SİLİSTRE SANCAĞI
VAKIFLARI
VE H. 1006 (1597-1598) TARİHLİ
SİLİSTRE LİVASI
VAKIF
DEFTERİ (No : 561)
Ahmet C E B E C İ
/^.Osmanlı Devrinde Silistre Sancap,ı
ve Kazaları.
"T] 388 y ı l ı n d a S a d r â z a m
Çandarlı
jj A l i Paşa, P r a v a d ı , Ş u m n u ve Si­
listre kalelerini alarak O s m a n l ı top­
r a k l a r ı n a k a t t ı k t a n sonra Silistre San­
cağı teşkil e d i l d i ve Y a n b o l u , Aydos,
K a r i n â b a d , V a r n a , Ş u m n u g i b i Doğu
Bulgaristan ş e h i r l e r i Silistre S a n c a ğ ı ' n a
b a ğ l a n d ı (1). B u l g a r i s t a n ' ı n f e t h i , 1371'de O s m a n l ı D e v l e t i ' n i k e n d i l e r i n e mctbû t a n ı y a n Bulgar K r a l ı İ v a n Ş i ş m a n
ile, Dobruca Beyi Y a n k o ' n u n (2) o sıra­
da Avrupa'da h a ç l ı seferine h a z ı r l a n a n
H ı r i s t i y a n devletleriyle gizlice a n l a ş m ı ş
olmalarından
dolayı,
Bulgaristan'ın
h a ç l ı l a r a k a t ı l m a s ı n ı ö n l e m e k maksa­
dıyla a l ı n a n bir t e d b i r d i (3).
O s m a n l ı l a r Ceneviz C u m h u r i y e t i ile
i y i m ü n a s e b e t t e o l d u ğ u n d a n Ceneviz­
l i l e r i n m ü t t e f i k i olan Dobruca B e v i ' n i n
ülkesine d o k u n u l m a m ı ş t ı r (4). Ancak
O s m a n l ı t a r i h l e r i D o b r u c a ' n ı n kesinlik­
le ne zaman ilhak e d i l d i ğ i n i b i l d i r m i ­
yor, y a l n ı z Bulgar k a y n a k l a r ı D o b r u ­
ca'nın
Yıldırım
Bayezid
devrinde
1398'de O s m a n l ı t o p r a k l a r ı n a k a t ı l d ı ­
ğını b i l d i r i y o r l a r
(5). 1391
yılında
Y ı l d ı r ı m Bayezid, A n a d o l u beyleri ile
u ğ r a ş ı r k e n , E f l â k Prensi M i r ç e a Tuna'yı geçerek Balkan D a ğ ı ' n ı a ş a r ve K a r i ­
n â b a d O v a s ı ' n ı (6) y a ğ m a ve talan eder.
Bunun ü z e r i n e R u m e l i ' y e geçen Y ı l d ı ­
r ı m , Silistre'den T u n a ' y ı geçerek M i r ç e a'yı tedib eder. Y a p ı l a n a n l a ş m a y a gö­
re, M i r ç e a seferde Bayezid'e y a r d ı m a
gelecek, y ı l l ı k v e r g i y i a r t t ı r a c a k . Os­
m a n l ı P a d i ş a h ı da T u n a ' n ı n sol sahiline
M ü s l ü m a n y e r l e ş t i r m e y e c e k t i r (7). Bu­
radan da a n l a ş ı l ı y o r k i , 1388'de Bulga­
r i s t a n ' ı n fethiyle bu bölgeye y a p ı l a n
i s k â n s ı r a s ı n d a veya 1389'daki I . Kosova S a v a ş ı ' n ı n akabinde Anadolu'dan
gelen T ü r k n ü f u s u Dobruca'ya da yer­
leşti. N i t e k i m bazı Bulgar t a r i h l e r i de
1388'de y a p ı l a n fetihten sonra, bölge­
n i n stratejik önemi g ö z ö n ü n d e tutula­
rak buraya Oğuz a ş i r e t l e r i n i n sık bir
ş e k i l d e iskân e d i l d i ğ i n i kavdetmektedir
(8).
B u l g a r i s t a n ' ı n f e t h i ve Silistre Sanc a ğ ı ' n ı n teşkil edildiği s ı r a d a Osmanlı
Devleti'nde, Rumeli ve Anadolu beyler­
b e y l i k l e r i olmak üzere i k i beylerbeylik
v a r d ı r (9). Silistre, Rumeli Bcylerbeyl i ğ i ' n i n en geniş s a n c a k l a r ı n d a n b i r i d i r .
Ö n c e l e r i Paşa Livası (Beylerbeylik mer­
kezi) Edirne, daha sonra Sofya olmuş(1)
Straşimir
Dimitrov
v.d.,
Tolbuhin
Tarihi
( İ s t o r i y a na G r a d Tolbuhin),8.1S-14.
(2)
Prensi"
Dobruca
Bulgar
Bulgar tarihlerinin
dediği
ve
Beyi,
adını
Kuman
kralına
tâbi,
kaaıth
"İvanko"
asıllı
fakat
olarak
"Bulgar
şeklinde
yaıdığı
Balik'in
Bulgar
torunudur.
prensi
değildir.
( A . M a n o v , G u g a u ı l a r , 8.25).
(3)
Neşri,
s.241; İ . H . U ı u n ç a r ş ı l ı , O s m a n l ı
Tarihi
C . I , 8.251.
(4) A.Manof, G a g a u ı l a r , s. 25-26; İ.H. U r u n ç a r şılı, a g e., s.252.
(5) A.Manof, aynı yerde.
(6) Neşrî, 8.317.
(7) H A.Gibbons, O s m . i m p . K u r u l u ş u
(R.Hulûsî
t e r c ü m e s i ) , İ s t . 1 9 2 8 , s.170.
(8) Tolbuhin ( H a c ı o ğ l u P a ı a r ı ) T a r i h i , s.13.14
(9) İ . H . U ı u n ç a r ş ı l ı , a y n ı eser, s.502.
454
A H M F T
tur (10). Ancak hangi tarihlerde nereye
değiştirildiği bilinmediği gibi, İmpara­
torluğun genişlemesiyle sayıları çoğaltı­
lan eyaletlerin (beylerbeylik) de ne za­
man kuruldukları konusunda kayıtlara
rastlamak güçtür( 11). Konumuz olan
defterin ait olduğu devirde (XVl asır
sonlan) Silistre, başlangıçta olduğu
gibi, henüz sancaktır ve aynı devre ait
83 numaralı Mufassal defterinin başına
dere edilmiş bulunan Silistre Livası
Kânunnâmesi'nde geçen "Mirliva için
zaptolunur" ibaresinden de bu anlaşıl­
maktadır (12). X V I I asır başlarında Ay­
nî Ali'nin (13) yazmış olduğu "Osmanlı
Eyalet Teşkilâtı Hakkındaki
Risale"
den Rumeli Beylerbeyliği'ne bağlı 24
liva bulunduğunu ve Paşa Livası'nın da
(eyalet merkezinin) Akkirman olduğu­
nu öğreniyoruz. X V I I asrın ortalarında
Azak Denizi'nden Karadeniz'e çıkıp
Rurneü sahillerini talan etmeye başla­
yan Rus kazaklarının akınlarına karşı
daha esaslı tedbir alınabilmesi için bu
bölgedeki sekiz sancaktan Özü Eyaleti
^eşkil edilmiş ve Silistre de beyler­
beylik merkezi olmuştur (14). X V I I I . asır coğrafyacılarından İncicyan (15) Özü Eyaleti'nin üç tuğlu bir paşalık ol­
duğunu kaydetmektedir.
Tanzimattan sonra eyalet yerine va­
lilik ihdas olunca, Silistre, Kuzeydoğu
Bulgaristan ve Dobruca'yı içine alan
bir vilayet haline geliyor. 1863 yılında
da Silistre, Niğbolu ve Niş vilâyetleri
birleştirilerek merkez Rusçuk olmak üzere Tuna Vilâyeti kurulunca Silistre
bir kaza durumuna düşmüş olur.
İlk zamanlarda Edirne Sancağı'na
bağlı görünen Yanbolu, daha sonra Si­
listre Sancağı'nın kazalarından biri
oluyor (16). Şumnu'nun da X V . asırda
Niğbolu Sancağı'na bağlandığını görü­
yoruz (17). Bunun dışında Silistre San­
cağı sınırları içinde bazı değişiklikler
göze çarpar ki, bunlar da yeni kazala­
rın kurulmasıdır. X V I I yüzyıl ortala­
rında (H.1051, M.1641-1642) Silistre'nin
daha önceleri Merkez kazasına bağlı olan Kilikadı Köyü halkı Padişaha sun­
dukları şikâyetnâmeden Hacıoğlu Pa­
zarcık Kazası ile Silistre Kazası ara­
sında, merkez Omurfakih Köyü olmak
üzere, yeni bir kazanın kurulduğu ve
CEBECİ
14 köyün bu kazaya bağlandığı a n l a ş ı l ­
maktadır. Yine X V n y ü z y ı l ı n ilk y a r ı ­
sında Kâtip Çelcbî'nin y a z m ı ş o l d u ğ u
"Rumeli ve Bosna" adlı eserden Ş u m n u
Kazası'nın tekrar Silistre Sancağı'na
bağlandığını görüyoruz (18).
Konumuz olan devirde Silistre San­
cağı'na bağlı kazalar şunlardır: B r a i l
(İbrail), Silistre, Varna, Hırsova, Pravadı, Tekfurgölü (Tekirgöl), K a r i n â b a d
(Karinovası), (19). Aydos,
Ruska^n,
Yanbolu, Nevâhî-i Yanbolu,
Ahyoiu
(20). Bu 12 kaza arasında Yanbolu vc
Kazâ-i Nevâht-i Yanbolu diye bir kaza
merkezinin iki kaza olarak k a y d e d i l m i ş
olması dikkati çekmektedir. Bu hususta
herhangi bir sarahate rastlanamamakla
beraber, geniş araziye sahip bir kaza
olmasından dolayı merkeze y a k ı n k ö y ­
lerin Yanbolu Kazası'na, uzak olan
(10) T.Gökbilgin, Edirne ve P a ? a L i v a s ı ,
1952,
B.6; İ.H.Usunçarşılı
İstanbul
Rumeli Beylerbeyi
merkezi
olarak Manastır'ı göstermektedir (8.504).
(11) T.Gökbilgin, »ynı yerde (sancak ve
beyliklerin kuruluşu hakkında sarahat
beyler­
bulunmadığını
kaydeder).
(12) T a p u Kadostro G e n . M d . , Mufassal No:83, v.
12.
(13) Kavanîn-i
A l - i Osman der
mîn-i defter-i dîvan,İstanbul
hulâsa-i
maza-
1280:
(14) E v l i y â Çelebî, S e y e h a t n â m e ,
İst.1313,
C.III,
Simeon'un
Seye-
S.345 vb.
(15)
H.Andreaayjuı,
Polonyalı
hatnamesi, İst.1964, 8.3.
(16) T.Gökbilgin, aynı eser, s.363 v b .
(17) N.Todorov ve B.Nedkov, B u l g a r T a r i h i
Türkçe kaynaklar.seri X V - X V I ,
BAN
(Bulg.
için
İlimler
Akademisi), Sofya 1966, s.266-267 vb.
(18)
J.Popov,
Jeglartsi,
Orlâk,
Zırnevo,Sofya
1972, 8.28-29 Aynı yerde C i h a n n ü m a ' n ı n H a m m e r t e r ­
cümesinin 1938'de Sofya'da çıkan B u l g a r c a
özetinden
faydalanıldığı belirtilmiştir. B u yeni k u r u l a n k a z a d a n
bahsederken buradaki köylerin gelirinin y ü k s e k
gibi "dipsiz olan Sultan Hazinesi için
yüksek vergi verdikleri" ve tamamen T ü r k l e r l e
olduğu
belirtildiği
halkının
da
olduğu
sipahiye
halde, "Bulgarlarla birlikte
insafsızca
soyulduğu"
neticenin nereden çıktığı
çok
meskûn
Türk
bildirilmekte,
belirtilmemektedir.
yerU yersiz her fırsatta Marksizm p r o p a g a n d a s ı
bu
Böylece
ihmal
edilmemektedir.
(19)
Neşrî'de Karinovası olarak g e ç e r (s.317).
(20) Kazaların listesi metin k ı s m ı n d a
verilmiştir.
• SILISTRF. S A N C A Ğ I V A v r F T A P T
köyler dc N e v â h t - i Y a n b o l u
bağlandığı tahmin edilebilir.
Kazası'na
Silistre S a n c a ğ ı ' n ı n X V I y ü z y ı l son­
larında, adı geçen Silistre Mufassal
Defteri'nin b a ş ı n d a k i
Kanunnâmeden
de a n l a ş ı l a c a ğ ı ü z e r e , A h y o l u K a z a s ı ' n a
bağlı olan Agatabolu ( A h t o p o l ) ' d a n , ya­
ni b u g ü n k ü T ü r k i y e - B u l g a r i s t a n S ı n ı rı'nın Karadeniz k ı y ı s ı n d a k i b a ş l a n g ı c ı
olan Rczve (Rezovska) Deresi'nden b a ş ­
layarak Tuna N e h r i ' n i n d ö k ü l d ü ğ ü yer­
de biter (21).
d o ğ r u d a n p â y ı t a h t olan istanbul'a değ i l , Ö z ü Beylerbeyi'ne b a ğ l a n d ı ğ ı anla­
ş ı l ı y o r (22).Böylece bu eyaletin İstan­
b u l s ı n ı r l a r ı n d a n sonra Vize ve K ı r k k i lise ( K ı r k l a r e l i ) s a n c a k l a r ı n d a n başla­
y a r a k K ı r ı m Y a r ı m a d a s ı n a kadar bü­
tün Batı Karadeniz sahilini,yani Trak­
y a ' n ı n b i r k ı s m ı . Doğu B u l g a r i s t a n ' ı ,
Dobruca ve D e l i o r m a n ' ı . B a s a r a b y a ' y ı
ve d o l a y l ı olarak da E f l â k ve B o ğ d a n ' ı
i ç i n e a l d ı ğ ı ortaya ç ı k ı y o r .
X V I I y ü z y ı l d a Özü Eyaleti k u r u l ­
duktan sonra Silistre (Özü) Beylerbeyliği'ne
bağlanan
sancaklar
şun­
lardır: Silistre, N i ğ b o l u . Vize, K ı r k kilisc. Bender. A k k i r m a n , Özü ( C a n k i r man-Ocakof), K ı l b o d a n .
İki
muhtar
voyvodalık olan E f l â k ve B o ğ d a n ' ı n da
Özü E y a l e t i ' n i n k u r u l m a s ı n d a n sonra
B.1006(1SQ7-I598^ Y I L I N D A
SİLİSTRE SANPAĞININ GELİRİ
Sancağın
vakıf
gelirini
kıyasla­
y a b i l m e k i ç i n Mufassal (23) ile v a k ı f
d e f t e r i n d e g ö s t e r i l e n vergi t o p l a m l a r ı n ı
g ö r e l i m . Ö n c e 83 n u m a r a l ı Mufassal ( I .
C i l t ) ' d a n s a n c a ğ ı n devlet hazinesi (Beyt ü l m â l ) i ç i n toplanan m u k a t a a l a r ı n ı n
gelirini görelim.
M u k a t a â - i Livâ-i Silistre
1. M a h s û l - i mukataa-i iskele-i Silistre
566.666
2. Mukataa-i iskcle-i B r a i l
408.479
3. İskclc-i T u l ç a ve S a k ç ı ( İ s a k ç a )
4. İskelc-i V a r n a ve B a l ç ı k ve keligra vc
Mankalya ve K ö s t e n c e ve g a y r ü h â
561.675
281.004
5. Mukataa-i iskclc-i A h y o l u ve S ü z c b o l u
ve Agatabolu
134.530
6. M u k a t a a - i memlaha-i v T u z l a j .A.hyo!u
153.000
7. Mukataa-i T e k f u r g ö l ü vc Ş a b l a ve B a l ç ı k
153.000
13,900
8. Nehr-i K a r y c - i T a v u s l ı t â b î - i Y a n b o l u
9. Nehr-i K o r y e - i K a v a k l u n â m - ı d i ğ e r
Mihay il
10. Nehr-i karye-i D e m i r c i l ü t â b t - i Y a n b o l u
7.950
1.050
11. A d e t - i a g n â m vc ağıl r c â y â vc e ş k i i r . c i \ S n
514.428
12. M a h s û l - i B e y t ' ü l - m â l - i Hassa
1 10.000
93,333
13. M a h s û l - i M e v k u f â t
272.498
14. M a h s û l - i mukataa-i bive vc kaçkr.rı
1,000
15. M a h s û l - i mukataa-i T u z h û n e ncfs-i PraN a d ı
14.529
16. M u k a t a a - i d i ğ e r
Yekûn:
3.287.060
Taksimatı, Toprak
(21) E k t e k i h a r i t a y a bk,
D a ğ ı t ı m ı ve B u n l a r ı n M â l î güçleri
, A n k . l 9 6 4 ) eserinin 41 s a y f a s ı n d a Mufassal
(22) E v l i y a Ç e l e b i , Seyahatname C . I I l , s.330; B u ­
"Pâdişâh
hasları,
vezir,
beylerbeyi ve
hakkında
diğer
yüksek
rada E.Çelebî; "İki sancak dahi iltizam ile zapt olu­
devlet m e m u r l a r ı n ı n has, zeamet ve timar yazılı def­
nurdu.
terleridir" denmektedir. İ n c e l e m i ş o l d u ğ u m u z
Biri
Eflâk,
diğeri
Boğdan'dır"
şeklinde
açıklama yapar.
lerde m u f a s s a l l a r d a vakıf k ö y ve şehirlerin
(23) Hadiye T u n c e r t a r a f ı n d a n y a y ı n l a n a n
Ali
Efendinin
(Osmanlı
İmparatorluğunda
Aynî
Eyalet
vergi m ü k e l l e f l e r i k a y ı t l ı d ı r
defter­
dışındaki
İcmal defterinde de t ı m a r
sahipleri ve t ı m a r l a r ı n geliri k a y d e d i l m i ş t i r .
AHMKT
456
CEBECI
Aynı defterde Silistre Livası'ndaki
kazaların dirlik (has, zeamet, tımar)
gelirleri şöyle kaydedilmiştir; bu geliri
vakıf geliri ile birlikte görelim:
K a z â n ı n adı
Dirlik geliri
Vakıf geliri
Toplam
1. Brail (24)
576.260 akçe
12.500 akçe
588.760
1.555.510 akçe
227.788 akçe
1.783.298
987.710 akçe
777.972 akçe
1.765.682
1.549.187 akçe
277.956 akçe
1.827.143
768.324 akçe
504.260 akçe
1.272.584
669.613 akçe
129.292 akçe
798.905
7. Karinâbad
8. Aydos
270.182 akçe
366.325 akçe
363.507
144.007 akçe
764.400 akçe
980.407
9. Rus Kasrı
194.226 akçe
87.018 akçe
281.244
10. Yanbolu
1 l.Ahyolu
12.Nevâht-i Yanbolu
Cemaat-ı Cakırcivân(25)
447.415 akçe
215.019 akçe
662.434
394.974 akçe
498.614 akçe
893.588
144.874 akçe
264.585 akçe
409.459
67.000 akçe
7.769.282
4.125.729
2. Silistre
3. Varna
4. Hırsova
5. Pravadı
6. Tekfurgölü (Tekirgöl)
Yekûn:
Hazine mukataaları:
67.nnn
1 1.895.011
3.287.n^n
15.182.071
Sancağın toplam vergi geliri:
Böylece, Silistre Sancağı'nın 1006
(1597-1598) yılındaki hazine(BeytU'lmâl), dirlik ve vakıf gelirleri top­
lamının 15.182.071 akçe olduğu ortaya
çıkmaktadır. Sancağın toplam vakıf ge­
lirinin dirliklerin gelirine göre bir
hayli az olduğu, dirlik gelirinin 1/2'sini, toplam gelirin de ancak 1/4'ünü teş­
kil ettiği görülmektedir. Sancağın dir­
lik gelirinin yüksek oluşu, stratejik
yönden büyük önemi hâiz olan bu böl­
gede zengin tımarların bulunduğunu ve
asker sınıfının da hayli kabarık ol­
duğunu gösterir. Nitekim Aynt Ali
Efendi'nin eyâlet teksimâtı ile ilgili
kitabında (26) Kırkkilise Sancağı'nda 1
zeamet, 18 adet de tımar gösterildiği
halde, Silistre Sancağında 25 zeamet ve
422 de tımar gösterilmiştir. Niğbolu
Sancağı'ndaki zeamet sayısı 60, tımar
sayısı 344, Mora Sancağı'nın zeamet
adedi 100, tımar adedi de 600'dür.Buna
göre Mora Sancağı Rumeli Eyâleti'nin
24 sancağından en çok dirliğe sahip olanı, Silistre Sancağı da başta gelen­
lerden biridir. Zamanla vakıf arazisi­
nin çoğalmasıyla tımarların azaldığı ve
dolayısıyla Osmanlı Devleti'nde ordu­
nun temelini teşkil eden tımar erbabı-
nm azalması Devlet idarecilerini d ü ­
şündürdüğü ve bazı yerlerde ihmal edilmiş veya gereği kalmamış olan va­
kıfların bozularak yine mtrt a r a z i y e
çevrildiği olmuştur (27). Nitekim, daha
Fatih Sultan Mehmed devri s a d r â z a m ­
larından Karamânî Mehmed P a ş a (Mevlânâ C.Rûmt soyundandır) bazı gereksiz
vakıfları bozarak devlet h a z î n e s i n e ka­
zandırmış ve bundan dolayı
tarihçi
Aşıkpaşazâde (Derviş Ahmed
Aşıkî)
(28) Mehmed Paşa'nın aleyhinde bulun(24) Y e r b a k ı m ı n d a n pek k ü ç ü k bir k a z â
ortaya çıkan B r a i l k a s a b a s ı n ı n
kendi
geliri
akçe, 5 köyü ile 1 adet H a s s - ı H ü m â y û n u n
olduğu
424.546
geliri ile
birlikte kazâ geliri 576.260 akçedir. V a k ı f k ö y ü y o k t u r .
(25)
"Çakır",
doğan
nevinden
bir
kuş
olup,
"Çakırcı C e m a a t r d a bu kuşları y e t i ş t i r e n l e r d i .
dişahın avcı maiyyetindendir (Osm.
Pa­
Tar.Bey.Sözlüğü,
C.1.S.322)
(26) Aynî A l i , a.g.e., s. 30.
(27) İ.H.Uıunçarşıh, Osm. T a r i h i C . I , s.505.
(28) Aşıkpaşazâde, s.l92; M ü e l l i f i n M e h m e d P a şa'ya evkafı niçin lâğvettiğini
sorduğunda
Paşa'nın
kendisine "Senün de nen aldılar k i m bize b u n u n gibi
sual idersin" diye cevap vermesi a r a l a r ı n d a k i
bir
hu­
sumeti gösterir. B u konuda bk: N . A t s ı z , O s m a n l ı
Ta­
rihleri Lİstanbul 1949, s. 342.
muştur. Daha y u k a r ı d a z i k r e d i l e n B u l ­
garca eserde (29) K â t i p Ç e l e b t ' n i n "Ru­
meli ve Bosna" h a k k ı n d a k i eserine at­
fen, Silistre S a n c a ğ ı ' n d a da t ı m a r l ı sipaht sayısını a r t t ı r m a k ü z e r e b a z ı va­
kıfların t ı m a r a ç e v r i l d i ğ i n e i ş a r e t edilmiştir.
Silistre S a n c a ğ ı k a z a l a r ı a r a s ı n d a
toplam geliri en y ü k s e k olan Silistre
kazasının 1.555.510 a k ç e d i r l i k gelirine
karşılık ancak 179.788 a k ç e v a k ı f geli­
rinin olması d i k k a t i ç e k m e k t e d i r . M u ­
fassalda k a y ı t l ı olan 399 k ö y ve kasa­
baya karşılık y a l n ı z 14 v a k ı f k ö y ü var­
dır. Sancağın 413 köy ve k a s a b a s ı ile
en b ü y ü k kazası olan Silistre'den sonra
325 köy ve k a s a b a s ı ile i k i n c i b ü y ü k ­
lükteki kazası V a r n a ' n ı n toplam g e l i r i
1.611.498 a k ç e o l d u ğ u halde, 285 k ö y ve
kasabası ile ü ç ü n c ü b ü y ü k k a z a s ı olan
Hırsova'nın 1.668.143 a k ç e toplam geli­
re sahip olması da d i k k a t i ç e k m e k t e d i r .
Bunun sebebini z i r a t ü r e t i m e d a y a l ı olan Osmanlı D e v l e t i ' n i n ekonomisinde
aramak gerekir(30). Silistre ve H ı r s o v a
kazaları Deliorman ve Dobruca g i b i
toprağı pek v e r i m l i olan b ö l g e l e r d e yer
almışlardır. D a ğ l ı k b ö l g e l e r d e k i kaza­
ların m ü n b i t d ü z l ü k l e r d e ve l i m a n ge­
lirleri çok olan deniz ve Tuna k ı y ı l a ­
rında yer alan kazalara bakarak daha
az gelirli o l m a l a r ı t a b i î d i r . Meselâ,
daha aşağıda şehir ve kasabalar hak­
kında bilgi v e r i r k e n de g ö r ü l e c e ğ i gibi
küçük Brail k a s a b a s ı n ı n d i r l i k g e l i r i
424.546 a k ç e o l d u ğ u halde, V a r n a g i b i
sancağın en b ü y ü k ş e h r i n i n g e l i r i 236.
472 akçe, Silistre ş e h r i n i n de 215 bin
429 akçe olması T u n a k ı y ı s ı n d a b u l u n ­
ması ve ticarete son derece e l v e r i ş l i
olmasından i l e r i gelmektedir.
C. Şehirler, K ö v l e r ve G e l i r l e r i .
Defterde şehir ve kasabalar a y ı r t
edilmeksizin "nefs" olarak k a y d e d i l m i ş ­
tir: Nefs-i Aydos, Nefs-i Varna g i b i .
Köyler "karye", daha k ü ç ü k y e r l e ş m e
mahalleri de "Mahalle-i Memi Obası",
"Mezrea-i Zurnazenci" ş e k l i n d e "mahal­
le" veya "mezrea" olarak k a y d e d i l m i ş ­
lerdir.
Mufassal ve v a k ı f
defterlerindeki
vergi m ü k e l l e f l e r i , k i " h â n e - i müsclmanân", "hâne-i gebran ( m ü s l ü m a n ol-
457
mayanlar)" ve "Cemaat-ı K ı p t i y â n " şek­
linde b e l i r t i l m i ş l e r d i r , ü z e r i n d e h â n e
s a y ı m ı yaparak t a h m i n i n ü f u s istatis­
t i k l e r i de ç ı k a r m a k m ü m k ü n d ü r . Kara­
deniz sahilindeki Süzebolu, M i s i v r i ,
A h y o l u , Varna gibi ş e h i r l e r d e y a ş a y a n
n ü f u s u n ç o ğ u n l u ğ u n u n Rum olduğu gö­
ze
çarptığı
halde, iç
taraflardaki
Aydos, K a r i n â b a d , Yanbolu ve P r a v a d ı
ile Deliorman ve Dobruca bölgesindeki
Silistre, Hacıoğlu P a z a r ı , Baba (Ba­
b a d a ğ ) , Balçık g i b i k a s a b a l a r ı n hemen
t a m a m ı n ı n T ü r k l e r l e meşktin olduğu
g ö r ü l ü r . Meselâ, Aydos'ta 5 T ü r k ma­
hallesi, 1 G e b r â n ( g a y r ı m ü s l i m ) mahal­
lesi ve bir de K ı p t i mahallesi v a r d ı r .
Dobruca'daki
Baba
kasabasında
18
T ü r k mahallesine k a r ş ı l ı k y a l n ı z bir
G e b r â n mahallesi ve bir de K ı p t i ma­
hallesi v a r d ı r .
S a n c a ğ ı n başlıca ş e h i r l e r i ve gelir­
leri şöyledir:
l.Varna. Sancağın en b ü y ü k şehri
ve en işlek l i m a n l a r ı n d a n b i r i d i r . 7
M ü s l ü m a n , 11 G e b r â n ve 1 de K ı p t i
Mahallesi v a r d ı r . 513 M ü s l ü m a n , 1152
g a y r i m ü s l i m vergi m ü k e l l e f i . 26 h â n e
K ı p t i y â n , 27 h â n e de a v a n z - ı d i v a n i yeden muaf kale sakini müsellem var­
d ı r . Bundan y a r ı m asır sonra Özü bcylerbeyisi olarak tayin edilen Melek A h ­
met Paşa ile b i r l i k t e önce Varna'ya ge­
l i p Rus ç a p u l c u l a r ı n a k a r ş ı b u r a l a r ı n
a s a y i ş i n i s a ğ l a d ı k l a r ı n ı bildiren Evliya
Ç e l e b î . (31) V a r n a ' y ı şöyle t a r i f eder:
"Deniz k ı y ı s ı n d a su ile çc\ r i l i dört­
gen kalesi var. Şehir e t r a f ı n d a 10.000
adet b a ğ l a r var. Evleri baştan ayağı
k â r g i ] d u v a r l ı vc k ı r m ı z ı k i r e m i t l i
(29) J . Popov, a.g.e., s. 2».
(30) Ö.L. B a r k a n , X V ve X V I asırlarda O s m a n l ı
Imparatorluğımda
Ziraî Ekonominin Mâlî ve
Esasları ( K a n u n n â m e l e r ) , İstanbul
(31)
dediği
E.Çelebi,
C.III,
mahallelerin birçoğu
s.
307;
Siyasî
1937.
Evliyâ'nm
Gagauî'dur.
Zira
Rum
Hirif-
tiyan olan bu Türkler R u m kilisesine bağlı olup R u m
ve Slav isimleri a l m a k t a d ı r l a r . V a r n a daha y u k a r ı d a
b a h s e d i l d i ğ i gibi Dobruca beyi Vanko'nun kalesi oldu­
ğ u n d a n 1388'de C e n e v i î l e r i n ricası üzerine bırakılmış,
sonra a l ı n m ı ş t ı . B i r ara Gagauz B e y l i ğ i n i n merkezi de
o l d u ğ u n d a n bir hayli G a g a u t n ü f u s u n u n yerleşmiş ol­
ması pek tabiîdir.
458.
4.000 adet altlı üstlü âyan ve büyükle­
r i n evleridir. 4.000 ev, 7 Müslüman, 5
de Ermeni, Rum ve Yahudi mahallesi
v a r d ı r . H a m a m l a r ı n d a n en büyüğü Ptrt
Paşa h a m a m ı d ı r . Yer yer çeşmeleri, se­
b i l l e r i ve d â r ' u l k u r ' a l a r ı vardır. En
m e ş h u r mektepleri Ptrt Paşa Mektebi
ile Şeyh Müstecip Mektebidir. Ziyaretg â h l a r ı n d a n -Eski Câmi
Avlusu'nda
Şeyh Mehmet Tatar Efendi türbesidir.
K ı r ı m d a n Karasu şehrinden olup Halvett tarikatındandır..."
E v l i y a Çelebt burada Akyazılı ve
Sarı Saltık tekkelerinden de bahsedi­
yorsa da bunlar Varna'dan bir hayli
uzaktır.
Şehrin
X V I yüzyıl
sonlarından
X V I I yüzyıl ortalarına kadar bir hayli
büyüdüğü
anlaşılmaktadır.
Mamafih
y u k a r ı d a bahsi geçen Rus kazaklarının
ş e k a v e t i n d e n dolayı sahil köylerinden
b ü y ü k şehirlere akın olması da akla ya­
kın bir ihtimaldir.
V a r n a ' n ı n vakıf vergisi 236.472 ak­
çe t u t m a k t a d ı r . Metin kısmındaki kaza
fihristlerinden de anlaşılacağı gibi,
sancağın en yüksek vakıf vergisi bu
şehre aittir. Bu verginin en büyük kıs­
mını 140.000 akçe ile "resm-i dönüm-i
bağât-ı gebrân", yani bağlık vergisi teş­
k i l etmektedir. Evliya Çelebt'de olduğu
gibi, incelemiş olduğumuz 561 numaralı
Vakıf
Defterinde de bağlık sayısı
10.000 olarak kaydedilmiştir. Diğer
vergi toplamları da şöyledir: İspençe-i
G e b r â n 28.800 akçe, öşr-i besâtin(bostan
öşrü) 15.800 akçe, bâc-ı seyyâh, bâc-ı
araba ve kereste ve bâc-ı oflamur ve
bâc-ı m â h i maa' bâc-ı kapan 6.190 akçe
v.s.
2. S ü z e b o 1 u. Ahyolu Kazası'na
bağlı bir liman şehridir.l T ü r k , 9 da
G e b r â n Mahallesi vardır. Toplam vakıf
vergisi 202.800 akçedir. 1133 vergi mü­
kellefi g e b r â n d a n ispençe vergisi topla­
mı 28.325 akçedir. Şehrin mum imalât­
hanesi v a r d ı r ve en yüksek vergiyi de
52.100 a k ç e ile burası vermektedir. D i ­
ğer v e r g i l e r : h ı n t a ( b u ğ d a y ) 14.058 akçe,
24.000 a k ç e balık geliri vergisi, 11.030
a k ç e m a h s û l - i bâc-ı bazar, 10.500 akçe
m a h s û l - i Beyt'ül-mâl v.s,.
Evliya Çelebi, K a r a d e n i z k ı y ı s ı n d a
mamur bir iskele olup b ü y ü k d ü k k â n ­
ları olduğunu, d ö r t g e n ve h a r a p b i r
Rum kalesi b u l u n d u ğ u n u , 600 k a d a r k i ­
remitli evden ibaret olup c â m i , han, ha­
mam, çarşı ve p a z a r ı b u l u n d u ğ u n u k a y ­
deder (32).
•\ M i s i v r i . Aydos k a z a s ı ' n d a b i r
liman şehridir. V a k ı f d e f t e r i n d e
19
Gebrân(Rum v.d.), 1 T ü r k ve 1 de K ı p t i
Mahallesi var. 20'sinin sahibi
Rum,
2'sinin de T ü r k olmak ü z e r e 22 d e ğ i r ­
men var.
Evliya Çelebi, b u r a y ı k ü ç ü k y a p ı l ı
bir kale olup h â k i m i tuz e m i n i d i r , 50
kadar a d a m ı ile idare eder, ekseri
reayası Rum'dur, bağı b a ğ ç e s i gayet
boldur, üzümü, tuzu, ş a r a b ı gayet ç o k
makbuldür, d ü k k â n l a r ı n ı n ç o ğ u peksimetçi f ı r ı n l a r ı , b a l ı k ç ı ve tuzcu d ü k ­
kânlarıdır, diye t a r i f ediyor (33).
Toplam vakıf vergisi 102.674 a k ç e
olup, cizye-i g e b r â n 32.400, i s p e n ç e
20.750, kuduz i l l e t i 11.200,
beyân-ı
cürm ü cinayet 5.300, g ü m r ü k - i iskelc-i
Misivri
5.000,
hınta(buğday)
5.742
akçedir.
4. A v d o s. Doğu B a l k a n ' ı n g ü n e y
eteklerinde kaza merkezi olan b i r kasa­
badır. 5'i T ü r k , l ' i g e b r â n ( B u l g a r ,
Rum) ve l ' i de K ı p t i olmak ü z e r e 7
mahalleden ibarettir.
Evliyâ, b u r a n ı n bin e v l i , k i r e m i t l i ,
5 mahallesi olan ve h a l k ı n ı n b ü y ü k b i r
kısmının Müslüman, d i ğ e r r e a y a s ı da
Bulgar olduğunu, 5 c â m i d e n B ü y ü k C â mi'yi Y ı l d ı r ı m Bayezid'in y a p t ı r d ı ğ ı n ı
kaydeder. 6 adet h a n ı ve h a m a m l a r ı o l ­
duğunu b i l d i r i r (34).
Vergisi v a k ı f l a r a verilen A y d o s K a sabası'nın vergi y e k û n u 55.821 a k ç e d i r .
Başlıca gelirleri şöyledir: H ı n t a 9.000
akçe, şe'ir(arpa) 5.500, m a h s û l - i b â c - ı
bazar 8.450, ispençe-i g e b r â n , 3.500
akçe v.s.
5. B a b a (Babadağ). V a k ı f
fih­
ristinde "Nefs-i kasaba-i Baba" o l a r a k
kaydedilmiştir. 18 mahallesi
Müslim
(32) Seyahatname C . 5 , s. 81.
(33) A y n ı yerde.
(34) Seyahatname C . I I I , s. 301
SİLİSTRE
SANCA^xT V A ^ T F T
( T ü r k ) , 1 g e b r â n , '1 de K ı p t i Mahallesi
var. G e b r â n olarak kaydedilen mahalle­
nin isimlerinden Gagauz T ü r k l e r i oldu­
ğu a n l a ş ı l m a k t a d ı r . Bu kasaba a d ı n ı Sa­
rı Saltık Baba'dan a l m ı ş t ı r . S a r ı S a l t ı k ' ın merkadlerinden b i r i b u r a d a d ı r . Bu
t ü r b e b u g ü n de a y a k t a d ı r . Romanya
Başmüftülüğü
t a r a f ı n d a n t a m i r gör­
m ü ş t ü r . Başlıca M a h a l l e l e r i ş u n l a r d ı r :
Mahalle-i C â m i - i A t i k (II.Beyezu Ca­
m i i mahallesi). S a r a ç Mustafa, Sofular,
Acem Hoca, Y e r g ö ğ ü , A l i f a k ı h , K a z a n
Receb, A h m e d a ğ a , Hazneci, K a d ı e f e n d i , Cebeli, K a r a Nasuh v.s.
E v l i y a Ç e l e b i bu k a s a b a y ı ve Sarı
Saltık D e r g â h ı n ı uzun uzun a n l a t ı r .
Mamur b i r ş e h i r d i r , d e r . Ö z ü E y â l e t i n d e
paşa hası v o y v o d a l ı k t ı r . 3 b i n k â r g i r
bina, a l t l ı ü s t l ü b ü y ü k s a r a y l a r ı var­
dır. D ü z ve geniş, d e r e l i , i r e m bağlı
güzel b i r benderdir. Sarı S a l t ı k Sulta­
nın tekkesine b i t i ş i k ş i r i n b i r c â m i olan
U l u C â m i i , Bayezid-i V e l t t a r a f ı n d a n
bina e d i l m i ş t i r . A l i Paşa C a m i i (Gazi
A l i Paşa C â m i i (35) ç a r ş ı i ç i n d e k u r ş u n
ö r t ü l ü ş i r i n b i r c â m i d i r . Defterdar Der­
viş Paşa C â m i i ve bundan b a ş k a b i r
çok mescidi v a r d ı r . Ü ç medresesi, 8
hanı. Üç hamamı
20 adet
sıbyan
mektebi, 390 kadar d ü k k â n ı
vardır,
diye tasvir eder (36).
Vergi y e k û n u 107.350 a k ç e d i r . Dobr u c a ' n ı n iç k ı s m ı n d a
bulunduğundan
başlıca g e l i r i t a h ı l d ı r .
S a n c a ğ ı n merkezi olan Silistre d a h i l
olmak ü z e r e d i ğ e r şehir ve k a s a b a l a r ı ­
nın vergisi v a k ı f l a r d ı ş ı n d a d i r l i k ve
hazineye tahsis e d i l m i ş o l d u ğ u n d a n V a ­
kıf Defterinde yer a l m a m ı ş l a r d ı r . E v l i ­
ya Ç e l e b i ' n i n kasaba olarak z i k r e t t i ğ i
Kavarna, Vasilikoz, Burgaz g i b i y e r l e ş ­
me mahalleri X V I asır s o n l a r ı n d a k i
defterlerde h e n ü z "karye" ( k ö y ) olarak
verilmektedir.
Mufassalda T e k f u r g ö l ü k a z a s ı f i h ­
ristinde (83 n u m a r a l ı Mufassal) G ö n c i
B a z a r ı olarak kaydedilen
kasabanın
hangisi o l d u ğ u a n l a ş ı l a m a m a k l a bera­
ber, l i m a n , g ü m r ü k , b a l ı k vergisi gibi
vergilerden deniz sahilinde b u l u n d u ğ u
cihetle T e k f u r g ö l ü ' n e y a k ı n olan K ö s ­
tence K a s a b a s ı o l d u ğ u t a h m i n edilebi­
lir.
A P T
459
Silistre
sancağı şehir
ve
kasab a l a r ı n ı 561 n u m a r a l ı V a k ı f D e f t e r i ile
83 ve 86 n u m a r a l ı mu fassal defterlerde
verilen bilgiye göre şöyle s ı r a l a y a b iliriz.
1. B r a i l
2. Varna
3. Silistre
4. Süzebolu
5. S a k ç ı
6. A h y o l u
7. T u l ç a
8. B a b a d a ğ
9. M i s i v r i
10. M a ç i n
1 l.Agatabolu
12. Aydos
13. H ı r s o v a
14. Y a n b o l u
15. T e k f u r g ö l ü
16. K a r i n â b a d
n.Balçık
424.546 A k ç e
236.472 A k ç e
215.429 A k ç e
202.800 A k ç e
187.885 A k ç e
160.566 A k ç e
148.920 A k ç e
107.350 A k ç e
102.674 A k ç e
82.113 A k ç e
57.274 A k ç e
55.821 A k ç e
50.000 A k ç e
45.996 A k ç e
34.477 A k ç e
30.000 A k ç e
30.000 Akçe
18. G ö n c i Pazarı
(Köstence?)
25.131 A k ç e
19. H a c ı o ğ l u
Pazarı
20.000 A k ç e
20. P r a v a d ı
12.000 Akçe
21. K a l i g r a
12.000 Akçe
22. Madara
7.111 Akçe
23. R U S K a s r ı
1.500 Akçe
24. Y e n i Pazar
Yekûn:
1.200 Akçe
2.254.905 A k ç e
Böylece a d ı geçen defterlerde "ncfs"
(şehir veya kasaba) olarak kaydedilen
24 y e r l e ş m e merkezinin s a n c a ğ ı n 11.
248. 727 a k ç e tutan M u k a t a l a r d ı ş ı n ­
d a k i vergi t o p l a m ı n ı n ancak 2.254.905
a k ç e s i n i n teşkil e t t i ğ i , geriye kalan
8.993.822 a k ç e n i n
köyler
tarafından
(35) B u cami h a k k ı n d a R o m a n y a B a ş m ü f t ü s ü
cub Mehmet'in
neşrettiği
MUSLIMS
P A S T A N D P R E S E N T (Bucureşti
bilgi
IN
1976)
v e r i l m i ş ve 1522'de bina edildiği
A y r ı c a Gazi
iı\-
ROMANIA
adlı kitapta
kaydedilmiştir.
A l i P a ş a türbesi ile c a m i i n i n birer f o t o ğ ­
rafı da n e ş r e d i l m i ş t i r .
(36) Seyahatname c . I I I , s. 362-370.
AHMFT
460
toplandığı ortaya çıkmaktadır. Şehir ve
kasabaların gelirinde tahıl, bağ ve
meyve gibi vergileri de gözönünde tu­
tunca, devrin ekonomisinde tarımın ve
tarım ürünlerinin ne derecede hayatt
önem taşıdığı kolayca anlaşılır.
Köyler hakkında bir fikir edine­
bilmek için kazalara göre yerleşme
merkezlerinin, dağılışını görmek
ge­
rekir. Bu dağılış şöyledir.
Vakıf
I ^ M M i n adı
KOf
I . Silistre
413
14
2.Varna
325
60 KBf
l.Şehir
S.Hırsova
286
6 Köy
l.Kaşaba
4. P r a v a d ı
244
49 Köy
5. Tekfurgölü
185
21 Köy
e.Aydos
117
76 Köy 2 Kasaba
T.Yanbolu
116
16 Köyl
S.Rus K a s n
88
19 K ö y
9. Karinâbad
79
22 K ö y
10. Ahyolu
73
47 K ö y 1 Ka«aba
52
14 K S y
I I . Nevâhî-i
Yanbolu
7
12.Brail
Yekûn:
1984
<346 K ö y S Kaaaba
1634 mirî 350 Yerlerim Merkeii
D. Başlıca Vakıf Sahipleri ve Vakjfları
1- Fatih Sultan Mehmcd: İstan­
bul'daki Ebû-Eyyub-ı Ensürî külliyesi
için Karinabad KazasTnda 2 köyün ge­
l i r i n i vakfetmiştir. Toplam gelir: 26.367
2- Sultan lI.Bâyczid Han: Babadağ'­
d a k i San Saltık Camii, imareti ve tür­
besi için Hırsova Kazası'nda 5 köy ile
B a b a d a ğ K a s a b a s ı ' n ı n gelirini vekfctmiştir. Toplam geliri : 118.171.akçe.
A y r ı c a Ahyolu, Yanbolu ve İstan­
bul'daki h a y r a t ı için Ahyolu kazasında
1 kasaba vc 25 köy ile Yanbolu kaza­
s ı n d a n 4 vc Nevaht-i Yanbolu kazasın­
dan da 4 köyün gelirini vakfetmiştir.
Toplam vakıf geliri: 524.512.akçe.
3- Yavuz Sultan Selim Han: Muhte­
l i f h a y r a t ı için 49 köy vc I kasaba ge­
l i r i n i v a k f e t m i ş . Toplam geliri; 603.646.
akçe.
CEBECİ
4- K â n û n î Sultan S ü l e y m a n H a n : İs­
tanbul vc diğer yerlerdeki h a y r a t ı için
Aydos Kazası'nda 1 kasaba \c 12 k ö ­
yün gelirini v a k f e t m i ş t i r . 172.950 a k ç e .
5- Sultan I I . Selim Han: İ s t a n b u l . F.dirnc ve diğer yerlerdeki h a y r . l n için
Varna, Tckfurgölü, P r a v a d ı , K u s k a s n ,
Karinâbad vc Aydos k a z a s ı n d a 90 k ö ­
yün gelirini v a k f e t m i ş t i r . T o p l a m geli­
ri: 834.386.akçc.
6- Kanuni Sultan S ü l e y m a n H a n ' ı n
validesi Mchd-i Ulya Ayşe Sultan: Y a n ­
bolu içindeki h a y r a t ı için Y a n b o l u ' d a k i
Saray-ı Amire'nin g e l i r i n i v a k f e t m i ş t i r .
Geliri: 14.660 akçe.
Adı geçen Valide S u l t a n ı n d e l a l e t i y ­
le Saray-ı Amire'den r e f ' o l a n r e a y a d a n
ve konar göçer y ö r ü k l e r d e n b i r k ı s ı m
halkın Kutup D a ğ ı ' n d a n o r m a n ı n b i r
kısmını tarlaya ç e v i r d i k l e r i ve h ü k m - i
şerif ile Bekçiköy adı verilen bu k ö y ü n
gelirinin de (5.024 a k ç e ) V â l i d e Sulta­
nın vakfına eklendiği k a y ı t l ı d ı r .
Ayrıca Yanbolu'nun Sekban k ö y ü n ­
de oğlunun bina e t t i r d i ğ i C a m i - i ş e r i f
için de Yanbolu'da I hamam, I bozahane ve 1 kervansaray y a p t ı r ı p y ı l l ı k ge­
l i r i 10.332 akçeyi v a k f e t m i ş t i r . T a y i n
ettiği cihetler: hatip, imam, m ü e z z i n l e r ,
mütevelit, hafızlar, m u a l l i m ve h a l i f e s i ,
kayyum, k u r b a n c ı , mum, h a s ı r , k i t a p ­
lar, kapı ve pencere c a m l a r ı , h a m a m ı n
tâmiri ve camları, h a v l u l a r ı , b ö r e k ç i f ı ­
rınının h a r c ı , keçe v.s.dir.
7- Mahzune ( M e z c û b e ) H â t û n v â l i d e i
merhum Saaddet Giray Han: Y a n b o ­
lu'daki h a y r a t ı için 30.000 a k ç e n a k ­
diye vakfetmiş olup m u r a b a h a s ı n d a n
hasıl olan 3.450 a k ç e n i n s a r f ı n ı da şu
cihetlere şart eylemiştir: e d â h a n â n , ne­
zaret, hatim okunması, m u a l l i m , tebarcke okunması, kandil gecelerinde helva
yapılması ve d a ğ ı t ı l m a s ı , n o k t a c ı , ay­
dınlık için mum ve t e m i z l i k işleri,
8- Valide-i Şehzade Sultan M c h m e d
(Hürrem Sultan): Şehzade C a m i i ve k ü l ­
liyesi için Rus Kasrı K a z a s ı n d a 2. A y ­
dos kazasında 1 Kasaba ve 44 k ö y . A h ­
yolu kazasında 22 köy, toplam 68 k ö y
ve 1 kasabanın gelirini v a k f e t m i ş : 558,
678 akçe.
Yine K â n u n t Sultan S ü l e y m a n t a r a -
S İ L İ S T R E
S A N C A Ö T
fından şehzade Mehmed ve C i h a n g i r ad ı n a y a p t ı r ı l a n hayrat için Aydos ve
R u s k a s r ı k a z a l a r ı n d a n 7 köy v a k f e d i l ­
miş olup toplam g e l i r i : 38.570 a k ç e d i r .
9- İ s m i h a n Sultan: Sultan I I . Sel i m ' i n k ı z ı ve SokoUu Mehmed P a ş a ' n m
zevcesi olan bu h a n ı m sultan İ s t a n ­
bul'da o l d u ğ u g i b i Silistre s a n c a ğ ı n ı n
da çeşitli yerlerinde çok s a y ı d a hayrat
y a p t ı r m ı ş t ı r . M u h t e l i f kazalardan 10
köyün g e l i r i n i v a k f e t m i ş t i r . T o p l a m ge­
l i r i : 37.178 a k ç e d i r .
10- D a v u t Paşa (eski s a d r ı â z a m l a r dan): Varna'da 3, Rus K a s r ı n d a 1 ve
Aydos'ta 4 olmak ü z e r e 8 k ö y ü n geli­
r i n i h a y r â t ı için v a k f e t m i ş t i r . T o p l a m
geliri: 72.002 a k ç e d i r .
11- Ptrt Paşa ve A b d ü s s e l â m Bey: Si­
listre k a z a s ı n d a 13 k ö y ü n g e l i r i n i İs­
tanbul ve S i l i v r i ' d e k i h a y r â t l a r ı için
v a k f e t m i ş l e r : 175.788 a k ç e .
P i r i Mehmet P a ş a ' n ı n S i l i v r i ' d e k i
imaretine v a k f e t t i ğ i B a b a d a ğ Kasaba­
sında b i r han, 1 bozahane ve d ü k k â n ­
ları v a r d ı r . Y ı l l ı k g e l i r i : 11.000 a k ç e .
Y a r n a ' d a k i h a m a m ı n ı n y ı l l ı k gel.11.000,
buzhanesinin 3 y ı l l ı k g e l i r i 13000; 6
f ı r ı n ı n yıllık g e l i r i 530, 5 adet d ü k ­
k â n ı n ı n yıllık g e l i r i 380 a k ç e d i r .
12- SokuUu Mehmed Paşa ile Ç o b a n
Mustafa Paşa da Silistre S a n c a ğ ı ' n d a n
birer k ö y ü h a y r a t ı n a v a k ı f k a y d e t m i ş ­
lerdir.
13- Rakkas Sinan Bey - K a r i n â b a d ' daki h a y r a t ı için a y n ı kazadan 6 k ö y ü n
gelirini vakfetmiştir.
Toplam geliri:
88.786 a k ç e d i r . Bu a k a r ı K a r i n â b a d ' d a k i c â m i i n i n g ö r e v l i l e r i n e ve i h t i y a ç ­
l a r ı n a , hasta ve yoksullara y a r d ı m için
sarfoluna diye ş a r t e t m i ş t i r .
14- Mustafa Ağa ( Y e n i ç e r i ağası) :
Y a n b o l u ' d a k i Eski C â m i için N e v â h i - i
Yanbolu k a z a s ı n d a n 5 k ö y ü n g e l i r i n i
v a k f e t m i ş t i r . G e l i r i : 72.354 a k ç e d i r .
Yukarıda saydığımız başlıca vakıf
sahiplerinden b a ş k a E v k â f - ı M ü t e f e r ­
rika" a d ı a l t ı n d a y ü z l e r c e y e r l i v a k ı f
ve h a y ı r sahibi k a y d e d i l m i ş t i r . Bunla­
r ı n kazalara göre y e k ü n l e r i n i b e l i r t ­
mekle y e t i n e c e ğ i z .
VATCIPT
AI>T
Silistre knzası- 46 adet vakıf
n ı n d a ğ ı l ı ş ı şöyledir:
461
kaydı­
C a m i i ve mescidlerin g ö r e v l i l e r i , m u m .
h a s ı r v.s. i h t i y a ç l a r ı :
12 kişi.
K u r ' a n ve dua o k u n m a s ı için
16 kişi.
Mektep ve m u a l l i m l e r i ç i n :
z a v i y e l e r (5 z.) için:
P ı n a r ve çeşme b a k ı m ı için:
4 kişi.
5 kişi.
6 kişi.
Kervansaray:
\ kişi.
Ş e h i r ve mahalle a v â r ı z ı için:
1 kişi
İ m a r e t için (1):
ı kişi.
A d ı geçen h a y ı r k u r u m l a n için top­
lam 234.000 a k ç e v a k f e d i l m i ş olup vılh k g e l i r i 56.500 a k ç e d i r . Diğer v a k ı f
a k a r l a r ı da : 176 d ü k k â n . 2 f ı r ı n . 1
mahzen, k i r a l ı k ev-oda ve zemin 70.
d e ğ i r m e n 2, 1 pazar yeri, 8 bağ ve bağçe, 1 ç a y ı r , 1 hamam, zaviyeler için de
15 k o y u n , 13 sığır, kazan, h a r a n ı , sahan
v.b. eşya v a k f e d i l m i ş t i r .
Varna kazası :196 v â k ı f t a n 67'si ca­
mi ve mescitler için, 2'si medrese. 8
mektep ve muallimler, 4'ü zaviyeler.
115'i h a t i m ve dua o k u n m a s ı için. 7'si
çeşme p ı n a r b a k ı m ı , l ' i köprü vc T i
imaret için gelir v a k f e t m i ş t i r .
Gelir olarak Toplam 963.830 akçe
n a k i t (yıllık geliri 144.570 akçe). 74
d ü k k â n , 19 mahzen, 2 arsa, 1 pazaryeri.
9 ev, 18 h ü c r e , 5 b a ğ ve bağçc, 1 ha­
mam, 10 f ı r ı n , 16 d e ğ i r m e n , 1 b u z h â n c .
vakfedilmiştir.
P r a v a d ı K a z a s ı : 48'i k a d ı n 95'i
erkek olmak ü z e r e toplam 143 kişi va­
kıf b a ğ ı ş ı n d a b u l u n m u ş t u r . Bunlardan
108'i c â m i ve mescidlerin i h t i y a c ı vc
k u r ' a n o k u n m a s ı için şart etmiş. 5"i
z â v i y e l e r için, 1 mektep. 1 medrese. 2
k a l d ı r ı m , 13 çeşme ve p ı n a r b a k ı m ı . 6
mahalle a v â r ı z ı , 8 k ö p r ü , 18 lojman \c
mesken i ç i n d i r . Bir çeşme ve bir köprü
t a m i r i için 2 H r i s t i y a n (zımmt) vatan­
d a ş da para v a k f e t m i ş t i r . Bu h a y ı r cserleri için 18 d ü k k â n , 1 anbar. 3 ev. 1
han, 2 haman, 24 d e ğ i r m e n 15 bağ vc
b a ğ ç e , 1 ç a y ı r ve 556.740 akçe nakil
para v a k f e d i l m i ş t i r .
Avdos K a z a s ı : 8'i k a d ı n 40'ı erkek
olmak üzere 48 kişi v a k ı f tescili yap­
t ı r m ı ş . 37'si câmi görevlileri ve b a k ı m ı
462
AHMETJLEBECI.
ile Kur'an okunması için, l'i zaviye. T i
mektep, 2'si çeşme ve pınar bakımı,
lO'u mahalle avarızı, 7'si köprü, 2'si
mütevelli için şart etmişlerdir. Vakıf
geliri olarak 44 dükkân, 2 ev, 1 bozahâne, I ahır, 1 hamam, I anbar, 3 değir­
men, 5 bağ ve bağçe, 135.000 akçe de
nakit para tayin edilmiştir.
Karinâbad Kabası : 49'u kadın, 9l'i
erkek olmak üzere toplam 140 kişi va­
kıf yapıp tescil ettirmiştir. Bunlardan
90'ı câmi ve mescid ihtiyaçları ile
Kur'an okunması için,l'i zaviye, 6'sı
pınar ve çeşme bakımı, 37'si mahalle
avârızı, 5'i köprü bakımı, 3'ü tevliyet
için vakıfta bulunmuş. Vakıf geliri
olarak 20 dükkân, 1 kervansaray, 4 ha­
mam, 1 bag, 5 değirmen, 1 bostan, 1
mezraa, 1 dükkân yeri ve 266.710 akçe
nakit para vakfedilmiştir. Bu kazanın 9
köyü de berat-ı hümâyûn ile vakf-ı
âmm yapılıp geliri ayende ve revendeye, (gelen geçen misafirlere) sarf olun­
mak üzere tahsis edilmiştir.
Yanbolu
ve
Nevahi-i
Yanbolu
kazalarından toplam 166 kişi (63'ü
kadın, I03'ü erkek) vakıf sahibidir.
Toplam 660.000 akçe nakit para ile bir
Resim 1- Eski tarihimizden bir hatıra
çok dükkân, han, hamam, kervansaray,
fırın ve benzeri akarları hayır kurum­
ları için vakfetmişlerdir.
Ahvoju. kazası'nda v a k ı f eserleri az
olup. Sultan II.Bayezid'in C a m i i , Molla
Bedreddin Muallimhânesi, 1 hamam ve
1 imarethâne kayıtlıdır.
Diğer kazalar bugün Romanya top­
raklarında bulunduğundan
konumuz
harici tutulmuştur.
Netice olarak, yukarıda
zikretti­
ğimiz hayır kurumları ve bunlara gelir
tayin etmekte pâdişâhlar ve aileleri ile
ileri gelen devlet adamlarının y a n ı s ı r a ,
halktan da birçok hayırsever k i ş i l e r i n
topluma hizmet ve sosyal d a y a n ı ş m a
uğruna âdeta yarış ettiklerini g ö r m e k ­
teyiz. Bugün tarihi yalan ve iftirâ kam­
panyası ile tahrif ederek H i t l e r v â r î
uygulamalarına mesnet arayan Bulgar
yönetimi ve emrindeki sözde bilim adamları, saydığımız bu gerçekleri hangi
akıl ve mantığa dayanarak reddedebi­
lirler. Tarihi arşivlerimiz ve T ü r k ' ü n
tarih boyunca gösterdiği hoşgörü ve adalet anlayışı, varlığı ile sabit d e ğ i l
midir!
5İUSTRF, SANCAĞI VA(cnn ^pı
XVlDOzyiLDA SİLİSTRE SANCAĞI vo BAZI VAKIF KÖÜLERİ
AKKERnAN U V A S I
J
SEMtrtcS^-J
liaıır"
lotrelio
SSKÇı
463
o MU
— ^
,Sönne
TOT.OI
J
1 Osmani
PirUce
/5
ıııri1ya;
rtatar,.
itJ
Eanascık \ ^ *
Pazarlı
S)
AnadoUcbyp'N .
Sanomurt
Oa^anfaKx^
q)
'«Kubodın
ÖTSKJURSJ
UzunkuLak» / - ^ \
«..aareddin
oToprakhiaar
oKU;
çUkknynaroa
Gerencil/
^
~
,
• Azaplar )
\
1 Köseler ^
-^^^iTankalya
y
(Atucak'iVyt-
EV.e^.y" 1
İKadı) »Bazarganpıjı
^'Ty^A Şahpınarı
I U Î H A K A S
0
Bah«anab|al|
.HBZABGRAD
GRAD S
>
S^ERNOVİ
JY^.^^^^^^JJ^J
o „
Kılı„.
•x K x y i o ? ı a ı
KAOTC>JT;JÎA:AM
„S, 'T , ^WOOmurfaki^v
" ' C T İ Toykuyusu
_^Had#
Aadıköy-^
Doyr'an"
»Peçeli
-feîĞioj ^ ^ ' " ' ' J , ^
Kur-tdere ^ Akyâzilı
B.FrarT-z
' Ya s s X s'e çid/î
U-d!/J
B. Fr 31
YEKIPAZAH^
™j^ğbab5^aabio
>ehcce_'-, y/AEKA
lOebece
V
KABASA N-^ AkVirz.
oSüHitçUk
KELIGRA
Q
"KXopuzcit ^V^a-^axa
iSlu ^_,Çr---WultaA-ar
f
iköy
PHAVADI
„
Pîrîc
arxkovanli0
ara fta
K i r e o i tliki
l
XSuneufIu35lıral
t>«-A
K
I X
• Azapköff
•O
mene
^..İSIVRI
HYOlU
t^-XxH^*'*"'"*°'^°V-reanlu ^ /
«tr-CoÇagırganlu
\BUSKASRI V
Karacaau*.^.^Qr:(rJ^
(YMBOpO^Ukürjj
2:
1 han 1 T ^ £ ^ £ ^ **î-ar ak 1 li \
^erSdeli g ^ ^ f
j
^
^~vZASİyABAD»Pirne
İakra» *
O •
* ,0[iıca
C '
PHacTbalabariV.
\
\
•
^ul
oBahadırIir>--'^^ y'"
apui^r
Eriklü
arapxn
Omurfak
2=
araevren
n
Ö L Ç E K
inece
o
KIZILASAg
<
<I3
V
4'
I Z £
_
LİVASI'-^
GATABO-
1:1000
000
©
SILISTRErSoncak r.erkezi
O ft'^'^^= Haza fr.erkez.1 H^OO müBİla Hana
Q500 gebr hane
^
;~AIJ:IK= kasaba
1
K3varna= koy
•Liva (aancak) s ı n ı r ı
^ Zavıye(ttikke)
»Voyr-uk >coyj
Kesif I j r k
r.ufjcu
XKer-f
Yarak nufucu
A H M F T
464
C E B E C İ
*1
Res,m 2- Bulgaristan - SiUstre yöresinden
Resini 4- Silistre yöresinden
bir türbe
bir hatıra
Res^m 3- Balçık saray, ve camn
Resim 5- Eski tarihimizden bir hatıra
SİLİSTRE S A N C A Ğ I
Resim 6—7
i
V A ^ T F I
A P T
465
Sılistre yöresmden müslüman mezarlığı
•İM
AHMFT
466
CEBECI
iv
Resim 8- Sıhstre yöresi etnoğrafya
Resim 9- Sıhstre yöresinden
ve folkloru
tarihî bir hatıra
1
Download

View/Open