p i ş t i r i l m i ş m i n i k m a v i ç i ç e k l e r l e be­
z e n m i ş t i r . K e m e r k ö ş e l i k l e r i ise, yeşil ü z e r i n e
k r e m renkli stilize akant y a p r a k l a n y l a doldurul­
m u ş t u r . Y a r ı m kubbe şekilli kavsara y ü z e y i n e de,
a ş a ğ ı y a d o ğ r u sarkan bir perde m o t i f i resmedil­
miştir, i k i yana açılmış ve tepeden bir fiyonkla tut­
t u r u l m u ş perdenin kıvrımları, ışık-gölge oyunlarıyla
derinlik k a z a n d ı r ı l a r a k başarılı bir şekilde verilmiş­
tir. Perdenin iki t a r a f ı n d a , b o ğ u m l u kısımlarına b i ­
İnci K U Y U L U
rer gül demeti yerleştirilerek o r t a l a r ı n d a n bir kan­
dil motifi sarkıtılmıştır. Nişin ak k ı s m ı n a ü z e r l e r i n e
d ü ş e n ışıkla yer yer s a r a r m ı ş bodur yeşil a ğ a ç l a r ­
dan o l u ş a n bir o r m a n m a n z a r a s ı tasvir edilmiştir.
B u m a n z a r a n ı n i k i t a r a f ı n d a n y u k a r ı y a d o ğ r u yük­
selen ince saplı ikişer çiçek, ortadaki kandil motifi­
ne d o ğ r u y ö n e l m i ş t i r . M i h r a p , tepelik bezemesi­
n i n ü z e r i n d e uzanan ayet kitabesi ve b u kitabeyi
ç e r ç e v e l e y e n bir s ü s l e m e y l e taçlandırılmıştır. A y e t
kitabesini ü ç y ö n d e n k u ş a t a n ve m a v i zemin ü z e ­
rinde yayılan kırmızı akant y a p r a k l a r ı , tepede b i r
madalyon o l u ş t u r m u ş t u r . B u madalyonun içine de
kırmızı ç i ç e k l e r d e n bir k o m p o z i s y o n yerleştirilmiş­
tir. M i h r a b ı n i k i y a n ı n d a , g ü n e y d u v a r ı boyunca
uzanan sekinin ü z e r i n e a l ç ı d a n birer m u m l u k yer­
leştirilmiştir,
Daha ö n c e s ö z ü n ü ettiğimiz gibi, h a r i m i n do­
ğ u , batı ve g ü n e y duvarını d o l a ş a n iki s ü s l e m e şeri­
dinin kadınlar mahfilinden itibaren kesildiği izlenir.
Kadınlar mahfilini sınırlandıran duvarlardaki basit
süslemeler ç o k yakın tarihlerde yapılmış olmalıdır.
T a v a n y ü z e y i , fcaminin s ü s l e m e d ü z e n i n e
verilen ö n e m i n en açık g ö s t e r g e s i olarak ç o k renk­
li ve ç o k ayrıntılı bir işçilikle bezelidir (Res.9). G ü ­
ney d u v a r ı n d a yer alan g ü r y a p r a k l ı o r m a n g ö r ü ­
n ü m ü , tavan yüzeyini kaplayan yeşil boya dokusu
içinde de tekrarlanarak y a p ı n ı n ç o k g ö r k e m l i b i r
bezeme anlayışla r e s i m l e n d i ğ i n i k a n ı t l a r . Z e n g i n
çiçek ve yaprak resimleriyle boyalı t a v a n ı n merke­
zinde varlığının izleri beliren g ö b e k düşmüştür.'*
T a v a n y ü z e y i ve g ö b e ğ i n i n ç e v r e s i n d e çeşitli or­
m a n m a n z a r a l a r ı işlenmiştir (Res. 10). T a v a n ı n ke­
n a r l a r ı boyunca uzanan ve k ö ş e l e r i n d e y o ğ u n l a ş a n
k o y u yeşil a ğ a ç l a r , kırmızı ve s a r ı çiçekli dallara
d ö n ü ş e r e k t ü m y ü z e y e dağılır. T a v a n g ö b e ğ i n i n
çevresinde de aynı kompozisyonlar daha k ü ç ü k bo­
yutlarda tekrarlanmıştır. A ğ a ç l a r ve çiçekler, renk
tonlamalarımda ayrıntılı bir şekilde tasvir edilmiştir.
Kılcızade M e h m e t A ğ a C a m i s i , içten d ü ^
t a v a n l ı , d ı ş t a n k ı r m a çatıyla ö r t ü l ü kareye y a k ı n
d i k d ö r t g e n planlı sade bir cami ö m e ğ i d i r .
Y a p ı n ı n gerek cepheleri, gerek iç m e k a n ı
zengin bezemelere sahiptir. Bezemeler a r a s ı n d a .
Batılılaşma D ö n e m i A n a d o l u T ü r k m i m a r i s ü s l e ­
mesinin seçkin bir t ü r ü n ü o l u ş t u r a n duvar resimle­
r i ö n e m l i bir yer tutar. Duvar r e s i m l e r i n i n ' g ü n ü ­
m ü z e ulaşabilen ö r n e k l e r i n i n daha ç o k yapıların iç
m e k a n l a r ı n ı b e z e d i ğ i g ö r ü l ü r . C e p h e l e r i bezeyen
resimlerin ise, b ü y ü k olasılıkla o n a r ı m l a r ve aşın­
malar nedeniyle y o k o l d u ğ u d ü ş ü n ü l ü r . ^ Kılcızade
M e h m e t A ğ a Camisi, dış cephe resimleri g ü n ü m ü ­
ze ulaşabilen ender y a p ı ö r n e k l e r i n d e n birisidir.
Resimler, a h ş a p ve sıva ü z e r i n e yapılmıştır.
Resimlerde i ş l e n e n k o n u l a r manzaralar, n a t ü r 4.
5.
Tavan göbeğine ait alçıdan süsleme parçalan bugün ca­
mide bulunmaktadır.
R. Arık, B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i Anadolu Tasvir S a ­
natı, Ankara 1976, s. 1 3 5 .
B A D E M L İ K I L C I Z A D E M E H M E T A Ğ A CAMİİ (ÖDEMİŞ/İZMİR)
mortlar, Mekke-Medine tasvirleri, kılıç-sütunce gibi
motiflerdir, i ş l e n e n konular a r a s ı n d a e n ö n e m l i ye­
ri manzaralar tutar. Manzaralar h e m ele alınış b i çimleriyle, h e m de tasarımlarıyla ilgi çekici özellik­
ler sergiler. B u kompozisyonlarda dış cephede de­
niz g ö r ü n ü m ü yer a l ı r k e n , iç mekanda çeşitli o r ­
m a n g ö r ü n ü m l e r i tasvir edilmiştir. Duvar resimle­
rinde manzaralar, b ü y ü k bir tutkuyla işlenen konu­
lar a r a s ı n d a yer alır. B ü y ü k bir y o ğ u n l u k kazanan
doga kesitlerinin a n l a t ı m ı n a genellikle m i m a r i tas­
virler de katılır.^ Kılcızade M e h m e t A g a C a m i si'nin m a n z a r a l a r ı y s a , d o ğ r u d a n doga g ö r ü n ü m ­
leri aktaran ö r n e k l e r e katıjabilir. Mugla Ş e y h Ca­
misi ( 1 8 3 0 - 3 1 ) ^ , U r l a K a p a n C a m i s i Ş a d ı r v a n ı
( 1 8 3 4 ) , ^ İzmir Ş a d ı r v a n a l t ı C a m i s i g e ç i t t o n o z u
(1835-40'lar),^ Muğla K u r ş u n l u Camisi^ ( 1 8 5 3 ) ^ °
gibi eserlerin resimleri a r a s ı n d a deniz m a n z a r a l a r ı ­
na yer v e r i l m i ş t i r . A n c a k b u resimlerde, deniz
m a n z a r a l a r ı çeşitli yelkenliler ve binalarla zengin­
leştirilmiş kıyı g ö r ü n ü m l e r i olarak ele alınmıştır.
Kılcızade M e h m e t A g a C a m i s i n i n g ü n e y cephe­
sindeki kompozisyon ise, geri planda tepelerle ke­
silen ve iki t a r a f ı n d a n a ğ a ç l a r l a sınırlandırılmış salt
bir deniz m a n z a r a s ı olarak dikkati ç e k e r .
Salt o r m a n g ö r ü n ü m l e r i n i n işlendiği manza­
ralar, harimde g ü n e y duvarı ile a h ş a p tavan yüze­
yinde yer alır. Duvar resimlerinin bilinen örneklerin­
de resimlerin genellikle çerçeveli veya çerçevesiz
tek tek ya da şeritler halinde yapıldığı i z l e n i r . O y ­
sa, Kılcızade M e h m e t A g a Camisi, bilinen ö r n e k ­
lerin d ı ş ı n d a b i r bezeme p r o g r a m ı n ı n tek ö r n e ğ i ­
dir. G ü n e y duvarını bezeyen o r m a n g ö r ü n ü m ü n ü n
m i h r a p yüksekliğiyle y a r ı ş a n boyutlarda anıtsal b i r
b ü y ü k l ü k t e i ş l e n m e s i ile ilk kez karşılaşılmaktadır.
B u özellik, Anadolu'da bilinen ö r n e k l e r a r a s ı n d a ,
ilk kez b u y a p ı d a k a r ş ı m ı z a ç ı k a n ö z g ü n bir resim­
leme t a r z ı n a işaret eder. Baklan -Boğaziçi Kasaba­
sı Eski C a m i , ^ ^ Mudanya-Mirzeoba K ö y ü A h m e d
A ğ a C a m i s i ^ ^ g i b i y a p ı l a r ı n X V I I I . yüzyıl sonuX I X . yüzyıla tarihlenebilen resimlerinde b ü y ü k bo­
yutlu tek-tek a g a ç m o t i f l e r i bulunmakla birlikte,
g e n i ş b i r y ü z e y e yayılan büyüklü-küçüklü a ğ a ç l a r l a
o l u ş t u r u l m u ş o r m a n m a n z a r a l a r ı n a b u g ü n bilinen
ö r n e k l e r d e r a s t l a n m a m a k t a d ı r . Kılcızade M e h m e t
A g a C a m i s i n i n b u o r m a n m a n z a r a s ı , şimdilik bili­
nen tek ö r n e k olarak dikkati ç e k e r . Ayrıca, anıtsal
orman manzarasının yan duvarların yüzeylerinde
yer alan a n ı t s a l b ü y ü k l ü k t e çiçek tasvirleriyle kuv­
vetlendirilmesi, b ü y ü k k o m p o z i s y o n d ü z e n i n i n sa­
n a t ç ı n ı n kendi s e ç i m i o l d u ğ u n u kanıtlar.
O r m a n m a n z a r a l a r ı , h a r i m t a v a n ı n d a da
tekrarlanmıştır. Tavan köşelerinde orman görün ü m l e r f olarak b a ş l a y a n s ü s l e m e , çiçekli dallara
d ö n ü ş e r e k t ü m tavan y ü z e y i n i bezer. T ü m tavan
yüzeyini bezeyen s ü s l e m e l e r e Kula Sogukkuyu Ca­
misi ( 1 7 8 4 - 8 5 ) tavan g ö b e ğ i n d e , ^ ' * Kula H a c ı Re­
cepler Camisi (XVIII. yüzyıl) mahfil t a v a n ı n d a ^ ^
Denizli-Acıpayam- Yazırköyü Camisi (1802-3)^^
h a r i m t a v a n ı n d a rastlanır. A n c a k , b u y a p ı l a r d a ta­
155
van yüzeyi çıtalarla ya da boya ile b ö l ü m l e r e ayrı­
larak, h e r b ö l ü m ü n içine çeşitli ç i ç e k motifleri işlen­
miştir. Kılcızade Mehmet Aga Camisinin Tavan yü­
zeyinde ise, herhangi bir bölüntü y a p i m a d a n , beze­
meler t ü m y ü z e y e yayılmıştır. Tavan k e n a r l a r ı n ı sis­
temli bir b i ç i m d e d o l a ş a n ve k ö ş e l e r d e y o ğ u n l a ş a n
o r m a n g ö r ü n ü m ü n ü n t ü n i tavan y ü z e y i n e dc^gılarak zengin bir bezemeye d ö n ü ş m e s i ve g ö b e k et­
rafının o r m a n g ö r ü n ü m ü y l e ç e v r e l e n m e s i , b u g ü n e
kadar bilinen bezemeli tavan ö r n e k l e r i a r a s ı n d a
Kılcızade M e h m e t A g a C a m i s i n i n tavan bezemesi­
n i n ö n e m l i bir g e l i ş m e y e ö r n e k o l u ş t u r a n ö z g ü n
bir y a p ı t o l d u ğ u n u ortaya kovlar. Tavanda bezeme­
lerin kesintisiz olarak devam etmesi ve bezeme ko­
nusu olarak orman g ö r ü n ü m l e r i n i n seçilmesi yeni
ve ö z g ü n bir uygulama olarak dikkati ç e k e r .
Y a p ı d a k i d i ğ e r b i r omnan m a n z a r a s ı da,
m i h r a p nişinin alt kesimine yapılmıştır. B u d ö n e m ­
de, Anadolu'da cami mihraplarının y o ğ u n s ü s l e m e ­
lere sahip oldukları bilinmekledir.^^ Ancak, S o m a
Hızır B e y Camisi (1791-92),^^ Koçarlı Cihanoglu
Camisi ( 1 8 3 4 - 3 5 )
ve Tavas H a m a m ö n ü C a m i ­
s i n i n (1847) 2 0 m i h r a p l a r ı gibi manzara resimleriyle b e z e n m i ş bilinen ö r n e k l e r i n sayısı azdır. B u
ö r n e k l e r d e n Soma Hızır B e y Camisi ve Tavas H a ­
m a m ö n ü Camisi'nde kompozisyonlar m i h r a p nişi­
ne, K o ç a r l ı C i h a n o g l u Camisi'nde ise m i h r a b ı n
ü z e r i n e işlenmiştir. Kılcızade M e h m e t A g a C a m i si'nin m i h r a b ı da, bir manzara (orman) kompozisyonuyla s ü s l e n m i ş ender ö r n e k l e r d e n biridir.
6.
ay. es., s. 122.
7.
Resim için bkz. ay.es., s. 5 4 , Res.46.; ayrıca bkz. G.
Renda, B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i n d e T ü r k R e s i m S a ­
natı 1 7 0 0 - 1 8 5 0 , Ankara 1977, s. 1 5 1 , Res. 116.
8.
Resim için bkz. R. Ank, a.g.e., s. 4 8 , Res 42; aynca
bkz. G. Renda, a.g.e., s. 144, Res. 109.
9.
Resim için bkz. R. Arık, a.g.e., s.50, Res.43. ; ayrıca
bkz. G. Renda, ay.es., s . l 4 4 , R e s . l l O .
10.
Resim için bkz. R. Arık, a.g.c., s.57, Res. 5 0 .
11.
ö r n e k l e r için bkz. R. Arık, ay.es.; aynca bkz. G .Ren­
da, a.g.e.
12.
Resim için bkz. Ş . Ç a k m a k , Denizli lli'ndeki Türk
A n ı Ü a n (Camiler), İzmir 1 9 9 1 , E. Ü . Sosyal Bilimler
Enstitüsü,(Ba$ılmamış Yüksek Lisans Tezi), Res. 64.
13.
Resim için bkz. Y . Ötüken-A. Durukan-vd., Türki­
ye'de Vakıf Abkleler ve E s k i E s e r l e r I V , Ankara
1986, S . 7 1 2 , Res. 69.
14.
Resim için bkz. R. Bozer, Kula'da Türk Mimarisi,
15.
Resim için bkz. ay.es., s. 54, Fot. 27.
16.
17.
R. Arık, a.g.c., s. 4 2 .
R. Arık, B a z ı Ö r n e k l e r i y l e Anadolu'da B a r o k D e ­
nen C a m i l e r , (Basılmamış Doçentlik Tezi), Ankara
1972, s. 219-220.
18.
Resim için bkz. R. Arık, B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i Türk
Mimarisi Ö r n e k l e r i n d e n Anadolu'da Ü ç A h ş a p
Cami, A»ıkara 1973, s. 4 8 , Res, 2 0 .
19.
Resim için bkz. R. Arık, B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i A n a
dolu..., s. 4 7 , Res. 4 1 .
20.
Resim için bkz. G. Renda, a . g . c , s. 162, Res. 129.
Ankara 1990, s. 4 0 , Fot. 20.
156
Yrd.Doç.Dr.
Y a p ı d a manzara tasvirlerinin y a n ı s ı r a , ç o k
s a y ı d a ç i ç e k k o m p o z i s y o n u da işlenmiştir. Gerek
cephelerde, gerek iç mekanda bulunan kompozis­
yonlar tek-tek ç i ç e k buketlerinde ya da çeşitli kap-,
lara yerleştirilmiş ç i ç e k l e r d e n oluşur. Duvar resim­
lerinin en ç o k i ş l e n e n k o n u l a r ı n d a n olan çiçek tas­
virlerine h e m e n h e m e n her y a p ı d a rastlamak
m ü m k ü n d ü r . Denizli A c ı p a y a m Y a z ı r k ö y ü Camisi
(1802-31,21 Milas B a h a e d d i n A g a K o n a ğ ı ( X I X .
yüzyıl o r t a l a r ı ) , ^ ^ K ı r k a ğ a ç Ç i f t e h a n l a r C a m i s i
(1864-65),23 Soma D a m g a c ı Camisi (1872),24
Kınık İ b r a h i m A g a Camisi (1875)^^ gibi y a p ı l a r ı n
resimlerinde çiçekli kompozisyonlara yer verilmiş­
tir. Kılcızade M e h m e t A g a C a m i s i n i n h a r i m du­
v a r l a r ı n d a k i kompozisyonlar ise, Aydın Cincin K ö ­
y ü Cihanoglu Camisi,^^ Mudanya, Mirzeoba K ö y ü
Camisi,^^ O r h a n e l i H a r m a n c ı k B u c a ğ ı M e r k e z
Camisi^^ gibi y a p ı l a r d a bulunan ö r n e k l e r e benzer
şekilde b ü y ü k boyutlu tasvir edilmişlerdir.
Çiçeklerden oluşan kompozisyonların yanı­
s ı r a , h a r i m girişi ve m i h r a p etrafını ç e v r e l e y e n
k o m p o z i s y o n l a r d a k i p e m b e güller ile h a r i m girişi
ü z e r i n d e k i ü z ü m s a l k ı m l a r ı ve asma d a l l a r ı n d a n
o l u ş a n şeritler, ilgi çekici betimlemelerdir. G ü n e y
cephedeki çiçekli k o m p o z i s y o n ise, duvara asılı iz­
lenimi veren bir kılıç motifiyle zenginleştirilmiştir.
Y a p ı n ı n y o ğ u n s ü s l e m e l e r i a r a s ı n d a sadece
iki m i m a r i tasvire yer verilmiştir. H a r i m girişinin
iki y a n ı n d a birer d i k d ö r t g e n ç e r ç e v e içine a l ı n m ı ş
M e k k e ve M e d i n e tasvirlerinde renk t o n l a m a l a r ı ,
ışık-gölge o y u n l a r ı , perspektif denemeleri gibi Batı
resmini ç a ğ r ı ş t ı r a n ö ğ e l e r dikkati ç e k e r k e n , ayrıntıcı işleme tarzı, y a p ı l a r ı n biçimlendiriliş ve yerleştirilişlerindeki acemilikler gibi özellikleriyle de m i n ­
y a t ü r geleneklerine baglı alışkanlıkların sürdürüldü­
ğ ü izlenir. B u g ü n bilinen ö r n e k l e r i n e g ö r e yalnızca
camilerde resmedilen M e k k e ve Medine tasvirleri
S o m a Hızır Bey C a m i s i ( 1 7 9 1 - 9 2 ) , 2 ^ A y d ı n K o ­
çarlı C i h a n o g l u Camisi ( 1 8 3 4 - 3 5 ) , ^ ° M u ğ l a K u r ­
şunlu Camisi ( 1 8 5 3 ) ^ 1 gibi y a p ı l a r ı n duvar resim­
lerinde de işlenmiştir.
Y a p ı d a dikkati ç e k e n d i ğ e r bir s ü s l e m e ö ğ e ­
si de, s ü t u n motifleridir. G ü n e y cephenin dogu k ö ­
ş e s i n d e , h a r i m girişinin ü z e r i n d e k i pencere ile dış
m i h r a b ı n iki y a n ı n d a birer; ana m i h r a b ı n iki y a n ı n ­
da ise ü s t ü s t e ikişer s ü t u n m o t i f i ışık-gölge o y u n ­
ları ve renk t o n l a m a l a r ı y l a farklı etki yaratan tas­
virler olarak ilgi çekicidir. G ü l ş e h i r Karavezir Ca­
misi (1779)'^2 h a r i m i n d e g ü n e y d u v a r ı n d a n d ı ş a
t a ş a n b ö l ü m ü n kemer ü z e n g i s i n i n altında, k ö ş e l e r ­
de k e m e r i t a ş ı y o r izlenimi verecek şekilde; Denizli
A c ı p a y a m Y a z ı r K ö y ü C a m i s i n d e (1802-3)-^^ ise.
InciKUYULU
h a r i m d u v a r l a r ı n d a k i resimli p a n o l a r ı a y ı r a n birer
ö g e olarak tasvir e d i l m i ş b u t i p s ü t u n motiflerine,
d ö n e m i n çeşitli y a p ı l a r ı n d a rastlanır.
S o n cemaat yeri t a v a n ı n ı n ç ö k e r t i l m i ş orta
k ı s m ı da a h ş a p işçiliğiyle d i k k a t i ç e k e r . T a v a n ı n
ç ö k e r t i l m i ş orta k ı s m ı n d a içleri çiçeklerle bezeli çı­
talarla o l u ş t u r u l m u ş ü ç g e n ve d ö t g e n b ö l ü m l e r ve
merkezindeki sarkıt, bu d ö n e m i n camilerinde ve
sıklıkla evlerinde karşılaşılan t ü r d e k i tavan süslemeleriyle benzer özellikler taşır.-^*
G e ç d ö n e m B a t ı A n a d o l u camilerinin ka­
rakteristik s ü s l e m e ö g l e r i n d e n biri de, m i h r a p niş­
lerine asılı izlenimi u y a n d ı r a n perde motifleridir.^^
Kılcızade M e h m e t A g a C a m i s i n i n m i h r a p n i ş i n e
de b ö y l e bir perde motifi r e s m e d i l m i ş , dış m i h r a p
nişine ise alçıdan yapılrr/ış bir perde motifi yerleşti­
rilerek g ö r ü n ü m ü zenginleştirilmiştir.
Kılcızade M e h m e t A ğ a Camisi sade m i m a ­
r i k u r u l u ş u n a k a r ş ı n , s ü s l e m e l e r i a ç ı s ı n d a n dikkati
ç e k e n bir y a p ı d ı r . Özellikle s ü s l e m e l e r a r a s ı n d a
ö n e m l i bir yer tutan duvar resimleri; gerek işle­
nen konular, gerekse resimlerin boyut ve k o n u m landırılışları a ç ı s ı n d a n ; B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i n d e
y a y g ı n l a ş a n duvar resimlerinin. B a t ı Anadolu'da
X I X . yüzyılda ulaştığı anlayışı sergileyen ö z g ü n ö r ­
neklerdendir.
21.
Resim için bkz. R. Arık, B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i Anado
l u . . . , s. 43, Res. 38.
22.
Resim için bkz. ay. yer., s. 9 1 , Res. 78,79.
23.
Resim için bkz. inci Kuyulu, "Kırkağaç Çiftehanlar Ca­
m i i " , A r k e o l o j i - S a n a t T a r i h i D e r g i s i , V (İzmir
1990), Lev. XVI, Res. 7.
24.
Resim için bkz. inci Kuyulu, "Batılılaşma Dönemi Ana­
dolu Tesvir Sanatından Yeni Bir Örnek: Soma Damga­
cı Camii", Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi, I V (İzmir
1988), Lev. XXII, R e s . l l , Res. 22,
25. ' Resim için bkz. G. Renda, a.g.c., s. 163, Res. 130.
26.
R. Arık, B a t d ı l a ş m a D ö n e m i Anadolu..., s. 3 1 .
27.
Resim için bkz.Y. Ötüken-A. Durukan-vd. ,a.g.e., I V ,
s. 712, Res. 69.
28.
Resim için bkz. ay. es., s. 570, Res. 3 1 1 .
29.
Resim için bkz. R. Arık, B a t d ı l a ş m a D ö n e m i A n a ­
dolu..., s. 33, Res. 26, Res. 27.
30.
Resim için bkz. ay.es., s. 47, Res. 4 1 .
31.
Resim için bkz. ay.cs., s. 55, Res. 47.
32.
R. Arık, B a z ı Ö r n e k l e r i y l e . . . , s. 29.
33.
R. Arık, B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i Anadolu..., s.43,
Res. 38, s. 44, Res. 39.
34.
Tavanlar hakkında geniş bilgi için bkz. S. H , Eldem,
Türk E v i III, istanbul 1987, s.106-131.
35.
M . Sözen-R. Ank-vd., Türk Mimarisinin Gelişimi
ve Mimar Sinan, Ankara 1976, s. 304.
B A D E M L İ K I L C I Z A D E M E H M E T A Ğ A CAMİİ ( Ö D E M t Ş / I Z M İ R )
Resim 1: Bademli Kılcızade Mehmet Aga Camii, kitabesi.
Resim 2: Bademli Kılcızade Mehmet Aga Camii, doğudan görünüşü.
157
158
Y r d . D o ç . Dr. İnci K U Y U L U
-e.
Resim 3: Bademli Kılcızade Mehmet Aga Camii, güney batıdan görünüşü.
1
E
1
Plan: 1: Bademli Kılcızade Mehmet Aga Camii, planı.
Download

View/Open