EDİTÖRLER
Uzm. Sevil ERKEN
Uzm. Hem. Seçil BEYECE İNCAZLI
Uzm. Hem. Esma GÜNEY KIZIL
Hem. Sibel ÇEVİK YÖNTEM
Doç. Dr. Yasemin TOKEM
Prof. Dr. Behzat ÖZKAN
YARDIMCI EDİTÖRLER
T.C.
SağlıkBakanlığı
Bakanlığı
T.C. Sağlık
Türkiye
Türkiye Kamu
Kamu
Hastaneleri
Hastaneleri Kurumu
Kurumu
Doç. Dr. Hatice YILDIRIM SARI
Yrd. Doç. Dr. Medine YILMAZ
Yrd. Doç. Dr. Leyla BAYSAN ARABACI
Yrd. Doç. Dr. Gülay OYUR ÇELİK
Yrd. Doç. Dr. Elif ÜNSAL AVDAL
Yrd. Doç. Dr. Esra AKIN KORHAN
AKA D
E
N
İSYE TIP K
BE V İ
İTA
M
İzmir İli Güney Bölgesi Kamu Hastaneleri Birliği
i
© 2014 AKADEMİSYEN TIP KİTABEVİ
Yayın Dağıtım ve Pazarlama A. Ş.
Halk sk. 5/A Yenişehir/ANKARA
Tel: 0312 431 16 33
www.akademisyen.com
Hemşirelik Bakım Standartları
Editörler:
Uzm. Sevil ERKEN
Uzm. Hem. Seçil BEYECE İNCAZLI
Uzm. Hem. Esma GÜNEY KIZIL
Hem. Sibel ÇEVİK YÖNTEM
Doç. Dr. Yasemin TOKEM
Prof. Dr. Behzat ÖZKAN
ISBN: 978-605-4649-88-4
Bu kitabın yayın hakkı İZMİR İLİ GÜNEY BÖLGESİ KAMU HASTANELERİ BİRLİĞİ'ne aittir. 5846 ve 2936 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası gereği herhangi bir bölümü, resmi veya yazısı, yazarların ve yayınlayıcısının yazılı
izni alınmadan tekrarlanamaz, basılamaz, kopyası çıkarılamaz, fotokopisi alınamaz veya kopya anlamı taşıyabilecek hiçbir işlem yapılamaz. Yazıların içerikleri
yazarları bağlamaktadır.
Dağıtım Adresi
İzmir İli Güney Bölgesi Kamu Hastaneleri Birliği
Tıbbi Hizmetler Başkanlığı
Sağlık Bakım Hizmetleri Koordinatörlüğü
123/11 Sok. Poligon Mah. Karabağlar/İZMİR
Tel: 0232 232 32 32
www.igkh.gov.tr
AKA D
E
N
İSYE TIP K
BE V İ
İTA
M
Yayın Koordinatörü : Yasin DİLMEN
Mizampaj
: Rahime DİLMEN, Kerem ACAR
Kapak
: Recep ÖNAL
Baskı
: Özyurt Matbaacılık
ii
İçindekiler
HASTA BAKIMI ve HEMŞİRELİK SÜRECİ İLE İLGİLİ GENEL STANDARTLAR
1. El Yıkama ........................................................................................................ 2
2. Hasta Kabulü ve Oryantasyon ........................................................................ 9
3. Hastanın Genel Sağlık Durumunun Değerlendirilmesi ................................. 13
4. Hemşirelik Bakım Süreci .............................................................................. 25
5. Hasta Transferi ............................................................................................. 31
6. Nöbet Değişim ve Hasta Teslimi ................................................................... 36
7. Terapötik/Hasta Yararına İletişim Kurma ..................................................... 38
8. Hastanın Taburcu Edilmesi ........................................................................... 46
YAŞAM BULGULARI ÖLÇÜM STANDARTLARI
9. Beden Isısı Ölçümü ...................................................................................... 51
10. Nabız Ölçümü ............................................................................................. 58
11. Kan Basıncı Ölçümü ................................................................................... 64
12. Solunum Sayısı Alma .................................................................................. 71
13. Ağrılı Hasta İzlemi ...................................................................................... 75
HASTA BAKIM STANDARTLARI
14. Saç Bakımı .................................................................................................. 81
15. Göz Bakımı ................................................................................................. 86
16. Ağız Bakımı ................................................................................................ 89
17. Oral Mukozitte Ağız Bakımı ........................................................................ 96
18. Ayak Bakımı ............................................................................................. 104
19. Perine Bakımı ........................................................................................... 108
20. Yatak İçinde Tam Vücut Banyosu ............................................................. 112
21. Günlük Özbakım Gereksinimleri .............................................................. 120
22. Sırt Masajı Uygulama ............................................................................... 124
23. Periferik Damar Yolu Bakımı .................................................................... 128
24. Ekstravazasyon Önleme ve İzleme ........................................................... 132
25. Santral Venöz Kateter (SVK) Bakımı ......................................................... 138
26. Trakeostomi Bakımı ................................................................................. 145
27. Endotrakeal Tüp (ETT) Bakımı .................................................................. 151
28. Mekanik Ventilasyondaki Hastanın Bakımı .............................................. 155
29. Stomalı Hasta Bakımı (Kolostomi, Jejunostomi, İleostomi, Ürostomi) ......161
30. Konstipasyonu Önleme ve Barsak Eğitimi ................................................ 168
31. Yanıkta Yara Bakımı .................................................................................. 172
32. Basınç Ülseri Önleme ve Bakımı .............................................................. 179
iii
33. Diyabetik Hastada Ayak Bakımı (Yara Açılmamış) .................................... 190
34. Diyabetik Hastada Ayak Bakımı (Yara Açılmış) ......................................... 195
35. Alçılı Ekstremitesi Olan Hastanın Bakımı .................................................. 200
36. Yatağa Bağımlı Hasta Bakımı .................................................................... 204
37. Ameliyat Öncesi Hazırlık ve Hasta Bakımı ................................................ 210
38. Ameliyat Sırası Hasta Bakımı .................................................................... 221
39. Ameliyat Sonrası Hasta Bakımı ................................................................ 226
40. Alt Gastrointestinal Sistem Endoskopisi Yapılan Hastanın Bakımı ........... 234
41. Üst Gastrointestinal Endoskopi (EGD ve ERCP) İşlemine Yardım ............. 238
42. Doğum Sonrası Bakım .............................................................................. 243
43. Yenidoğan Göbek Bakımı ......................................................................... 250
44. Bebek Banyosu Uygulama ....................................................................... 253
45. Bebek Masajı Uygulama .......................................................................... 260
46. Fototerapi Alan Bebeğin Bakımı .............................................................. 266
47. Postmortem Bakım .................................................................................. 271
İLAÇ/ TEDAVİ UYGULAMA STANDARTLARI
48. Göze İlaç Uygulama ................................................................................. 275
49. Buruna İlaç Uygulama .............................................................................. 280
50. Kulak Bakımı ve Kulağa İlaç Uygulama ..................................................... 283
51. Oral Yolla İlaç Hazırlama ve Uygulama ....................................................... 287
52. Nebulizatör İle İlaç Uygulama .................................................................... 291
53. İnhalasyon Yolu İle İlaç Uygulama .............................................................. 295
54. Oksijen Uygulama ...................................................................................... 299
55. Yenidoğanda Oksijen Uygulama ................................................................ 305
56. İntravenöz (IV) Kateter Takılması ............................................................... 310
57. İntravenöz (IV) Enjeksiyon Uygulama ....................................................... 316
58. İntravenöz (IV) Puşe ya da Bolus Yöntemi ile İlaç Uygulama ................... 320
59. İntravenöz (IV) İnfüzyon Yöntemi İle İlaç Uygulama ................................. 323
60. İntravenöz (IV) Sıvı Uygulama .................................................................... 327
61. İntramuskuler (IM) Enjeksiyon Uygulama ................................................. 333
62. İntradermal (ID) Enjeksiyon Uygulama ..................................................... 343
63. Subkutan (DC) Enjeksiyon Uygulama ......................................................... 347
64. İnsülin Uygulama ve İzlemi ....................................................................... 353
65. Transdermal İlaç Uygulama ...................................................................... 361
66. Kemoterapötik İlaçları Hazırlama ve Uygulama ....................................... 365
67. Kan ve Kan Ürünleri Transfüzyonu ............................................................ 372
68. Vajinal İlaç Uygulama ................................................................................ 382
69. Rektal İlaç Uygulama ................................................................................. 385
70. Lavman Uygulama .................................................................................... 388
71. Enteral Beslenme ...................................................................................... 393
72. Parenteral Beslenme ................................................................................. 403
iv
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ STANDARTLARI
73. Sıcak Uygulama ........................................................................................... 409
74. Soğuk Uygulama ......................................................................................... 418
75. Hipotermi/Hipertermi Battaniyelerinin Kullanımı ..................................... 422
76. Pansuman Uygulama .................................................................................. 425
77. Nazogastrik Sonda Takılması, Bakımı ve Çıkarılması ................................. 437
78. Mide Lavajı .................................................................................................. 443
79. Aspirasyon Uygulama ................................................................................. 446
80. Postüral Drenaj Uygulama ......................................................................... 453
81. Derin Solunum Egzersizi ............................................................................. 459
82. Öksürme Egzersizi ...................................................................................... 464
83. Aldığı-Çıkardığı Takibi (AÇT) ........................................................................ 468
84. Üriner Kateter Takılması, Bakımı ve Çıkarılması ........................................ 474
85. Rektal Tüp Uygulama ................................................................................. 483
86. Ördek ve Sürgü Kullanma ........................................................................... 486
87. Kan Örneği Alma ......................................................................................... 490
88. Laboratuvar Testleri İçin Örnek Alma ........................................................ 498
ÖLÇÜM ve TAKİP STANDARTLARI
89. Vücut Ağırlığı Ölçümü ................................................................................. 515
90. Bebek ve Çocuklarda Boy Ölçümü ............................................................. 518
91. Bebek ve Çocuklarda Baş Çevresi Ölçümü ................................................. 524
92. Bebek ve Çocuklarda Göğüs Çevresi Ölçümü ............................................ 529
93. Bebek ve Çocuklarda Kol Çevresi Ölçümü ................................................. 532
94. Çocuklarda Vücut Ağırlığı Ölçümü ............................................................. 534
95. Elektrokardiyografi (EKG) Çekilmesi ........................................................... 540
96. Kardiyak Monitörizasyon ............................................................................ 545
97. Santral Venöz Basınç (SVB) Ölçümü .......................................................... 549
98. Ödem İzlemi ve Bakımı .............................................................................. 553
HAREKET, VÜCUT MEKANİĞİ ve HASTANIN HAREKET ETTİRİLMESİ STANDARTLARI
99. Elevasyon Uygulanan Hasta Bakımı ........................................................... 559
100. Bacak–Ayak Egzersizleri ........................................................................... 563
101. Hastanın Yatak İçinde Mobilizasyonu ...................................................... 566
102. Ameliyat Sonrası Dönemde Yatak İçinde Oturma ve Dönme Egzersizi ...... 575
103. Hastaya Pozisyon Verme .......................................................................... 578
104. Hastanın Taşınması ................................................................................... 588
Ek-1 Bakım Standartları Malzeme Listesi ......................................................... 597
Ek-2 NANDA 2009 Hemşirelik Tanı Listesi ........................................................ 614
İndeks ................................................................................................................ 619
v
Yazarlar
Uzm. Hem. Pınar AKÇAY
Dr. Behçet Uz Çocuk Hast. ve Cer. Eğitim
Araştırma Hastanesi
Uzm. Sevil ERKEN
Güney Genel Sekreterliği Sağlık Bakım
Hizmetleri Koordinatörü
Hem. Nazan SARAÇ AKINCI
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Acil Tıp Kliniği Sorumlu
Hemşiresi
Hem. Perihan ERTUĞRUL
Tire Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Hem. Nilgün TAN ASLAN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Plastik ve Rekons. Cer.
Sorumlu Hemşiresi
Hem. Gülizar EŞ
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Beyin Cerrahi Yoğun
Bakım Ünitesi Sorumlu Hemşiresi
Hem. Jale Deniz AYDEMİR
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Acil Kliniği Hemşiresi
Hem. İpek FINDIK
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Yenidoğan Prematüre
Ünitesi Sorumlu Hemşiresi
Hem. Nurhayat AYDOĞDU
Bayındır Devlet Hastanesi Sağlık Bakım
Hizmetleri Müdürü
Hem. Fatma AKÇAY FIRAT
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim Araştırma
Hastanesi Kardiyoloji Yoğun Bakım Hemşiresi
Hem. A.Ezel BAŞKANOĞLU
Bayındır Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Hem. Neslihan GENÇ
Bozyaka Eğitim Araştırma Hastanesi
Enfeksiyon Kontrol Hemşiresi
Hem. Ümran BİNGÖL
Bozyaka Eğitim Araştırma Hastanesi Gündüz
Süpervizör Hemşiresi
Hem. Meryem GÜN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Nöroloji Yoğun Bakım
Sorumlu Hemşiresi
Hem. Selma ÇELİK
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim Araştırma
Hastanesi Anestezi Yoğun Bakım Hemşiresi
Hem. Leyla ÇETİN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim Araştırma
Hastanesi Enfeksiyon Kontrol Hemşiresi
Hem. Yasemin ÇINAR
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Beyin Cerrahi Yoğun
Bakım Ünitesi Hemşiresi
Hem. Çiğdem EREN DEĞER
Torbalı Devlet Hastanesi Hemodiyaliz Sorumlu
Hemşiresi
Hem. Ümmü BUYRAÇ DURANOĞLU
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Endoskopi Ünitesi
Hemşiresi
Hem. Sibel EKİCİ
Torbalı Devlet Hastanesi Hemodiyaliz Ünitesi
Hemşiresi
Hem. Ayşegül GÜNAY
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Nöroloji Yoğun Bakım
Klinik Hemşiresi
Hem. Arzu GÖÇER ILGAZ
Çeşme Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Uzm. Hem. Seçil BEYECE İNCAZLI
Güney Genel Sekreterliği Sağlık Bakım
Hizmetleri Koordinatörlüğü
Hem. Bilge KARAKAYA
Güney Genel Sekreterliği Sağlık Bakım
Hizmetleri Koordinatörlüğü
Hem. Yüksel KARAKAYA
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Nütrisyon Hemşiresi
Hem. Alev KARAKOYUN
Torbalı Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
vii
Hem. Gonca KAYA
Seferihisar Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Hem. Naciye KAYA
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Nütrisyon Hemşiresi
Uzm. Hem. Nur ŞAHİN KAYA
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Beyin Cerrahi Kliniği
Sorumlu Hemşiresi
Hem. Fatma ANA KILIÇ
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Beyin Cerrahi Yoğun
Bakım Hemşiresi
Uzm. Hem. Esma GÜNEY KIZIL
Güney Genel Sekreterliği Sağlık Bakım
Hizmetleri Koordinatörlüğü
Uzm. Hem. Emine KOCABAŞOĞLU
Bozyaka Eğitim Araştırma Hastanesi Gündüz
Süpervizör Hemşiresi
Hem. Esin ERDOĞAN KORKMAZ
Selçuk Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Hem. Yeliz ORUÇ
Behçet Uz Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Hem. Habibe GÜNAY PAKMAN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi İç Hastalıkları Kliniği
Sorumlu Hemşiresi
Hem. Emel PERVANLAR
Ödemiş Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Uzm. Hem. Emine PİŞMİŞOĞLU
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Hem. Dilek SOYDEMİR
Bozyaka Eğitim Araştırma Hastanesi Gündüz
Süpervizör Hemşiresi
Hem. Hacer ŞAHİN
Kiraz Devlet Hastanesi Hizmet İçi Eğitim
Hemşiresi
Hem. Gülden ŞEN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Anestezi Yoğun Bakım
Hemşiresi
viii
Hem. Fatma YAVUZ ŞEN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Anestezi Yoğun Bakım
Sorumlu Hemşiresi
Ebe Nuray TAKŞIN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Kapalı Psikiyatri Kliniği
Hemşiresi
Hem. Fatma TEZCAN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Anjiyo Laboratuvarı
Sorumlu Hemşiresi
Hem. Özlem TÜRKMEN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Nöroloji Yoğun Bakım
Klinik Hemşiresi
Hem. Sevde UÇAR
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Anestezi Yoğun Bakım
Hemşiresi
Hem. Sevim UZUN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Hem. Güler ÜSTÜN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Anestezi Yoğun Bakım
Hemşiresi
Uzm. Hem. Ecem YAPRAK
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Süpervizör Hemşiresi
Hem. Gülseren YILDIZ
Urla Devlet Hastanesi Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi
Hem. Ayfer KARAKAŞ YILMAZ
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Kalp Damar Cerrahi Klinik
Hemşiresi
Hem. Hatice YUMAK
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Gastroenteroloji Kliniği
Sorumlu Hemşiresi
Hem. Hatice ZINGAL
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim
Araştırma Hastanesi Beyin Cerrahi Kliniği
Sorumlu Hemşiresi
GRAFİK /KAPAK TASARIM
Uzm. Recep ÖNAL
Akif KESKİN
Güney Genel Sekreterliği Grafik Tasarım ve Basım Yayım Birimi
FOTOĞRAFLAR
Hem. Gonca ACUN
Bozyaka Eğitim Araştırma Hastanesi 3 Dahiliye/Göğüs Hastalıkları
Klinikleri Sorumlu Hemşiresi
Uzm. Hem. Pınar AKÇAY
Dr. Behçet Uz Çocuk Hast. ve Cer. Eğitim Araştırma Hastanesi Hizmet İçi
Eğitim Hemşiresi
Hem. Nurcan DOĞAN
Bozyaka Eğitim Araştırma Hastanesi Yoğun Bakım Ünitesi Sorumlu
Hemşiresi
Hem. Sibel ÇEVİK YÖNTEM
Dr. Behçet Uz Çocuk Hast. ve Cer. Eğitim Araştırma Hastanesi Sağlık
Bakım Hizmetleri Müdürü
Hem. Kader KENİ
Bozyaka Eğitim Araştırma Hastanesi 1 Dahiliye Kliniği Sorumlu Hemşiresi
Hem. Esra KURNAZ
Bozyaka Eğitim Araştırma Hastanesi Organ Nakli Sorumlu Hemşiresi
Hem. Ramazan KÜÇÜKCAN
Dr. Behçet Uz Çocuk Hast. ve Cer. Eğitim Araştırma Hastanesi Kalibrasyon
Birimi
Uzm. Hem. Satı TAŞ
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Eğitim Araştırma Hastanesi Hizmet İçi
Eğitim Hemşiresi
ix
Önsöz
Günümüzde hemşirelik mesleğinde otonominin ve hasta bakımında standardizasyonunun sağlanması, sağlık bakım hizmetlerinin sorumluluğu haline gelmiştir.
Hatta, hemşirelerin sadece kendisine order edilen tedaviyi ve söyleneni uygulayan
hemşireler olma yerine; hastaya bütüncül yaklaşan, hemşirelik tanısını koyabilen,
hastanın tedavisini takip ederek iyileşme sürecine yön verebilen niteliğe sahip olması artık bir zorunluluk olmuştur. Bu zorunluluk ancak mesleki standartlar oluşturulduğunda, uygulandığında ve güncellendiğinde yerine getirilmiş olacaktır.
Sevgili Hemşire Arkadaşlarımız,
Bu kitap kurumumuzda yürütülen “Hemşirelik Bakım Standartları” projesinin
bir ürünüdür. Standartlar ancak ölçülebildiğinde kurum kalitesinin belirleyicisi olabilir. Bu kitabı asıl değerli kılan, yazılan standartlara özgü “Bakım Değerlendirme
Kriterleri”nin oluşturulması ve tüm hastanelerimizdeki bakım uygulama oranının
ölçülerek, bizlere ne kadar ivme kazandırdığını görmemizi sağlayacak olmasıdır. Bu
projenin başarıya ulaşması ile sağlık camiasının tüm mensupları gelecekte sizlere
minnettar olacaktır.
Sizlerin eşlerinizi, çocuklarınızı ve ailelerinizi çoğu zaman ikinci plana atarak,
hastanelerimizde özveri ile ağır nöbet şartlarında çalıştığınızı, maddi ve manevi
olarak birçok zorluklarla karşı karşıya olduğunuzu biliyoruz. Ayrıca, hemşire sayısının yetersiz olduğunun dünyada ve ülkemizde hemşirelerin bakım vermesindeki
en önemli engel olduğunun farkındayız. Yaşadığınız bu zorlukları üst yönetimlere
ulaştırmada her platformda sesiniz olmaya çalışıyoruz ve olmaya devam edeceğiz.
Genel Sekreterliğimizce yürütülen “Ek Ödeme ve Görev Tanımları” çalışmaları bu
yönde etkin çalışmalar olmuştur.
Yapılan tüm araştırma ve çalışmalarımızda öncelikle hastaya katkı sağlama amacını benimsedik. Bu amaçla oluşturduğumuz bu kitabın, hasta bakımında ülkemizdeki tüm sağlık kurumlarının başvurabileceği bir rehber niteliği taşıdığı kanısındayım.
Ayrıca mesleki ortak dili oluşturarak, bireysel algılama ve uygulama farklılıklarını
ortadan kaldıracak ve kanıta dayalı hemşirelik bakımı vermeye imkan sağlayacaktır.
Akademisyen ve klinisyen hemşirelerin bilimsel ve uygulama boyutunu birleştiren
bu çalışma, kliniklerde hemşirelik uygulamalarının temelini oluşturacaktır.
Sizlerden isteğim, gelecekte dünyanın da sizi referans alacağı bakım standartlarına
sahip çıkmanız, geliştirmeniz ve hep öğrenen değil öğreten bir misyonu amaç edinmenizdir. “İnsanı yücelt ki devlet yücelsin” mantığı ile belirtilen hedeflere ulaşmak yegane amacımızdır. İnsanı insanca yaşatacağına inandığım bu çalışmada emeği geçen
hemşirelerimize ve desteklerini esirgemeyen akademisyenlerimize teşekkür ederim.
Birliğimizin her geçen gün daha iyi noktalara ulaşacağı ve, “Başarımızın yine bizim samimiyetli ve gayretli çalışmamıza” bağlı olduğu düşüncesi ile en derin sevgi
ve saygılarımı sunarım.
Prof. Dr. Behzat ÖZKAN
İzmir İli Güney Bölgesi Kamu
Hastaneleri Birliği Genel Sekreteri
x
Önsöz
Sağlık Bakanlığı’nın 663 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamesinin yürürlüğü girmesi, biz yöneticilere birçok sorumluluk yüklemiş ve artık sağlığı eski
yöntemlerle yönetemeyeceğimizi fark etmemizi sağlamıştır. Sağlık hizmetleri
bilimsel ve kanıta dayalı bilgiler ile yönetilmeli ve kurulan sistemler elbette ölçülebilir, etkili ve verimli olmalıdır.
Genel Sekreterliğimizce bu yöndeki çalışmalarımıza, bulunduğumuz noktada kendimizi değerlendirmek adına kurumsal hedefimizi belirleyerek başladık
ve “Ülkede lider, uluslararası düzeyde sözü geçen bir kurum olma” vizyonu ile
yola çıktık.
Herkesin bildiği gibi, bilimsel ve teknolojik gelişmelerle değişen dünyada,
insanların gereksinimleri de değişmiş, sağlık gereksinimleri ve bakım ihtiyaçları
da bu durumdan etkilenmiştir. Hastalara çok farklı tanı ve tedavi yöntemlerinin
uygulanması, onlara verilecek hemşirelik bakımının da çok çeşitli ve karmaşık
olmasına neden olmuştur.
Günümüzde gelişmiş ülkelerde hastaların bakım ihtiyacı profesyonel bilgi
ve becerilere sahip hemşireler tarafından karşılanmaktadır. Ancak ülkemizde
sağlık alanında gelişmiş ülkelerdeki birçok standarda erişilmiş olmasına karşın
sağlık bakımı geleneksel bakım anlayışını devam ettirmektedir. Genel olarak
hemşireler, çeşitli nedenlerle hastalar için tedavi odaklı ve iş merkezli çalışmakta, hastaların bakımına yönelememektedir. Yıllardır süregelen bu yapı, hastanelerimizde hemşirelerin bakımdan uzaklaşmalarına neden olmuştur. Oysa ki,
hastaların bakım ihtiyacı yaşlanan nüfusla birlikte gün geçtikçe artmakta ve çeşitlenmektedir.
Bilginin hızla değiştiği ve geliştiği bu dönemde, kanıta dayalı bilgiye ulaşmak için çeşitli yöntemler tasarlamak gerekmektedir. Kurumumuz hemşireleri tarafından oluşturulan ve kanıta dayalı bilgilerle desteklenerek hazırlanan
“Hemşirelik Bakım Standartları” kitabı, hemşirelerimizin bireye özgü bakıma
odaklanmasına ışık tutacak değerli bir kaynak ve sistem tasarımıdır.
Geniş çaplı bir projenin ürünü olarak ortaya çıkan bu kaynağın oluşturulmasında emeği geçen tüm çalışanlarımıza şükranlarımı sunuyor, asıl teşekkürü
bakımınızla yaşama kattığınız hastalarımızın, sizlere sunacağına inanıyorum.
Op. Dr. Mesut ÖZOĞUL
İzmir İli Güney Bölgesi Kamu
Hastaneleri Birliği Genel Sekreterliği
Tıbbi Hizmetler Başkanı
xi
Önsöz
Bakım; hemşirelik mesleğinin temel değeridir ve aslında hemşireliği diğer
sağlık mesleklerinden ayıran bir özelliktir. Bakım verme bir beceridir ve bilgi,
problem çözme, eleştirel bakış açısı ve akıl yürütme ile gerçekleştirilir. Özellikle
hemşirelik eğitimi süresince derslerle ve akademisyen hemşirelerle desteklenen
bakım verme süreci, mezuniyet sonrasında hemşireler tarafından bağımsız bir
şekilde yerine getirilir. Ancak farklı eğitim düzeyleri ve farklı eğitim sistemlerinden mezun olan hemşirelerin mesleki yeterlilikleri ve kurumun politikalarındaki farklılıklar nedeniyle aynı düzeyde ve yeterlilikte bakımın verilmesi
her zaman mümkün olamamaktadır. Dolayısıyla; büyük bir titizlik, özveri ve
emekle hazırlanan, her aşamasının bilimsellikten ödün vermeden gerçekleştirildiği “Hemşirelik Bakım Standartları” kitabı, hemşirenin bakım fonksiyonunu
gerçekleştirirken rehber olacak, uygulamalarda ortak dil oluşturacak ve meslektaşlarımızın öğrenci hemşirelere rol olmasını sağlayacak bir çalışmadır. Bilindiği
üzere bu alanda yapılan araştırmalarda birçok kalite göstergesinin iyi hemşirelik
bakımı ile güçlü bir şekilde ilişkili olduğu gösterilmiştir. Bu nedenle hazırlanan
bu kitabın önemli fonksiyonlarından biri sağlık bakım kalitesini doğrudan etkileyecek bazı göstergelere olumlu katkılarını sağlayacak olması beklentisidir.
Projenin planlanmasından uygulamaya geçirilmesine kadar tüm aşamalarda
karşılıklı işbirliği ve paylaşımı içinde olduğumuz İzmir Kamu Hastaneler Birliği
Güney Bölgesi Sekreterliği Tıbbi Hizmetler Başkanlığı Sağlık Bakım Hizmetleri
Koordinatörlüğü’nden Uzm. Sevil ERKEN’ e, Uzm. Hemş. Esma GÜNEY KIZIL’
a, Uzm. Hemş. Seçil BEYECE İNCAZLI’ ya;
Hazırlanan Hemşirelik Bakım Standartlarının her birine akademik bilgileri
ve güncel literatürü esas alarak gözden geçirip son halinin verilmesinde destek sağlayan Hemşirelik Bölümü Öğretim üyelerimiz Doç. Dr. Hatice YILDIRIM
SARI, Yrd. Doç. Dr. Medine YILMAZ, Yrd. Doç. Dr. Leyla BAYSAN ARABACI,
Yrd. Doç. Dr. Gülay OYUR ÇELİK, Yrd. Doç. Dr. Elif ÜNSAL AVDAL, ve Yrd.
Doç. Dr. Esra AKIN KORHAN’ a
İçtenlikle teşekkür ediyorum.
Doç. Dr. Yasemin TOKEM
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi,
Sağlık Bilimleri Fakültesi, Hemşirelik Bölüm Başkanı
xii
Önsöz
Türkiye Kamu Hastaneleri Kurumu’nun kurulması ile birlikte sağlık bakımının yönetiminde değişiklikler olmuş, hastanelerimizde Sağlık Bakım
Hizmeti Müdürlükleri ve Genel Sekreterliğimizde de Sağlık Bakım Hizmetleri Koordinatörlüğü kurulmuştur. Genel Sekreterlikte böyle bir koordinatörlüğün kurulması, bakım hizmetlerine özgü birçok çalışmanın yapılmasına olanak sağlamış, ekip ruhunu güçlendirmiş ve hastaneler arası iletişimi
arttırmıştır. Koordinatörlük çalışmalarında; hemşirelik hizmetlerinin iyileştirilmesine yönelik birçok faaliyetle birlikte, hasta bakımına odaklı hemşirelik hizmeti sunulması amaç edinilmiştir.
Ülkemizde yoğun çalışma koşulları, yetersiz hemşire sayısı, uygunsuz
insan gücü planlaması, görev tanımlarındaki belirsizlikler vb. faktörler nedeniyle hemşireler asli görevleri olan bakıma yeteri kadar yönelememektedirler. Aynı zamanda hastalara verilen bakım da etkin olarak değerlendirilememektedir. Mesleki olarak tüm bu olumsuz koşullarda hemşirelerin bilgi
gücünü meslek yaşamında da devam ettirmeleri için hasta bakımında yol
gösterecek sistemlere ve pratik kaynaklara ihtiyaç duyulmaktadır.
Bu anlayışla oluşturulan “Hemşirelik Bakım Standartları” kitabı, İzmir İli Güney Bölgesi hastanelerindeki hemşirelik bakımının standart hale
getirilmesi, alışılagelmiş bilgiler yerine kanıta dayalı bilgilerin hemşireler
arasında paylaşılması amacı ile hazırlanmıştır. Bu özelliğiyle kitap, güncel
bir rehber niteliği taşıyacaktır. Ayrıca kitapta yer alan standartlar doğrultusunda oluşturulan “Hemşirelik Bakım Değerlendirme Sistemi (HBDS)”
ile tüm hastanelerimizdeki bakım uygulama oranı ölçülebilecek ve bakımda
kazanılan ivme görülebilecektir. Tüm bu çalışmalar duyarlılık ile bütünleştiğinde anlam kazanarak, almak istediğimiz gibi hizmet verebilmeyi mümkün kılacaktır.
Kitap çalışmasında ilk olarak; yoğun klinik çalışmalarının yanı sıra zaman ve emek harcayan hemşirelerimizin oluşturduğu çalışma grupları, kullanımda olan hemşirelik bakım standartlarını güncellemiş ve daha sonra bu
standartlar koordinatörlüğümüz tarafından derlenmiştir. Hazırlanan standartlar, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik
Bölümü öğretim üyeleri tarafından akademik ve kanıta dayalı bilgiler yönünden gözden geçirilmiştir. Bu anlamda bu kitap, büyük bir ekip çalışması
ürünü olmasının yanı sıra akademisyen- klinisyen hemşire işbirliği özelliği
de taşımaktadır.
“Hemşirelik Bakım Standartları” kitabı genel standartlar, yaşam bulguları ölçüm standartları, hasta bakım standartları, ilaç/ tedavi uygulama
xiii
standartları, hemşirelik girişimleri standartları, ölçüm ve bakım standartları, hareket, vücut mekaniği ve hastanın hareket ettirilmesi standartları
ana başlıkları altında toplam 104 hemşirelik bakım standardını içermektedir. Klinikte hemşireler tarafından sıklıkla kullanılan uygulamaları ve
çocuk hastalara yönelik yaklaşımları da içermesi nedeniyle kitabın farklı
branşlarda çalışan hemşirelere rehberlik etmesi beklenmektedir.
“Hemşirelik Bakım Standartları” kitabında yer alan fotoğraf, şekil ve resimler için kurumlarımızda meslektaşlarımız tarafından özel çalışma grupları oluşturularak orijinal görseller elde edilmeye çalışılmıştır.
Bu kitabın oluşturulmasında yazarlık yapan ve orijinal görsellerin oluşturulmasında katkı sağlayan meslektaşlarımıza, kanıta dayalı bilgilerle kitabı değerli kılan akademisyenlerimize, hemşirelik bakım standartlarının
benimsenmesi ve projenin başarısı için liderlik örneği gösteren Sağlık Bakım
Hizmetleri Müdürlerimize ve ekiplerine, hemşirelik bakımının önemine ve
projenin başarısına en az bizler kadar inanan Tıbbi Hizmetler Başkanımız
Op. Dr. Mesut ÖZOĞUL’ a ve projenin yürütülmesinde ve kitabın oluşturulmasında bilimsel bakış açısı ile bize öncülük eden Genel Sekreterimiz Prof.
Dr. Behzat ÖZKAN’ a teşekkürü bir borç biliriz.
“Hemşirelik Bakım Standartları” kitabının kurumlarımızda çalışan
hemşirelerimize, ülkemizdeki tüm meslektaşlarımıza, stajer öğrencilerimize
ve en önemlisi hastalarımıza yararlı olmasını dileriz.
Uzm. Sevil ERKEN
Uzm. Hem. Seçil BEYECE İNCAZLI
Uzm. Hem. Esma GÜNEY KIZIL
Hem. Sibel ÇEVİK YÖNTEM
İzmir İli Güney Bölgesi Kamu Hastaneleri Birliği
Genel Sekreterliği Sağlık Bakım Hizmetleri Koordinatörlüğü
xiv
Teşekkürler
Profesyonel bir mesleğin üyesi olmak; o grubun üstlendiği işin en iyisini yapması ve
standardı yüksek bir hizmet vereceğine ilişkin topluma söz vermesidir. Bir mesleğin toplumla yaptığı bu sözleşme mesleğin topluma sorumluluğudur, toplumun da hakkıdır.
En yüksek kalitede hemşirelik bakımı sağlamak, hasta memnuniyetini en üst seviyeye
taşımak, kanıta dayalı uygulamalara karar vermek sağlık bakım profesyonellerinin topluma karşı yerine getirmesi gereken sorumluluklarıdır. Bu nedenle kanıt ile uygulama
arasındaki boşluğun nasıl kapatılacağına daha fazla önem verilmelidir. Gerçek şu ki; araştırma üreten ekipler araştırmaların bulgularını, uygulayan ekiplerle birlikte çalışmalıdır
ki; yapılan araştırmalar kliniğe yansısın.
Sağlık bakım profesyonellerinin uyguladıkları bakımı standart hale getirmek, hastaların aynı kalitede hizmet alabilme hakkını sağlamak amacıyla İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Atatürk Eğitim Araştırma Hastanesi Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürlüğü olarak
çalışma grupları oluşturulmuştur. Başlattığımız bu çalışma, Türkiye Kamu Hastaneleri
Kurumu İzmir İli Güney Genel Sekreterliği Sağlık Bakım Hizmetleri Koordinatörlüğünün
öncülüğünde, Güney Genel Sekreterliğinin tüm hastanelerinin katılımıyla ortak çalışmaya
dönüştürülmüş olup, kitabın basımı gerçekleştirilmiştir.
Kitabın temellerinin grup çalışması ile başlatıldığı süreçte yoğun iş temposuna rağmen
tüm birikim ve deneyimlerini aktaran, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Atatürk Eğitim Araştırma Hastanesi çalışanlarından başta Nihal BURMA ALİKALFA olmak üzere Ecem YAPRAK, Figen AĞUŞ, Arzu YÜCEL, Emine ERGÜN, Emine YANIK TURAN, Şuheda PALA,
Nilgün TAN ARSLAN, Hatice ZINGAL, Nur ŞAHİN KAYA, Ayfer KARAKAŞ YILMAZ,
Habibe PAKMAN GÜNAY, Fatma YAVUZ ŞEN, Meryem GÜN, Gülden ŞEN, İpek FINDIK,
Sevde UÇAR, Güler ÜSTÜN, Yasemin ÇINAR, Yüksel KARAKAYA, Fatma AKÇAY FIRAT,
Hatice YUMAK, Naciye KAYA, Nazan SARAÇ, Jale DENİZ AYDEMİR, Nuray TAŞKIN,
Fatma TEZCAN, Ümmü DURANOĞLU, Nazan ANGAY, Selma ÇELİK, Özlem TÜRKMEN, Ayşe Gül GÜNAY, Güler ÜSTÜN, Gülizar EŞ, Fatma Ana KILIÇ, Satı TAŞ ve Birsen
YANILMAZ’a teşekkür ederim.
Uzm. Hem. Özlem KARADAĞ
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürü
Hemşirelik eğitim kalitesinin yükselmesi, hemşirelik uygulamalarının uluslararası
düzeyde tutulması ve mesleki otonominin kazanılması; hemşirelik alanı ile ilgili standartların saptanması, denetlenmesi ve değerlendirilmesi ile sağlanabilir. Bu bağlamda hemşirelerin öğrenim ve mesleki yaşantılarında hastaya bütüncül yaklaşımla bakım
vermelerinde kılavuz olacağına inandığım “Hemşirelik Bakım Standartları” kitabının
hazırlanmasında öncülük eden ve destek veren Genel Sekreterimiz Prof. Dr. Behzat ÖZKAN ve ekibine, İzmir Bozyaka Eğitim ve Araştırma Hastanesi Yöneticisi Doç. Dr Serdar
BAYRAK’a, emeği geçen hastanemiz süpervisör hemşireleri Emine KOCABAŞOĞLU, Di-
xv
lek SOYDEMİR, Ümran BİNGÖL’e, sorumlu hemşireler Gonca ACUN, Kader KENİ, Esra
KURNAZ ve Nurcan DOĞAN’ a teşekkür ederim.
Hem. Emine SARIOĞLU
İzmir Bozyaka Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürü
İçinde bulunduğumuz bilgi çağında bilim ve teknolojinin gelişimi, giderek nitelikli insan gücüne olan gereksinimi arttırmaktadır. Bu durum, günümüz insanının kendini iyi tanıyan, bireysel ve toplumsal gelişmeye önem veren, düşünen, sorgulayan, araştıran, akılcı
kararlar alan ve eleştirel düşünme gücüne sahip bir birey olmasını gerektirmektedir.
Tüm profesyonel mesleklerde olduğu gibi hemşirelikte de eleştirel düşünmenin önemi, ulusal ve uluslararası hemşirelik kuruluşları tarafından vurgulanmakta, eleştirel düşünme gücü hemşirelik uygulamalarının temel öğelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Hemşirelerin, eleştirel düşünme becerisini geliştirmeleri mesleğin, bilime inanan,
bilimsel gerçekleri araştırıp uygulayan ve uygulamalarını kanıta dayalı olarak gerçekleştiren bir disiplin olmasında oldukça büyük öneme sahiptir.
Bu amaçla hemşirelik standartlarına eleştirel ve kanıta dayalı uygulama gözüyle bakmamızı sağlayan bu kitapta emeği olan hastanemiz Hemodiyaliz Sorumlu Hemşiresi Sibel EKİCİ, Hemodiyaliz Hemşiresi Çiğdem EREN DEĞER ve Eğitim Hemşiremiz Mükerrem YILDIZ’ a teşekkür ederim.
Hem. Nuray EMREN
M. Enver Şenerdem Torbalı Devlet Hastanesi
Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürü
Hemşirelik uygulamalarını uluslararası düzeyde tutma ve otonomi çabasında olan hemşireliğin, bu hedefe ulaşabilmesi için; günümüzde kendi alanı içine giren uygulamalarla ilgili standartları saptaması, denetlemesi ve değerlendirmesi zorunludur. Çünkü bir meslek,
vermiş olduğu hizmetin kalitesine önem vermek ve kalitesini garanti altına almak için bu
hizmetin kontrol mekanizmalarını araştırmak zorundadır. Bu mekanizmaların arkasında
ise kaliteli hizmetin güvencesini veren standartlar bulunmaktadır. Bu bağlamda; hemşirelik
mesleğinde hastaya verilecek bakımın niteliğinin, kalitesinin arttırılması ve değerlendirilmesinin ancak, her hastalık için standart hemşirelik bakımlarının oluşturulması ile mümkün
olabilir. Standartlar, hem bireysel hem de diğer disiplinlerle işbirliği için zemin oluşturur.
Mesleğe ilişkin kaliteye; ancak anlamlı standartlar oluşturulduğunda, uygulandığında, güncelleştirildiğinde ulaşılabilmektedir. Bakım kalitesinin değerlendirilmesinde; mevcut uygulamanın, belirlenen standartlara göre ölçülmesi ve kontrol yöntemi önem taşımaktadır.
Bu kitabın hazırlanmasında emeği geçen İzmir Güney Bölgesi Kamu Hastaneleri Birliği Genel Sekreterliği Tıbbi Hizmetler Başkanı Sayın Op. Dr. Mesut ÖZOĞUL’ a, Sağlık
Bakım Hizmetleri çalışanlarına, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi’ndeki hocalarımıza, Güney Genel Sekreterliğine bağlı diğer hastanelerin Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürleri’ ne
ve tüm hemşire arkadaşlarımıza ayrıca hemşirelik bakım standartlarının uygulanmasında
bizi destekleyen başta Hastane Yöneticimiz Op. Dr. Ziya YURDAKONAR’ a, standartların oluşması ve uygulanmasında rol oynayan Hizmet İçi Eğitim ve Enfeksiyon Kontrol
Hemşiresi Emel ÇEKKİN PERVANLAR’ a, Hizmet İçi Eğitim Hemşiresi Yeliz PEKDOĞAN’ a, servis sorumlu hemşireleri ve tüm meslektaşlarıma sonsuz teşekkür ederim.
Hem. Ayşe ATICI
Ödemiş Devlet Hastanesi
Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürü
xvi
Hemşirelik; doğumda ilk ağlamakla başlayıp, ölüme kadar devam eden süreçte her
insanın yanında olan, olması gereken bir meslektir. İnsan hayatının, daha çok sıkıntılı
zamanlarında yanında olan, her türlü hasta ile empati kurup onunla yaşayan insanların
mesleğidir ki; bu yüzden beyaz melek olarak adlandırılmaktadır. Bu mesleğin bir mensubu olarak ile yaptığınız işten zevk almıyorsanız mesleğin özelliğini, güzelliğini, kutsallığını kaçırıyorsunuz demektir. İşte bu bilinç ve inançla en başından bizleri mesleğe hazırlayan başta mesleki eğitim veren hocalarımıza, meslek hayatımız boyunca engin tecrübe ve
deneyimleri ile bizlere güzel örnek olanlara, çalışma hayatında bu izlenimi edindiğimiz
tüm çalışma arkadaşlarımıza, bizleri bir çatı altında toplayarak layık olduğu itibarı kazandırmayı amaç edinmiş mensubu olmaktan onur duyduğum Türkiye Kamu Hastaneleri
Birliği Güney Genel Sekreterliği Tıbbi Hizmetler Başkanlığı’nda bulunan, ekip ruhuna
yaraşır yaklaşımlarla ve geniş bir katılımcı grupla bu muhteşem çalışmada emeği geçen
herkese teşekkürü bir borç bilirim.
Hem. Füsun AYDIN
Seferihisar Necat Hepkon Devlet Hastanesi
Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürü
Hemşirelerin ve hemşirelik öğrencilerinin profesyonel olarak hasta bakımı ve tedavisinde kılavuz olarak kullanılabileceği “Hemşirelik Bakım Standartları” kitabının hazırlanmasında emeği geçen Türkiye Kamu Hastaneleri Kurumu İzmir Güney Bölgesi Genel
Sekreterliği Tıbbi Hizmetler Başkanlığı’ na, Sağlık Bakım Hizmetleri Koordinatörlüğü’
ne, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü öğretim
üyelerine, sahada bizzat çalışarak konu üzerinde emek sarf edenlere, sağlıkta kaliteli hizmet sunumunda aynı çatı altında, aynı dili konuşarak hizmet vermenin rahatlığını yaşatacağından dolayı kendim ve ekibim adına teşekkür ederim.
Hem. Nurhayat AYDOĞDU
Bayındır Devlet Hastanesi
Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürü
Hemşirelik mesleği, bilim, sanat ve vicdan ilkelerine dayalı bir meslek olarak, hiç bir
meslekle mukayese edilemeyecek kadar yücedir. Zira materyali ne taş, ne toprak ne de
yıldızlardır. Uğraşı sağlık ve yaratıkların en mükemmeli olan insandır.
Hemşirenin temel işlevi bakımdır. Hemşire bu işlevini yerine getirirken birey merkezli çalışır; karar verme becerisini kullanır. Önce bireyin ihtiyaçlarını belirleyerek, bu
ihtiyacı karşılamak için gerekli uygulamaları planlar ve yapar.
Tıbbın ve teknolojinin dev adımlarla sistemli bir şekilde ilerleyen koşullarında hasta
bakımı yöntemlerinin de bu paralelde olması, hem insan sağlığı hem de mesleğin önem
ve geleceği yönünden kaçınılmaz bir gerçektir.
İzmir Kamu Hastaneleri Birliği Güney Genel Sekreterliği tarafından başlatılmış olan
Bakım Standartları Projesi çalışmalarında, ekibimizde gönüllü olarak katılım sağlayan siz
değerli meslektaşlarıma bu bilimsel yolculuğumuzda verecek olduğunuz tüm katkılarınızdan dolayı teşekkürlerimi sunarım.
Hem. Nursel GÖKSEL
Selçuk Devlet Hastanesi
Sağlık Bakım Hizmetleri Müdürü
xvii
Download

İzmir İli Güney Bölgesi Kamu Hastaneleri Birliği