ULUCAMÝ
Erzurum Ulucamii’nin planý
lý bir peteðe sahiptir. Erzurum Ulucamii,
ilk yapýldýðý þekliyle günümüze ulaþamasa da Saltuklular’dan kalan iki mescidden
biri olarak önemlidir. Kayseri Ulucamii gibi XII. yüzyýlda Anadolu’da yapýlan ulucamilerin mihrabýn bulunduðu orta mekâna
aðýrlýk veren mimari anlayýþý ve geometrik motifli taþ süslemesiyle Türk sanatýnýn bütünlüðü içinde yerini almaktadýr.
BÝBLÝYOGRAFYA :
Mehmed Nusret, Tarihçe-i Erzurum yahut
Hemþehrilere Armaðan, Ýstanbul 1338, s. 3132; Abdürrahim Þerif Beygu, Erzurum: Tarihi,
Anýtlarý, Kitâbeleri, Ýstanbul 1936, s. 98-103; Ýbrahim Hakký Konyalý, Âbideleri ve Kitâbeleri ile
Erzurum Tarihi, Ýstanbul 1960, s. 260-269; H. F.
B. Lynch, Armenia, Travels and Studies, Beirut
1965, II, 212; Doðan Kuban, Anadolu Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunlarý, Ýstanbul 1965,
s. 128-130; Rahmi Hüseyin Ünal, Les monuments
islamiques anciens de la ville d’Erzurum et de
sa région, Paris 1968, s. 28-31; a.mlf., “Erzurum
Ýli Dahilindeki Ýslami Devir Anýtlarý Üzerine Bir
Ýnceleme”, EFAD, VI (1974), s. 51-52; Oktay Aslanapa, Turkish Art and Architecture, London
1971, s. 102-103; a.mlf., Türk Sanatý II, Ýstanbul
1973, s. 26-28; Aptullah Kuran, “Anadolu’da Ahþap Sütunlu Selçuklu Mimarisi”, Malazgirt Armaðaný, Ankara 1972, s. 183-185; Zeki Baþar,
reddin Karaarslan tarafýndan veya bundan bir süre önce yaptýrýldýðý kabul edilmektedir. Mimari özelliklerine göre minare ile çevresini muhtemelen 515’ten (1121)
önce Belek b. Behrâm b. Artuk yaptýrmýþ,
öndeki harim bölümü XII. yüzyýlýn ortalarýnda ilâve edilmiþtir. 1899 ve 1905’te tamir edilen cami, 1964-1967 arasýnda ve
2000’li yýllarda Vakýflar Genel Müdürlüðü
tarafýndan yeniden elden geçirilmiþtir. Yapý revaklý-eyvanlý düzende küçük bir avluya sahiptir. Bazý bölümlerinde kesme taþ,
duvarlarda moloz taþ, destek ve örtü sisteminde tuðla kullanýlmýþtýr.
Ana cephe niteliðindeki batý duvarýnda
bugünkü þeklini son tamirde alan sivri kemerli taçkapý ile minare kaidesini gösteren kemer açýklýðý yer almaktadýr. Caminin güney cephesinde harimi aydýnlatan
dört pencere kaldýrýlmýþ, doðu köþesindeki kapý haline getirilmiþtir. Destek kulesi þeklinde dýþa taþan mihrap niþi yerini
korumaktadýr. Minare kapýsýnýn karþýsýndaki doðu kapýsý da sivri kemerli, dikdörtgen çerçeveli basit bir mimariyle ele alýnmýþtýr. Ýç avluya uzak kalan harim bölümü üç cephede duvarlarýn üst seviyesinde açýlan on bir mazgal pencereyle aydýnlatýlmýþtýr. Doðuda ve batýdaki kapýlardan
avlulu bölüme geçilmektedir. Harime kadar yapýnýn dýþ duvarlarý boyunca uzanan
dikdörtgen mekânlarla avluyu üç taraftan çeviren revaklar mevcuttur. Revaklarýn kesiþtiði kýsýmlar iki eyvan þeklinde deðerlendirilmiþtir. Mekânlarýn tamamý beþik tonozlarla örtülüdür. Avlunun kuzeyindeki kemerler arasýnda kûfî hatla yazýlmýþ Fahreddin Karaarslan’a ait kitâbe bulunmaktadýr. Güneyde son cemaat yeri
niteliðindeki bölüme altý kemer açýklýðýyla geçilmektedir. Enine tek beþik tonozla
örtülen bu mekânda yarým daire planlý,
dilimli kemerli bir alýnlýkla istiridye yivli
Tarih Boyunca Çeþitli Hizmetleriyle Camilerimiz, Ankara 1977, s. 131-142; C. F. Ritter, “A
Wooden Dome in Turkey”, OArt., XV (1969), s.
113-115; Rüçhan Arýk, “Erzurum’da Ýki Cami”,
VD, sy. 8 (1969), s. 149-159; Halit Karamaðaralý, “Erzurum Ulu Camii”, AÜ Ýlâhiyat Fakültesi
Yýllýk Araþtýrmalar Dergisi, III, Ankara 1981, s.
137-177; Hüseyin Yurttaþ, “Erzurum Ulu Camii’ne Ait Yeni Bir Kitabe ve Yapý Hakkýnda Bazý Düþünceler”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat
Araþtýrmalarý Enstitüsü Dergisi, sy. 17, Erzurum
2001, s. 191-207.
ÿAbdüsselâm Uluçam
Harput Ulucamii. Harput iç kalesinde
bulunmaktadýr. Duvarýnda yer alan ve vergiyle ilgili bir ferman olan kitâbeye göre
541 (1146) yýlýnda Artuklu Hükümdarý Fah-
102
Harput
Ulucamii
kavsaraya sahip alçý bir mihrap niþi yer
almaktadýr. Duvarýn iki yanýndan iki kapýyla girilen, yatýk dikdörtgen planlý harim
bölümü mihraba paralel iki neften meydana gelmektedir. Mihrap önü 8 m. çapýnda bir kubbe ile, diðer kýsýmlar beþik tonozla örtülmüþtür. Ýkinci nefin mihrap aksýndaki orta bölümü aynalý tonozu son tamirde kaldýrýlmýþtýr. Üç taraftan kemerlerle desteklenen pandantif geçiþli kubbe
spiral biçimde dizilen tuðlalarla örülmüþtür. Caminin asýl mihrabý derin bir niþ üzerine kesme taþ kaplamayla elde edilmiþ
olup sivri kemerli ve basit geometrik motifli süslemelidir. Caminin, abanoz aðacýndan kündekârî tekniðiyle yapýlan ve Kazvinli Ýsmâil oðlu Ebû Saîd’in eseri olan 582
(1186) tarihli minberi bugün Harput Kurþunlu (Sâre Hatun) Camii’nde bulunmaktadýr.
Caminin kuzeybatýsýnda yer alan ve kare bir kaide ile silindirik gövdeden meydana gelen minare doðuya doðru eðilmiþtir. Meandýr motifiyle süslenen kesme taþ
kaide caminin batý duvarýna bitiþtirilmiþ,
bu süslemenin görülebilmesi için geniþ bir
kemerle önü açýk tutulmuþtur. Minareye
cami içinden ve sonradan yapýlan bir merdivenle çýkýlmaktadýr. Tuðla örgülü kalýn
silindirik gövdenin kalan kýsmýnda meandýr, dairesel motifler ve altýgen yýldýzlardan oluþan üç süsleme kuþaðý mevcuttur. Minarenin þerefesi süslemesizdir, petek kýsmý gövdeye göre incedir. Harput Ulucamii’nin küçük iç avlulu planý Eski Malatya Ulucamii’ni hatýrlatsa da yapýnýn iki
ayrý planlamayla þekillendiði düþünülebilir. Tamirler sýrasýnda avlu etrafýndaki mekânlarda ortaya çýkan ocak niþlerinden bu
kýsmýn belki de bir medrese þeklinde planlanmýþ olabileceði ve Artuklu mimari anlayýþýyla mihrap önü kubbeli bir harim eklenerek ulucami haline getirildiði tahmin
ULUCAMÝ
Harput Ulucamii’nin planý
edilebilir. Kalýn silindirik gövdeli tuðla minaresi de enine bölümlenmiþ süslemeleriyle, Güneydoðu Anadolu ve Kuzey Irak
bölgesinde XII-XIII. yüzyýllarda yapýlan Selçuklu dönemi minarelerinin öncüsü durumundadýr.
BÝBLÝYOGRAFYA :
Max van Berchem, Arabische Inschriften aus
Armenien und Diyarbekr, Göttingen 1907, s. 18;
Gabriel, Voyages, s. 258-259; Ýshak Sunguroðlu,
Harput Yollarýnda, Ýstanbul 1958, I, 306; Nureddin Ardýçoðlu, Harput Tarihi, Ýstanbul 1964, s.
45-46; a.mlf., “Harput Artukoðullarýna Ait Kitabeler”, TM, VI (1939), s. 41-42; Doðan Kuban,
Anadolu Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunlarý, Ýstanbul 1965, s. 126-128; Oktay Aslanapa,
Türk Sanatý II, Ýstanbul 1973, s. 10-13; Ara Altun, Anadolu’da Artuklu Devri Türk Mimarisinin Geliþmesi, Ýstanbul 1978, s. 27-43, 269270; a.mlf., “Harput Ulu Camii’nin Durumu”,
STY, V (1973), s. 79-94; Ömür Bakýrer, “Harput
Ulu Camii Minaresi”, Bedrettin Cömert’e Armaðan, Ankara 1980, s. 375-395; Aynur Durukan,
“Harput Ulu Camii’nin Düþündürdükleri”, Dünü
ve Bugünüyle Harput: Sempozyum, 24-27 Eylül 1998-Elazýð (haz. Fikret Karaman), Elazýð 1999,
I, 305-337; M. Zeki Oral, “Anadolu’da Sanat De-
leri ulaþan caminin yerinde daha önce Ay
Mâbedi’nin (Sin Tapýnaðý) bulunduðu bilinmektedir. Þehrin Hz. Ömer döneminde 19 (640) yýlýnda Ýyâz b. Ganm tarafýndan fethedilmesinin ardýndan camiye dönüþtürülen yapý Firdevs Camii olarak da
anýlmýþtýr. Halife II. Mervân zamanýnda
onarým geçiren ve artan müslüman nüfusun ihtiyacýný karþýlayacak þekilde büyütülen caminin minaresi de muhtemelen
bu tamirat esnasýnda eklenmiþtir. Ayrýca
þehri egemenlik alanýna katan Zengî Sultaný Nûreddin Mahmud camiyi geniþletmiþ ve süslemelerini yeniletmiþtir. Bu tamirin tamamlanmasýna iþaret eden 570
(1174) tarihli kitâbe revak kýsmýndaki bir
sütun baþlýðýna iþlenmiþtir. Çeþitli zamanlarda yapýlan kazýlar sonucunda yapýnýn revaklý avlusu ile birlikte 104 × 107 m. ebadýnda kareye yakýn bir planý olduðu anlaþýlmýþtýr. Kazýlar sýrasýnda yapýnýn giriþlerinde Nabonid döneminden (m.ö. V. yüzyýl) kalma, ay tanrýsý Sin ile güneþ tanrýsý
Þamas’ý temsil ettiði kabul edilen rölyeflere rastlanmýþtýr.
Mihraba paralel dört neften meydana
geldiði anlaþýlan yapýda nefleri ayýran kemerlerin farklý tarzda taþýyýcýlara sahip
bulunduðu görülmektedir. Birinci ve ikinci nefler üslûp birliði içindedir. Ýlk iki nefin üst örtüleri diðerlerine göre daha aþaðýdadýr. Bu iki nef arasýndaki asma dalý
ve yapraklý motiflerle süslü sütunlar günümüzde Þanlýurfa Müzesi’ndedir. Bundan dolayý yapýnýn ilk baþta iki nefli olarak
tasarlandýðý tahmin edilmektedir. Üçüncü nefte çift sütun ve köþeli taþýyýcýlar atlamalý biçimde ele alýnmýþtýr. Dördüncü
nefte diðerlerinden farklý bir döþemenin
kullanýlmasý, Nûreddin Mahmud’un burada geniþletme yaptýrdýðýný düþündürmektedir. Revaklý avluyu harime baðlayan or-
ta akstaki kapý üzerinde âbidevî bir kemer yer almaktadýr. Mihrabý giriþ aksýna
göre batýya kaymýþ olan yapýda harime geçiþi saðlayan önü merdivenli toplam on
dokuz kapýnýn varlýðý anlaþýlmaktadýr. Mihrabýn yanýndaki kapý kýble duvarýna bitiþik odalarla baðlantýlýdýr. Nûreddin Mahmud’un yaptýrdýðý revaklý avlu ortasýnda
Anadolu’nun en eski þadýrvaný sayýlan sekizgen planlý, fýskýyeli havuzlu bir þadýrvan
mevcuttur. Havuzun köþelerindeki sütunlarýn kaide izleri evvelce üstünün örtülü
olduðunu göstermektedir. Avlunun doðu
ve kuzey duvarlarý dýþýnda tesbit edilen
tuðla duvarlý küçük odalardan meydana
gelen yapý herhalde medresedir. Caminin
kuzey duvarýna bitiþik durumda Halife II.
Mervân’ýn yaptýrdýðý düþünülen minare bulunmaktadýr. 5,20 × 5,20 m. ölçüsünde
kesme taþtan kare gövdeli minarenin yüksekliði 33 metredir ve þerefeden yukarýsý
yýkýktýr, üst kýsýmdaki 11 metrelik bölümü
tuðladan yapýlmýþtýr.
BÝBLÝYOGRAFYA :
Ramazan Þeþen, Harran Tarihi, Ankara 1993,
s. 41-42; Yýlmaz Önge, Türk Mimarisinde Selçuklu ve Osmanlý Dönemlerinde Su Yapýlarý, Ankara 1997, s. 80-81.
ÿÝsmail Orman
Hasankeyf Ulucamii. Hasankeyf Kalesi’nin kuzeybatýsýnda çevreye hâkim bir tepe üzerindedir. Birkaç kitâbesi bulunmasýna raðmen ne zaman yapýldýðý kesin olarak bilinmemektedir. 724 (1324) ve 907
(1501-1502) yýllarýnda Eyyûbîler ve Akkoyunlular tarafýndan tamir edilip geniþletilmiþtir. Ayný özellikteki yapýlarla karþýlaþtýrýlarak XII. yüzyýlda Artuklular döneminde inþa edildiði söylenebilir. Yapý bir hayli
deðiþiklik geçirmiþ olup bugün terkedilmiþ durumdadýr. Cami yamuk planlý bir
Harran Ulucamii’nin kalýntýlarý
ðeri Olan Ahþap Minberler, Kitabeleri ve Tarihçeleri”, VD, sy. 5 (1962), s. 35-38; a.mlf., “Harput
Ulu Cami Duvarýndaki Vergi Kitâbesi”, TTK Bildiriler, VI (1967), s. 140-145; Ýlhan Akçay, “Ulu
Cami”, Yeni Fýrat, sy. 35, Ankara 1967, s. 2830; Muhammed Beþir Aþan, “Harput Ulu Cami
Minberi”, Fýrat Üniversitesi Dergisi (Sosyal Bilimler), I/2, Elazýð 1987, s. 29-45.
ÿAbdüsselâm Uluçam
Harran Ulucamii. Günümüze sadece
minarenin bir kýsmý ile harime ait temel103
Download

102 ULUCAMİ reddin Karaarslan tarafından veya bun