Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 205
IX. BÖLÜM
MONOPOLLÜ REKABET PİYASASI VE OLİGOPOL
Adem Karakaş
Gerçek hayatta karşı karşıya olduğumuz ekonomik aktivitelerin açıklanması belirli genellemeler, varsayımlar, önkabuller ve benzeri kısıtlamalar
altında ve farklı bakış açıları göz önünde bulundurularak yapılmaktadır. Bu
bağlamda gerçekte karşılaştığımız her iktisadi olayı kendi öncülleri ve ortaya
çıkardığı durumları ele alarak değerlendirme gibi dinamik bir analiz yapabilme imkanımız olduğu gibi bir takım iktisadi olayları gruplandırarak genelleştirme de yapabilmekteyiz. Daha önceki ünitelerde ele alınan tam rekabet
piyasası ve bu piyasanın ortaya çıkardığı zemin üzerinden bir değerlendirme
yapıldığında, ideal işleyişin dışında kalan, günlük hayatta çoğunlukla karşı
karşıya olunan piyasalarla yüzleşmek ve bu piyasaların işleyişlerini de izah
etmek gerekmektedir. Aksak veya eksik rekabet piyasaları olarak adlandırılan bu piyasaların içerisinde önemli yer tutan yapılardan biri monopollü reka-

Yrd. Doç. Dr. Adem KARAKAŞ, Kafkas Üniversitesi, Uluslararası Ticaret ve Lojistik Bölümü,
E- Posta: [email protected]
206 | E k on o min in T e m el l er i
bet piyasası bir diğeri de daha derinlikli ve sosyal hayatın diğer alanlarını da
bir şekilde etkileme gücüne sahip olan oligopol piyasasıdır.
Her iki piyasa türü de belirli noktalarda piyasa mekanizmasının işleyişinde ortaya çıkan veya çıkartılan kısıtlamalar neticesinde birbirinden ve
diğer piyasa türlerinden ayrışmaktadır. Özellikle bu iki tür piyasa işleyişinin
altyapısının anlaşılması, ortaya çıkardıkları sonuçların analiz edilmesi ve
günlük hayatta bizatihi karşılaşılan olayların teorik zeminin şekillendirilmesi
önem arz etmektedir. Monopollü rekabet piyasasının ve oligopol piyasaların
iyi bir şekilde anlaşılamaması, iktisadi olayların yorumlanması ile ilgili gerekli
olan bilginin yeterli olamayacağı anlamına gelmektedir.
Bu denli önemli olan her iki piyasanın teorik zemininin öğrenilmesi; aslında çok sıradan görülen ve üzerinde bugüne kadar düşünülmemiş iktisadi
aktivitelerin neden-sonuç ilişkisi içerisinde yorumlanmasını sağlayacaktır.
Televizyon, internet, gazete ve benzeri alanlarda gördüğümüz reklamların
nedenlerinin, etkilerinin ve sonuçlarının yorumlanması, piyasada rekabet
denilen kavramın aslında nasıl oluştuğunun, rekabeti ortadan kaldıran yapıların nasıl oluştuğunun ve piyasa aksamasının ortaya çıkardığı sonuçların
neler olduğunun anlaşılması monopollü rekabet ve oligopol piyasaların analiz edilmesi ile gerçekleşecektir.
O halde sırasıyla önce monopollü rekabet piyasasının ne olduğu, nasıl
işlediği ve sonuçlarının neler olduğuna dair değerlendirmeleri, ikinci olarak
da oligopol piyasaların şekillenmesi, yapı değiştirmesi ve sonuçlarının nasıl
yorumlanması gerektiğine ilişkin değerlendirmeleri belirli bir sistematik içerisinde analiz etmeye başlayabiliriz.
MONOPOLLÜ REKABET PİYASASI
Tam rekabet piyasasının günlük hayatta tam olarak karşı karşıya kalınması mümkün olmayan hayali bir piyasa olduğunu; ancak günlük hayattaki
işleyişin ideal kabul edilen bu piyasaya vurgu yapılarak analiz edilmesi gerektiğini daha önce vurgulamıştık. Bu uç piyasanın yanı sıra, bir başka uç
nokta olarak, tekel piyasası olarak adlandırdığımız monopol piyasanın da
iktisadi hayat içerisinde tek başına hareket eden bir yapı olduğunu görmekteyiz. Bununla birlikte, tekel piyasası kısmen daha gerçekçi bir oluşumu ifade
etmekle birlikte yaygın bir oluşum olmaktan uzaktır.
Her iki piyasanın belirli varsayımlar dahilinde hareket ettiğini belirterek
yola çıktığımızda, monopollü rekabet piyasasının kısmen tam rekabet piyasası özelliklerini kısmen de monopol piyasa özelliklerini içerisinde barından
bir piyasa türü olduğunu söyleyebiliriz. Monopollü (monopolcü) rekabet piyasası ne tam rekabet piyasası kadar geniş bir hareket serbestisini ne de tekel
piyasası kadar katı bir işleyişi içerir. İkisinin arasında bir yerlerde bazı durumlarda tam rekabetçi yapıya yakınlaşan bazı durumlarda monopol yapıya
yakınlaşan bir piyasadır.
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 207
Monopollü rekabet piyasasının tanımı genelde şu şekilde yapılmaktadır; aslında aynı türden mal ve hizmet üreten çok sayıda firmanın, ürettikleri
mal ve hizmet(ler)i, farklıymış gibi lanse ederek tüketiciler üzerinde bir güç
elde etmeleridir. Başka bir ifade ile birbirlerini yüksek derecede ikame eden
mal ve hizmetlerin aslında birbirlerinden çok farklıymış gibi bir imaj oluşturularak piyasa gücü elde edilmesi ve tüketicilerin bu mal ve hizmetlere yönlendirilmesidir.
Bu piyasaya birçok farklı örnek verilebilir. Aslında birbirine çok benzeyen hatta içeriği aynı olan deterjanların reklam, değişik türden ambalajlama,
marka imajı, promosyon ve benzeri yöntemlerle birbirinden çok faklı olduğu
imajı verilerek piyasaya sunulması gibi. Benzer şekilde, aslında aynı yeteneklere sahip kuaförlerin çok küçük ayrıntılar kullanılarak diğerlerinden farklı
oldukları imajının verilmesi gibi. Yahut verilen hizmet konseptine bakıldığında birbirinden çok küçük ayrıntılarla ayrılan ticari bankaların sürekli diğer
ticari bankalardan daha farklıymış gibi görünmeleri gibi. Ve nihayet, cep
telefonu servis sağlayıcısı olan telekomünikasyon firmalarının kendilerini
diğerlerinden ayırmak için verdikleri imaj gibİ.
Aslında herbir firma kendi sektöründe diğer firmalardan çok da yapısal
hizmet farkına sahip olmamalarına karşın tüketicilere bu yönde etki etmekte
ve onlar üzerinde bir tekel gücü elde etmeye çalışmaktadırlar. Halbuki, örneğin çamaşır makinesinde kullanmak üzere x marka deterjan markasının bulunmasının mümkün olmadığı bir durumda y marka deterjan onu çok büyük
oranda ikame etmektedir. Ya da yıllarca tek bir kuaföre giden bir kişi için o
kuaförün kapanması durumunda başka bir kuaförün istenilen hizmeti çok
büyük oranda yapabiliyor olması gibi. Nihayet, yıllar boyu sadece a marka
siyah çay içen bir tüketicinin o firmanın kapanması yahut o markanın bulunamaması sonucunda b marka çayı kullanarak çok büyük oranda benzer
tatmin seviyesini elde etmesi gibi örnekler vermek ve bu örnekleri oldukça
çoğaltmak mümkündür.
Daha önce de söylenildiği gibi kısmen tam rekabet piyasasının kısmen
de monopol piyasanın özelliklerini barındıran monopollü rekabet piyasasında
alıcı ve satıcı sayısı çoktur. Piyasaya giriş çıkış serbestisi söz konusudur.
Bilgi edinme ile ilgili bir kısıtlama yoktur. Ancak homojen olan mal ve hizmetler heterojen hale getirilmiştir. Bu heterojen mal ve hizmetler üzerinde tüketiciler etki altına alınmakta ve alıcı üzerinde monopol gücü oluşturulmaktadır.
Monopollü
Dengesi
Rekabet
Piyasasında
Kısa
Dönem
Firma
Monopollü rekabet piyasasında birbirinin ikamesi olan mal ve hizmetlerin üreticisi olan çok sayıda firma bulunmaktadır. Bu yönüyle tam rekabet
piyasasından ve tekel piyasasından ayrılan monopollü rekabet piyasasından
bahsedebilmekteyiz. Bu ayrışma bize monopollü rekabet piyasasında faaliyet gösteren firmanın talep eğrisinin, hasıla ve maliyet eğrilerinin de farklılaşacağı sinyalini vermektedir. Tam rekabet piyasasında yatay eksene paralel
208 | E k on o min in T e m el l er i
olan ve talep eğrisi, marjinal hasıla eğrisi, fiyat ve ortalama hasılatın özdeş
olduğu durum değişmeye başlayacaktır. Daha fazla satış yapmak için fiyatın
düşürülmesi gibi bir durum söz konusu olduğundan monopollü rekabet piyasasında negatif eğimli bir talep (D) ve marjinal hasıla (MR) eğrisi ile karşı
karşıya kalınmaktadır. Bu yönüyle tekelci firmanın dengesine benzemektedir.
Ancak monopollü rekabeti tekelden ayıran nokta, piyasada birden fazla firma
faaliyet gösterdiğinden monopollü rekabet piyasasındaki talep ve marjinal
hasıla eğrilerinin monopole göre kısmen daha esnek olmasıdır. İkame edilebilir mal ve hizmetin söz konusu olması, esneklik düzeyini artırmaktadır.
Şekil 9.1’de görüldüğü üzere monopollü rekabet piyasasında faaliyet
gösteren firmanın kısa dönem dengesi marjinal maliyet ile marjinal hasılatın
eşitlendiği noktaya denk gelen Q1 üretim seviyesidir. Q1 üretim seviyesine
denk gelen t noktası bu firmanın ürettiği yahut sattığı malın birim başına
maliyetini gösterirken k noktası da ortalama hasılata ve aynı zamanda birim
başına satış fiyatına denk gelmektedir. Q1 kadar malı C maliyeti ile üreten
firma P1 fiyat seviyesinden satmaktadır. Firmanın maliyet bölgesi O-Q1-t-C
olarak gerçekleşirken hasılat bölgesi de O-Q1-k-P1 olarak gerçekleşmektedir.
Bu durumda firmanın kar bölgesi de C-t-k-P1 alanı olarak gerçekleşecektir.
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 209
Monopollü
Dengesi
Rekabet
Piyasasında
Uzun
Dönem
Firma
Monopollü rekabet piyasası şartlarında faaliyet gösteren bir firma uzun
dönemde, tam rekabet piyasasının uzun dönemindekine benzer şekilde
normal kar elde etmektedir. Bunun nedeni birbirini ikame eden mal ve hizmetlerin üretilip satıldığı piyasada, giriş-çıkış serbestisinin bulunması ve
fiyatların ortalama maliyetlere yakın bir noktada oluşmasıdır. Aynı zamanda,
piyasada aşırı kar söz konusu iken kara ortak olmak isteyen başka firmaların
piyasaya girmeleri sonucunda fiyatların aşağıya doğru inmeye başlamasıdır.
Mal ve hizmet miktarındaki artış fiyatların da gerilemesine yol açmaktadır.
Şekil 9.2’de görüldüğü üzere monopollü rekabet piyasasında faaliyet
gösteren firmanın uzun dönem dengesi normal kar seviyesinde gerçekleşmektedir. Q1 üretim seviyesinde MR=MC dengesi sağlanmış; buna karşın
aşırı kar ortadan kalkmıştır. Bununla birlikte önemli bir nokta da şudur; tam
rekabet piyasasında MC eğrisi AC eğrisini minimum noktasında kesmekte
idi. Bunun anlamı tam rekabetçi firmanın en düşük maliyetlerle dengeye
gelmesi idi. Ancak monopollü rekabet piyasasında firma en düşük maliyetlerde değil ortalama maliyetlerin biraz daha yüksek olduğu k noktasında
dengeye gelmektedir. Firma k noktasında normal kar seviyesinde denge
üretimini gerçekleştirmektedir.
210 | E k on o min in T e m el l er i
Monopollü Rekabet Piyasasının İşleyişi
Monopollü rekabet piyasası benzer türden mal ve hizmetlerin üretiminin yapıldığı ve markalaşma, imaj, reklam, promosyon ve benzeri uygulamalarla tüketici üzerinde monopol gücünün oluşturulduğu bir piyasadır. Aynı
türden her bir mal ve hizmet esasen birbirini büyük ölçüde ikame etmesine
karşın ayrıntılarda yer alan bazı farklılıklar neticesinde farklıymış gibi lanse
edilmektedir. Örneğin; bir tüketicinin bankacılık sektöründen beklediği hizmet
paketi belirlidir. Sektörden talep edilen hizmetler çok büyük oranda mevduat
hizmetleri, faiz geliri elde etme, para havale ve EFT yapma, kredi kartı hizmetinden yararlanma, kredi kullanma ve benzeri finansal işlemlerin yerine
getirilmesidir. Türkiye’de bulunan hemen hemen tüm mevduat bankaları
benzer hizmetleri sağlamaktadır. Bir banka kredi kartı avantajını daha fazla
sağlarken diğeri para transferinde daha ucuz işlem yapmakta, bir diğeri de
kredi faiz oranlarında tüketiciye daha cazip imkanlar sağlamaktadır. Dolayısıyla toplamda bakıldığında bir bankanın diğerine oranla çok bariz bir üstünlüğü yoktur ve hemen hepsi birbirini ikame edebilir. Ancak tüketici yukarıda
belirttiğimiz nedenlerden dolayı algısın tek bir bankaya yoğunlaştırmakta ve
başka banka ile çalışma yolunu tercih etmektedir. Banka, yaptığı reklam
harcamaları, promosyon ve benzeri uygulamalarla tüketici üzerinde bir algı
oluşturmuş ve bunun karşılığında bir monopol gücü elde etmiştir.
Benzer şekilde Türkiye’de bulunan cep telefonu hizmet sağlayıcısı 3
firmanın durumu da monopollü rekabet piyasasına örnek verilebilir. Bir tüketicinin cep telefonu servis sağlayıcısından beklediği hizmet paketi bellidir.
Çoğunlukla, cep telefonu ile konuşma hizmeti, mesaj gönderip alma hizmeti,
internet hizmeti ve benzeri konseptte hizmetler talep edilmektedir. Her üç
firma da çok büyük oranda bu hizmetleri sağlamaktadır. Bir firma konuşma
ücretlerinde cazip imkanlar sağlarken diğeri internet hizmetlerinde avantaj
sunmaktadır. Ancak toplamda her bir firmanın sağladığı hizmetler birbirini
ikame etmektedir. Buna karşın tüketici illaki tek bir servis sağlayıcıyı tercih
etme eğilimindedir. Bu durum, firmaların yapmış oldukları imaj çalışmaları
nedeniyle ortaya çıkmaktadır. Bu türden örneklerin çoğaltılması mümkündür.
Sonuç olarak monopollü rekabet piyasası imaj üzerine inşa edilmekte ve
bunun sağlanması için yoğun bir şekilde reklam harcamaları yapılmakta,
promosyonlar verilmekte ve bunların maliyetleri de tüketiciye yansıtılmaktadır.
Televizyon, gazete ve internette karşılaşılan reklamlara bakıldığında
birçok firmanın aynı hizmeti veriyor olmasına karşın kendi mal ve hizmetini
farklı gibi göstermeye çalışmasının nedeni budur. Yazılı ve görsel medyada
karşılaşılan birçok reklam bu imajın sağlanmasına yöneliktir. Bunu diş macunu piyasasında, deterjan piyasasında, kozmetik sektöründe, ulaşım hizmetlerinde, telekomünikasyon hizmetlerinde, bankacılık ve finans, lojistik
hizmetlerinde, turizm sektöründe ve benzer sektörlerde görmek mümkündür.
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 211
Monopollü Rekabet Piyasasına Yönelik Eleştiriler
Tam rekabet piyasası dışında kalan tüm piyasalar aksak (eksik) rekabet piyasaları olarak nitelemişti. Anı zamanda aksak rekabet piyasalarının bir
şekilde eleştirilebilir piyasalar oldukları da ifade edilmişti. Monopollü rekabet
piyasasına yönelik değerlendirmelerin de bu bağlamda ele alınması gerekmektedir.
-
Monopollü rekabet piyasasında faaliyet gösteren firmalar çok yoğun reklam harcaması yaptıkları için aslında üretime kanalize edilebilecek kaynaklar israf edilmektedir. Reklama ayrılacak paylar
üretime yönlendirilse daha ucuz mal ve hizmet tüketimi sağlanabilecekken bu reklam maliyetlerinin son kullanıcıya yüklenmesi etkinsizlik ortaya çıkarmaktadır.
-
Benzer şekilde promosyon ve imaj çalışmaları için harcanan kaynaklar da israf kapsamındadır ve maliyetleri son kullanıcıya yansıtılmaktadır.
-
İsrafın çok yoğun olduğu monopollü rekabet piyasasında tüketicilerin olması gerekenin üzerinde bir fiyatla mal ve hizmete ulaşmaları
piyasa etkinsizliğine yol açmaktadır.
-
Tüketicilerin daha ucuza alabilecekleri mal ve hizmetleri yukarıda
belirtilen nedenlerden dolayı daha pahalıya elde etmeleri toplumsal
gelir dağılımında tüketici aleyhine üretici lehine bir dağılım ortaya
çıkartacaktır. Dolayısıyla toplumsal gelir dağılım adaletini bozucu
etkisi nedeniyle de monopollü rekabet piyasası eleştirilmektedir.
OLİGOPOL PİYASASI
Oligopol, aynı endüstride faaliyet gösteren birbirini etkileyecek kadar
az sayıda firma karşısında çok sayıda alıcının olduğu piyasa yapısını ifade
etmektedir. Burada anahtar ifade piyasadaki firmaların birbirlerinden etkilenip
etkilenmedikleridir. Tam rekabet piyasası ile monopol piyasa arasındaki skala içerisinde yer alan oligopol yapı günlük hayatta oldukça sık karşılaşılan
piyasa türlerinden biridir.
Oligopol piyasa yapısının belirlenmesinde piyasada faaliyet gösteren
firma sayısının yanı sıra bu firmaların birbirlerinden etkilenip etkilenmediği
konusu da önem arz etmektedir. Karar alma sürecinde, bir firmanın sektördeki diğer firmaların fiyat, miktar, maliyet, reklam ve benzeri uygulamalarını
göz önünde bulundurması durumunda oligopol yapıdan bahsedilebilirken
sektörde faaliyet gösteren birkaç firma olmasına karşın her birinin diğerlerinden bağımsız karar almaları durumunda bu yapı oligopol olarak tanımlanmamaktadır.
Örneğin, İstanbul-Ankara arasında yolcu taşıyan 50 farklı otobüs firması olduğunu varsayalım. Bu firmalardan her birinin, kendisi haricindeki 49
firmanın yolcu taşıma ücretini, maliyet kalemlerini, hizmet kalitesini, otobüs
212 | E k on o min in T e m el l er i
modellerini ve benzeri faaliyetleri takip etmesi durumunda oligopolcü bir
yapıdan söz edebiliriz. Bununla birlikte örneğin demir-çelik sektöründe faaliyet gösteren 3 firmadan her biri, aynı sektörde olmalarına ve az sayıda olmalarına karşın, kendi üretim ve satış kararlarını diğer firmaların ne yaptığına
bakmaksızın kendi başlarına alıyorlarsa burada oligopolcü bir yapıdan bahsedilememektedir.
Oligopol Piyasasının Özellikleri
Bir piyasanın, oligopol yapı olarak tanımlanması için bazı şartları taşıması gerekmektedir. Bunlar, karşılıklı etkileşim içerisinde olan firmaların
aynı sektörde yahut endüstri dalında faaliyet göstermeleri sonucunda ortaya
çıkan oligopolün diğer piyasalardan ayrışması için gerekli olan şartlardır.
-
Oligopol piyasada faaliyet gösteren firmaların birbirleri ile etkileşim
içerisinde olmaları gerekmektedir. Gerek işbirliği gerekse de rekabet açısından bir firmanın yapmış olduğu davranış ve almış olduğu
kararların diğer firmalar tarafından takip edilmesi ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde bir firmanın almış olduğu kararın
diğer firmalar tarafından önemsenmemekte olduğu sonucu ortaya
çıkar ki tanım gereği bu yapı oligopolün dışına çıkacaktır. Dolayısıyla karşılıklı etkileşimin ve bazı durumlarda bağımlılığın olmadığı
bir yapı oligopol olarak nitelendirilemez.
-
Oligopol piyasada üretilen mal ve hizmetler bazen tümüyle aynı
bazen de değişikliğe uğramış ve farklılaştırılmış şekilde tüketiciye
sunulabilmektedir. Eğer oligopol piyasada üretilen mal ve hizmetler
nitelik açısından tümüyle birbirinin aynısı yahut tam ikame mallar
ise buna saf oligopol denilmektedir. Petrol sektöründe üretilen
mallar buna örnek olarak verilebilir. Firmalar birbirinden farklı
olmasınarağmen üretilen mal tamamen birbirinin aynı özelliklere
sahiptir. A firmasının piyasaya sunduğu benzin yahut motorin ile B
firmasının piyasaya sunduğu benzin yahut motorin aynı işlevi aynı
şekilde yerine getirmektedir. Eğer firmaların ürettikleri mallar birbirinin aynısı değil de yakın ikamesi ise buna da farklılaştırılmış
oligopol adı verilmektedir. Otomobil piyasasındaki firmaların aynı
amaca yönelik değişik tür ve modellerde üretim yapması buna örnek olarak verilebilir.
-
Oligopol piyasanın bir diğer özelliği tam rekabette ve monopollü rekabette olduğu kadar kolay veya monopolde olduğu kadar zor olan
bir piyasaya giriş imkanının olmamasıdır. Daha önceden bahsedildiği üzere tam rekabet ve monopollü rekabette piyasaya giriş-çıkış
serbestisi söz konusuydu. Aynı zamanda monopol piyasada da piyasaya giriş oldukça maliyetli ve zordu. Hatta bazı durumlarda yasal engellerle piyasaya giriş engellenmekteydi. Oligopol piyasada
ise piyasaya girecek olan firma, kendisinden önce piyasada yer
edinmiş olan firma ve firmaların fiyat stratejilerini, üretim miktarları-
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 213
nı, hitap edilen tüketici kitlelerini ve benzeri değişkenleri göz önünde bulundurmak zorundadır. Bu da piyasaya girişin zorlaşmış olması olarak ifade edilmektedir.
Oligopol Piyasa Türleri
Oligopol piyasa farklı şekillerde alt başlıklara ayrılmaktadır. Her bir ayrım da kendi içerisinde farklı stratejilerle tanımlanmakta ve açıklanmaktadır.
Burada, detaylı analizlerden daha çok bir altyapı olarak genel hatlarıyla oligopolün alt başlıklarını kısaca ele alacağız.
Oligopol piyasa öncelikle firma sayısına göre iki firmalı oligopol ve
çoklu oligopol olarak ikiye ayrılmaktadır. Aynı sektörde faaliyet gösteren ve
birbirini etkileyen sadece iki firma söz konusu ise bu yapı iki firmalı oligopol
yahut düopol olarak tanımlanmaktadır. Aynı sektörde birbirini etkileyen ikiden fazla firmanın olması durumu ise çoklu oligopol olarak adlandırılmaktadır. Aynı şekilde piyasada faaliyet gösteren firmaların kendi aralarındaki
iletişimlerine göre de ayrım yapılabilmektedir. Firmaların birbirleri ile anlaşma
yolunu tercih etmemeleri ve rekabeti benimsemeleri sonucunda oluşan oligopol türüne rekabetçi oligopol adı verilmektedir. Tersine rekabetin kendilerine zarar verdiğini düşünerek anlaşmanın daha rasyonel olduğunu düşünen firmaların bir araya gelerek ortak hareket etmeleri sonucunda oluşan
yapıya da anlaşmalı oligopol adı verilmektedir.
İki Firmalı Oligopoller
Düopol olarak adlandırılan oligopol yapıda aynı sektörde yahut endüstri dalında faaliyet gösteren sadece iki adet firma yer almaktadır. Kendi
aralarında birbirlerinin kararlarından etkilenerek, fiyat ve miktar stratejileri
benimseyerek varlıklarını sürdürmeye çalışmaktadırlar. Düopol piyasada
faaliyet gösteren firmaların piyasada nasıl hareket edeceklerine ilişkin varsayımlara göre analizler yapılmaktadır. İki firmalı oligopollerde genelde, piyasada var olan bir monopol yapının nasıl kırılacağı ve ikinci firmanın piyasaya
girerken piyasada yer alan ilk firmanın hangi davranışına göre strateji benimseyeceği üzerine değerlendirmeler yapılmaktadır. Bu modeller;
-
Agustin Cournot tarafından şekillendirilmiş olan Cournot Düopol
Modeli
Joseph Bertrand tarafından oluşturulan Bertrand Modeli
Edward Chamberlin’in Chamberlin Modeli
Francis Tsidro Edgeworth tarafından şekillendirilen Edgeworth Modeli
Heinrich Freiherr Von Stackelberg’in Stackelberg Modeli
214 | E k on o min in T e m el l er i
Cournot Düopol Modeli
Cournot; aynı endüstride sıfır maliyetle üretim yapan iki firmanın fiyat ve
satış miktarı üzerinden yapmış olduğu düopol analizinde kar maksimizasyonunun nasıl gerçekleşeceği üzerinde durmaktadır. Burada firmalar birbirlerinin satış miktarlarını ve toplam talep potansiyellerini de kesin olarak bilmektedir varsayımından hareket edilmektedir. Anlaşma yoluna gitmeden piyasa
satış miktarı ve satış fiyatı ortaya çıkmaktadır.
Cournot, bu piyasa yapısını açıklamak için kullandığı sıfır maliyetle üretim
yapan iki maden suyu firmasının stratejilerinden yola çıkmaktadır. Birinci
firma, kar maksimizasyonu için MR eğrisinden hareketle toplam piyasa talebinin yarısı kadar üretim yapma kararı almış ve bu şekilde üretime devam
etmektedir. Piyasa yapısını bilen ikinci firmanın, birinci firmanın satış yapmadığı diğer kesimi hedef alarak üretim yapacak ve aynen birinci firmanın
yaptığı gibi kendi müşteri potansiyelinin yarısını hedefleyecektir.
Bertrand Modeli
Bertrand Modeli’nin Cournot Modeli’nden farkı, rakip firmaların birbirlerinin
satış miktarı yerine satış fiyatını göz önünde bulundurarak işlem yapmalarıdır. Piyasada firma dengesini sağlamış olan birinci firmanın ardından, ikinci
firmanın birinci firmanın satış fiyatını veri alarak piyasaya girmesi söz konusudur. İkinci firma, piyasada kendisine bir yer edinmek için birinci firmadan
daha düşük bir fiyat uygulaması stratejisi benimseyecektir. Bu durumda piyasadaki tüketicilerin tümünü kendisine çekecek olan ikinci firmaya karşılık
birinci firma da fiyat rekabetine girecek ve daha da artan şekilde müşteriye
sahip olacaktır. Bu şekilde fiyatın maliyete eşit olduğu noktaya kadar devam
eden strateji sonrasında tam rekabet benzeri bir oligopol durumu ortaya
çıkacaktır.
Chamberlin Modeli
Chamberlin modeli, firmaların strateji belirlerken, önceki davranışlardan ders
çıkarttıkları varsayımını içermektedir. Firmalar, strateji belirlerken diğer firmanın tepki verip vermeyeceğine göre durum tespiti yapmaktadırlar. Başlangıçta Cournot modeli benzeri bir durum söz konusu iken rekabeti arzu etmeyen ikinci firma, birinci firmanın satış fiyatını benimseyerek rekabet yerine
tekel benzeri bir eğilimi tercih etmektedir.
Edgeworth Modeli
Edgworth modeli’nde birinci, firma kar maksimizasyonu sağlayan üretim
seviyesinde üretim yaparken, rekabetçi bir tavırla fiyat düşürerek piyasaya
giren ikinci firma, düşük fiyat avantajı ile piyasa talebini kedine yönlendirmektedir. Buna karşın birinci firma fiyatını piyasaya sonradan giren ikinci firmanın
satış fiyatının altına düşürecek, birinci firmanın fiyat düşürerek tepki vermesi
sonrasında ikinci firma fiyatı daha düşürerek cevap verecektir. Böylece firmalar arasında fiyatın en düşük seviyeye kadar düşeceği bir rekabet ortaya
çıkacaktır. Rekabet devam ederken, bir noktada firmalar artık müşteri kitlerini
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 215
kendilerine bağladıklarını düşüneceklerdir. Bu düşünce ile yeniden fiyat yükseltme eğiliminde olan firmalar talepteki yer değiştirmeler nedeni ile yeniden
fiyat düşürme stratejisi uygulayacaklar ve sonuçta dalgalı fiyat yapısı ortaya
çıkacaktır. Piyasadaki bu fiyat dalgalanması, firmaların piyasayı paylaşmak
zorunda olduklarını anlayıncaya kadar devam edecektir.
Stackelberg Modeli
Stackelberg Modeli’nde piyasada faaliyet gösteren iki firmadan birinin öncü
(lider) diğerinin ise izleyici (küçük firma) olduğu varsayımı geçerlidir. Piyasaya hakim olan birinci firmanın satış fiyatı ve üretim yapısını dikkate alarak
sektöre giren ikinci firma rekabet yerine takip etmeyi tercih etmektedir. Birinci
firma çoğunlukla stratejisini belirlerken oyun teorisini kullanır. Kendisine en
yüksek getiriyi sağlamaya çalışırken aynı zamanda rakibi olan küçük firmanın da en az getiriye sahip olması yahut en fazla zarara uğraması için kendi
pozisyonunu belirlemeye çalışmaktadır.
Çoklu Oligopol
Çoklu oligopol kavramı, oligopolistik bir yapıda faaliyet gösteren ikiden
fazla firmanın varlığı varsayımına göre inşa edilmiştir. Piyasada faaliyet gösterecek olan firmanın sadece bir rakip firmayı göz önünde tutarak strateji
benimsemesi değil piyasada yer alan tüm firmaların kendi aralarında benimseyecekleri hareket tarzlarını açıklamaya çalışmaktadır. Çoklu oligopol piyasanın işleyişinin anlaşılmasına yönelik en önemli analiz Paul Sweezy tarafından ortaya atılan ve Sweezy modeli yahut dirsekli talep modeli olarak
adlandırılan model yardımıyla açıklanmaktadır.
Piyasada faaliyet gösteren üç ve daha fazla sayıda firma vardır. Diğer
firmaların her biri diğer tüm firmaların piyasa faaliyetleri hakkında bilgi sahibidirler. Firmaların, diğer firmalar hakkında maliyetler, satış fiyatı, satış miktarı, mal ve hizmetin kalitesi, satış ve fiyatlama stratejileri ve benzeri bilgileri
bildikleri varsayımından hareketle kendi pozisyonlarını belirlemeleri gerekmektedir. Genellikle, rekabet gereği, müşteri artırıcı bir uygulama yapan
firma, diğer firmalar tarafından taklit edilmektedir ancak olumsuz bir strateji
benimseyen firma diğerlerince takip edilmemektedir. Firmalardan birinin
fiyatını düşürmesi diğer firmalar tarafından fiyat düşürerek takip edilmekte
yahut ürün kalitesini artıran firma diğer firmaların da ürün kalitesini artırması
ile takip edilmektedir. Ancak, satış fiyatını yükselten firma diğer firmaların
fiyat yükseltmesine neden olmamaktadır.
Anlaşmalı Oligopol
Anlaşmalı oligopol kavramı, birbirini etkileyecek kadar firmanın faaliyet
gösterdiği bir piyasada rekabetin zarar verici ve yıkıcı etkilerinden korunmak
amacıyla bir araya gelen firmaların fiyat, miktar, bölge ve ithalat konularında
anlaşarak ortak hareket etmelerini ifade etmektedir.
216 | E k on o min in T e m el l er i
Piyasa mekanizması içerisinde firmalar öncelikle kar elde etme amacı
güderler. Bununla birlikte ikincil amaçları da varlıklarını sürdürebilmektir.
Dolayısıyla, öncelikle kuruluş maliyetlerini karşıladıktan sonra, belirli bir gelir
seviyesine ulaşmak için ticari faaliyetlerini sürdüren firma, karlılığını koruyabilmek amacıyla bazen rekabetçi bir tavır takınarak diğer rakiplerinden daha
avantajlı konuma gelmeye çalışacaktır. Rekabetin kendi çıkarına olmayacağını düşünen firma daha önce rekabet ettiği firma ile farklı alanlarda işbirliği
içerisine girme stratejisi de benimseyebilir. İktisadi hayat içerisinde her iki
türden firma hareketlerini görmek mümkündür. Rekabetin kendi çıkarlarına
olmadığını düşünen firmaların bazen gizli bazen de açık olarak anlaşmaya
gittikleri görülmektedir. Anlaşmalı oligopol olarak ifade edilen bu yapının
amacı yıkıcı rekabetten korunmak, normal üstü bir kar elde etmek, tüketicilere kendilerini kabul ettirmek ve varlıklarını sürdürebilmektir.
Anlaşmalı oligopolde ortaya çıkan yapılardan biri de liderlik konusudur. Liderlik, sektörde faaliyet gösteren firmalardan birinin diğer(ler)ine göre
farklı açılardan avantajlı yahut baskın olması sonucunda diğer firmaların o
firmayı öncü kabul etmeleridir. Oligopol piyasada öne çıkan bazı liderlik türleri şunlardır;
- Hakim firmanın fiyat liderliği
- Etkin firmanın liderliği
- Barometrik liderlik
- Anlaşmalı liderlik
Hakim firmanın fiyat liderliği, piyasada faaliyet gösteren ve eskiden
beri piyasanın büyük bir bölümünü kapsayan yapısıyla diğer firmaların öncülüğünü doğal olarak ele geçirmiş olan firmanın liderliğidir. Örneğin, demirçelik sektöründe faaliyet gösteren firmaları ele alalım. 1500 işçi istihdam
eden, yıllık 2 milyar dolarlık cirosu olan ve sektörün ihtiyaç duyduğu ürünlerin
%80’ini karşılayan ABC firması ile işletmesinde 50 işçi çalıştıran, yıllık 1
milyon dolar ciro yapan ve üretimi sektörün ihtiyacının %5’ini karşılayan bir
XYZ firmasını karşılaştırdığımızda doğal olarak birinci firmanın sektörü forse
etmesi beklenecektir. Diğer firma birinci firmanın kararlarına göre kendini
konumlandıracaktır.
Etkin firmanın liderliğinde ise ölçeğine bakılmaksızın piyasadaki aktivitesi, yenilikçiliği ve benzeri girişimciliği ile kendini gösteren firmanın davranışlarının diğer firmalar tarafından takip edilmesi söz konusudur. Bu firma
ayrıca diğer firmalar tarafından gündemin takip edilmesi, inovasyon, bilgi
ekonomisi gibi alanlarda öncü kabul edilmektedir.
Barometrik liderlik, çoğunlukla birbirine yakın ölçekli firmaların veya
birbirleri ile rekabet etmeyi göze alamayan firmaların yer aldığı bir sektörde
ortaya çıkmaktadır. Yılların verdiği deneyim, tecrübe, saygınlık, sağlıklı analiz yapabilme yeteneği, öngörüler, piyasayı okuyabilme gücü gibi konularda
diğer firmalar tarafından öncü kabul edilen firmanın liderliğidir.
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 217
Anlaşmalı liderlik ise piyasada faaliyet gösteren diğer firmalar tarafından belirli konularda ayrıcalıklı yeteneği ve konumu olan firmanın iradi bir
şekilde önplana çıkarılmasıdır. Bir amaca yönelik olarak, sektördeki firmaların ortak görüşleri doğrultusunda üzerinde anlaşılan firmanın davranışları
diğerleri tarafından kabul görür ve referans alınır.
Kartel ve tröst uygulamaları anlaşmalı oligopol modelleri içerisinde
firmaların başvurdukları uygulamalardır. Kartel, aynı sektörde faaliyet gösteren ulusal ve/veya uluslararası firmaların yasal statülerini korumak kaydıyla
işbirliğine gitmeleridir. Bu şekilde sanki tek bir firma gibi fiyat, miktar ve benzeri stratejileri uygulayan firmalar, tek tek rekabetçi firma olarak hareket etmelerinden daha fazla kazanç elde edeceklerdir. Rekabete girdiklerinde
birbirlerine zarar vereceklerken bir araya gelerek kendilerini korumaya alacaklar ve fiyat ve miktar belirleme gücü elde ederek kar maksimizasyonuna
gideceklerdir. Rekabet ederek karşılaşacakları risk ve belirsizliğe karşın
birlikte hareket ederek kar garantisi elde edeceklerdir. Kartel uygulaması
sadece firmaların bir araya gelerek uyguladıkları rekabeti ortadan kaldırıcı bir
uygulama olmayabilir. Bazı durumlarda ülkelerin de bir araya gelerek ortak
bir uygulama yapması söz konusu olabilmektedir. Örneğin, dünya petrol
rezervlerinin büyük bölümüne sahip olan 13 ülkenin bir araya gelerek oluşturdukları OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries) buna
örnek olarak gösterilebilmektedir. Tröst ise sektördeki firmaların yatay işbirliğine gitmeleri birbirleriyle hukuki zeminde kaynaşmaları sonucu ortaya çıkmaktadır. Amaç kartelle aynıdır. Serbest ticaretin sınırlandırılması ve kendi
lehlerine dönüştürülmesidir. Aynı türden üretimin anlaşma ve sermaye birleştirilmesi yoluyla ortaklaşa yapılmasıdır.
Kartel çeşitli şekillerde ortaya konulan bir uygulamadır. Piyasada faaliyet gösteren firmalar çeşitli nedenlerle kartel uygulaması yapabilmelerine
karşın genelde dört alanda kartel uygulaması öne çıkmaktadır;
- Fiyat karteli
- Miktar karteli
- Bölge karteli
- İthalat karteli
Piyasada faaliyet gösteren firmaların farklı fiyat uygulamalarından ve
dolayısıyla rekabetten zarar görmeleri durumunda birbirleri ile anlaşma yoluna gitmeleri ve ortak fiyat belirleyerek tüketici aleyhine bir gelir dağılımına yol
açmaları fiyat karteli olarak ifade edilmektedir. Miktar kartelinde, benzer
şekilde oligopolcü firmalar tarafından yine aşırı kar elde etmek amacına yönelik olarak piyasadaki mal ve hizmet miktarının ortak belirlenmesi uygulaması yapılmaktadır. Kısmen miktar sınırlaması şeklinde de olabilen bu uygulamada üretim ve satış kısıtlanarak fiyatın yükselmesi ve aşırı kar amaçlanmaktadır. Bölge karteli ise aynı sektörde faaliyet gösteren firmaların kendilerine bir faaliyet bölgesi belirleyerek diğerlerinin bu bölgede faaliyet göstermelerini engellemektir. Diğer firmaların kendi bölgesinde işlem yapmasını
218 | E k on o min in T e m el l er i
engelleyen firma, kendisi de diğerlerinin bölgesine satış yapmayacaktır. Böylece her firma kendi bölgesinde rakipsiz kalacak ve monopol gibi davranarak
hem riskleri minimize edecek hem de aşırı kar elde edecektir. Son olarak
ithalat karteli de firmaların birlikte hareket edip piyasaya sunacakları malı
yurt dışından ucuza satın alıp pahalıya satmaları şeklinde gerçekleşmektedir.
Oligopol Piyasaya Yönelik Eleştiriler
Oligopol bir yapıda varlığını sürdüren piyasa eksik rekabet piyasası
olarak nitelendirilmektedir. Etkin bir işleyişin olmadığı ve muhakkak bir surette piyasada işlem yapan üreticilerin ve tüketicilerin bir şekilde zarar gördüğü
piyasadır. Bu yönleri nedeniyle eleştirilmesi mümkün olan oligopol piyasanın
varlığının ortaya çıkardığı yahut çıkarması olası durumlar analiz edilmelidir.
- Oligopol piyasası etkin bir piyasa değildir. Piyasada belirlenen fiyatlar daima marjinal maliyetin üzerinde gerçekleşmektedir
(P>MC). P ile MC arasındaki fark aşırı kar (normal üstü kar) olarak
adlandırılmaktadır.
- Piyasadaki fiyatlar ortalama maliyetin üzerinde olduğu için ve oligopolcü firmaların kendi aralarında anlaşarak fiyatı daha da yükseltme ihtimalleri olduğu için eleştiri yapılmaktadır. Piyasa yapısını
bozarak fiyat yükseltmek ve fiyat yükseltme imkanını elde tutmak
tüketicilerin aleyhine bir durum ortaya çıkarmaktadır.
- Firmaların gerek rekabet ederek gerekse anlaşarak piyasadaki mal
ve hizmet miktarları üzerindeki kontrolleri de yine tüketici aleyhine
bir durum ortaya çıkarmakta yahut sorun çıkarma ihtimalini ortaya
koymaktadır.
- Hem fiyat üzerinde hem de miktar üzerinde belirleyici rol oynama
güçleri olan oligopolcü firmaların toplumsal gelir dağılım adaletini
tüketiciler aleyhine ve üreticiler lehine değiştirmeleri söz konusudur.
- Oligopolde kartel ve tröst gibi uygulamaların varlığı bilinen bir durum olsa da tespitine ilişkin değerlendirmelerin yasal zeminde tam
olarak saptanması mümkün değildir. Dolayısıyla daima kırılgan ve
taraflardan birini zarara sokma potansiyeli taşıyan yapının idealden
uzak bir piyasa ortaya çıkarması eleştirilen noktalardan biri olmaktadır.
- Oligopol piyasada faaliyet gösteren firmaların rekabeti tercih etmeleri neticesinde sektörde faaliyet gösteren firmaların bazılarının bu
rekabete dayanamayarak piyasadan çıkmaları muhtemeldir. Yıkıcı
rekabet olarak adlandırılan bu durum sonrasında ya piyasada tek
bir firma kalacak ve monopol hale gelecektir ya da piyasada az sayıda firma kalacak ve birbirleri ile anlaşarak kartel gibi davranma
imkanları kolaylaşacaktır.
- Oligopol piyasada monopollü rekabet piyasasındaki kadar yoğun
olmasa da reklam, imaj, promosyon ve benzeri uygulamaların var-
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 219
lığı kaynak israfına yol açmaktadır. Bu durumda hem kaynak israfı
hem de maliyetlerin son tüketiciye yansıtılması etkinsiz bir yapının
ortaya çıkmasına neden olmaktadır.
220 | E k on o min in T e m el l er i
BÖLÜM ÖZETİ
Monopollü (monopolcü) rekabet piyasası, aslında birbirini ikame ettiği
halde farklıymış gibi lanse edilen mal ve hizmetler üzerinde tüketici üstünde
tekel gücü elde etmeye çalışan firmaların oluşturduğu bir yapıdır. Tam rekabet piyasası ile monopol piyasa arasında kısmen her ikisinin belirli özelliklerini içerisinde barındıran monopollü rekabet piyasasında tüketici üzerinde
tekel gücü elde etmeye yönelik çabalar söz konusudur. Bu çabalar reklam ve
tutundurma harcamaları, imaja yönelik çalışmalar, promosyon ve ambalajlamaya ilişkin maliyetleri içermektedir.
Ancak, burada ortaya çıkan ilave maliyet monopollü rekabet piyasasında üretilen ve satılan mal veya hizmetlerin fiyatlarına eklenerek son tüketiciye yansıtılır. Monopollü rekabet piyasasında faaliyet gösteren firma tüm
bu faaliyetler sonucunda tüketici kendisine bağlamakta ve üzerinde monopol
gücü oluşturmakta sonuçta da normal üstü bir kar elde etmektedir. Monopollü rekabet piyasası, fiyatların piyasada olması gereken fiyatların üzerine
çekilmesi, aslında aynı türden olan ve birbirini ikame eden mal ve hizmetlerin
farklıymış gibi gösterilmesi çabaları, toplumsal gelir dağılımını bozucu etki
yapması ve israfa yönelik uygulamaları ile eleştirilmektedir.
Oligopol piyasa ise aynı sektörde faaliyet gösteren birbirini etkileyecek
kadar az firmanın karşısında çok sayıda tüketici bulunması durumudur. Oligopol piyasa analiz edilirken iki firmalı oligopoller ve çoklu oligopol şeklinde
bir ayrım yapılabilmektedir. İki firmalı oligopol, Cournot, Bertrand,
Stackelberg, Edgeworth gibi rekabetçi ve anlaşmalı düopol yapıları içerirken
çoklu oligopol, Sweezy dirsekli talep modeli, kartel, tröst yapıları kapsamaktadır. Bu ayrıma ilaveten rekabetçi oligopol ve anlaşmalı oligopol ayrımının
da yapılması mümkündür. Oligopol piyasada faaliyet gösteren firmalar kendi
aralarında gizli ya da açık anlaşmalar yaparak monopol gibi davranma imkanına sahiptirler.
Böylece, rekabet ederek karşı karşıya kalmaları muhtemel yıkımların
önüne geçebilir ve tekelci davranış sonucunda, olması gerekenin çok üzerinde elde edilmiş olan karı paylaşabilirler. Kartel benzeri oluşumların ortaya
çıkaracağı zararlar çok büyük olabilmektedir. Firmalar fiyatta, miktarda, bölgede ve ithalatta anlaşarak kartel oluşturabilirler. Oligopol piyasada etkinsizlik söz konusudur. Fiyatın, miktarın ve israf neticesinde maliyetlerin olması
gerekenin dışına çıkması eleştirilmektedir. Bunun yanında yıkıcı rekabet ve
her an monopole yakın duruş sergilenmesi de eleştirilmektedir. Dolayısıyla,
oligopol piyasa yapısı, doğası gereği yıkıcı rekabeti ve tekelleşme olasılığını
bünyesinde aynı anda barındırma imkanına sahiptir. Her iki durumda da
piyasa işleyişi aksayacağı için hem monopollü rekabet piyasası hem de oligopol piyasa en çok eleştirilen piyasa yapılarıdır.
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 221
BÖLÜM TESTİ
1. Monopollü rekabet piyasası ile ilgili
olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Firma dengesi MR=MC noktasında
oluşur
B) Firmanın talep eğrisi negatif eğimlidir
C) Firmanın MR eğrisi talep eğrisinin
altında kalır
D) Bu piyasaya örnek olarak deterjan
piyasası verilebilir
E) Monopollü rekabet piyasasında
mobilite özelliği yoktur
2. Monopollü rekabet piyasasına tam
rekabet piyasasından ayıran en
önemli fark aşağıdakilerden hangisidir?
A) Malların homojen değil heterojen
olması
B) Çok sayıda alıcı ve satıcı olması
C) Piyasaya giriş-çıkışın serbest olması
D) Monopollü rekabette vergi uygulaması yapılması
E) Monopollü rekabet piyasasına giriş
engellerinin olması
4. Aşağıdakilerden hangisi monopollü
rekabet şartlarının geçerli olduğu piyasaya örnek olarak verilebilir?
A)
B)
C)
D)
E)
Deterjan piyasası
Otomobil piyasası
Enerji piyasası
Havayolu taşımacılığı piyasası
Demir-çelik piyasası
5. Monopollü
rekabet
piyasasında
faaliyet gösteren bir firmanın talep
eğrisi yeni firmaların piyasaya girmesi sonucu nasıl değişir? nedeniyle ortaya çıkan toplumsal refah kaybının en önemli nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2007)
A)
B)
C)
D)
E)
Sağa kayar
Yatay hale gelir
Sola kayar
Dikey hale gelir
Etkilenmez
6. Aşağıdakilerden
hangisi
tekelci
rekabet piyasasının özelliklerinden
biridir? (KPSS 2011)
3. Monopolcü firmanın talep eğrisinin
monopollü rekabet piyasasındaki
firmanın talep eğrisine nispeten daha dik olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Monopolcü firmanın kar marjının
daha fazla olması
B) Monopollü rekabette çok sayıda
firmanın piyasada olması
C) Monopolcü firmanın maliyet avantajına sahip olması
D) Monopollü rekabette reklam harcamasının fazla olması
E) Monopolcü firmanın aksak rekabet
piyasasında olması
A) Piyasaya giriş engellerinin bulunması
B) Her bir firmanın malına olan talebin
sonsuz esnekliğe sahip olması
C) Firmalar tarafından homojen bir
malın satılması
D) Piyasada tekel konumunda tek bir
firmanın bulunması
E) Her bir firmanın farklılaştırılmış bir
ürün satması
222 | E k on o min in T e m el l er i
7. Monopollü rekabet piyasasındaki
MC eğrisinin firmanın AC eğrisini
minimum noktasında değil de biraz
daha üzerinde bir noktada kesmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tüketiciler üzerindeki monopol gücü
B) Ortalama sabit maliyetlerin varlığı
C) Toplam değişken maliyetlerdeki belirsizlik
D) Reklam ve tutundurma maliyetlerinin varlığı
E) Doğal monopole yakın firma davranışı
8. Oligopol piyasada üretilen mal ve
hizmetler nitelik açısından tümüyle
birbirinin aynısı yahut tam ikamesi
ise bu tür yapıya ne ad verilir?
A)
B)
C)
D)
E)
Farklılaştırılmış oligopol
Düopol
Anlaşmalı oligopol
Rekabetçi oligopol
Saf oligopol
9. Oligopol piyasada üretilen mal ve
hizmetler nitelik açısından birbirinin
ikamesi ise bu tür yapıya ne ad verilir?
A)
B)
C)
D)
E)
Farklılaştırılmış oligopol
Düopol
Anlaşmalı oligopol
Rekabetçi oligopol
Saf oligopol
10. Aşağıdakilerden hangisi bir düopol
model değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Cournot modeli
Bertrand modeli
Sweezy modeli
Stackelberg modeli
Edgeworth modeli
11. Aşağıdakilerden hangisi Oligopol
piyasa için yanlış bir değerlendirmedir?
A) Oligopol piyasa en yaygın olduğu
için en kabul edilebilir piyasadır
B) Oligopol kartelleşmeye neden olmaktadır
C) Oligopolde tüketici aleyhine gelir
transferi söz konusudur
D) Oligopolde yıkıcı rekabet söz konusudur
E) Oligopolde reklam nedeniyle etkinsizlik söz konusudur
12. Aynı sektörde faaliyet gösteren
firmaların kendi aralarında gizli ya
da açık anlaşarak ortak hareket etmeleri aşağıdakilerden hangisi ile
tanımlanmaktadır?
A)
B)
C)
D)
E)
Oligopol
Düopol
Tröst
Kartel
Monopollü rekabet
13. Aşağıdakilerden hangisi bir kartel
türü değildir?
A) Bölge karteli
B) Miktar karteli
C) Firma karteli
D) Fiyat karteli
E) İthalat karteli
14. Cournot ve Bertrand oligopol modelleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi
doğrudur? (KPSS 2012)
A) Firmalar Cournot modelinde üretim
miktarını belirlerken, Bertrand modelinde fiyatı belirler
B) Firmalar üretim miktarlarını Cournot
modelinde aynı zamanda belirlerken, Bertrand modelinde farklı zamanda belirler
C) Firmalar
üretim
miktarlarını
Bertrand modelinde aynı zamanda
belirlerken, Cournot modelinde
farklı zamanlarda belirler
D) Firmalar Cournot modelinde fiyatı
belirlerken, Bertrand modelinde
üretim miktarlarını belirler
E) Firmalar Cournot modelinde tam
bilgiye sahipken, Bertrand modelinde eksik bilgiye sahiptir
Mon op ol cü Re kab et v e Oli gop ol | 223
15. Stackelberg oligopol modelinde lider
firmanın takipçi firmaya göre bir
avantaja sahip olmasının nedeni
hangisidir? (KPSS 2007)
A) Liderin, rakibi üretim düzeyini belirleyinceye kadar beklemesi ve kendi
üretim düzeyine ondan sonra karar
vermesi
B) Liderin üretim düzeyine karar veren
ilk firma olması
C) Liderin bir limit fiyat belirleyebilmesi
D) Liderin tekelci bir firmanın üretim
düzeyine özdeş bir üretim düzeyini
gerçekleştirmesi
E) Lider ve takipçi firmaların üretim
düzeylerini eşanlı olarak belirlemesi
16. Cournot Düopol modelinde aşağıdaki sorunlardan hangisi geçerlidir?(KPSS 2006)
A) Her düopolcü karını maksimum yapan üretim miktarını belirlerken diğer düopolcünün üretim miktarını
değiştirmeyeceğini düşünür
B) Denge durumunda fiyat ve üretim
miktarı tam rekabettekinin aynıdır
C) Denge üretim miktarı tam rekabettekinden büyüktür
Malın piyasa fiyatı monopoldekine
eşittir
D) İstikrarlı bir çözüm yoktur, fiyat sürekli dalgalanır
17. Bir piyasada, piyasa ölçeğinin
önemli bir bölümünü kapsayan büyük bir firmanın fiyat belirlemesi ve
bu durumda diğer firmaların bu fiyatı
veri kabul etmeleri aşağıdaki liderlik
türlerinden hangisi ile açıklanır?
A)
B)
C)
D)
E)
Barometrik liderlik
Hakim firmanın fiyat liderliği
Etkin firmanın fiyat liderliği
Doğal fiyat liderliği
Bölgesel kartel
18. Aşağıdakilerden hangisi bir oligopol
piyasaya örnek verilemez?
A)
B)
C)
D)
E)
Petrol piyasası
Elektrik piyasası
Otomobil piyasası
Deterjan piyasası
Demir-çelik piyasası
19. Bir kartel oluşumunun karını maksimum kıldığı durumda aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir? (KPSS
2011)
A) Toplum refahı maksimize olur
B) Bir bütün olarak endüstrinin çıktısı
etkin olur
C) Bir bütün olarak endüstrinin çıktı
düzeyindeki endüstrinin marjinal
hasılatı, endüstrinin marjinal maliyetinden küçük olur
D) Bir bütün olarak endüstrinin çıktı
düzeyi, anlaşmanın bulunmadığı
duruma göre daha yüksek olur
E) Bir bütün olarak endüstrinin çıktı
düzeyindeki endüstrinin marjinal
hasılatı endüstrinin marjinal maliyetine eşit olur
20. Oligopole ilişkin eleştirilerden hangisi doğrudan tüketiciyi etkiler?
A) Oligopolcü firma çoğunlukla P>MC
şeklinde üretim gerçekleştirir
B) Oligopolde firmalar benzer mal ve
hizmetleri üretmektedirler
C) Oligopolcü firmaların üretim maliyetleri tam rekabetteki firmalardan
yüksektir
D) Oligopolde yıkıcı rekabetin varlığı
firmaları istikrarsız hale getirir
E) Oligopolde kartel yapı piyasa işleyişini bozar
224 | E k on o min in T e m el l er i
KAYNAKÇA
Bergstrom, Theodore C ve Hal R.Varian; (1999), Workouts in Intermediate Microeconomics,
Fifth Edition, W.W.Norton and Company, London, UK.
Bilgili, Yüksel; (2012), Mikroiktisat, 4.B, İkinci Sayfa Yayınları.
Bulmuş, İsmail; (2003), Mikroiktisat, 5.B, Cantekin Matbaası, Ankara.
Dinler, Zeynel; (2010), Mikro Ekonomi, 21.B, Ekin Kitabevi, Bursa.
Eren, Ercan; (2009), İktisat Teorisi, (Ed:K.Yıldırım-M.Özer), Eskişehir Anadolu Üniversitesi
Yayınları, Eskişehir.
Ertürk, Emin; (2006), İktisada Giriş, Nobel Yayınları.
Parasız, İlker; (2008), Mikro Ekonomi, 8.B, Ezgi Kitabevi, Bursa.
Sowell, Thomas; (2003), Basic Economics.
Ünsal, Erdal, (2011), İktisada Giriş, 3.B, İmaj Yayıncılık, Ankara.
Varian, R. Hal; (1996), Intermediate Microeconomics, A Modern Approach, Fourth Edition,
International Student Edition, Norton Company, London, UK.
Yaylalı, Muammer; (2003), Mikroiktisat, 3.B, Beta Yayınları, İstanbul.
Yıldırım, Kemal; (2011), İktisada Giriş, 4.B, Pelikan Yayınları.
Download

ıx. bölüm - Kafkas Üniversitesi