VAKIF VE VATAN
SAVUNMASI
ibrahim ATEŞ
S
illetçe ö ğ ü n ü p gurur d u y d u ğ u ­
muz meziyyetlerimizden b i r i de
ü z e r i n d e y a ş a m a k t a o l d u ğ u m u z cennet
v a t a n ı m ı z ı c a n ı m ı z d a n aziz b i l i p , onun
u ğ r u n d a can ve m a l ı m ı z ı seve seve fedâ
etme i n a n ç ve k a r a r l ı l ı ğ ı n d a o l m a m ı z ­
dır. Y u r t sevgisinin i m â n d a n o l d u ğ u n a
inanan vatanperver a t a l a r ı n d a n t e v â r ü s
ettiği i n a n ç ve duygu ile y o ğ r u l a n kah­
raman T ü r k m i l l e t i , vatan için d ö k ü l e n
k a n ı , v a t a n s ı z y a ş a y a n cana tercih et­
miştir. V a t a n s ı z v a r l ı ğ ı n hiç bir d e ğ e r
ve anlam i f â d e e t m e y e c e ğ i y o l u n d a k i
ulvt d ü ş ü n c e d e n hareketle can ve m a l ı ­
nı v a t a n ı n a a r m a ğ a n e t m i ş t i r . Ö y l e k i ;
Vatan, V a r l ı k ve V a k ı f kelimelerinin
dilimiz ve g ö n l ü m ü z d e m ü s t e s n â bir ye­
r i o l m u ş t u r . "V" h a r f i ile b a ş l a y a n bu
üç kelimeyi ardarda getirmek suretiyle
"Varlığını vatan için vakfetme" ş e k l i n ­
de o l u ş t u r u l a n c ü m l e ile, her vatanda­
şın vatan s a v u n m a s ı n d a üstleneceği gö­
rev özetlenmiştir. Can ve mal emniyeti
ile huzur ve g ü v e n o r t a m ı i ç i n d e yaşa­
mak, her t ü r l ü s a l d ı r ı y a karşı koyacak
nitelikteki güçlü ve e t k i n bir savunma
ile m ü m k ü n d ü r . Ö z e l l i k l e b ü y ü ğ ü n k ü ­
çüğü y u t t u ğ u , g ü ç l ü n ü n z a y ı f ı ezdiği
ve çeşitli h a k s ı z l ı k l a r ı n kol gezdiği bir
d ü n y a d a y a ş a m a k ve v a r l ı ğ ı n ı korumak
için güçlü olmak ve muhtemel s a l d ı r ı l a ­
ra karşı t e d b i r l i olup, savunmaya ağır­
lık vermek z a r u r î d i r .
Burada şöyle b i r soru akla gelebilir:
İnsanın vakar ve onuruyla refah ve
m u t l u l u ğ u n u a m a ç l a y ı p , ona hizmet i çin akla gelen her i y i ve güzel şeyi
konu edinen v a k ı f müessesesinin, insa­
nın g ü v e n ve h u z u r u ile i l g i l i b ö y l e s i n e
önemli bir konuya y a k l a ş ı m ı ne olmuş
ve v a t a n ı savunma a l a n ı n d a ne gibi
k a t k ı d a b u l u n m u ş t u r ? Böyle bir soruya
cevap aramak üzere V a k ı f l a r ı n kuru­
l u ş u n u , gâyesini, yapılması öngörülen
hizmet t ü r l e r i n i , gelir k a y n a k l a r ı n ı ve
y ö n e t i m şeklini belirleyen vakfiye ve
benzeri vakıf belgeler üzerinde y a p t ı ­
ğımız a r a ş t ı r m a ve incelemelerde, sa­
vunmaya yönelik bir çok v a k ı f l a r ı n
var o l d u ğ u n u gördük. Diğer konularda
o l d u ğ u gibi bu konuda da en yüksek
devlet a d a m ı n d a n , en basit yurttaşa
kadar değişik d ü z e y l e r d e bir t a k ı m
kimseler, v a r l ı k l a r ı n ı vakfederek yurt
ve y u r t t a ş ı n güvenlik ve selâmeti için
y a p ı l a n çalışmalara k a t k ı d a b u l u n m u ş ­
l a r d ı r . İncelediğimiz belgelerde savun­
ma ile i l g i l i olarak tesbit ettiğimiz
hususlardan bir kaçı ş u n l a r d ı r :
a) Askerlere gerekli savaş malzeme­
si a l ı n a r a k , ordunun donatılması,
b) Kara kuvvetlerinin güçlendiril­
mesi,
c) D o n a n m a n ı n ihyâ ve imârı ile
güçlenmesi için gerekli techizât temin
edilmesi,
d) GâztIerin b a r ı n m a s ı için hanlar
yapılması,
e) D i n ve Vatan u ğ r u n d a savaşan
g â z t l e r e at verilmesi,
f) Tophanenin o n a r ı l m a s ı ,
g) Esirlerin k u r t a r ı l m a s ı ,
h) Deniz yoluyla seyâhat eden yol­
c u l a r ı n emniyeti ile s a l d ı r g a n l a r ı n te­
c â v ü z ü n d e n k o r u n m a l a r ı için kaleler
yapılması,
i) K a r a yoluyla seyahat eden hacı­
larla d i ğ e r y o l c u l a r ı n , h ı r s ı z l a r ve yol-
170.
İRRAHİM ATEŞ
kesicilerin s a l d ı r ı l a r ı n d a n k o r u n m a l a r ı
için kaleler yapılması ve m u h â f ı z bir­
likler kurulması,
j ) Şehid, gâzi ve esirlerin çocukları
ile ailelerine y a r d ı m edilmesi.
Bunlar ve benzeri düşünceler, diğer
v a k ı f hizmetleri arasında yer alıp, vak­
fedenlerin yakfiyyelerinde
belirtilen
i r â d e l e r i d o ğ r u l t u s u n d a vakıf gelirinin
e l v e r d i ğ i oranda uzun yıllar uygulanan
h u s u s l a r d ı r . Z a m a n ı n şartları ile i h t i ­
y a ç l a r ı n a göre d ü ş ü n ü l ü p gerçekleştiri­
len vakıf hizmetleridir. V a t a n ı savun­
mak için nöbet tutan u y a n ı k göze ce­
hennem ateşinin d o k u n m a y a c a ğ ı n ı müj­
deleyen bir dinin mensûbu olan Müsl ü m a n - T ü r k M i l l e t i , savunma hizmet­
lerine özel bir önem vermiştir. Nöbet
beklemek kadar nöbet tutan Mehmetçi­
ğe destek olanın da m i l l i ve kutsal bir
görev olduğunun bilinci
ile varlığını
vatan ve vatandaşına a r m a ğ a n etmeyi
şerefli ve onurlu bir görev telakki
etmiştir. T a r i h t olaylarla belgeler bu
gerçeği dile getirmektedir.
Y u k a r ı d a sıralanan v a t a n î görev­
lerin, vatanperver a t a l a r ı m ı z t a r a f ı n ­
dan vakıf yoluyla î f â edildiğini gös­
teren belgelerden bir k a ç ı n ı , konu hak­
k ı n d a bir f i k i r vermesi amacıyla oku­
y u c u l a r ı m ı z ı n tedktkine sunmakta fay­
da mülâhaza ediyoruz:
1- IlI.Selim'e ait 23.Muharrem.1220
H.(Il.Nisan.l805 M.) t a r i h l i vakfiyye
(1) nin 282. sahifesinde,vakfm gelir
f a z l a s ı n ı n cihâd işleri ve ordunun do­
n a t ı l m a s ı için tahsi? edilmesi ile i l g i l i
olarak şöyle denilmektedir:
"... ve t r â d - ı vakf kemâl-i kuvvet
b u l d u k d a fazla-i vakf re'yi mütevelit
ile dtn ve devlet-i âliyyeye enfa' ve ev­
lâ m e s û b â t - ı celtle ve u m û r - ı cihâdiyye
ve g a z â y a ve a s â k i r - i İslâm teçhizine ve
levâzım-ı sâire-i c i h â d i y y e y e hare ve
sarf oluna.."
V â k ı f I I I . Sultan Selim, vakfiyyesinin metni sunulan bu b ö l ü m ü n d e : Va­
kıf g e l i r i n i n g ü ç l e n d i ğ i takdirde gelir
f a z l a s ı n ı n m ü t e v e l l i n i n görüşü ile din
ve devlete daha y a r a r l ı olan ve b ü y ü k
sevap s a ğ l a y a c a k şekilde, savaş yapan
askerlerin t e ç h i z i ile d i ğ e r gerekli sa­
vaş i ş l e r i n e h a r c a m a s ı n ı , ş a r t kılmıştır.
2- Mihrişâh V â l i d e Sultan'a a i t 15.
Şaban.1215 H . (20. A r a l ı k . 1 8 0 0 M.) ta­
r i h l i vakfiye(2) nin 75.sahifesinde or­
dunun donatılması hususunda
şöyle
şart edilmiştir:
"... İrâd-ı vakf k e m â l - i k u v v e t b u l dukta,fazla-i vakf re'y-i m ü t e v e l l i ile
din ve devlet-i â l i y y e y e enfa ve e v l â
mesûbât-ı cellle ve u m û r - ı c i h â d i y y e ve
gazâya ve asâkir-i İslâm t e ç h i z i n e ve
levâzımât-ı sâire-i c i h â d i y y e y e hare ve
sarf oluna..."
Vâkıfe M i h r i ş â h V â l i d e Sultan, v a k ­
fiyesinin bu b ö l ü m ü n d e : " V a k ı f g e l i r i ­
nin k u v v e t l e n d i ğ i n d e , gelir f a z l a s ı n ı n
mütevellinin görüşü ile d i n ve devlet
işlerine, sefere ç ı k a n , s a v a ş eden İ s l a m
askerlerinin teçhizine ve d i ğ e r s a v a ş
ihtiyaçlarına
harcanmasını..."
öngör­
müştür.
Aynı vakfiyenin
76-79. sahifelerinde bu defa:
"...şürût-ı m e z k û r e m i n b â z ı s ı n d a n r ü cû e d ü p ve m ü c e d d e d e n şol v e ç h i l e ş a r t
ve ta'yin eyledim k i , izhâr-ı ş e â i r - i d î n
ve i'lâ-i k e l i m e t u ' U a h i ' l - m ü b î n z ı m n ı n ­
da şehr-i yâr-ı hazret-i m ü ş â r u n i l e y h
efendimiz hazretlerinin
müceddeden
ihyâ-kerde-i ş â h â n e l c r i olan T o p h â n c i
Amire ve T o p a r a b a c ı l a r i O c a k l a r ı nefcr a t l a n ve Levend Çiftliği ve Ü s k ü d a r
Kışlağı a s â k i r i ve şâir s ü n û f - ı askeriyycnin masârif-i z a r û r i y y e l e r i n e
iânct
cümle u m û r u n akdemi ve i s t i h z a r - ı esbâb-ı umûr-ı c i h â d i y y e f a r i z a s ı k â f f c - i
masâlihin ehcmm ve elzemi o l d u ğ u n d a n
b i i n â y e t i ' İlâhi' 1-müte'âl-zât-ı
me'âlîsıfât-ı h i m m e t - d i s â r ı n c â r - b â l i ş - i
evreng-i i f f e t ve erlke-i p i r â y - ı evc-i
ismet-de b e r - k a r â r o l d u k ç a v a k f ı ş e r i ­
f i n tevliyeti yedi â l i y y e m e m a h s û s ola­
rak kâffe-i u m û r ve h u s û s u ve beher
(1) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i ' n d e
kasada
muhafaza edilen 168 K nolu orijinal vakfiyye defteri
S.282
A T E Ş İbrahim, "Hayrî ve Sosyal Hizmetler A ç ı smdan Vakıflar", Vakıflar Dergisi, S.19,
s.78.
(2) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r j i v i ' n d e K a s a d a
muhafaza edilen 48 K nolu orijinal vakfiyye
defteri,
8.75-79.
A T E Ş İbrahim "Hayrî ve Sosyal Hizmetler
s ı n d a n Vakıflar", Vakıflar Dergisi, S.19, s.78-79.
Açı­
V A K I F V F V A T A N «SAVUNMASI
sene t r â d ve m a s â r ı f â t muhasebesi kaimi m a k â m - ı m ü t e v e l l i ve k â t i b ve rûznâmçecisi
ve câbisi
ma'rifetlerivle
r ü ' y e t olunup ve bi-irâdeti'liahi Te'aiâ
(yâ e y y e t ü h e ' n - n e f s ü ' l - m u t n ı a i n n e t ü irci'î ilâ R a b b i k i r â d ı y e t e n m a r d ı y y e t e n )
da'vet-i k e r î m i n e icâbet b u y u r d u ğ u m d a ,
v a k f ı ş e r i f i m e necl-i necîb-i
muhtere­
mim şevketlü m e h â b e t l ü a z a m e t l ü kudretlü P â d i ş â h - ı â l e m - p e n â h hazretleri,
m e ş r û t i y y e t üzere m ü t e \ e l l î olup v a k f ı
ş e r i f i m i n u m û r ve h u s û s u n u i d â r e ve
r ü ' y e t e d ü p eğer irâde-i âliyye-i ş â h â n e leri ş e r e f - e f z â - y ı s ü d û r eder ise v a k f - ı
şerifimin b i ' l c ü m l e İ r â d ı n d a n ba'de i h râci'l-vazâif
ve'l-masârif
bâkî
kalan
m e c m û ' fazlası î r â d - ı cedîd-i H ü m â y û n
d e f t e r d a r ı olanlara teslim ile Hazîne-i
Amire'de hıfz olunup u m û r ' ı askeriyyei berriyye ve levâzım-ı c i h â d i y y e masar ı f l a r ı n a hare ve sarf oluna.."
V â k ı f e M i h r i ş â h V a l i d e Sultan, vakfiyyesinin bu b ö l ü m ü n d e ise özetle:
"Daha önce ö n g ö r d ü ğ ü ş a r t l a r ı n bir bö­
l ü m ü n d e n d ö n e r e k , yeniden şu ş e k i l d e
şart k ı l d ı ğ ı n ı i f â d e ile Tophane'deki
Top a r a b a c ı l a r ı ve o c a k l a r ı , erleri, Levend Çiftliği ve Ü s k ü d a r k ı ş l a s ı n d a k i
askerlerle d i ğ e r askert s ı n ı f l a r ı n z a r û r î
masraflarını karşılamak üzere yardım­
da b u l u n m a n ı n , her işin başta geleni ve
c i h â d f a r i z a s ı için h a z ı r l ı k l ı o l m a n ı n
b ü t ü n y a r a r l a r ı n en ö n e m l i ve en lü­
zumlusu o l d u ğ u n d a n A l l a h ' ın i n â y e t i
ile hayatta o l d u k ç a v a k f - ı
şerifinin
m ü t e v e l l l l i ğ i n i n kendi elinde o l m a s ı n ı ,
vakfa ait her t ü r l ü işlerle her yıl gelir
ve masraf muhasebesinin m ü t e v e l l i ve­
k i l i , katip, r û z n â m ç e c i ve c â b î marifetleriyle g ö z e t i l m e s i n i ve A l l a h ' ı n emriy­
le "Ey mutmain olan nefs; R a b b ı n a razı
olarak ve olunarak dön. "çağırışına icâ­
bet ederek v e f a t ı n d a vakfa, oğlu Sultan
Selim'in m e ş r u t i y e t üzere m ü t e v e l l i olup, v a k f ı n i ş l e r i n i y ü r ü t m e s i n i ve eğer
i r â d e l e r i olursa v a k ı f l a i l g i l i g ö r e v l i ­
lerin ü c r e t l e r i ile masraflar ç ı k a r ı l d ı k ­
tan sonra v a k f - ı ş e r i f i n i n g e l i r i n i n arta
k a l a n ı n ı n t ü m ü n ü Hazine-i Amire'de
muhafaza edilerek kara k u v v e t l e r i y l e
i l g i l i askeri hizmetlerle c i h â d
ihti­
y a ç l a r ı n a h a r c a n m a s ı n ı . . . " şart k ı l m ı ş t ı r .
3- Ç a n a k k a l e e ş r a f ı n d a n
R ü s t e m Efendi oğlu Mustafa
Binbaşı
İzzet E-
171
fendi'ye ait IS.Muharrem. 1328 H.(28.
Ocak. 1910M.) t a r i h l i vakfiyye (3) nin
2.sahifesinin
18-20. s a t ı r l a r ı n d a
do­
nanmaya y a r d ı m h a k k ı n d a şu ifâdeler
yer a l m a k t a d ı r .
"...ve beher sene gallei mezkûreden
fazla kalan mebâliğin y ü z d e y i r m i ku­
ruşu b â l â d a k i meşrûtün lehüm ve mürtezikaya i l k hisse-i muayyeneleri nisbetinde redd ve taksim ve diğer yüzde
y i r m i k u r u ş u Donanma-i O s m â n l ' n i n
ihyâ ve i m â r ı n a sarf içün Bahriye Nez â r e t i ' n d e s a r f i y â t a me'zûn ve mes'ûl
d â i r e - i â i d e s i n e tevdi' ve teslim oluna..."
V â k ı f Mustafa İzzet Efendi, v a k f i y yesinin y u k a r ı y a a l ı n a n bölümünde;"
her yıl v a k f ı n ı n gelirinden arta kalan
m e b l a ğ l a r ı n yüzde y i r m i k u r u ş u n u n da­
ha önce kendilerine vakıf gelirinden ödeme yapılması şart edilenlerle, görev­
lilere tayin edilen i l k hisseleri o r a n ı n d a
d a ğ ı t ı l m a s ı n ı , diğer yüzde y i r m i kuru­
ş u n u n da Osmanlı D o n a n m a s ı n ı n ihyâ
ve i m â r ı n a harcanmak üzere Bahriye
N e z â r e t i ' n d e harcama yapmaya y e t k i l i
ve sorumlu olan i l g i l i d â i r e y e i l e t i l ­
mesini ve teslim edilmesini.."şart et­
mektedir. Buna göre vakfın k u r u l u ş ta­
r i h : olan 15. Muharrem.1328 H.(28. Ocak. 1910M.) tarihinden itibaren bu
v a k f ı n gelirinden yüzde yirmisi her yıl
muntazaman Bahriye N e z â r e t i ' n i n i l g i l i
dairesine teslim edilmiş olmalıdır. Zîrâ
v a k ı f hukukuna göre vâkıfın şartı, ka­
nun h ü k m ü gibi uyulması gereken bir
husustur. Bahriye N e z â r e t i n e ödenmesi
ö n g ö r ü l e n bu meblağ ilk bakışta az
g ö r ü l m e k l e beraber, süreklilik arzedcn
sabit bir gelir olması ve diğer vakıflar­
dan gelecek gelirlerle birlikte bir ye­
kûn t u t a c a ğ ı gözden ırak t u t u l m a m a l ı ­
dır. Ayrıca öncmii o'an, az da olsa k i ­
şinin içinden geçen düşüncesini, imkânı
o r a n ı n d a uygulama alanına koymuş ol­
masıdır.
4- İzmir'in T i l k i l i k Mahallesi'nin
E v l i y â z a d c Sokağı'nda oturan ve 4.0rduya m ü l h a k 31.Karahisar-ı Şarki Re­
d i f M i r l i v a l ı ğ ı n d a n emekli Hüseyin oğ(3) Vakıflar Genel Müdürlümü Arşivinde mahfûr
"Vakfıyye-i
İstanbul
Hâmis" adlı ve
fiyye defteri, s.39-40, sıra.16.
574
nolu vak­
172
İ B R A H İ M ATEŞ
lu H a y r e d d i n Paşa' ya ait 9.Şevval.
1328-H. (3. Ekim.1910 M.) t a r i h l i vakfiyye(4)de İ z m i r ' i n Hoca Hasan Mahal­
lesinde bulunan i k i ev ile bir d ü k k â n ı n
v a k f e d i l d i ğ i ve v â k ı f ı n kendisi hayatta
o l d u k ç a sözü geçen evlerle d ü k k a n ı n
tevliyet ve tasarrufu ile gelirlerinin
m ü s t a k ı l l e n kendisine ait olması, ölü­
m ü n d e n sonra ise D o n a n m a n ı n güçlen­
mesi için h a r c a n m a s ı şart edildiği be­
l i r t i l e r e k şöyle denilmektedir:
"...ve ben bi-emri'Uâhi Te'âlâ fevt
o l d u ğ u m d a n sonra Devlet-i A l i y y e - i Osm â n t y y e ' n i n b i ' l - f i i l Bahriye N â z ı n bu­
lunacak z â t l a r , halefen ba'de selef mütevelltsi olup, ya bizzat k e n d ü l e r i veyahud v e k i l l e r i t a r a f l a r ı n d a n mezkûr
menzillerle d ü k k â n sene-be-sene icâre-i
v â h i d e ile ve bedeli misilleriyle tcâr
edilerek hâsıl olan gailelerinden ihtiyaç
z u h û r u n d a ta'mir ve termtmleri masârıfı ile vergileri ba'de'l-ihrâc m ü t e b â k t
gallâtı sâfiyesi Donanma-i Osmânt'nin
t e z â y ü d - i kuvvet ve satveti içün levâzım-ı techtziyye ve sâiresine sarf olu­
na..."
İncelenmesinde de anlaşılacağı üze­
re vâkıf Hayreddin Paşa, vakfiyyesinin
bu bölümünde: "Allâh'ın emriyle kendi­
sinin v e f â t ı n d a n sonra Osmanlı Devle­
tinde fiilen Bahriye N â z ı n olan kimse­
lerin peşipeşine v a k f ı n a mütevelit ol­
m a l a r ı n ı , bu mütevellilerin ya kendileri
veya vekilleri t a r a f ı n d a n sözü geçen
evlerle d ü k k â n ı her yıl icâre-i vâhide
usûlü ve emsâlinin rayiç fiyatı ile k i ­
raya vermelerini ve elde edilen gelirle­
rinden i h t i y a ç halinde o n a r ı m harca­
maları ile vergileri ç ı k a r ı l d ı k t a n sonra
arta kalan saf geliri Osmanlı Donanma­
sının g ü c ü n ü n a r t t ı r ı l m a s ı ve kuvvet­
lenmesi için d o n a t ı m malzemesi ile d i ­
ğer i h t i y a ç l a r ı n a harcanmasını..." şart
kılmıştır.
5- Adana'da Softa Mahmud Paşa'ya
ait 1062 H . (1651 M.) t a r i h l i vakfiyye
(5) de gâztIerin de b a r ı n m a l a r ı için bü­
y ü k bir Han tahsis edildiği i f â d e edil­
mektedir. V â k ı f m e r h û m Softa Mahmud
Paşa, sözü edilen vakfiyyesinin mevkûf â t b ö l ü m ü n d e Adana ve çevresindeki
bazı yerlerde v a k f e t t i ğ i t a ş ı n m a z mal­
lardan söz ederken şöyle demektedir:
"...kasaba-i m e z b û r e d e n h â r i c - i b â b - ı
Tarsus'da vâki' m u k a d d e m â R a m a z a n l ı
Hoca Sultan e v k â f ı n d a n o l m a ğ l a m ü t e vellîsi Abid Çelebi'den bey'i i k t i z â et­
mekle ma'rifet-i şer' ile i ş t i r â eyle­
diğim arâztde kendim i h y â e y l e d i ğ i m
bir kıt'a eşcâr-ı m ü s m i r e y i m ü ş t e m i l
mülk bahçe ve a n ı n k u r b ü n d e y i n e a r â zi-i mezbûrede ebnâ - i sebtI ve h u c c â c - ı
müslimtn ve guzât-ı m u v a h h i d î n i ç i n
fîsebilillah' binâ e y l e d i ğ i m Hana m u t ­
tasıl on bâb dükkân..."
B u g ü n k ü d i l ile kısaca ö z e t l e n e c e k
olursa, şöyle
denilmektedir:
"..Sözü
geçen k a s a b a n ı n d ı ş ı n d a Tarsus K a p ı ­
sında bulunan ve eskiden Hoca Sultan
v a k ı f l a r ı n d a n olup, s a t ı l m a s ı gerek­
tiğinde bu v a k f ı n m ü t e v e l i t s t A b i d Ç e ­
lebi'den yasal şekilde s a t ı n
aldığım
arazide kendim g e l i ş t i r d i ğ i m bir p a r ç a
meyveli ağaçları içeren m ü l k b a h ç e ve
onun y a k ı n ı n d a yine sözü geçen a r a z i
ü z e r i n e yolcular ve m ü s l ü m a n h a c ı l a r l a
m ü s l ü m a n gâztIer için A l l a h r ı z a s ı g â yesiyle yaptığım Hana b i t i ş i k on d ü k ­
kân." Bu i f â d e l e r d e n a ç ı k ç a a n l a ş ı l a c a ğ ı
üzere v â k ı f ı n , sözü edilen H a n ı A l l a h
rızası d o ğ r u l t u s u n d a vakfederek y o l c u ­
lar, hacılar ve gâztIerin
hizmetine
tahsis ettiğini g ö r m e k t e y i z .
6- Sinan oğlu Sokullu Ş e h t d Mehmed Paşa'ya ait Evâil-i Z i ' l hicce-981
H.(Mart-Nisan.l573 M.) t a r i h l i v a k f i y yede ordu için y e t i ş t i r i l e c e k cins k ı s ­
raklardan elde edilecek a t l a r ı n , i h t i y a c ı
olan gâztIere verilmesi ş a r t e d i l m i ş t i r .
Bu vakfiyyenin m e v k û f â t l a i l g i l i b i r
bölümünde(6) R û s t K a s r ı K a z a s ı n d a k i
(4) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i n d e M a h f u z
695 nolu vakfiyye defteri, s. 249-250.
(5) Kunter, Halim B a k i , "Türk V a k ı f l a r ı n ı n
liyetçilik Cephesi", Vakıflar Dergisi, S.3,
Mil­
s.4.
Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i n d e m a h f Û E
615
nolu vakfiyye defteri, s.188, 8 i r a . 5 4 .
(6) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i n d e
m u h â f a e a edilen 149
K
nolu orijinal
terinin 122-12S.sahifeleri ve
terinin 27-63.sahifeleri
vakfiyyenin SS.gahifesi.
ile
572
kasada
vakfiyye
nolu vakfiyye
20.8ira8inda
kayıtlı
def­
def­
sûret
V A K I F VE V A T A N SAVUNMASI
mandıradan
dir:
bahisle şöyle
denilmekte­
"...ve b i r i dahi kazâ-i m e z k û r d a karye-i m e z b û r e k u r b ü n d e v â k i ' olup, P t r î
Ağa n â m kimesneye i n t i m â ile m e ş h û r
olan m a ' l û m ü ' l h u d û d m a n d ı r a d ı r k i , i ç i n d e b i r d e ğ i r m e n i ve üç b a l ı k l a ğ ı s ı
ve m ü l k ç a y ı r ı ve sazlığı ve korusu ve
kışlağı ve m ü t e a d d i d m a ' l û m ü l hâl a r â z i - i h â l i y e s i v a r d ı r ve hâlen i k i yüz otuzbeş re's su sığırı ve i k i y ü z a l t m ı ş üç
re's kara sığırı ve d o k s a n a l t ı re's yondu
vardır..."
V â k ı f Şehîd Mehmed Paşa' nın vak­
f e t t i ğ i yerler b e l i r t i l i r k e n , bu yerlerden
birinin bugün milli sınırlarımız dışında
bulunan R û s t K a s r ı K a z a s ı n d a Bayram
Şalu K ö y ü n ü n y a k ı n ı n d a k i Ptrt Ağa ad ı n d a b i r şahsa mensup olmakla meş­
hur o l d u ğ u i f â d e edilen, s ı n ı r l a n belli
olup, i ç i n d e bir d e ğ i r m e n , üç b a l ı k l a ğ ı ­
sı, ç a y ı r ı , y a z l ı ğ ı , korusu, kışlağı olan
ve d u r u m l a r ı b i l i n e n m ü t e a d d i d boş arazisi bulunan m a n d ı r a n ı n o l d u ğ u be­
l i r t i l m e k t e d i r . Bu m a n d ı r a n ı n v a k f e d i l diği tarihte i ç i n d e 235 baş su sığırı, 263
baş kara s ı ğ ı n ve 96 baş yond (7) bu­
l u n d u ğ u ifade edilmektedir. Daha son­
ra a y n ı v a k f i y y e (8) de, vakfedilen ta­
şınır ve t a ş ı n m a z m a l l a r ı n yerleri ile
özellikleri belirtilmeye devam edilir­
ken, kezâ b u g ü n k ü millî s ı n ı r l a r ı m ı z
d ı ş ı n d a bulunan T a m u ş v a r vilayetinde
Çanat Sancağında Biçkerek Varoşunda
bazı t a ş ı n m a z mallardan söz edildikten
sonra burada özel s ı n ı r n â m e s i n d e sı­
n ı r l a r ı b e l i r t i l d i ğ i i f â d e edilen man­
d ı r a d a bulunan bir t a k ı m b ü y ü k baş
hayvanların
da v a k f e d i l d i ğ i
beyân
edi-lerek şöyle denilmektedir:
"... ve b i r i dahi i k i y ü z elli bâr-gir
(9) e s b - m â d e d i r ve b i r i dahi a l t ı y ü z re's
kâv ve onbir re's c â m û s d u r ve dahi zikr
olunan b â r - g î r l e r ve yond ve kara sığır­
ları cemt'an ol hadd i ç i n d e ra'y olunur­
lar...".
B i ç k e r e k V a r o ş u n d a s ı n ı r l a r ı özel
bir s ı n ı r n â m e
ile b e l i r t i l d i ğ i
ifâde
edilen nehir k e n a r ı n d a k i sulak arazide
a y n ı yerde ve toplu halde y a y ı l m a k t a
olan 250 beygir ile k ı s r a k , 600 sığır ve
11 camus olmak ü z e r e toplam 861 adet
b ü y ü k baş h a y v a n ı n v a k f e d i l d i ğ i n i yu­
173
k a r ı d a metni verilen vakfiyye bölü­
m ü n d e öğrenmekteyiz. Söz konusu vakf i y y e n i n h a y ı r şart ve hizmetler bö­
l ü m ü n d e ise bahsi geçen m a n d ı r a d a
beslenen k ı s r a k l a r d a n elde edilecek
atlardan i h t i y a c ı olan gâzîlere birer at
verilmesi hususunda şu ifâdeler
yer
a l m a k t a d ı r (10):
"...ve vâkıf-ı m ü ş â r u n ileyh haz­
retleri şöyle şart ettiler k i , sâbıken zikr
olup ftsebtIi'Uah vakf olunan yondlardan hâsıl olan a t l a r ı gurât-ı m u r î h
guzât-ı müslimîn ve kümât-1 âlî-simât
m ü c â h i d i n d e n her kangı gâztnin atı olmayup k ü f f â r - ı b e d t e b â r a gazâ etmek i çün isteye re'yi h â k i m ve m ü t e v e l l i ile
ol gaziye bir yarar at verile, tâ k i m
i'lâyı kelimetu'llâh içün ü s t ü n d e gazû
e y l e y ü p sevâbını rûh-ı vâkıfa ihdâ eyleye ve şart etdiler k i , verilen atı ve at
verilen guzâtı isim ve resmiyle sicill-i
g u z â t a geçirüp sicil sûreti her yıl muhâsebe defteri ile tafsîl üzere mütevellî-i kebtre gönderile...".
V â k ı f m e r h û m Sokullu Şehîd Meh­
med Paşa'nın vakfiyyesinin
yukarıda
sunulan bu p a r a g r a f ı n ı incelediğimizde:
a) Sözü geçen m a n d ı r a d a sayısı bell i r t i l e n k ı s r a k l a r ı n Allah rızası için
v a k f e d i l m i ş olup, onlardan elde edile­
cek a t l a r ı n , din ve vatan u ğ r u n d a kâ­
firlerle savaşan gâzîler ve m ü c a h i d l e r e
tahsis e d i l d i ğ i n i .
(7) Yond: Sürü ile gezen, terbiye edilmemiş
y a b a n î kısrak. B k ı . Türkçe Sözlük, 3.1497 ve
yarı
Kâmûs-ı
Türkî, S.1570.
(8) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü
Arşivinde
kasada
muhafaza edilen 149 K nolu orijinal vakfiyye defte­
rinin 142.sayfası
63.
sahifeleri
ve 572 nolu vakfiyye defterinin
ile
20.sırasında
kayıtlı
olan
27sûret
v a k f ı y y e n i n 36.sahifesi.
(9) Bâr: Y ü k , Gîr: (Giriften m a s t a r ı n d a n )
Tutan,
kaldıran. B â r - G î r : Yük tutucu, yük kaldıran, yük
ta­
ş ı y a n anlamlarında olup hayvanlara, hamallara, araba
ve gemi gibi şeylere kullanmakla beraber, e n e n m i ş
at­
lara da kullanılır. B k z . K â m û s - ı Türkî, s.262.
(10) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü Arşivinde kasada
m u h â f a z a edilen 149 K nolu orijinal vakfiyye defteri­
nin 389-390 sahifeleri ve 572 nolu vakfiyye defterinin
27-63.sahifeleri ile 20.sırasında kayıtlı olan sûret v a k ­
fıyyenin SS.sahifesi.
174
İ B R A H İ M ATEŞ
b) Bu a t l a r ı n gelişigüzel değil, sis­
temli b i r şekilde i s t i h d â m edilip, a t ı ol­
mayan ve d ü ş m a n l a r l a savaşmak üzere
at isteyen her gâzîye y a r a r l ı bir at
verilmesinin ö n g ö r ü l d ü ğ ü n ü ,
c) Bu a t l a r ı n A l l a h ' ı n kelâmını yü­
celtmek a m a c ı y l a savaşta kullanılma­
sını ve böylece elde edilecek sevâbın
v â k ı f ı n ruhuna a r m a ğ a n edilmesinin
şart edildiğini,
d) Kendilerine at verilen gâzîlerle,
verilen a t l a r ı n isim ve evsâfının kadı
siciline kaydedilip, her yıl sicil süreli­
n i n m u h â s e b e defteri ile birlikte detay­
lı b i r şekilde büyük mütevelliye gönde­
rilmesinin istendiğini görmekteyiz.
Ayrıca vâkıf Sokullu Şehld Mehmed
Paşa'nın geniş kapsamlı vakfiyyesini
bir bütün olarak incelediğimizde, çok
yönlü hayrt ve sosyal hizmetleri öngö­
ren sosyal amaçlı bir vakıf k u r m u ş o l ­
masına rağmen y u k a r ı d a görüldüğü üzere vakfiyyesinde belirtilen şekilde
savunmaya yönelik şartlara yer vermiş
olmasında v a k f ı n k u r u l d u ğ u tarihlerde
R û s t Kasrı ve T a m u ş v a r gibi bugün
miUt sınırlarımız dışında kalan yer­
lerde bulunan M ü s l ü m a n T ü r k l e r i n ko­
runmasına verilen önemi a n l a m a k t a y ı z .
7- Tophâne-i Amire Ocağı Ağasının
nezâreti a l t ı n d a bulunan Sinan Paşa'yı
Atîk Vakfı (11) gelirinin bir kısmı, top
d ö k ü m ü için istihdâm edilen yerin ona­
r ı m ı n a ve mütevelliliği de sözü geçen
ocağın Rûznâmçecisi olanlara şart edil­
miştir.
8- Şam'ın Salihiye Mahallesinde Sel â h a d d i n kızı Saliha Hatun'a ait 708
H.(1308 M.) t a r i h l i vakfiyye(12)'de esir
müslümanların
kurtarılmasıyla
ilgili
olarak şöyle denilmektedir:
"...ve m e r k û m v â k ı f e , üserâ-i müsl i m t n i n m a h z û l firenglerin ellerinden
k u r t a r ı l m a s ı n a , k a l d ı ğ ı n d a bu v a k f ı n
m a h s û l ü t â m b i r sene n â z ı r ı n elinde
cem' olup, a n ı ü m e n â - i m ü s l i m t n d e n
kendine i ' t i m â d olunan bir veya ziyâde
kimse ile karada ve denizde fireng bel­
delerine g ö n d e r i p , a n ı n l a estr düşen
m ü s l ü m â n l a r d a n erkek ve dişi ve ço­
cuktan i h t i y â r ettiği kimseyi kurta­
racak. Şu vech üzre k i anlardan her
b i r i n e e l l i aded d t n â r - ı M ı s r t ve bundan
aşağı meblağ ile veya ol g ü n d e t e ' â m ü l
eden ve m e r k û m m e b l â ğ ı n m a k â m ı n a
kâim herhangi bir nakidle s a t ı n alacak
ve k u r t a r d ı ğ ı kimseler b i l â d - ı m ü s l i ­
mtne vâsıl oluncaya kadar o n l a r ı n na­
faka ve kisvelerini de i'tâ edecek ve b u
husûs tamâmı i k i sene m ü t e a z z i r o l u r
ise, vakfın n â z ı n bu i k i sene i ç i n d e
vakfın gelirini c e m ' i d ü p her nerede
bulunan f u k â r a ve m e s â k t n - i m ü s l i m t n e
dilediği m i k d â r ı sarf edecek ve ister
nakid ve ister kisve ve ister ekmek ve
ister ise suya sarf edecek ve m e r k û m
nâzır, kisve ve ekmek ve n a k i d ve suyu
cem'itmek ister ise ol s û r e t l e sarf i d ü p
sûret-i sarf a n ı n re'yi ve i c t i h â d ı n a
menût bulunacak ve i k i sene sonra ü s e ­
râ-i m ü s l i m t n i kurtarmak h â s ı l olursa,
mezkûr gelirin şerh ve b e y â n o l u n a n
vech üzere sarf edilecek ve yine m ü t e ­
azzir olur ise yine f u k a r â v e m e s â k t n e
tasvtr edildiği vech üzere sarf edecek
ve d ü n y â n ı n sonuna kadar b ö y l e c â r t olacak..."
Vâkıfe Saliha H a n ı m , v a k f i y y e s i n i n
bu b ö l ü m ü n d e özetle: "Esir d ü ş e n m ü s l ü m a n l a r ı f i r e n k l e r i n ellerinden k u r ­
tarmak için, bu v a k f ı n g e l i r i n i n t a m
bir sene vakıf idarecisinin elinde top­
lanarak, toplanan bu m e b l a ğ ı n g ü v e n i ­
lir m ü s l ü m â n l a r d a n kendine g ü v e n i l e n
bir veya b i r k a ç kimse ile karada ve de­
nizde firenk ü l k e l e r i n e g ö n d e r i p , o n u n ­
la esir düşen m ü s l ü m a n erkek, h a n ı m
ve ç o c u k l a r d a n dilediği kimseyi k u r t a r ­
masını; bu esir m ü s l ü m â n l a r d a n h e r b i r i n i n alınması için 50 Mısır d i n a r ı veya
daha aşağı meblağ ya da o g ü n t e â m ü l
eden ve sözü geçen m e b l a ğ ı n yerine k â ­
im olan herhangi bir nakitle s a t ı n ala­
rak k u r t a r m a s ı n ı , k u r t a r ı l a n bu esirle­
r i n İslâm ülkesine u l a ş ı n c a y a kadar y i ­
yecek ve giyeceklerini de temin etmesi­
n i , bu hususu uygulamak i k i sene ka­
dar bir süre imkânsız olur ise, v a k ı f
(11)
Kunter,
Halim
Bâkî,
"Türk
Vakıflarının
Milliyetçilik Cephesi", Vakıflar Dergisi S.3.s.3.
(12) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A v ş i v i n d e
faza
edilen
584 nolu vakfiyye
defterinin
muha­
260-261.
sahifelerinde Arapçası ve 2132 nolu defterin
70-74.
sahifelerinde
ATEŞ
türkçesi
kayıtlı
olan
vakfiyye.
İbrahim, "Hayrî ve Soayal Hizmetler A ç ı s ı n d a n V a k ı f ­
lar", Vakıflar Dergisi, S.19.S.75-76.
V A K I F VF. V A T A N S A V U N M A S I
idarecisinin bu i k i senelik v a k ı f geli­
r i n i toplayarak nerede olursa olsun d i ­
lediği f a k i r ve yoksullara, d i l e d i ğ i mik­
t a r ı h a r c a y a b i l e c e ğ i n i , bu h a r c a m a y ı is­
ter nakit para, ister giysi ve isterse gı­
da maddesi olarak y a p a b i l e c e ğ i n i , i k i
sene sonra m ü s l ü m a n esirleri kurtar­
mak i m k â n ı d o ğ m a s ı halinde ise sözü edilen g e l i r i n b e l i r t i l e n ş e k i l d e harcan­
m a s ı n ı n , yine m ü m k ü n olmazsa yine
f a k i r ve yoksullara b e l i r t i l d i ğ i ş e k i l d e
d ü n y a n ı n sonuna kadar harcamaya de­
vam edilmesini ..." ö n g ö r m ü ş t ü r .
9- iV.Mehmed'in
Vâlidesi
Hatice
T u r h a n Sultan'a ait 27.Receb.1073 H
(26. Ş u b a t . 1663 M.) t a r i h l i v a k f i y y e
(13) de Ç a n a k k a l e B o ğ a z ı n d a adı geçen
V â l i d e Sultan t a r a f ı n d a n boğazın i k i
sâhilinde, biri Kal'a-i Sultâniye (Kumkale), d i ğ e r i S e d d ü ' l - B a h r ismiyle i k i
kale inşâ e t t i r i l d i ğ i
belirtilmektedir.
Herbirisinin
i ç e r i s i n e c â m i ' , mekteb,
hamam g i b i l ü z u m l u b i n â ve tesislerden
başka bu kalelerde görev yapacak as­
kerler, subaylar ve d i ğ e r hizmet e r b â b ı
için bir çok evler, d ü k k a n l a r , ç a r ş ı l a r
y a p t ı r ı l m ı ş t ı r . A y r ı c a her kale gerekli
olan âlet, e d e v â t ve silahlarla dona­
t ı l m ı ş t ı r . İlk önce F â t i h Sultan Mehmed
t a r a f ı n d a n t a h k i m e d i l m i ş olan Ç a n a k ­
kale B o ğ a z ı n d a i n ş a a olunan kalelere
dair v a k f i y y e l e r i n en önemlisi olan bu
v a k f i y y e n i n i l g i l i b ö l ü m ü n ü aynen sun­
makta fayda g ö r ü y o r u z :
"...ve l â k i n hazret-i hablb-i Ekrem
s a l l a l l a h ü T e ' â l â aleyhi \c sellcmdcn
r i v â y e t olunan "izâ m â t c ' l - i n s â n u in
kat'a amciuhu illâ min selâsetin illâ
min sadakatin c â r i y e t i n ev i l m i n yuntefau b i h i ev veledin s â l i h i n y e d ' û Ichu"
hadîs-i ş e r î f i n i n f a h v â - y ı m ü n l f i üzere
afdal-ı sadakât
ve ckmci-i
hasenât,
etemm-i h a y r â t ve eberr-i m e b c r r â t kür û r - ı ş ü h û r ve â " \ â m ile 3 \ â i d i m ü n t e h i ­
ye vc m ü r û r - ı leyâH ve eyyam ile fevâi d i m ü n k a z i y c olmayup b e k â y ı m ü d d c t i d ü n y â y ı f â n i y e ile b â k i y c \e
ilâ
y e v m i ' l - k ı y â m f c v â i d vc m c v â r i d i c â r i ­
ye olan b i n â - i a m â i r - i â l i y y c vc inşâ-i
mcbânî-i sâmiye
olduğu
o mclikc-i
zcmîn ü z c m â n hazretlerinin ptşgâh-ı
b a s a r - ı basiretlerinde n ü m â y â n o l m a ğ ı n
m ü n â s i b olan m c v â z i d e a m â i r - i a z î m c
m
b ü n y â d ı n a taviyyet-i hâlise ile niyyet
vc mebânl-i metine İcâdına azimet-i
muhlise ile himmetleri olmağın, müh i m m â t - ı dlniyyeden olan sugûr-ı İsl â m i y y e m e s û b â t ı n d a n hisse-yâb ve (câh i d û b i - c m v â l i k u m ) emrine imtisâl ile
d â r c y n d c nâil-i scvâb-ı blhisâb olmağıçün s c \ â h i l - i Bahr-i Scftddcn Boğazhisârı h â r i c i n d e v â k i ' eski İstanbul nâmı
ile i ş t i h â r bulan mahalde k ü f f â r - ı hâksâr fülk-i felek g i r d â r l a r ı y l a lengcrc n d â z - ı i k â m e t olup, Mısr-ı K â h i r e \c
memâlik-i sâireye deryâ t a r a f ı n d a n azi­
met eden h u c c â c vc sevdâ g i r â n ı n âmcd
ü ş ü d l c r i n e mâni olmağ ile izrâr u cziyyct ve gâh u bigâh sefâin-i ehl-i İslâmı
d l n - p e n â h ı nehb ü gâret vc garik-i emvâc-ı kahr u hasâret c d ü p ahz e t d i k l c r i
m ü s l i m î n i esir ve mübtelâyı bend ü
zcncir etmekle m a z a r r â t d a n h â i l olma­
m a ğ ı n , ol Belkis u İskender-tcnıkîn cbk â h a l l â h u Tc'âlâ ilâ ycvmi"d-dln haz­
retleri def-i ^'c"cûci fitcn-i müşrikin
için sedd-i emin vc mcmâlik ve mcsâlik i müslimîne hısn-ı hasîn olmağ içün
hasbcten li'llâhi Rabbi'l-âlcmln \c tale­
ben li-şcfâ'ati scyyidi'l-mürsciln
zikr
olunan mahalde birbirine mukâbil i k i
aded kaTa-i bl-misi ü mu'âdil binâsına
f e r m â n l a r ı sâdır olmağla alc"I-fc\r cndâze-i k ı y â s d a n birûn b c n n â ' vc ummâl
ve neccâr ve emvâl vc n u k û d - ı b î - h a d d
ü ş ü m â r irsâliyle m ü h i m m â t vc edcvât-ı
binâ i h z â r olunup m i ' mârân-ı k â r - d â n
i k d â m - ı t â m m üstâdân-ı a d l m ü ' l - a k r â n
sa'y u ihtitâm-ı mâ-lâ-kelâm c y l c \ ü p
sinîn-i kesîrede itmâmı m ü t e s a v v c r ol­
mayan i k i hısn-ı a z î m ü ' l - b ü n y â n \c h i sâr-ı m.etînü'l-erkân yümn-i
himmct-i
b î - h e m t â l a r ı ile müddet-i ycsIrcde karlni e n c â m ezmine-i kasirede h ü s n i - i h t i t â m
bulup, her birisinin t e m h î d - ş ü v â r - ı üst ü v â r ı merkez-i hâke vâsıl ve kule-i
g e r d û n - m e d â r ı fclekü'l b u r û c a mümâsıl
olup t c r t i b - i bünyâd-ı sengin n i h â d ı n a
(13) Hatice T u r h a n Sultan'a ait vaknyyenin ori­
jinali İ s t . S ü l e y m â n i y e Ktp.de
T u r h a n Valide
Bölü­
m ü n d e 150 eski kayıt numarası ile muhafaza edilmek­
tedir. Sureti ise V G M Arşivinde muhafaza edilen H a ­
remeyn 11 adlı ve 744 nolu defterin 112-135. sahifeleri arasında yer almaktadır. Söz konusu kalelerle
ilgili b ö l ü m orijinal vakfiyenin 23-29., sûret vakfiy­
yenin ise 115-116. sahifelerind*' yer rılmnktadır.
m ü h e n d i s t n - i m â h i r î n harc-ı sanâyi've
t a n z î m - i b ü r û c - ı â s u m â n u r û c u n d a üst â d â n - ı kâmil sarf-ı b e d â y i ' kılup, birisi
K a l ' a - i S u l t â n i y e ünvânıyla iştihâr vc
b i r i s i dahi Seddü'l-Bahr ismiyle şöhret
şi'âr olup her b i r i n i n d â h i l i n d e bir câm i i şerîf ve bir mekteb-i lattf ve bir
h a m â m - ı nazîf binâsından mâadâ must a h f i z â n ve kaf'a-dârân içün nice büyûtve me'vâ ve d e k â k î n ve esvâk-ı bîhemtâ
b i n â olunup hıfz u harâset-i kal'aya
m ü t e a i l i k a olan ve eshâb ve âlât ve ede­
v â t ve m ü h i m m â t kemâ yenbagt i'dâd
ve ihzâr olunmağ ile gayret-şiken-i dâru d i y â r ve ibret-figen-i kasabât-ı amsâr olup bi-avni'llâhi Te'âlâ küffâr-ı
hâksâr min ba'd o! mahalle gelmek muhâl ve htn-i mürûr ve ubûrda ehl-i
İsiâma f i r k a - i hâsırc-i daiâleî-şi'ârdan
isâbet-i cziyyet vc izrâr mumteniu'l-ihtimâl olduktan sonra..."
Zamanın yazı diline göre Arapça,
Farsça ve T ü r k ç e kelimelerin g i r i f t
vaziyyetde kullanıldığı klâsik Osmanlı
Türkçesiyle kaleme alınmış olan vakfiyyenin yukarıya alınan bölümünden
aşağıdaki s o n u ç l a n elde etmekteyiz:
a) Hz. Peygamberden rivâyet edilen
"İnsan ölünce amel defteri kapanır;
ancak, sadaka-i câriye, hayırlı evlâd,
faydalanılan i l i m b ı r a k a n l a r ı n k i müstesnâ." meâlindeki hadts-i şertfin ifâde
ettiği üzere sadakaların en üstünü, i y i ­
l i k l e r i n en mükemmeli, h a y ı r l a r ı n en
iyisi aylar ve yılların tekerrür etme­
siyle sona ermeyen, gece ve gündüzle­
r i n geçmesiyle faydi^ları tükenmeyen,
d ü n y a d u r d u k ç a devam edip kıyamet
g ü n ü n e kadar fayda ve k a y n a k l a r ı sü­
r e k l i olan işin yüce hayır b i n a l a r ı n ı
yapmak o l d u ğ u n u gören Vâlide Sultan
uygun yerlere yüksek ve sağlam hayır
b i n a l a r ı n ı yapmaya yönelmiştir.
b) Bu noktadan hareketle önemli İsl â m t b o ğ a z l a r d a yapılacak hayrt hiz­
metlerden pay almak amacıyla "Malı­
n ı z l a c i h â d ediniz."(14) m e â l i n d e k i İlâht
b u y r u ğ a uyarak d ü n y a ve ahirette he­
sapsız sevaba ermek için Akdeniz kı­
y ı l a r ı n d a Boğazhisarı d ı ş ı n d a bulunan
Eski İ s t a n b u l a d ı y l a meşhûr olan yerde
d u r u p , Mısır ve d i ğ e r ülkelere deniz
yoluyla gitmek isteyen h a c ı l a r l a yol­
cuların gidip gelmelerine engel o l u p
zarar veren ve işkence yapan hatta, za­
man zaman müslüman h a l k ı n g e m i l e r i ­
ne saldırılar d ü z e n l e y e r e k y a ğ m a eden
kâfirlerin, m ü s l ü m a n l a r ı yer yer b o ğ u l ­
mak üzere denizlerin d a l g a l a r ı n a b ı r a k ­
ma ve yer yer esir a l ı p z i n c i r e v u r m a
tehlikelerinin önlenmesi için o ş a n ı
yüce Vâlide Sultan tedbtr olarak, A l l a h
rızasıyla Peygamberin ş e f â a t i n i talep
gayesiyle adı geçen yerde
birbirine
karşı eş ve benzeri olmayacak n i t e l i k
ve yücelikte i k i b ü y ü k kale y a p t ı r ı l ­
masını emretmiştir.
c) Verilen bu emir ü z e r i n e derhal
sanatında m â h i r olan mimar, m ü h e n d i s ,
yapıcı ustaları, marangozlar ve d i ğ e r
s a n a t k â r l a r l a işçiler, iş b a ş ı y a p m ı ş t ı r .
Bu amaçla gönderilen sayısız p a r a l a r l a
gerekli âlet, e d e v â t ve m ü h i m m â t a l ı n ı p
iş yerinde hazır b u l u n d u r u l m u ş ve uzun yıllarda t a m a m l a n a c a ğ ı d ü ş ü n ü l c meyen i k i b ü y ü k kalenin, V â l i d e Sultan'ın yüce himmetleriyle kısa s ü r e d e
mükemmel bir şekilde y a p ı l a r ı t a m a m ­
lanmıştır.
d) Y u k a r ı d a işaret e d i l d i ğ i ü z e r e
yapılan bu i k i kaleden b i r i n e K a l ' a - i
Sultâniye (Kumkale), d i ğ e r i n e de Scddü'l-Bahr (Deniz b a r a j ı ) a d ı v e r i l m i ş t i r .
Söz konusu kalelerden her b i r i n i n i ç i n ­
de az önce işaret e d i l d i ğ i ü z e r e b i r e r
câmi', mektep, hamam ile m u h a f ı z l a r l a
kale k u m a n d a n l a r ı için bir çok evler,
sığınaklar, d ü k k a n l a r ve ç a r ş ı l a r ya­
pılmıştır.
e) Kalelerin k o r u n m a s ı n a ait
her
türlü alet, edevât ve m ü h i m m â t s a ğ l a ­
narak kalelere y e r l e ş t i r i l m i ş t i r . B ö y l e ­
ce sözü geçen kalelerle bölge, g ö s t e r i l e n
ilgi ve sağlanan i m k â n l a r sayesinde her
türlü şiddet, gasb ve s a l d ı r ı d a n k o r u ­
nup huzur ve g ü v e n temin e d i l m i ş t i r .
Allah'ın y a r d ı m ı ile k â f i r l e r i n g e m i l e r i
bu bölgeye gelemez olmuş ve m ü s l ü m a n
halk gidiş-gelişlerinde s a l d ı r ı , zarar ve
eziyete d ü ç â r olmaktan k u r t a r ı l m ı ş t ı r .
10) 23.Cemâziye'l-evvel.
1140
H.
(27.Aralık. 1727 M.) t a r i h l i v a k f i y y e y e
göre Ç a n a k k a l e Boğazı d ı ş ı n d a Bababurnu adlı yerde H ı r z ü ' l - B a h r kalesi de
(14) Tevbe süresi, â y e t : 41
m
V A K I F VE V A T A N SAVUNMASI
eski K a p t a n P a ş a l a r d a n Kaymak Mus­
tafa Paşa t a r a f ı n d a n hizmete konul­
m u ş t u r . A d ı geçen v â k ı f a ait belirtilen
v a k f i y y e n i n , vakfedilen t a ş ı n m a z mal­
lardan söz edilen b ö l ü m ü n d e (15) bu
kaleden bahisle şöyle denilmektedir:
"...ve m e r h û m - ı m e z b û r u n h a y â t ı n d a
Bahr-i Sefîd Bababurnu n â m mahalde,
hasbeten l i l l a h i T e ' â l â H ı r z ü ' l - B a h r n â m
kale d e r û n u n d a ve b i r û n u n d a binâ eyle­
diği ma' l û m u ' l - h u d û d ve'l-aded h a m â m
ve d e k â k î n ve l i m a n ı n d a binâ eylediği
ebniye-i memlûke..."yani"...sözü
geçen
merhum V â k ı f , hayatta iken Akdeniz
k ı y ı s ı n ı n Bababurnu adlı yerde A l l a h
rızası için " H ı r z ü ' l - B a h r " adlı kalenin
i ç i n d e ve d ı ş ı n d a y a p t ı r d ı ğ ı s ı n ı r l a n ve
s a y ı l a r ı bilinen hamam ve d ü k k a n l a r
ve l i m a n ı n d a y a p t ı r d ı ğ ı mülk binalar..."
d e n i l d i k t e n sonra a y n ı v a k f i y y e n i n 3.
sahifesinin 11-42.satırlarında söz ko­
nusu kale ile burada g ö r e v l e n d i r i l e c e k
personel h a k k ı n d a aynen şöyle denil­
mektedir:
"...ve yine m e r h û m - ı m e z b û r sâlifu'zzikr H ı r z u ' l - B a h r K a l ' a s ı d e r û n u n d a
h a y â t ı n d a m ü c e d d e d e n binâ ve ta'yin-i
c i h â t e y l e d i ğ i câmi-i şerîfde hatlb olanlara y e v m î beş akça ve imâm olan­
lara y e v m î on ve müezzin olanlara yev­
mî yedi a k ç a ve b e v v â b olanlara yevmî
k ı r k a k ç a ve k e t h ü d â olanlara yevmî
y i r m i a k ç a ve t o p ç u b a ş ı olanlara yevmî
otuz a k ç a ve t o p ç u l a r k e t d ü h â s ı olan­
lara y e v m î onbeş akça ve kal'a-i merk û m e d e k â t i b olanlara y e v m î on akçe
ve kal'a ç a v u ş u olanlara y e v m î on akçe
ve t o p ç u l a r
ç a v u ş u olanlara
yevmî
sekiz a k ç e ve kal'a-i m e z b û r e d e nöbet
ç a l m a k içün scr-mchtcr olanlara y e v m î
altı a k ç e ve i k i nefer erlerine yevmt
beşer a k ç e ve su yolcu olanlara y e v m î
yedi a k ç e ve kal'a-i m e z b û r e b e v v â b ı
olanlara y e v m î sekiz a k ç e ve kal'a-i
m e z k û r e d e oda-i evvelde scr-bölük olan­
lara y e v m î on a k ç e ve dokuz nefer nef e r â t ı n d a n her b i r i n e y e v m î yedişer ak­
çe ve oda-i s â n î d e scr-bölük olanlara
y e v m î dokuz a k ç e ve dokuz nefer nefer â t ı n d a n her b i r i n e yevmî yedişer akçe
ve oda-i sâlisde scr-bölük olanlara yevmî
dokuz a k ç e ve dokuz nefer n e f e r â t ı n dan her b i r i n e yevmî yedişer akçe ve
yine kal'a-i mezbûrede topçular odala­
r ı n ı n oda-i evvelinde ser-bölük olanlara
y e v m î on a k ç e ve sekiz nefer n e f e r â t ı n dan her birine yevmî yedişer akçe ve
oda-i sânîsinde ser-bölük olanlara yev­
mî on akçe ve sekiz nefer n e f e r â t ı n d a n
her birine yevmî yedişer akçe verile
ve yine merhûm-ı m e r k û m kal'a-i mez­
b û r e varoşunda h a y â t ı n d a m ü c e d d e d e n
binâ ve ta'yîn-i cihât eylediği câmi'i
şerîfde vâiz olanlara yevmî on akçe ve
i m â m olanlara yevmî on akçe ve h a t î b
olanlara \ e v m î sekiz akçe verile ve câ­
m i ' i m e z k û r d a her k i m imâm olursa ol
h a t î b ola ve müezzin-i evvel olanlara
yevmî altı akçe ve müezzin-i sânî olan­
lara yevmî beş akçe ve kayyim-i evvel
ma'a sirâcî olanlara yevmî beş akçe ve
k a y y i m - i sânî olanlara yevmî dört akçe
ve yevmî beş akçe dahi devir-hân-ı ev­
vel vazîfesi olup müezzin-i evvel olan­
lar d e v i r h â n - ı evvel ola ve yevmî dört
akçe dahi devir-hân-ı sânî vazîfesi olup
müezzin-i sânî olanlar devir-hân-ı sânî
ola. ve devir-hân-ı sâlis olanlara yevmî
dört akçe ve yevmî dört akçe dahi na'thân vazîfesi o l u p , d c \ i r - h â n - ı sâlis olan­
lar n a ' t - h â n ola ve yevmî bir akçe hâfız-ı seccâde vazîfesi olup kayyim-i ev­
vel olanlar hâfız-ı seccâde ola ve yevmî
i k i akçe dahi ferrâş-ı kenîf vazîfesi olup k a y y i m - i sânî olanlar ferrâş-ı kenîf
ola ve suyolcu olanlara yevmî dört akçe
vazîfe verile ve merhûm-ı mezbûr şöyle
şart etmişdi ki,bâlâda zikr olunan cihât
e r b â b ı ve n e f e r â t d a n herbiri ibâdu'llâh]
hıfz u harâset ve a'dâ-yı dînden sıyânet
içün u m û m e n kal'a-i mezbûrede ta'yîn
o l d u k l a r ı hizmetlerinden bir an m ü n fekk olmayup ta'yîn olunan vazâife
m u t a s a r r ı f olalar ve bâlâda zikr ol u n d u ğ u üzere zikr olunan kal'a derû­
nunda ve b î r û n u n d a v â k i ' m ü s a k k a f â t ı n
gallâtını tahsil ve zikr olunan câmi'lerin iktizâ eden masârıfını rü'yet
ve vazâyifi mezkûreyi erbabına teslim
içün yine evkâf mütevellîsi t a r a f ı n d a n
bir kâim-i makamı mütevelli nasb ve
(15) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü Arşivinde muha­
faza edilen
nolu
735/2 nolu vakfıyye
sahifeleri
2.sahifesinin
satırları.
ve
34-36
defterinin
49.sırasında
kayıtlı
.satırları
3.sahifesinin
ile
119-123
vakfiyyenin
11-42
ta'ytn olunup beher yevm onbeş akçe
vazife verile ve vazâif-i mezkûre asıl
m ü t e v e l i t ma'rifetiyle her üç ayda bir
verile ve kal'a-i mezbûrede iktizâ eden
t a ' m i r â t ve şâir m a s â n f - ı lâzıme kal'a-i
m e r k û m d a k â t i b olanlar kalemiyle âsit â n e - i s a â d e t d e beher sene asıl müte­
v e l l i m a ' r i f etiyle muhâsebesi görüle..."
V â k ı f Kaymak Mustafa Paşa'nın
vakfiyyesinin
y u k a r ı y a a l ı n a n bölü­
m ü n ü n incelenmesinde de görüleceği üzere, bu büyük insan, H ı r z ü ' l Bahr'de
c â m i ' h a m â m , d ü k k a n l a r ve evler de in­
şâ ettirmiştir. Hatip, imam, müezzin ve
k a p ı c ı tahsisâtından başka, kalede de­
vamlı olarak vazife görecek askerlere
de tahsisler yapmıştır.Vakfiyyeye göre
bunlar tayin edildikleri hizmetlerin ba­
şından bir an bile ayrılmayıp, kaleyi vc
çevreyi koruyup savunmakla y ü k ü m l ü
kılınmışlardır.Vakfiyyenin
bu
bölü­
m ü n d e Hırzü'l Bahr Kalesi m ü r e t t e b â t ı na verilecek ücretler h a k k ı n d a şu hu­
suslar yer almaktadır.
bölükbaşı
olana
15- İkinci o d a n ı n 9 nefer e r l e r i n d e n
herbirine günlük 7'şer a k ç e ,
16- Ü ç ü n c ü odada b ö l ü k b a ş ı olana
günlük 9 akçe,
17- Ü ç ü n c ü o d a n ı n 9 nefer e r l e r i n ­
den herbirine g ü n l ü k 7'şer a k ç e ,
18- B i r i n c i t o p ç u l a r o d a s ı n d a b ö l ü k ­
başı olana günlük 10 a k ç e ,
19- B i r i n c i t o p ç u l a r o d a s ı n ı n 8 nefer
erlerinden herbirine g ü n l ü k 7'şer a k ç e ,
20- İkinci t o p ç u l a r o d a s ı n d a
başı olana g ü n l ü k 10 a k ç e ,
bölük­
21- İkinci t o p ç u l a r o d a s ı n ı n 8 nefer
erlerinden herbirine g ü n l ü k 7'şcr a k ç e ,
C-Kale d ı ş ı n d a k i C â m i ' d e :
1- Vâiz olana g ü n l ü k 10 a k ç e ,
2- İmam olana g ü n l ü k 10 a k ç e ,
4- B i r i n c i müezzin olana g ü n l ü k 6
akçe,
5- İkinci müezzin olana g ü n l ü k 5 ak-
1- Hatibine günlük 5 akçe,
2- İmamına günlük 10 akçe,
Çe,
3- Müezzinine günlük 7 akçe,
4- Kapıcısına günlük 8 akçe,
B-Kalede:
1- Dizdar(16)olana günlük 40 akçe,
2- Kethüdâ (İ7) olana günlük 20 ak­
çe,
3- Topçubaşı olana günlük 50 akçe,
4- Topçular K e / h ü d â s ı olana günlük
15 akçe,
5- K â t i p olana günlük 10 akçe,
6- Kale Çavuşu olana günlük 10
akçe,
7- T o p ç u l a r Çavuşu olana günlük 8
akçe,
8- M e h t e r b a ş ı olana g ü n l ü k 6 akçe,
9- İ k i kişi mehter a d a m l a r ı n a günlük
5'er a k ç e ,
10- Suyolcu olana g ü n l ü k 7 akçe,
11- KaIe k a p ı c ı s ı n a g ü n l ü k 8 akçe,
bölükbaşı
14- İkinci odada
günlük 9 akçe,
3- Hatib olana g ü n l ü k 8 a k ç e ,
A-Kale içindeki câminin:
12- B i r i n c i odada
g ü n l ü k 10 akçe.
13- B i r i n c i o d a n ı n 9 nefer e r l e r i n d e n
her birine günlük 7'şer a k ç e ,
olana
6- Siracîlikle b i r l i k t e b i r i n c i k a y y i m
olana günlük 5 a k ç e ,
7- İkinci k a y y i m olana g ü n l ü k 4 ak-
Çe,
8- B i r i n c i d e v i r - h â n olana g ü n l ü k 5
akçe, (Bu görev b i r i n c i m ü e z z i n e tah­
sis edilmiştir.)
9- İkinci d e v i r - h â n olana g ü n l ü k 4
akçe, (Bu görev i k i n c i m ü e z z i n e tahsis
edilmiştir.)
10- Ü ç ü n c ü d e v i r - h â n olana g ü n l ü k
4 akçe
11- N a ' t - h â n olana g ü n l ü k 4 a k ç e ,
(Bu görev ü ç ü n c ü d e v i r - h â n a tahsis eı'ilmiştir.)
(16) D i z - d â r : Diz: Kale, dâr: ( D â ş t e n m a s t a r ı n ­
dan) tutmak, muhafaza etmek. Dizdar: K a l e m u h a f ı z ı .
(17)
Kethüda:
A s h K e d - h u d â olup
ev
sahibi,
k a h y â , dâire konak veyahut bir nevi işlerin idaresine
memur
olan
Maddesi.
adam.
Bkz.Kâmûs-ı
Türkî,
Kethüda
V A K I F VH V A T A N SAVUNMASI
12- Tuvalet t e m i z l i k ç i s i olana gün­
lük 2 a k ç e , ( B u görev i k i n c i k a y y i m ola­
na tahsis e d i l m i ş t i r . )
13- S e c c â d e m u h â f a z a c ı s ı olana gün­
lük 1 akçe,(Bu görev b i r i n c i k a y y i m
olana tahsis e d i l m i ş t i r . )
14- Suyolcusu olana g ü n l ü k 4 a k ç e .
Y u k a r ı d a d ö k ü m ü verilen görevli­
lere ö d e n e c e k ü c r e t l e r i n c e l e n d i ğ i n d e ;
kale i ç i n d e k i c â m i d e g ö r e v l e n d i r i l e n 3
din görevlisi ile bir hizmetli, kaledeki
60 g ü v e n l i k görevlisi ile diğer personel
ve kale d ı ş ı n d a k i c â m i d e görevli 9 din
görevlisi ile y a r d ı m c ı personel olmak
üzere g ü n d e 73 görevliye toplam olarak
615 a k ç e ö d e n m e s i ö n g ö r ü l d ü ğ ü a n l a ş ı l ­
mıştır.
11-Sadrazam M o r a l i Hasan Paşa'ya
ait G u r r e - i Safer-1116 H , (26.Mart.l7Ö4
M.) t a r i h l i v a k f i y y e (18) de Hatay'da
Ş c y h ü ' l - H a d î d diye bilinen m u k â t a a n ı n
s ı n ı r l a r ı i ç i n d e ve Antakya şehri ile
Bakras ve Belen a r a s ı n d a bulunan Ka­
ramurt diye t a n ı n a n yerin. Mekke-i
M ü k e r r e m c . Medîne-i M ü n e v v e r e , Şam,
Mısır, Halep ve o ç e v r e d e k i
diğer
şehirlerin
geçiş yeri
iken
zamanla
b u r a d a k i k ö y l e r i n harap, çiftlik
ve
ı r m a k l a r ı n k u l l a n ı l m a z hale gelmesi
nedeniyle, h ı r s ı z l a r ı n ve yol kesicilerin
s ı ğ ı n a ğ ı haline gelerek, h a c ı l a r ı n ve
diğer y o l c u l a r ı n gcliş-gidişi s ı r a s ı n d a
y o l l a r ı n a ç ı k a n yol kesicilerin birçok
kimseyi ö l d ü r d ü k l e r i mal ve m ü l k l e r i n i
soyup zorla gasb ettiklerinden dolayı
sözü geçen yerin imar ve ihyası ciheti­
ne gidilerek burada bir kasaba, bir kale
inşaa ile e t r a f ı n d a köyler kurmak sure­
tiyle, e ş k i y a n ı n s a l d ı r ı l a r ı n d a n yolcu­
ların k o r u n m a s ı g e r e k t i ğ i n d e n bahisle
şöyle denilmektedir:
"...mukâtaa-i
merkûme
Karamurt
nâm mahalde binâ ve inşû olunan kal'ai refîatü'l-büny^i 1 ve bir c â m r - i şerîf
ve ma'bed-i latîf ve m ü s l i m î n ve müslim â t ı n n e z â f e t ve ' a h â r e t l c r i içün i'dûd
olunan çifte hamam ve â y e n d c ve revende n ü z û l ve i r t i h â l l e r i içün h â r i c c n
ve d â h i l e n dokuz ocaklı bir r i b â t - ı âlî
ve k â r - b â n s a r â y - ı m a h r û s ü ' l - h a v â l î ve
etfâl-i m ü s l i m l n ve v i l d â n - ı m u v a h h i d î n
ta'lîm-i K u r ' â n - ı Azîm etmeleri içün b i ­
179
nâ olunan mekteb-î meymenet ihtivâ ve
kal'a-i m e z b û r e h u d d â m ı ve m ü s â f i r i n
i t â m ı içün inşâ ve ihdâs olunan imâret-i
â m i r e ve ni'met-hâne-i f â h i r e ve otuz aded d e k â k t n ve neferât-ı kal'a ve mütevellt ve k â t i b ve vâiz müezzinân ve
kayyim sakin olmaları içün binâ olu­
nan menâzil ve ebniyeyi ve kireç ve taş
ve horasan ile mebnt su yollarına hasbeten li'llâhi'l-aliyyi"l-a'lâ ve haseneten
l i - r û h i resûlihi'l-mu'allâ vakf ve habs
idüp..." daha sonra"...iş bu ciheti b i r r i n
tertîb-i vazâif ve m ü h i m m â t ve tensîk-i
levâzım ve m ü h i m m â t ı içün şöyle şart
ve t a ' y î n buyurdular k i , kal'a-i mezbûreyi m u h â f a z a içün 26 nefer kimesne
s ü v â r î mustahfızı ve bir nefer kimesne
s ü v â r î ağası ve bir nefer kimesne s ü v â r î
k e t h ü d â s ı ve bir nefer kimesne alemdar
ve bir nefer kimesne çavuş ta'yîn olu­
nup, a ğ a l a r ı n a yevmî 30 akçe ve kethü­
d a l a r ı n a yevmî 20 akçe ve a l c m d â r l a r ı na y e v m î 17 akçe ve çavuşlarına yevmî
16 akçe ve neferât-ı m e z k û r e n i n herbirine tabak b a h â l a r ı ile ma'an yevmî
15'er akçe vazîfe ta'yin olunup anlar
dahi vazîfe-i mu'ayyeneleri m u k â b e l e sinde â y e n d e ve revendeyi bir şey tale­
bi ile r e n c î d e ve ta'cîz c t m e y ü p , Antak­
ya'dan Belen'e varup gelen yolcuları,
iktizâsı mertebe neferât ile g ö t ü r ü p
iyâzen billâhi Te'âlâ bir kimesneye hasâret v â k i ' olursa zecren lehum garâmeti k e n d ü l c r e aid ve râci'olup, m u h â f a z a
emrinde ihtimâm-ı tâmm ile kayd-ı
t â m m cylcycicr ve kczâlik 15 nefer piy â d e m ü s t a h f i z î n ve bir diz-dâr ve dört
nefer b c v v â b ta'yîn olunup, diz-d.1ra
yevmî 15 akçe ve b e v v â b l a r ı n her b i r i ­
ne yevmî 12'şer akçe ve ncfcrât-ı sâircnin her birine yevmî lO'ar akçe \ a z î f c
v e r i l ü p . m e z b û r l a r dâimâ kal'a-i mez­
b û r e ve e t r â f ı n ı
m u h â f a z a emrinde
mucidd ve sâ'î olalar ve e\âil-i kıbalada z i k r i m ü r û r ettiği üzere dcrûn-ı
kal'ada inşâ olunan menâzildcn d â h i l i y (18) Vakıflar ü.;nel M ü d ü r l ü ğ ü Arşivinde m u h â ­
faza edilen 2224 nolu orijinal vakfiyye defterinde Arap
harfleriyle ve
2157
nolu kütük defterinin 107.
sahi-
fesinde Türk harfleriyle kayıtlı olan vakfiyye.
ATEŞ
İbrahim,"Hasan
Paşa'nın
Hatay-Kara-
murt' taki Vakıf ve Vakfıyyesi", Vakıflar Dergisi.S.16,
s.5-26.
tBRAHTM ATES
180
ye ve hâriciyyeli bir menzil mütcvelit-i
vakf içün ve d â h i l i y y e ve h â r i c i y y e l i
b i r menzil a ğ a y ı s ü v â r t içün ve diğerle­
r i â t i v â i z ve mu'allim-i mekteb ve i m â m ve hatlb ve m ü e z z i n â n m her b i r i
ve k a y y i m ve k â t i b ve k e t h ü d â y ı s ü v â r t
ve a l e m d â r ve çavuş ve d i z d â r ve nefar â t - ı s ü v â r t ve p i y â d e n i n her b i r i içün
hallerine göre birer menâzil ta'ytn ve
tahsts oluna ve eger s ü v â r t ve piyâde
m ü s t a h f i z â n d a n b i r i kal'ada sâkin olmayup ve yahud hizmet-i lâzımesinde
k u s û r ederse mütevelit-i vakf o n l a r ı n k i n i â h e r e arz etmede t e r e d d ü t ve tevak­
k u f eylemeye..."
Vakfiyyenin incelenmesinden anla­
şılacağı üzere Vâkıf Hasan Paşa, söz
konusu m u k a t a a y ı , zamanın parasıyla
7500 kuruşa satın alarak
belirtilen
yerden geçen hacılarla diğeı' yolcuların
güvenliğini sağlamak gibi olağanüstü
yüce ve insancıl bir amaçla Allah rızası
için mukataa ve muhtevasını vakf et­
miştir. Belirtilen amaçla vakfedilen bu
yerde yapılan binalar ş u n l a r d ı r :
a) Muhteşem bir kale,
b) Bir câmi-i şerîf,
c) Müslümanların
temizlenmeleri
için yapılan çifte hamam,
d) Gclip-gidenlerin k o n a k l a m a l a r ı
için yapılan içten ve dıştan 90 oçaklı
kervansaray,
• e) Çocuklara K u r ' â n - ı K e r i m öğre­
tilmesi için yapılan bir mektep,
f) Kalenin hizmetçileri ile misafir­
lerin
doyurulmaları
için
yapılan
imâret,
g) 30 adet d ü k k a n ,
h) Kalenin erleri ile mütevelit, kâ­
t i p , vaiz, 2 müezzin ve k a y y ı m ı n otur­
m a l a r ı için yapılan ev ve binâlar.
i) K i r e ç , taş ve horasan ile yapılan
su yolları.
Sözü geçen kalenin k o r u n m a s ı için
26 nefer s ü v a r i m u h a f ı z bir nefer süvâr i k e t h ü d â s ı , bir nefer a l e m d â r ve bir
nefer ç a v u ş olmak üzere toplam 30 k i ­
ş i n i n t a y i n o l u n m a s ı ve g ü n d e a ğ a l a r ı ­
na 30, k e t h ü d â l a r ı n a 20, a l e m d â r l a r ı n a
17, ç a v u ş l a r ı n a 16 ve neferlerden her
b i r i n e tabak p a r a s ı y l a b i r l i k t e
15'er
akçe olmak üzere, burada g ö r e v l e n d i r i ­
lecek mezkûr 30 kişiye g ü n d e t o p l a m olarak 473 akçe ödenmesi ş a r t k ı l ı n m ı ş ­
tır. Bu görevlilerin a l a c a k l a r ı
ücret
karşılığı, görevlerini
lâyıkı
veçhile
yapmaları, gelip gidenleri h e r h a n g i b i r
istekte bulunarak rencide ve taciz et­
meyip, Antakya ile Belen'e g i d i p gelen
yolcuları yeteri kadar neferle b i r l i k t e
götürmeleri, A l l a h korusun y o l c u l a r d a n
herhangi birisi zarara u ğ r a r s a , ceza
olarak z a r a r ı n ö d e n m e s i n i n o n e f e r l e r e
ait o l a c a ğ ı n d a n , koruma işine tam b i r
özen göstermeleri şart e d i l m i ş t i r . B u n ­
ların d ı ş ı n d a a y n ı kalede 15 kişi p i y â ­
de, m u h â f ı z bir d i z - d â r , 4 k a p ı c ı t a y i n
edilmesi, g ü n d e d i z - d â r a 15 a k ç e , k a p ı ­
cıların her birine 12'şer a k ç e , d i ğ e r ne­
ferlerin herbirine de lO'ar a k ç e o l m a k
üzere toplam olarak sözü geçen 20 k i ş i ­
ye günde 213 a k ç e verilmesi ve b u n l a ­
rın da a l a c a k l a r ı ü c r e t k a r ş ı l ı ğ ı kale ve
çevresini m u h â f â z a d a c i d d i ve g a y r e t l i
olmaları şart k ı l ı n m ı ş t ı r .
Harp m â l ü l l e r i n e ve g â z î l e r e , v a k ı f ­
lardan t ü r l ü ş e k i l l e r d e y a r d ı m e d i l m e s i
konusunu da miUt savunma v a k ı f l a r ı
arasında m ü t â l a etmek yerinde o l u r . Sa­
vaşan bir a d a m ı n h a y a t ı terk etmesi
halinde çoluk ç o c u ğ u n u n y ü z ü s t ü k a l ­
mayacağına, sakatlanacak olursa k e n d i ­
sinin b a k ı l a c a ğ ı n a ve k o r u n a c a ğ ı n a i n a n m a s ı , onun savaş a z m i n i ve k u d r e t i ­
ni a r t t ı r a c a k t ı r . V a k ı f belgeler ince­
lendiğinde şehit askerlerin
eşleriyle
çocuklarına v a k ı f l a r c a m a a ş b a ğ l a n d ı ğ ı
ve y a r d ı m d a b u l u n u l d u ğ u n a d a i r s a y ı ­
sız uygulama ö r n e k l e r i n i g ö r m e k m ü m ­
kün olacaktır. Meselâ, İ s t a n b u l ' d a Ş e h ­
zade C â m i n i n P a d i ş a h m a h f e l i k a y y ı m ı
ve U n k a p a n ı ' n d a k i S ü l e y m a n S u b a ş ı c â mi müezzini iken askere giden a s k e r l i k
görevini yapmakta iken v e f â t
eden
Mehmet Emin E f e n d i ' n i n h a n ı m ı M u h tediye Muhlise ile yetim kalan b i r ç o ­
cuğuna evkâf n e z â r e t i n c e m a a ş b a ğ l a n ­
mış olduğuna ve bu m a a ş ı n sözü g e ç e n
Muhtediye Muhlise'nin d i l e k ç e s i ü z e r i ­
ne a r t ı r ı l d ı ğ ı n a dair bir belge (19) ş ö y ­
ledir:
(19) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i n d e
f a ı a edilen 950 nolu ve N i z â m â t Tafsili
defteri.,s.47.sıra 6940.
adlı
muhâkütük
VAKIF VE VATAN
"Muhâsebât Müdiriyyeti Umûmiyesinin l l - H a z i r a n - 3 3 2 t a r i h l i m ü z e k k e r e s i
sürelidir.
Asker edilen zevcinin v u k û - ı v e f â t ı
hasebiyle m u h t â c - ı m u ' â v e n e t kalan bir
çocuğuyla beraber infak ve i â ş e l e r i n e
m e d â r olmak üzere tahsts b u y u r u l m u ş
olan ş e h r t 40 k u r u ş ile t a a y y ü ş l e r i k â b i l
o l a m a d ı ğ ı n d a n bahisle maaş-ı m e z k û ­
run m ü n â s i p m i k d a r â iblâğı Şehzâde
Câmi-i Ş e r î f i M a h f e l - i H ü m â y û n k a y y ı ­
mı ve k a b b â n - ı d a k î k d e S ü l e y m a n Su­
başı C â m i - i Şerîfi m ü e z z i n i H â f ı z Meh­
met E m i n E f e n d i zevcesi Muhtediye
Muhlise m ü h r ü y l e verilen arzu h â l d e ist i t â f o l u n m u ş ve İ s t a n b u l E v k â f M ü d i r i y y e t i n i n d e r - k e n â r ı n a nazaran m u m â i l e y h â ile sagîre kertmesine t e e h ü l lerinde kat' olunmak üzere 1 0 - k â n û n - ı
sânt-331 t a r i h i n d e n itibaren ş e h r t y i r ­
mişer k u r u ş m u h t â c t n maâşı tahsts edil­
d i ğ i a n l a ş ı l ı p m e z k û r arzu h â l i n melfûfu i l m ü haberle Mebânt-i H a y r i y y e
M ü f e t t i ş l i ğ i n i n raporuda i f â d e - i v â k ı a y ı te'ytd etmekte b u l u n m u ş olmağla
icrâ-i t c â b ı m e n û t - ı re'y-i âli-i cenâb-ı
n e z â r e t - p e n â h t l e r i d i r . Ol b â b d a emr ü
f e r m â n hazret-i men l e - h ü ' l - e m r i n d i r .
Onar k u r u ş z a m m ı t e n s î b e d i l m i ş t i r .
İşâret-i Sâmt
17-Haziran-sene 332'dedir.
Z a m m - ı v â k i ' i n ale'l-usûl k a y d ı ile
iâdesi lüzûmu Muhâsebât Müdiriyyet-i
U m û m i y y e s i n i n 13-Haziran-332 t a r i h l i
d e r - k e n â r - ı m ü z e y y e l e s i n d e b e y â n kılın­
ması ü z e r i n e i d â r e c e m u â m e l e - i kaydiyye t f a ve e v r â k - ı esâsiyyesi M ü d i r i y y e t i m e z k û r e y e iâde ve isrâ' k ı l ı n m ı ş t ı r . 1Ramazan-334, 19 Haziran-331."
Metni y u k a r ı y a a l ı n a n belgenin i n ­
celenmesinden de a n l a ş ı l a c a ğ ı
üzere
v a t â n i görevini tfâ etmekte iken v e f â t
eden bir askerin eşi ile ç o c u ğ u n a bağ­
lanan maâşın, zamanla i h t i y a c ı k a r ş ı l a ­
maz hale gelmesi sonucu eşinin v â k i is­
teği üzerine zamanla M u h â s e b â t Genel
M ü d ü r l ü ğ ü ile Evkaf N e z â r e t i n i n konu­
ya hassasiyet göstererek kısa bir süre
i ç i n d e i l g i l i n i n isteğinin olumlu bir şe­
kilde s o n u ç l a n d ı r ı l m ı ş o l d u ğ u görül­
mektedir.
Şöyle k i :
SAVTTNMA<;T
181
a) M u h â s e b â t Genel M ü d ü r l ü ğ ü n ü n
1 l-Haziran-1332
tarihli
yazısında,
"Şehzâde C â m i n i n P a d i ş a h Mahfeli kay­
y ı m l ı ğ ı ve Unkapam'ndaki Süleyman
Subaşı C â m i n i n müezzinliği g ö r e v i n d e
iken askere a l ı n a n Mehmet Emin Efendi'nin,
vatant görevini yapmakta
iken v e f â t etmesi m ü n â s e b e t i y l e eşiyle
k ü ç ü k kızının geçimlerini
sağlamak
üzere b a ğ l a n a n 40 k u r u ş aylık maaşla
g e ç i m l e r i n i sağlamaları m ü m k ü n ola­
m a d ı ğ ı n d a n bahisle söz konusu maaşın
uygun miktara yükseltilmesi hususunda
m ü h ü r l ü arz u hâl takdim eden eşi
Muhtediye
Muhlise'nin
dilekçesinde
y a r d ı m isteğinde b u l u n d u ğ u , bu dilekçe
ü z e r i n e İstanbul V a k ı f l a r M ü d ü r l ü ğ ü n ­
ce d ü ş ü n ü l e n notta ise adı geçen h a n ı m
ile k ü ç ü k kızına evlendiklerinde ke­
silmek üzere 10-Kânûn-ı sânt-1331 ta­
r i h i n d e n itibaren aylık 20'şer k u r u ş
m u h t a ç m a a ş ı n ı n tahsis edildiği anla­
ş ı l a r a k söz konusu arz u halin ekindeki
i l m ü habere Mebânt-i Hayriyye Müfet­
tişliğinin raporu da bu durumu te'yid
etmekte o l d u ğ u n d a n gereğinin yapılma­
sı yüce N e z â r e t l e r i n i n görüşlerine bağ­
lıdır.
Bu hususda emr ü f e r m â n , emir
k e n d i n i n olan hazretlerinindir. "denil­
mektedir.
b) E v k â f N e z â r e t i n e gelen bu yazı­
n ı n a l t ı n a Nâzır t a r a f ı n d a n 17-Haziran1332 tarihinde yani, Muhâsebât Genel
M ü d ü r l ü ğ ü n ü n belirtilen yazısının gön­
d e r i l i ş tarihinden altı gün gibi kısa bir
süre i ç i n d e "lO'ar k u r u ş zammı tensîb
edilmiştir."notu konularak anne ile kü­
çük k ı z m a ayda lO'ar k u r u ş zam yapı­
lıp, kendilerine ödenecek aylık maaşın
60 k u r u ş a yükseltildiği a n l a ş ı l m a k t a d ı r .
c) Y a p ı l a n t e k l i f ile tayin edilen
zam m i k t a r ı n a ait işlemin
usulüne
uygun olarak k ü t ü k l e r e
işlendikten
sonra M u h â s e b â t Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' n ü n
13-Haziran-1332 t a r i h l i ek d e r - k c n â r ı n da işlemle i l g i l i e v r a k ı n iâde edilmesi
belirtilmiş olduğundan Vakıflar İdare­
sinde gerekli kayıt muamelesi y a p ı l ı p ,
konuyla i l g i l i esas e v r a k ı n sözü geçen
Genel M ü d ü r l ü ğ e 1-Ramazan-l334, 19Haziran-1915 tarihinde iâde edilmiş ol­
duğu anlaşılmaktadır.
182
TRRAHtM A T E Ş
O s m a n l ı d ö n e m i n d e olduğu gibi
C u m h u r i y e t d ö n e m i n d e de savunma
hizmetlerine yönelik V a k ı f l a r kurul­
m u ş t u r . Cumhuriyetimizin ilânı ile heralanda y a p ı l a n yenilikler arasında Va­
k ı f l a r da ele alınarak bir takım i d â r t
ve yasal yenilikler getirilmiştir. Bu
d ö n e m d e de önceleri Medeni Kanun
h ü k ü m l e r i n e ve daha sonra 1967 yılında
kabul edilen 903 Sayılı yasa hükümle­
rine göre çeşitli hayrt,sosyal, ekonomik
ve kültürel konularda başarılı hizmet­
ler sunan bir takım yeni vakıflar ku­
r u l m u ş t u r . Bu arada bazı ileri görüşlü
ve gayretli komutanlarımızın öncülü­
ğ ü n d e T ü r k Silahlı Kuvvetlerini güç­
lendirmeye yönelik Vakıflar da kurul­
muştur. 1970 yılında T ü r k Hava Kuv­
vetlerini Güçlendirme Vakfı, 1972 yı­
lında T ü r k Deniz Kuvvetlerini Güçlen­
dirme Vakfı,1974 yılında T ü r k Kara
Kuvvetlerini G ü ç l e n d i r m e V a k f ı ve
1982 yılında da Türk Silahlı Kuvvet­
leri Mehmetçik Vakfı k u r u l m u ş t u r .
Türk Hava Kuvvetlerini Güçlen­
dirme V a k f ı ' n ı n kuruluş senedinin (20)
2.maddesinde yer alan a m a ç bölümünde
şöyle denilmekdedir:
"...miUt havacılık sanayimizin geliş­
tirilmesi, hava harp,silah
ve vasıta­
larının satın alınması, h a y a t î önemi hâ­
iz hedeflerin havaya karşı koruma i m ­
k a n l a r ı n ı n geliştirilmesi suretiyle Türk
Hava Kuvvetlerine güç katkısında bu­
lunmaktadır."
T ü r k Deniz Kuvvetlerini Güçlen­
dirme V a k f ı ' n ı n kupuluş senedinin (21)
1. maddesinde yer alan amaç bölümünde
şöyle denilmektedir: "Türk Deniz K u v ­
vetlerinin güçlendirilmesi
konusunda
T ü r k Ulusunun maddt ve manevi deste­
ğ i n i sağlamak V a k f ı n amacıdır.
T ü r k Kara Kuvvetlerini Güçlendir­
me V a k f ı ' n ı n k u r u l u ş senedinin (22)
2. maddesinde yer alan amaç bölümünde
şöyle denilmektedir:" Mevcut kara si­
lahlan harp sanayimizin g e l i ş t i r i l m e s i
ve yeni harp sanayi d a l l a r ı n ı n k u r u l ­
ması, harp silah a r a ç ve g e r e ç l e r i n i n
satın alınması, yurt d ü z e y i n d e h a y a t t
önemi taşıyan yerlerin k o r u n m a ola­
nakları geliştirilmesi suretiyle
Türk
Kara Kuvvetlerinin s a v a ş g ü c ü n ü n ar­
tırılmasına k a t k ı d a b u l u n m a k t ı r . "
Türk Silahlı K u v v e t l e r i M e h m e t ç i k
V a k f ı ' n ı n k u r u l u ş senedinin (23) 3.
maddesinde yer alan a m a ç b ö l ü m ü n d e
şöyle denilmektedir:
"Silahlı Kuvvetlerde y a p t ı ğ ı g ö r e v
esnâsında h a y a t ı n ı kaybeden veya sakat
kalan erbaş ve erlerin k e n d i l e r i n e ,
çocuklarına ve bakmakla y ü k ü m l ü o l ­
d u k l a r ı kimselere sosyal ve e k o n o m i k
destek olmak ve ç o c u k l a r ı n ı
okut­
maktır."
Kuruldukları tarihlerden
itibaren
k u r u l u ş gayeleri d o ğ r u l t u s u n d a v e r i m l i
ve a k t i f faaliyetlerde b u l u n a n bu va­
kıflar, yüce m i l l e t i m i z i n i l g i ve d e s t e ğ i
ile her geçen gün daha çok g ü ç l e n i p ge­
lişerek. Silahlı K u v v e t l e r i m i z i n
güç­
lenmesine b ü y ü k ç a p t a k a t k ı d a b u l u n ­
muştur.
Bu v a k ı f l a r d a n K a r a , Deniz ve H a ­
va Kuvvetlerini G ü ç l e n d i r m e V a k ı f l a r ı
birleştirilerek, mal v a r l ı k l a r ı 17.6.1987
tarih ve 3388 sayılı kanunla k u r u l a n
"Türk Silahlı K u v v e t l e r i n i G ü ç l e n d i r m e
Vakfı" na d e v r e d i l m i ş t i r .
(20) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i n d e
muhâ-
f a ı a edilen M e r k e ı î Sicil Defterinin 5 3 . s ı r a s ı n d a k a y ı t l ı
Vakıf senedi.
(21) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i n d e
faıa
edilen
Merkezî
Sicil
Defterinin
muhâ-
129.sırasında
kayıtlı Vakıf senedi.
(22) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i n d e m u h a ­
faza
edilen
Merkezî
Sicil
Defterinin
299.sırasında
kayıtlı Vakıf senedi.
(23) Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü A r ş i v i n d e m u h a ­
faza
edilen
Merkezi
kayıtlı Vakıf senedi.
Sicil
Defterinin
726.sırasında
Download

Silletçe