1
TEMMUZ
2014
İÇİNDEKİLER
1. COĞRAFİ KONUM
4
2. ULAŞIM
4
3. SOSYAL YAPI
6
3.1.
3.2.
3.3.
NÜFUS • 6
EĞİTİM • 8
SAĞLIK • 8
4. EKONOMİK YAPI
4.1.
4.2.
4.2.1.
4.2.2.
4.3.
4.4.
4.5.
4.6.
TARIM VE HAYVANCILIK • 9
SANAYİ VE TİCARET • 11
İlin Sanayi Yapısı • 11
İlin Ticaret Yapısı • 11
İHRACAT • 12
İTHALAT • 18
ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ • 20
POTANSİYELİ DEĞERLENDİRMEYE YÖNELİK YATIRIMLAR • 21
5. MADEN ve ENERJİ KAYNAKLARI
5.1.
9
22
GÜNEŞ ENERJİSİ • 22
6. TURİZM
23
7. YENİ TEŞVİK SİSTEMİNDE KİLİS
24
7.1.
YENİ TEŞVİK SİSTEMİ UYGULAMALARI • 24
8. KAYNAKÇA
28
TABLOLAR DİZİNİ
Tablo 1. Kilis İli Ulaşım Verileri
Tablo 2. İlçelere Göre Merkez ve İlçe / Köy Nüfus Toplamları - 2013
Tablo 3. Yaş Grubu ve Cinsiyete Göre Nüfus - 2013
Tablo 4. Kilis İli Sağlık Göstergeleri
Tablo 5. Kilis’te Yetiştiriciliği Yapılan Önemli Tarım Ürünleri
Tablo 6. Kilis İli Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Sayıları (Adet)
Tablo 7. Kilis’te Tarımsal Yatırım İçin Uygun Sektörler ve Alanlar
Tablo 8. Kilis İline Ait İhracat Bilgileri
Tablo 9. İl ve ISIC Sınıflamasına Göre İhracat Değerleri (USD)
Tablo 10. Kilis’ten İhracat Yapılan Başlıca Ülkeler (USD)
Tablo 11. Kilis İline Ait İthalat Bilgileri
Tablo 12. İl ve ISIC Sınıflamasına Göre İthalat Değerleri (USD)
Tablo 13. Yeni Teşvik Sistemi Uygulamaları
Tablo 14. Kilis’te Bölgesel Teşviklerden Yararlanacak
Sektörler ve Tutarları
Tablo 15. Bölgesel Teşvik Uygulamalarında Sağlanan Destek Unsurları
5
6
7
8
9
10
10
12
16
17
18
19
24
25
26
ŞEKİLLER DİZİNİ
Şekil 1. Türkiye Güneş Enerjisi Potansiyel Atlası
22
GRAFİKLER DİZİNİ
Grafik 1. İl, Yaş Gruplarına ve Cinsiyete Göre Nüfus - 2013
Grafik 2. Kilis İli Arazi Dağılımı (2012)
Grafik 3. Kilis İli Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Varlığı
Grafik 4. Kilis İhracat Değerleri (USD)
Grafik 5. Kilis İhracatçı Firma Sayısı
Grafik 6. Kilis İthalat Değerleri (USD)
Grafik 7. Kilis İthalatçı Firma Sayıları
Grafik 8. Kilis Organize Sanayi Bölgesindeki Firmaların
Sektörel Dağılımı
Grafik 9. Kilis Güneşlenme Süreleri (Saat)
7
9
10
13
13
18
18
20
22
4
İPEKYOLU KALKINMA AJANSI
VİZYON
Bölgeyi geleceğe taşıyacak düşünce ve politikalar üreten, uygulayan, sürdürülebilir
kalkınmada öncü, yeniliklere açık, etkin ve çağdaş bir kurum olmak.
MİSYON
Etkin insan kaynakları politikası ile nitelikli beşeri sermayesini verimli şekilde kullanarak;
bölgesel potansiyeli, dinamikleri ve özgünlükleri ortaya çıkaracak politika ve stratejiler
üretmek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği kültürünü yaygınlaştırmak, yenilikçi
ve rekabete dayalı destek mekanizması ile bölge plan ve programlarını hedeflerine
ulaştıracak projelere destek olmak, uygulama süreçlerini izlemek, değerlendirmek
ve uygulama kapasitesini geliştirmek, yatırım ortamının iyileştirilmesi ve yatırım
imkanlarının tanıtılması yoluyla bölgenin rekabet gücünü artırmak, tüm kesimlerde
kalkınma bilinci ve ivmesi oluşturmaktır.
İPEKYOLU KALKINMA AJANSI KİLİS YATIRIM DESTEK OFİSİ
Kilis Yatırım Destek Ofisi (KİYDO), Kilis’teki iş ve yatırım ortamının yerli ve yabancı
yatırımcılara tanıtımı ve teşvikiyle ilgilenen birimdir. KİYDO tarafından verilen tüm
yatırım destek hizmetleri ücretsiz olup KİYDO’nun görev ve yetkileri şunlardır:
•
Yatırımcıların başvurularını kabul ve takip etmek,
•
Yatırımcıların izin ve/veya ruhsat işlemlerini yahut diğer idari iş ve işlemleri, ilgili
makam veya makamlara intikal ettirmek ve gerekli takip işlemlerini yapmak,
•
Kilis’in iş ve yatırım imkanlarının, ilgili kuruluşlarla işbirliği halinde ulusal ve
uluslararası düzeyde tanıtımını yapmak veya yaptırmak,
•
Genel teşvik uygulamaları kapsamında yer alan ve sabit yatırım tutarı on milyon
Türk Lirasını aşmayan, tebliğle belirlenen yatırımlar için müracaatları kabul etmek,
•
Teşvik belgelerinin 6 aylık izleme raporlarını hazırlamak ve bakanlığa sunmak.
5
1. COĞRAFİ KONUM
Kilis, Asya’dan Avrupa’ya kadar uzanan, en önemli kültür ve ticaret yollarından biri olan
tarihi İpek Yolu üzerinde bulunmaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Kilis
ili 1.521 km2 yüzölçümüne sahiptir ve rakımı 643 metredir. 1995 yılında il statüsüne
kavuşan ve Polateli, Musabeyli ve Elbeyli ilçeleri olan Kilis’in sınırları, güneyden
Türkiye-Suriye sınırı, batı ve kuzey batıdan İslahiye, kuzey ve kuzeydoğudan Gaziantep
merkez ve doğudan Oğuzeli ilçeleriyle çevrilidir. İklim olarak Akdeniz ve karasal iklimin
özelliklerinin görüldüğü ilin merkezi doğudan batıya doğru uzanan Resul Osman Dağı
eteklerinde kurulu olup güneye doğru inildikçe düz arazilere inen fazla engebeli olmayan
bir sahada yer almaktadır.
2.ULAŞIM
Kilis ilinde ulaşım karayolu ve havayolu ile sağlanmaktadır. Meydanekbez ve Nusaybin’den
sonra 3. demiryolu hudut kapısı olan Çobanbey Tren İstasyonu il sınırları içinde yer
almaktadır. Bu demiryolu sınır kapısı ile sadece Türkiye ve Suriye ya da Irak arasında
değil, Avrupa ile Ortadoğu arasında demiryolu taşımacılığı daha etkin hale gelmiştir.
Yıllık yaklaşık olarak 4 milyon yolcuya hizmet verme kapasitesine sahip olan Gaziantep
Havalimanı Kilis şehir merkezine 47 km mesafededir. En önemli ulaşım ağı karayolu
olan Kilis özellikle son dönemde imza atılan projelerle bölgedeki lojistik potansiyelini
arttırmaktadır. İlin Ortadoğu’ya açılan biri demiryolu ve diğeri karayolu gümrük kapısına
sahip olması lojistik alanda yapılacak yatırımlar için önemli potansiyel taşımaktadır.
Uzaklıklar
Sınır Kapıları
Limanlar
Kilis Öncüpınar
5 km
Hatay (İskenderun)
149 km
Kilis Çobanbey
36 km
Mersin
312 km
Hatay Cilvegözü
152 km
Şırnak Habur
570 km
Tablo 1. Kilis İli Ulaşım Verileri • Kaynak: http://www.oaib.org.tr
6
3. SOSYAL YAPI
3.1. NÜFUS
2013 yılında yapılan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi uygulaması geçici sonuçlarına
göre ilin toplam nüfusu 128.586 kişi ve nüfus yoğunluğu 87 kişi/km2 olarak tespit
edilmiştir. İlde nüfusun yerleşim yerlerine göre dağılımı Tablo 2’de gösterilmektedir.
Tablo 2’den de görüleceği gibi nüfusun %71’i il merkezi ve ilçelerde ve %29’u ise
kırsal kesimde yaşamaktadır. Toplam nüfusu 2.570.208 olan TRC1 Bölgesi (Gaziantep,
Adıyaman, Kilis) nüfusunun ise %5’i Kilis’te yaşamaktadır.
İlçe Adı
Şehir
Nüfusu
Oran %
Köy
Nüfusu
Oran %
Toplam
Nüfus
Köy Sayısı
Mahalle
Sayısı
Merkez
89.422
86,5
13.937
13,5
Elbeyli
2.020
30
4.471
70
103.359
51
79
6.491
23
4
Musabeyli
1.102
7
12.673
Polateli
1.096
18
4.335
93
13.775
46
3
82
5.431
16
5
Toplam
93.640
71
34.946
29
128.586
136
91
Tablo 2. İlçelere Göre Merkez ve İlçe / Köy Nüfus Toplamları - 2013 • Kaynak: TÜİK, 2014
Yaş gruplarının yer aldığı Tablo 3’ten de görüldüğü gibi toplam nüfusun yaklaşık olarak
%58’ini 30 yaşın altındaki (0-29 yaş grubu) gençler oluşturmaktadır. Sürdürülebilir
büyüme ve kalkınma için özellikle bu genç nüfusun işgücüne katılımını sağlamaya
yönelik olarak mesleki eğitim faaliyetlerinin artırılması önem arz etmektedir. Yine aynı
tabloda yer alan cinsiyete göre nüfus verilerine bakıldığında erkek ve kadın nüfusunun
birbirlerine çok yakın oldukları görülmektedir (Erkek toplam nüfusu 64.346 ve kadın
toplam nüfusu 64.240). Cinsiyet açısından kadın erkek nüfusu hemen hemen eşit bir
durumda olan ilde, kadınların istihdam edilmesinde bu eşitlik görülmemekte; bu da
sosyal kalkınmanın başarılı bir şekilde sürdürülemeyeceğini göstermektedir.
7
Yaş grubu
Toplam
Erkek
Oran %
Kadın
Oran %
‘0-4’
12.459
6.366
4,95
6.093
4,74
‘5-9’
12.929
6.689
5,20
6.240
4,85
‘10-14’
12.753
6.346
4,94
6.407
4,98
‘15-19’
13.037
6.440
5,01
6.597
5,13
‘20-24’
12.626
6.730
5,23
5.896
4,59
‘25-29’
9.553
4.897
3,81
4.656
3,62
‘30-34’
8.925
4.397
3,42
4.528
3,52
‘35-39’
7.908
3.871
3,01
4.037
3,14
‘40-44’
7.501
3.846
2,99
3.655
2,84
‘45-49’
6.746
3.420
2,66
3.326
2,59
‘50-54’
5.780
2.928
2,28
2.852
2,22
‘55-59’
4.435
2.222
1,73
2.213
1,72
‘60-64’
4.016
1.918
1,49
2.098
1,63
‘65-69’
3.289
1.479
1,15
1.810
1,41
‘70-74’
2.511
1.114
0,87
1.397
1,09
‘75-79’
1.848
796
0,62
1.052
0,82
‘80-84’
1.444
638
0,50
806
0,63
‘85-89’
608
205
0,16
403
0,31
‘90+’
218
44
0,03
174
0,14
Toplam
128.586
64.346
50
64.240
50
Tablo 3. Yaş Grubu ve Cinsiyete Göre Nüfus - 2013 • Kaynak: TÜİK, 2014
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0
Grafik 1. İl, Yaş Gruplarına ve Cinsiyete Göre Nüfus - 2013 • Kaynak: TÜİK, 2014
Erkek
Kadın
8
3.2. EĞİTİM
2012-2013 öğretim yılı itibariyle ilde ilk ve orta öğretim düzeyinde toplam 177 okul
ile 1.191 sınıfta eğitim-öğretim hizmeti verilmektedir. Bu okullarda okul öncesi eğitim
dahil 31.915 öğrenci, 1.321 öğretmen bulunmaktadır. Derslik başına ilköğretimde 25,
ortaöğretimde 26 ve mesleki ve teknik eğitimde 27 öğrenci düşmektedir.
28 Mayıs 2007 tarihinde kurulan Kilis 7 Aralık Üniversitesi’nde Eğitim Fakültesi, Fen
Edebiyat Fakültesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Mühendislik-Mimarlık Fakültesi
ve İlahiyat Fakültesi olmak üzere 5 fakülte; Sosyal Bilimler Enstitüsü, Fen Bilimleri
Enstitüsü olmak üzere 2 Enstitü ve 4 Yüksek Okul bulunmaktadır. 2013 Aralık itibariyle
Kilis 7 Aralık Üniversitesinde toplam 223 öğretim elemanı, 164 idari personel görev
yapmakta olup, 6.000 öğrenci öğrenim görmektedir. Üniversite ilin kalifiye işgücü
talebini karşılamada önemli bir aktördür.
3.3. SAĞLIK
Kilis ilinde 2007 yılında hizmete açılan bir devlet hastanesi ve ilçe, belde ve köylerde
toplam 14 Aile Sağlığı Merkezi ve 26 sağlık evi bulunmaktadır.
İl Sağlık Müdürlüğü verilerine göre il merkezinde Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi, Halk
Sağlığı Laboratuarı, Verem Savaş Dispanseri ve Ana Çocuk Sağlığı-Aile Planlaması
Merkezi vatandaşlara sağlık hizmeti sunmaktadır. İlde toplam 1 adet yedek olmak
üzere 9 adet ambulans bulunmakta olup bu ambulansların 1 tanesi hastanede, 3 tanesi
merkez istasyonlarda, 3 tanesi ilçe istasyonlarında, 1 adet ise evde bakım hizmetlerinde
kullanılmaktadır. Ayrıca 1 adet motosiklet ambulans ile hizmet verilmektedir.
2013 Yılı
Kilis
Türkiye
Uzman
Hekim
Pratisyen
Hekim
Diş Hekimi
Hemşire ve
Ebe
Yatak Başına
Düşen
Hasta
Sayısı
Aile
Hekimi
Başına
Düşen
Hasta
Sayısı
Uzman
Hekim
Başına
Düşen
Hasta
Sayısı
62
69
18
266
742
3.432
1.937
57.882
56.701
21.432
165.115
387
1.261
624
Tablo 4. Kilis İli Sağlık Göstergeleri • Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2013
9
4. EKONOMİK YAPI
4.1. TARIM VE HAYVANCILIK
Kilis ili ekonomisi büyük ölçüde tarıma ve hayvancılığa dayanmaktadır. Kilis ili arazi
dağılımına bakıldığında toplam alan 152.100 hektar olup; bu toprakların % 67,8’ini
(103.144 hektar) tarım arazileri, %12,3’ünü (18.651 hektar) orman arazileri, %7,8’ini
(11.800 hektar) çayır ve mera alanı, %10,6’sını (16.149 hektar) ise tarıma elverişsiz
toprak oluşturmaktadır. Toplam 72.000 hektar sulanabilir alana sahip olan ilin fiilen
sulanan alanı 14.127 hektardır. Tarım arazilerinin %50’lik kısmında tahıllar ve diğer
bitkisel ürünler, %2,6’lık kısmında sebze bahçeleri, %46,3’lük kısmında meyve ve
baharat bitkileri üretimi yapılmaktadır (Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2013).
Kilis İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 2013 yılı verilerine göre ilde toplam olarak
3.615 kayıtlı çiftçi bulunmaktadır.
%2
Tarım Arazisi
%11
%8
Orman Arazisi
Çayır ve Mera Arazisi
%12
%68
Grafik 2. Kilis İli Arazi Dağılımı (2012) • Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2013
Kilis
Türkiye
Ürün Adı
Ekilen Alan
Üretim (ton)
Ekilen Alan
Üretim (ton)
Buğday
304.641
78.756
63.396.037
16.800.000
Zeytin
268.157
19.078
8.137.650
1.820.000
Üzüm
152.720
51.834
4.622.959
4.185.126
Arpa
100.649
25.313
25.543.296
6.510.000
Antepfıstığı
33.054
1.786
2.835.517
150.000
Tablo 5. Kilis’te Yetiştiriciliği Yapılan Önemli Tarım Ürünleri • Kaynak: TÜİK, 2013
Kilis Rumi Üzümü
100
Hayvan Türü
2010
2011
2012
Sığır
5.084
9.425
14.148
Koyun
54.000
71.550
121.967
Keçi
54.000
69.970
111.623
Tablo 6. Kilis İli Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Sayıları (Adet)
Tab
Grafik 3. Kilis İli Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Varlığı
Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2013
SEKTÖR ADI
AÇIKLAMA
Zeytinyağı Ürünleri İşleme ve Paketleme
Kilis bölge zeytin üretiminde ilk sırada yer almaktadır ve organik
zeytin üretimi yapılmaktadır. İl, Zeytinyağı yanında sabun üretimi
gibi talebi fazla fakat üretimi az olan ürünlerin üretimi için uygundur.
Meyve Suyu Üretimi ve Paketleme
İlde zeytinyağı üretimi yanı sıra bağcılık da ön sıralardadır. Ancak ilde
bu potansiyeli değerlendirecek işletmelerin olmayışı yapılacak olan
yatırımların verimliliğini yükseltmektedir.
Organik Tarım ve İyi Tarım
Kilis organik zeytin, antepfıstığı, süt ve yumurta üretiminin artış
gösterdiği bir il konumundadır. Ayrıca bu ürünlere yönelik üretim ve
tüketim bilinci giderek artmaktadır.
Yenilenebilir Enerji Kaynağı ve Tarım
Kilis’te özellikle güneş enerjisi kullanılarak sulama yapılması veya
seraların ısıtılması iklimin de etkisi ile mümkün olmaktadır.
Un ve Unlu Mamuller
İlde bu tür ürünleri tüketme eğilimi fazladır. Kalifiye eleman bulma
kolaylığının yanı sıra hammadde ihtiyacının kolaylıkla sağlanabildiği
bir il konumundadır.
Tablo 7. Kilis’te Tarımsal Yatırım İçin Uygun Sektörler ve Alanlar
Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Strateji Geliştirme Başkanlığı,2013
11
4.2. SANAYİ VE TİCARET
4.2.1. İlin Sanayi Yapısı
Ekonomisi ağırlıklı olarak tarıma dayalı olan Kilis’te gıda ve tarıma dayalı sanayi, tekstil
ile genel imalat sanayisine yönelik yatırımlarda sanayileşme eğilimi görünmektedir. İlin
en önemli yerel ürünleri olan zeytin, zeytinyağı ve üzüm gibi ürünlere dayalı ve yine bu
ürünlere yönelik sanayileşme faaliyetlerinde gözle görülür bir artış olduğunu belirtmek
gerekmektedir (Sanayi Genel Müdürlüğü, 2012).
Bölgenin diğer illeri ile karşılaştırıldığında sanayileşmenin arzu edilen seviyede olmadığı
gözlemlenen Kilis’te “Yeni Teşvik Sistemi” ile birlikte gerek Organize Sanayi Bölgesi’nde
gerekse il genelinde yeni yatırımların gerçekleştiği görülmektedir. Önümüzdeki yıllarda
yatırımlar açısından ilin bir cazibe merkezi haline gelmesi beklenmektedir (Sanayi Genel
Müdürlüğü, 2012).
4.2.2. İlin Ticaret Yapısı
Kilis’te Suriye ile sınır komşusu olunması ve coğrafik konumu nedeni ile ticari hayatın
oldukça canlı olduğu görülmektedir. Tarihi İpek Yolu üzerinde bulunması nedeniyle
geçmişe dayanan köklü bir sınır ticareti geleneği bulunmaktadır. 1999 yılı ortalarına
kadar sınır ticaretinin de etkisi ile yoğun bir ticari faaliyet görülmektedir.
Ancak, bu tarihten sonra uzun yıllar sınır ticareti yapılamamış,
sadece normal ithalat veya ihracat yoluyla Öncüpınar Gümrük
Müdürlüğü sınır kapısından ticaret yapılmaktadır (Sanayi Genel
Müdürlüğü, 2012).
2009 yılı Haziran ayı içerisinde Bakanlar Kurulu Kararı ile sınır
ticareti yeniden başlatılmış fakat Dış Ticaret Müsteşarlığınca
önemli ve ihtiyaç duyulan ürünlere ve yeterli miktarda izin
verilmediği için ticaretle iştigal eden şahıs ve firmalar tarafından
ilgi görmemiştir.
(Sanayi Genel Müdürlüğü, 2012).
Kilis Ticaret ve Sanayi Odası 2013 yılı kayıtlarına göre, ilde 55
adet A.Ş, 397 adet Ltd.Şti., 32 adet Kooperatifler ve 601 adet
gerçek kişi bulunmaktadır.
Kilis Zeytini ve Kilis Zeytinyağı
12
4.3 İHRACAT
Ekonomik istikrarın devamı ve sürdürülebilir kalkınmanın sağlanması bakımından
ihracatımızın konjonktürel değişimlerden etkilenmemesi, küresel tehditlerin fırsata
dönüştürülmesi, ülkemizin ve özelde Kilis ilinin dünya ihracatından aldığı payın
potansiyelini yansıtacak şekilde artırılması ve ihracatımızda son yıllarda sağlanan yüksek
artışın kalıcı ve sürdürülebilir bir hale getirilmesi büyük önem taşımaktadır.
Bu amaç doğrultusunda, Kilis’te ihracatın gelişmesi için öncelikli olarak katma
değeri yüksek markalı ürünlerin üretilmesi, Ar-Ge çalışmalarının desteklenerek ürün
çeşitliliğinin geliştirilmesi ve bu ürünlerin ihracat içerisindeki paylarının artırılması,
kaliteli ve markalı Türk ürünlerinin, başta Orta Doğu ülkeleri olmak üzere, dış pazarlarda
müşteri odaklı ve dinamik tekniklerle tanıtımının yapılması ve pazarlanması, tüm bu
alanların desteklenmesi önem arz etmektedir.
TRC1 Bölgesi ihracat rakamları karşılaştırıldığında Kilis ilinin en düşük değerlere sahip
olduğu görülmektedir. 2008-2013 yılları verilerinin yer aldığı Tablo 8’den de görüldüğü
gibi oldukça dalgalı bir seyir izlemektedir. 2011 yılında 30,5 milyon USD ile son 6 yılın
en yüksek değerine ulaşan ihracatın 2012’de 11,6 milyon USD’ye düştüğü ve 2013’te
tekrar yükseliş trendine girerek 20,8 milyon USD’ye çıktığı görülmektedir. Bu dalgalı
seyir için birkaç neden ileri sürülebilir. Bunlardan birisi olarak özellikle son üç yıldır
Suriye’deki siyasal krizin ildeki sınır kapısının tam kapasite olarak çalışmasını olumsuz
yönde etkilediği söylenebilir. Bir diğer neden olarak il sanayisinin küresel rekabet
düzeyinde ürün çeşitliliğinin olmaması ve sanayinin yeterince dış pazarlara açılamaması
olarak belirtilebilir. Yine aynı tablodan yukarıdaki nedenlerden dolayı son 5 yıl içinde
ihracatçı firma sayılarında da düşüş yönlü bir seyir görülmektedir.
Yıl
İhracatçı Firma Sayısı
İhracat Değeri (USD)
2008
21
23.907.000
2009
34
16.456.000
2010
30
23.320.000
2011
28
30.546.000
2012
27
11.671.000
2013
20
20.853.000
Tablo 8. Kilis İline Ait İhracat Bilgileri • Kaynak: TÜİK, 2014
13
Kilis İhracat Değerleri (USD)
40.000.000
23.907.000
20.000.000
16.456.000
23.320.000
30.546.000
20.853.000
11.671.000
0
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Grafik 4. Kilis İhracat Değerleri (USD) • Kaynak: TÜİK, 2014
Kilis İhracatçı Firma Sayısı
40
34
21
30
28
27
2010
2011
2012
20
20
0
2008
2009
2013
Grafik 5. Kilis İhracatçı Firma Sayısı • Kaynak: TÜİK, 2014
2013 yılında yapılan ihraç ürünlerin yer aldığı Tablo 9’dan görüleceği gibi, ihracatın
büyük bir kısmını sırasıyla mobilya ve başka yerde sınıflandırılmamış diğer ürünler,
metalik olmayan diğer metalik ürünler, gıda ürünleri ve içecek, kağıt ve kağıt ürünleri
ve plastik ve kauçuk ürünleri kalemleri oluşturmaktadır. Potansiyeli oldukça yüksek
olan tarım ve hayvancılık ve gıda ürünleri ihracatının özellikle Orta Doğu ülkelerine
yapıldığını belirtmekte fayda vardır. Çünkü söz konusu ülkelerin net gıda ithalatçısı
oldukları düşünüldüğünde ekonomisi tarıma dayalı olan ve il sınırları içerisinde bir kara
ve bir de demiryolu sınır kapısı olan Kilis’te bu sektörlere daha fazla yatırım yapılması
düşünülmektedir.
14
15
16
Sektör
2010
2011
Tarım ve hayvancılık
866.121
222.915
2012
8.833
2013
Metal cevheri
179.924
188.904
26.330
Taşocakçılığı ve diğer madencilik
12.300
5.460
Gıda ürünleri ve içecek
1.918.124
5.995.236
1.968.261
4.256.378
Tekstil ürünleri
1.549.745
1.623.686
570.881
658.414
Giyim eşyası
9.400
15.083
Dabaklanmış deri, bavul, el çantası,
saraciye ve ayakkabı
153.276
98.734
6.671
10.883
Ağaç ve mantar ürünleri (mobilya
hariç); hasır vb. örülerek yapılan
maddeler
12.565
2.771
5.368
39.699
Kağıt ve kağıt ürünleri
1.289
20.900
200.993
775.161
4.222
3.654
Basım ve yayım; plak, kaset vb.
Kimyasal madde ve ürünler
313.375
108.974
62.158
319.037
Plastik ve kauçuk ürünleri
116.110
68.933
38.123
677.341
11.518.703
15.529.954
4.693.691
4.775.440
Metalik olmayan diğer metalik
ürünler
Ana metal sanayi
21.200
Metal eşya sanayi (makine ve
teçhizatı hariç)
273.940
151.048
81.992
172.286
Başka yerde sınıflandırılmamış
makine ve teçhizat
166.907
191.425
37.172
156.074
Başka yerde sınıflandırılmamış
elektrikli makine ve cihazlar
4.764
Tıbbi aletler; hassas optik aletler
ve saat
57.379
16.000
Motorlu kara taşıtı ve römorklar
170.422
112.613
50.125
4.611
23.476
Diğer ulaşım araçları
5.600
44.971
Mobilya ve başka yerde
sınıflandırılmamış diğer ürünler
5.973.736
6.209.054
3.986.292
8.819.628
Toplam
23.907.419
30.545.758
11.670.907
20.852.562
Tablo 9. İl ve ISIC Sınıflamasına Göre İhracat Değerleri (USD) • Kaynak: TÜİK, 2013
17
Tablo 10’daki verilere bakıldığında, Kilis ile komşu ülkeler arasındaki özellikle Suriye
ve Irak dışındaki diğer ülkelerle olan ticaretimiz yok denecek azdır, hatta bazı Ortadoğu
ülkeleriyle (BAE, Katar, Kuveyt, Ürdün gibi) maalesef hiçbir ticari faaliyet görülmemektedir.
Suriye’deki mevcut siyasi krizden oldukça fazla etkilenen Kilis ekonomisi için özellikle
Ortadoğu ülkelerinde (S.Arabistan, BAE, Katar gibi) yaşanan ekonomik gelişmelere
paralel olarak bu ülkelerle ticaret faaliyetlerinin bir an evvel başlatılması ve var olan
ticaret hacminin artırılması hayati durumdadır.
Ülke
2010
2011
2012
2013
Suriye
13.699.752
16.205.268
5.141.019
6.562.714
Irak
7.515.807
12.269.736
5.933.335
12.883.344
Polonya
752.012
554.843
Almanya
557.216
294.525
209.429
140.979
Hollanda
256.162
8.131
87.183
Çin
156.707
167.983
9.204
Suudi Arabistan
146.185
İtalya
60.672
589.114
56.477
235.421
Ukrayna
47.819
113.158
Rusya Federasyonu
33.683
251.763
148.642
247.530
Romanya
59.499
517.832
Gürcistan
62.868
27.391
Cezayir
50.434
92.010
Toplam
23.320.428
30.545.758
11.670.907
20.852.562
Tablo 10. Kilis’ten İhracat Yapılan Başlıca Ülkeler (USD) • Kaynak: TÜİK, 2013
18
4.4. İTHALAT
Kilis iline ait ithalat verilerinin yer aldığı Tablo 11’den görüldüğü gibi, ithalat dalgalı
bir seyir izlemektedir. Bunun nedeni olarak küresel ekonomik krizin ve cari açığın
kapatılmasına yönelik çalışmaların etkili olduğu düşünülmektedir. Yine aynı tablodan
Kilis ilinde, 2012 yılında ihracata paralel olarak ithalat rakamlarının da bir önceki yıla
göre %61,01 düştüğü ve 2013 yılında ise bir önceki yıla göre %49 arttığı görülmektedir.
İthalatçı firma sayısında da 2008-2012 yılları arasında aşağı yönlü bir seyir görülmektedir.
Yıl
İthalatçı Firma Sayısı
İthalat Değeri (USD)
2008
43
34.403.000
2009
36
25.840.000
2010
31
49.700.000
2011
30
42.423.000
2012
23
16.539.000
2013
24
24.649.000
Tablo 11. Kilis İline Ait İthalat Bilgileri • Kaynak: TÜİK, 2014
Kilis İthalat Değeri (USD)
60.000.000
40.000.000
49.700.000
34.403.000
42.423.000
25.840.000
16.539.000
20.000.000
24.649.000
0
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Grafik 6. Kilis İthalat Değerleri (USD) / Kaynak: TÜİK, 2014
Kilis İthalatçı Firma Sayıları
50
43
36
31
30
23
24
2008
2009
2010
2011
2012
2013
0
Grafik 7. Kilis İthalatçı Firma Sayıları • Kaynak: TÜİK, 2014
19
İthalat verilerinin yer aldığı Tablo 12’den de görüldüğü gibi en fazla ithal edilen
kalemlerin başında sırasıyla ana metal sanayi, tarım ve hayvancılık, gıda ürünleri ve
içecek, metalik olmayan diğer mineral ürünler, giyim eşyası ve kimyasal madde ve
ürünler yer almaktadır. Ekonomisi tarıma dayalı olan Kilis’te tarım ve hayvancılık ürünleri
ithalatının bu kadar yüksek olması politika yapıcıların stratejik yatırımların daha fazla
desteklenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Tarım ve hayvancılık ithalat kalemi içinde
tahıl ve başka yerde sınıflandırılmamış bitkisel ürünler, metalik olmayan diğer mineral
ürünler kalemi içinde ise cam ve cam ürünleri yer almaktadır.
Sektör
2010
2011
2012
2013
Tarım ve hayvancılık
3.048.250
4.251.986
2.915.746
5.561.218
Taşocakçılığı ve diğer madencilik
900
Gıda ürünleri ve içecek
800.750
34.011
91.867
3.233.946
Tekstil ürünleri
865.973
981.825
587.503
299.694
Giyim eşyası
32.663.743
22.684.646
2.385.794
2.164.826
Dabaklanmış deri, bavul, el çantası, saraciye ve
ayakkabı
1.155.903
2.635.217
Ağaç ve mantar ürünleri (mobilya hariç); hasır vb.
örülerek yapılan maddeler
54.949
Kağıt ve kağıt ürünleri
86.191
57.347
47.163
4.130
Kimyasal madde ve ürünler
1.152.100
616.093
283.771
1.324.291
Plastik ve kauçuk ürünleri
5.179
650.056
763.850
772.865
Metalik olmayan diğer mineral ürünler
8.450.317
3.389.890
1.404.699
2.638.095
Ana metal sanayi
1.190.433
5.344.964
6.503.165
7.282.194
Metal eşya sanayi (makine ve teçhizatı hariç)
4.476
24.476
5.607
4.154
Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat
238.891
770.988
438.672
371.885
Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve
cihazlar
48.684
86.454
67.236
101.823
73.467
8.665
Tıbbi aletler; hassas optik aletler ve saat
18.478
75.897
70.863
148.358
Motorlu kara taşıtı ve römorklar
142.105
159.270
176.593
82.386
Diğer ulaşım araçları
211.736
370.879
354.774
502.184
Mobilya ve başka yerde sınıflandırılmamış diğer
ürünler
217.731
8.721
1.550
74.465
Toplam
49.699.672
42.423.146
16.539.135
24.648.646
Tablo 12. İl ve ISIC Sınıflamasına Göre İthalat Değerleri (USD) • Kaynak: TUİK, 2013
20
4.5. ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ
Kilis Organize Sanayi Bölgesi 90 hektar büyüklüğünde olup 2000 yılında tamamlanmıştır.
Kilis Organize Sanayi Bölgesinde toplam 36 adet sanayi parseli bulunmaktadır. Bu
parsellerde 23 adeti faal, 10 adeti gayri faal, 2 adet inşaat halinde, 1 adeti de tadilatı
yapılan yatırımlar mevcuttur. Üretime geçen parsellerde yaklaşık 750 kişi istihdam
edilmektedir.
Kilis OSB’de yer alan fabrikalarda; pekmez imalatı, baharat imalatı, şekerleme ve çikolata,
meyan çayı imalatı, zeytinyağı, margarin yağı imalatı, ambalajlama, kadife döşemelik
kumaş, seccade, plastik ambalaj, tel, et sucuğu, pamuk ipliği, sentetik çuval, hayvansal
yem ürünleri imalatı, halı imalatı, mobilya dekorasyon, porselen imalatı, biyodizel imalatı
yapılmaktadır.
Kilis Organize Sanayi Bölgesi’nde bulunan
firmaların sektörel dağılımını gösteren
Grafik 6’ya bakıldığında gıda sanayinin
%35’lik pay ile ilk sırada yer aldığı
görülmektedir. Gıda sektörünü, %26’lık
pay ile tekstil sanayi takip etmektedir.
Grafik 8. Kilis Organize Sanayi Bölgesindeki Firmaların
Mobilya ve dekorasyon sanayi, faaliyet
Sektörel Dağılımı • Kaynak: Kilis OSB Müdürlüğü, Aralık
gösteren firmalar arasında %13’lük pay
2013
ile 3. sırada yer almaktadır. Plastik sektöründe faaliyet gösteren firmalar, Kilis OSB’nin
%9’unu oluşturmaktadır. Kilis Organize Sanayi Bölgesi dışında faaliyet gösteren imalat
tesislerinde; pekmez, zeytinyağı, bulgur, döğme, biber, tahin-helva, suma (saf alkol),
plastik çantaları, sabun, yorgan ve hazır yemek üretilmekte ayrıca 39 adet zeytinyağı
fabrikası bulunmaktadır.
300 hektar büyüklüğündeki bir alanın OSB tevsi alanı olarak gerçekleştirilmesi için yer
seçimi işlemleri tamamlanmış ve sonraki aşamalar için çalışmalar sürdürülmektedir.
Ayrıca 1.990 hektar büyüklüğündeki Kilis-Polateli Şahinbey Tekstil İhtisas OSB’nin
kuruluş ve altyapı hazırlık çalışmaları devam etmektedir.
Bunun yanında, Kilis Merkez KSS (Küçük Sanayi Sitesi)’de toplam 250 iş yeri mevcut
olmakla birlikte doluluk oranı %100’dür. Kilis Merkez KSS’ye ek olarak inşa edilen ikinci
bölümde ise 38 iş yeri faal durumda olup ek bölgenin tamamlanmasıyla bu sayının
150’ye çıkması planlanmaktadır. Kilis’te bulunan söz konusu KSS’lerde toplam 900 kişi
istihdam edilmektedir.
21
4.6. POTANSİYELİ DEĞERLENDİRMEYE YÖNELİK YATIRIMLAR
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Organik zeytin ve zeytinyağı imalatı,
Organik üzüm üretimi,
Organik tarım yatırımları,
Yenilenebilir enerji yatırımları,
Gıda ve tarıma dayalı sanayi yatırımları,
Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanmasına yönelik yatırımlar,
Ambalajlanmış biber salçası ve paketlenmiş toz biber imalatı,
Un, bulgur ve makarna gibi buğdaya dayalı ürünler imalatı,
Konservecilik imalatı,
Pekmez, sirke imalatı,
Alkollü içecekler ve meşrubat imalatı,
Kuruyemiş ve kurutulmuş meyve imalatı,
Yaş sebze ve meyve işleme imalatı,
Halı, iplik ve battaniye imalatı,
Yorgan, nakış ve çeyiz gibi el sanatları ürünleri olarak sıralamak mümkündür.
22
5. MADEN ve ENERJİ KAYNAKLARI
Kilis ili yeraltı maden kaynakları bakımından oldukça fakir durumdadır. İl Bilim,
Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü verilerine göre ilde merkeze bağlı Yanan Köy civarında
TPAO (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı) tarafından günde 10 varil petrol üretimi
yapılmaktadır. Ayrıca Musabeyli ilçesinde fosfat, manganez ve oluşumlarına rastlanmış
olup yataklar üretimi yapılmaktadır. Bunun yanında, ilde kil, kaolin ve taş ocaklarında
mucur üretimi yapılmaktadır.
5.1. GÜNEŞ ENERJİSİ
Güneş enerjisi, sahip olduğu potansiyel ve kullanım kolaylığı ile diğer yenilenebilir enerji
kaynaklarına kıyasla daha kolay bir şekilde yaygınlaşabilecek bir fırsata sahiptir. Yıllık
yaklaşık olarak ortalama 2.945 saat güneşlenme süresine sahip olan Kilis bu potansiyeli
ile Türkiye’de önde gelen iller arasında yer almaktadır (http://www.eie.gov.tr, 2014).
Güneş enerjisi, güneşin çekirdeğinde yer alan füzyon süreci ile açığa çıkan ışıma
enerjisidir. Özellikle 1970’lerden sonra gelişen güneş enerjisini kullanabilme teknolojisi
sayesinde güneş enerjisi sistemleri maliyet açısından düşme göstermiş ve bugün yaygın
olarak kullanılabilmektedir. Bugün güneş enerjisinden su ısıtma yönteminin olmasının
yanında fotovoltaik pillerle güneş enerjisinden elektrik üretimi de oldukça yaygınlaşmıştır
(http://www.eie.gov.tr, 2014).
Şekil 1. Türkiye Güneş Enerjisi Potansiyel Atlası
Kaynak: Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü, http://www.eie.gov.tr/MyCalculator/pages/79.aspx, 2013
Grafik 9. Kilis Güneşlenme Süreleri (Saat)
Kaynak: Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü, http://www.eie.gov.tr/MyCalculator/pages/79.aspx, 2013
23
6. TURİZM
Anadolu ve Mezopotamya gibi dünyanın en eski uygarlıklarının kesiştiği geçiş
bölgelerinden biri olan Kilis ve yöresindeki tarihsel yapıda Babil, Hitit, Arami, Asur gibi
yerel ve bölgesel uygarlıklar yanında; yöreyi kontrol etmek isteyen Pers, Makedon,
Bizans, Arap, Selçuklu, Memluk, Osmanlı gibi büyük uygarlıkların da izlerine rastlamak
mümkündür.
Kilis İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaynaklarına göre ilde biri arkeolojik diğeri kentsel
olmak üzere iki adet Sit alanı ve toplam 292 adet tescilli taşınmaz kültür varlığı
bulunmaktadır. Bu kültür varlıklarından başlıcaları şunlardır: Ravanda Kalesi, Oylum
Höyük, Ulu Camii, Tekke Camii, Tekke Mevlevihanesi, Adliye Sarayı, Akıncı Konağı,
Neşet Efendi Konağı, Paşa Hamamı, İpşir Paşa Kasteli (Çeşmesi).
Akıncı Konağı
Ravanda Kalesi
Tekke Camii
24
7.YENİ TEŞVİK SİSTEMİNDE KİLİS
Yeni teşvik paketi olarak da bilinen “Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkındaki” Bakanlar
Kurulu kararı, Resmi Gazete’nin 19.06.2012 tarihli sayısında yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir. Yeni teşvik sisteminde teşvik uygulamaları; Genel Teşvik Uygulamaları,
Bölgesel Teşvik Uygulamaları, Büyük Ölçekli Yatırımların Teşviki ve Stratejik Yatırımların
Teşviki olarak dört kategoriye ayrılmıştır. Yeni teşvik uygulamasında, illerin sosyoekonomik gelişmişlik endekslerine (SEGE 2011) göre altı ayrı bölge belirlenmiş olup
Kilis ili 5. bölgede yer almaktadır.
7.1. YENİ TEŞVİK SİSTEMİ UYGULAMALARI
15.06.2012 tarih ve 2012/3305 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren yeni
teşvik sistemi 4 farklı uygulamadan oluşmaktadır:
Genel Teşvik Uygulamaları
Bölgesel Teşvik Uygulamaları
Büyük Ölçekli Yatırımların Teşviki
Stratejik Yatırımların Teşviki
Bu uygulamalar kapsamında sağlanacak destek unsurları aşağıdaki Tablo 13’te gösterilmiştir.
Genel Teşvik
Uygulamaları
Bölgesel Teşvik
Uygulamaları
Büyük Ölçekli
Yatırımların Teşviki
Stratejik Yatırımların
Teşviki
KDV İstisnası
√
√
√
√
Gümrük Vergisi Muafiyeti
√
Destek Unsurları
√
√
√
Vergi İndirimi
√
√
√
Sigorta Primi İşveren
Hissesi Desteği
√
√
√
√
√
√
Sigorta Primi Desteği*
√
√
√
Faiz Desteği **
√
Yatırım Yeri Tahsisi
√
Gelir Vergisi Stopajı
Desteği*
√
KDV İadesi***
√
√
√
√
Tablo 13. Yeni Teşvik Sistemi Uygulamaları Kapsamındaki Destek Unsurları
* Yatırımın 6. bölgede gerçekleştirilmesi halinde sağlanır
** Bölgesel teşvik uygulamalarında, yatırımın 3.,4., 5. veya 6. bölgelerde gerçekleştirilmesi
halinde sağlanır.
*** Sabit yatırım tutarı 500 Milyon TL üzerinde olan stratejik yatırımlara sağlanır.
25
Bölgesel Teşvik Uygulamaları kapsamında 5. bölgede yer alan Kilis’te Bölgesel
Desteklerden yararlanacak sektörler ve asgari yatırım tutarları veya kapasiteleri Tablo
14’te verilmiştir.
Bölgesel Teşviklerden Yararlanacak Sektörler
Minimum Yatırım Miktarı
Entegre damızlık hayvancılık yatırımları dahil olmak üzere
entegre hayvancılık yatırımları
500 Bin TL
Su ürünleri yetiştiriciliği (balık yavrusu ve yumurtası
üretimi dahil)
500 Bin TL
Gıda ürünleri ve içecek imalatı
Tekstil ürünleri imalatı
Giyim eşyası imalatı
Bavul, el çantası, saraciye, ayakkabı vb imalatı
1 Milyon TL
1 Milyon TL
500 Bin TL
500 Bin TL
Ağaç ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç), hasır ve
buna benzer örülerek yapılan maddelerin imalatı
1 Milyon TL
Kağıt ve kağıt ürünleri imalatı
Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı
Metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı
10 Milyon TL
1 Milyon TL
1 Milyon TL
Demir-çelik dışındaki ana metal sanayi, metal döküm
sanayi
1 Milyon TL
Metal eşya
Makine ve teçhizat imalatı
Büro, muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı
Elektrikli makine ve cihazları imalatı
1 Milyon TL
1 Milyon TL
1 Milyon TL
1 Milyon TL
Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve cihazları
imalatı
1 Milyon TL
Tıbbi aletler hassas ve optik aletler imalatı
Motorlu kara taşıtı ve yan sanayi
Motosiklet ve bisiklet üretimi
Mobilya imalatı (sadece plastikten imal edilenler hariç)
Oteller
Öğrenci yurtları
Soğuk hava deposu hizmetleri
Lisanslı depoculuk
500 Bin TL
Motorlu kara taşıtlarında yatırım tutarı 50 Milyon TL;
Motorlu kara taşıtları yan sanayinde yatırım tutarı 1
Milyon TL
1 Milyon TL
1 Milyon TL
3 yıldız ve üzeri
100 öğrenci
500 metrekare
1 Milyon TL
Eğitim hizmetleri (okul öncesi eğitim hizmetleri dahil,
yetişkinlerin eğitilmesi ve diğer eğitim faaliyetleri hariç)
Hastane yatırımı, huzurevi
Akıllı çok fonksiyonlu teknik tekstil
Atık geri kazanım veya bertaraf tesisleri
Seracılık
Tablo 14. Kilis’te Bölgesel Teşviklerden Yararlanacak Sektörler ve Tutarları
500 Bin TL
Hastane: 500 Bin TL
Huzurevi: 100 kişi
500 Bin TL
500 Bin TL
10 dekar
26
BÖLGELER
Destek Unsurları
I
II
III
IV
V
VI
KDV İstisnası
VAR
VAR
VAR
VAR
VAR
VAR
Gümrük Vergisi Muafiyeti
VAR
VAR
VAR
VAR
VAR
VAR
OSB Dışı
15
20
25
30
40
50
OSB İçi
20
25
30
40
50
55
OSB Dışı
2 yıl
3 yıl
5 yıl
6 yıl
7 yıl
10 yıl
OSB İçi
3 yıl
5 yıl
6 yıl
7 yıl
10 yıl
12 yıl
VAR
VAR
VAR
VAR
VAR
VAR
3 Puan
4 Puan
5 Puan
7 Puan
1 Puan
1 Puan
2 Puan
2 Puan
Vergi İndirimi
Sigorta Primi İşveren
Hissesi Desteği
Yatırıma Katkı
Oranı (%)
Destek Süresi
Yatırım Yeri Tahsisi
İç Kredi
Faiz Desteği
YOK
YOK
Döviz / Dövize Endeksli Kredi
Sigorta Primi Desteği
YOK
YOK
YOK
YOK
YOK
10 yıl
Gelir Vergisi Stopajı Desteği
YOK
YOK
YOK
YOK
YOK
10 yıl
Tablo 15. Bölgesel Teşvik Uygulamalarında Sağlanan Destek Unsurları
27
28
8. KAYNAKÇA
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Sanayi Genel Müdürlüğü, 81 İl Durum Raporu,
Mayıs 2012.
Ekonomi Bakanlığı, ‘’İl İl Dış Ticaret Raporu’’, Ankara, 2012.
Gaziantep Meslek Yüksekokulu, TRC1 Bölgesi Enerji Sektörü Analizi, 2011.
Gıda Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı, Kilis İli Tarımsal
Yatırım Rehberi, Kasım 2013.
Kaya, T. (2010), GAP Yatırım Fırsatları ve Sağlanan Destekler, Ada Ofset Matbaacılık,
İstanbul.
Kilis Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Kilis Kültür ve Turizm Envanteri, 2009.
http://www.tuik.gov.tr/
http://www.dpt.gov.tr/
http://www.gumrukticaret.gov.tr/
http://www.ekonomi.gov.tr/
http://www.sanayi.gov.tr/
http://www.eie.gov.tr/
http://www.oaib.org.tr/tr/kilis
http://www.saglik.gov.tr/
http://www.tarim.gov.tr/Sayfalar/Anasayfa.aspx
http://www.tim.org.tr/tr/ihracat-ihracat-rakamlari-tablolar.html.
http://tuikapp.tuik.gov.tr/disticaretapp/disticaret.zul?param1=9&param2=2&sitcre
v=0&isicrev=0&sayac=581, erişim Aralık 2013.
http://tuikapp.tuik.gov.tr/hayvancilikapp/hayvancilik.zul, erişim Aralık 2013.
http://tuikapp.tuik.gov.tr/bitkiselapp/bitkisel.zul, erişim Aralık 2013.
http://www.eie.gov.tr/MyCalculator/pages/79.aspx, erişim Aralık 2013.
http://tuikapp.tuik.gov.tr/disticaretihracat/, erişim Ocak 2014
http://tuikapp.tuik.gov.tr/disticaretithalat/, erişim Ocak 2014
Download

1 TEMMUZ 2014 - İpekyolu Kalkınma Ajansı