l
•
..
\
T Ü R K D i l! K U R U M U oY A Y I N L A R I
.J
....
.
Prof. Dr. SEDAT VEYiS ÖRNEK
BUDUNBiLiM
TERiMLERi SÖZLÜGÜ
TÜRK
DiL
KURUMU
YAY INLARI
TÜRK D(L KURUMU YAYINLARI: 388
TERiMLER
ÜZERiNE
. Atatürk devriminin "Türkt;e" konusundaki tutumunu ~öylece özetleyebilirii: "Türkt;eyl ,.agd~ sanat, billm ve teknigln, k1sacas1 ,.agd~ uygarllgm bütiln gereklerini kar~1layacak bir dil durumuna getirmek."
~u
Türk Dil Kurumu 1932 y1hnda kuruldugu zaman, yap1lacak dii t;ah~malan,
lkl ana madde it;inde saptanm1~t1:
1. Türk dilinin öz güzeJIJgini ve :z:enginliglni ortaya t;lkarmak;
2. Türk dllini, dünya dilleri arasmda degerine yara~1r yükseklige ula~­
tlrmak.
Bu maddelerden birincislni gert;ekle~irmck it;in, eskl kültür hazinelerimlzl a~t1rmak, yay•mlamak; il<incislnl gert;ekl~tirmek lt;in de, blr yandan
yüzy1llar boyunca dilimize girmi~ olan yabancl sözcüklerin, terimlerin
yerine Türkt;elerfnl koymak, öte yandan da Bat1 uygarhg1n1n etki alanma
girmemizle dllimize s1zmaya b~Jayan yenilerlne engel olmak, böylece, dilimizl kendi olanaklarl it;erisinde geli~tlrmek gerekiyordu. Bu yaba.nc1 sözcüklerin t;ogunlugu t;~itli bilim dallan ya da mesleklerle ilgili terimle rdi.
Türk Dil Kurumunun kurulu~unda, bu terimler 1~1, t;etin bir sorun halinde
dtiruyordu. Y1llar y1h yap1lan t;ah~malar verimsili kalmad1. Dil i~inin olumlu
bir sonuca baglanmasm1 isteyen aydmlar, bu alanda yap1lan t;ah~malarda
Kurum'u yalmz bJrakmadllar.
llk evr ede, yalmzca terimlerin Türkt;e kar§lhklarlnJ bulmak yoluna gi·
diliyordu. Yap1lacak l~ler c;ok, elde kl olanaklar az oldugu h;in, bunlar t erim
sözlükleri olarak ve rllemiyordu. ikinci evrede ise, bir yandan ye nl kar~1hklar
aran1rken, bir yandan da he r konuda uzmanhk sözlükleri haz1rlanmasma giri§ildi.
Bugüne degin, Türk Dil Kurumunun t;~itli kurulu~lar, kurumlar, fakültele r ve ki~ilerle· yapt1g1 t;ah~malann ancak küt;ük bir bölümü yayJmlanabllml~tir. Bu c;ah~malar, her konuda eser veren yazar ve aydmlarda dil bilincinin
yerl e~ mesine ya.rd1m ederken, okul s1ralarmdaki gent;leri de bu Türkt;e sözlere
ah§tlrml~, glderek onlarda dil sevgisinln kökle~mesini saglaml~tlr.
5
Gerek Türko;e-Osmanllca ve Bat1 dilleriyle ilgili olarak k1lavuz niteliginde haz1rlanan terim listelerinde, gerekse o;e~itli konularda haz1rlanan sözlü klerde, elden geldigi ölo;üde her terimi Türko;e bir sözcükle kar~1lamak yoluna
gidilmi~tir. Türko;e kar~ll1k bulunmad•g• duru mlarda, Bat1 dillerinden aktar1lan
terimlerde, bir birlik saglanmasma o;ah~llm1~t1r. Yabanc1 bir terim allmrken,
Bat1 dillerinde de oldugu gib!, Yunanca ve Latince as1llar1na gidilerek, bunlar,
Tilrko;enin ses yap1s1na uydurulmu~tur. Yaln1z, daha önce ba~ka Bat1 dlllerinden Türko;eye girmi~. ve yeni bir kar~1llk bulunamayan terimler, eskiden
oldugu gibi bJrak llm•~l~rd1r.
Gerek Kurum'da haz1rlanan, gerekse Kurum'ca uzmanlara hazlrlattlrllan terim sözlüklerinin, o;e~itli yarkurullardan gec;irilerek h em dli bakJmmdan, hem . ilgiil olduklar1 bil!m bak1mmdan yanh~s1z olmalanna 'o;aii~J imJ~Ir.
Ortaya konan t erimler öneri niteligindedir, keslnlik anlam1 ta~1mamaktad1r.
ileride, bunlardan daha uygunlarmm bulunacagm• gözden 1rak tutmamaktay•z.
Önerilen t erimler, uzun süreli uygulama sonucu kesin 'bio;imlerlni alacaklardlr.
Dilimizin, kendi benligine kavu~arak geli~mege b~lad1g1 ve güo;lü bir
uygarhk dili olmaga yöneldigi bugünlerde, c;ah~malanin1zm yararh olacag1
kamsmday1z.
TD K
6
ÖNSÖZ
Sözlük'te genel budunbilimi (etnoloji) bütünleyen ba~hca konularrn t erimlerine yer verilmi~; t erimlerin tanrmlan,onlan olu~turan ana ögelere agrrlrk verile!"ek yaprlmaya ~~~~ rlmr~; bu arada, tanrmlan daha da ac;rkhga kavu~­
turaGigr sanrlan kimi belirg in örnekler tanrm ic;inde gösterilmi~tir.
insanbilim, toplumbilim, halkbilim gibi budunbilime birinci dereceden
yardrmcr olan kom~u billm dallarmdaki kimi ortak terimlere d e s özlükte yer
verilmi~, ancak bunlarm sec;imlerinde ve tanrmlanm.alannda budunbilimsellige
öncelik tanrnmr~tr. Yerli dillerioden geien ve terim niteligi kazana n sözcükler
(örnegin t abu, orenda, manitu, ikat vb.) olduklart gibi ahnmr~: bunla ra Türkc;e
kar~tlrklar aranmam1~1r. Sözlük'te Türk budunbillmini ilgilendire n terimlere
c;ok az yer verilmi~tir; ne deni, Türk budunbiliminin terimlerini kapsayacak
bir sözlük hazrrlamanm ayrt bir c;ah ~ ma konusu olmast, bunun da ~imdilik uzun
ve yogun bi,r ~lr~may1 gerektirmesidir.
Sözlük'ün hazltlanmasmda W. Hirschenberg'in Wörterbuch der Völl<erkunde'si temel kaynak ahnm1~; W. Nölle'l)in ~exikon der Völkerkunde'si, Ch.
Winick' in Dictionary of Anthropology'si, A. Hultkranz' m General Ethno/ogical
Concepts'i ile S. V. Örnek'in Etno/oji Sözlügü · b~ta olmak üzere kaynakc;a.da
gösterilen öt eki yapttlardan yararla nlfml~tlr.
Bilindigi gibi budunbilim, insanbilim ic;inde yer alan bir ara~t1r m a ve
ögretim alanrd1r. Elinizdeki sözlügün eksiklerinin glderilmesi, s lmtlannln sapt a.nmasl ve bütünlenmesi ic;in, insanbilimin öteki dallannm da terim sözlükle rinin haz~rlanmast gereldidir.
S.V . ÖRNEK
7
BUDUNBiLiM
T E R i M LE R i S Ö Z L Ü G Ü
A
- ac;ll<laylcl efsaneler [Alm. Ätiologische Mythen] [ing. etiological
myths]: Evrenin, tannlann, insanlarln, hayvanlann, bitkilerin olu~umu­
nu ve türlü olaylann, kurumlarln, törelerin kökenleri ni a~1klayan ;
"nit;in" ve "neden" sorularrnl yamtlamaya r;all~an efsaneler.
.
2- ad [Alm. Name] [Fr. nom] [lng. name] [es. t. isim]: insanrn toplumsal ve
bireysel ki~iliginin yan1 s1ra büyüsel ve gizemsel gücünü de belir:ten
simge•.
3 - adak [Alm. Gelübde, Gelöbnis] [Fr. voeu] [lng. vow] [es. t. nezir]: Saynllktan sagalma,_ r;ocuk sahibi olma, evlenme, zor bir durumdan kurtulma vb. amat;lara yönelik isteklerin yerine getirilmesi ir;in yüce varllklara, ermi~lere, taprnaldara, yat1rlara, ziyaretlere adanan orur;, kurban, yiyecek, ~ya vb.
4- ädet bkz. ah~k1.
5 - agaca tapmma [Alm. Baumkult] [Fr. culte d'arbre] [ing. tree cult] [es. t.
agas= kültü]: Ruhl:mn, cinlerin, dogmamt~ r;oculdarrn aga~larda egle~­
tiklerl tasan mrna dayall olarak ulu, y~h ve garip bir;imli agar;larl kutsal
sayma; agar;larla insanlar arasrndaki yazg1 bagma inan ma. a. bkz. y~am
agac1, dünya agac1.
·
6 - agac; ya~lama [Alm. Oendroch~onologie] [Fr. dendrochranologie] [ing.
dendrochranalogy, tree-ring dating] [es. t. dendrokronoloji]: Agar;lann
gövdelerindeki halkalardan giderek y~l;irtnl saptama yönt~mi.
7 - aile [AIIl). Familie] [Fr. (ami/le] [ing. fami/y]: Erkegin ve kadtntn c;oculdartyle "olu~urduklart, i~ bölümüne. dayall, küo;ük (r;ekirdek) ve
büyük ya da dar ve geni~ aile gibi tipleri olan toplumsal ve ekonomik
temel blrlik. a. bkz. büyük aile, lcüc;ük alle.
8 - alc büyü [Alm. weisse Mogle] [Fr. mogie blanche] [ing. white magic]
[es. t.. beyaz maji]: Saynllk, yaralama, ölüm, kaza vb. dogal y•k•mlart
önlemeyi amar;layan, uygulama baktmmdan bireyin ve toplumun iyiligine yönelen büyü türü.
9 - Akdeniz •rlc1 [Alm. Mediterranische Rasse] [Fr. race mediterraneenne]
[ing. Mediterri:mean race]: Beyaz 1rka giren; r;ok geni~ bir ala01 kapsa-
11
[10- 19] akraba evliligi
yan, ama tipik olanlan iber yar1madasmda, Batl Akdeniz adalanyle
Güney Fransa ve italya'da, Güneydogu Balkanlarda görülen ; koyu
kahverengi, yat1k-dalgah sa~. koyu kahverengi göz, esmer derl, k1sa
boy, narin yap1, uzun kafa, ince ve uzun yüz, dolgun dudak ve lnce burun gibi özelliklerle 1ralanan 1rk.
10 - akraba evliligi [Alm. Venvandtenheirat] [Fr. mariage entre parents]
[lng. kin marriage] : Türlü evlilik baglar1yle akraba olan kimselerin,
özellilde. yegenlerin birbirleriyle "kurduklan evlilik. bkz. ~apraz yew
gen evlillgi, lco~ut yegen evliligi.
11 -
ak~b·~amyamhg1
[Alm. Endakannibalismus] [Fr. endacannlbalisme]
[tg:-" §canniba/ism] [es. t . endokanibalizm]: Bir ki~ide var olduguna
inan1lan birtal<lm gizemsel yetenek ve gü~lerin onun etini yiyenlere de
inanctna dayah olarak ölen akrabalarm, yakmlahn ve kabile
üyelerinln akrabalar, dosdar ve ayn1 kabile üyelerin"ce yenmesi.
ge~ecegl
12 - alan ar~t1rmas1. [Alm: Feldforschung] [Fr. recherche sur place] [lng.
field work] [es. t. saha araftlfmas1] : Soru kägttlan, ka~thkh g örü~ me,
k1lavuz kullanma gibi a~t1rma tekniklerinden de yararlanarak olgulan dizgesel bir bio;;imde yerinde gözleme ve saptama.
13 - albanizm ~kz. ~aparc1hk.
14 - ah~k1 [Alm. Brauch].[Fr. coutume] [ing. custom] [es. t. iidet] : Bir toplumun yapmaya ve uymaya ah~ageldigi ve toplul!l tarafmdan yap1lmas1
gerekli görünen davranl~ kahb1.
15 ·- alk1m [Alm. Regenbogen] [Fr. arc-en-ciel] [lng. rainbow] [es. t. alaimisema] : ll kel efsanelerde, hall< inanl~larmda ve masallarda türlü dunimlar i~ln önbelirti olarak yorumlanan gälesei olay.
16 - Alpli 1rl< [Alm. Alpine Rasse] [Fr. race Alpine] [ing. Alpine race]; Beyaz
1rka giren; yat1k, kahverengi sa~. kahverengl göz, esmere yakm deri,
k1sa kafa,"genlf ve yuvarlak yüz, kü~ük, ince burun ve k1sa boy glbi özellilderle belirlenen, Fransa' nm ortas1n1, lsvl~re'yi, Kuzey ltalya'y1, Güney Almanya'y1, Bohemya ve Macaristan' l i~i ne alan trk.
17 - altkültür [Alm. Sub-kultur] [Fr., lng . .s~brculture]: Bir toplumun kül·
türel yap1s1n·a yeterince uyum saglayamayan kültür.
·
18 - a~erind [ing. American Indians]: Amerika l<1tas1yle bu k1taya bagh
adalarda y~ayan yerlilerin topuna birden verilen ad (Bu t erim, lngilizce, American lnd ians'm (=Amerika yerlileri) klsalt1lmr~ bi~imldir).
19 - amitalol<al bkz. halayerli.
12
a.r=a [20-32]
20 - anaerki [Alm. Mutterschaft, Matriarchat] [Fr. matriarcat] [ing. matriarchate] [es. t. maderfahi/ik]: Yetkenin, akrabaligm, evliligin kadm
(ana) soy ~izgisine göre s1k1 bir bi~imde düzenlenmesi (Bu terim bugün
art1k budunbilimde kullanJimamaktadJr).
21 - anaerl<il aile [Alm. matriarchale Familie] [Fr. fami/Ie matriarcale]
[lng. matriarchal family] [es. t. maderfahi aile]: Yetkenin anada toplandJgJ aile.
22 - ana türesi [Alm. Mutterrecht] [Fr. droit materneil [ing. mother right]
[es. t ..ana.hukuku]: Soy ~izgisinln, kahtln, babalik görevinin ana soyuna
göre hesapland1g1 ve kadma büyükayncaliklarm tanmd1g1 bir zamanlarm
toplum düzenl.
23 .- anayanh [Alm. mutterliehe Linie, Matrilinea/] [Fr. matrilineaire] [ing.
f!latrilinieal]: Kaht lii~kilerinde, akrabalik kurulu~larmda, ~iftlerin
evlendikten sonra nerede oturacaklar1 konusunda, soyun hesaplanmasmda anadan yanahg1 önde tutan ve toplumsal yap1y1 buna göre düzenleyen.
.
24- anayerli [Alm. matrilokal] [Fr., ing. matrilocal]: Evlendikten sonra,
kadmm ailesinln bulundugu yere yerl~en (aile).
25 - amtta~ [Alm., lng. Megalith] [Fr. mega/ith] [e.S. t. mega/it]: Atalarm ve
toplum i~inde önemli yeri olan kimselerin adlarma ve amlarma dikilen
büyük t~.
26 - animalizm bkz. hayvan kutsama.
27 - animatizm bkz. canlandirmacihk.
28 -
anne-~ocuk yontusu [Alm. Mutter-Kind(igure] [Fr. (igure rnere-enfant] [lng. mother-child figure] [es. t. anne-f.OCuk heykeli]: En ~olc Afrika
yerli sanatJnda görülen ve ~ocugu anne kucagmda ya da dizinde, omzunda, sJrtmda can_land Jran kü~ük yontu.
29 - antropoloji bkz. insanbilim.
30 - antropomorfizm ·bkz. insanbi'rimcilik.
31 - aplikasyon bkz. yama
i~leme.
32 - armma [Alm. Reinigung] [Fr., ing. .purification] [es. t. saf/afrno]: Tabutan c;igneme, dinsel buyruklara ayk1r1 davranma sonucu tins ei kirlenmeden armmak ic;in belirli i~lem!eri ve kurallan (örnegin y1kanma,
at~ üstünden atlama, oruc; tutma, bir süre ya!mz b~ma y~ama vb.)
yerine getirerek hem kendi, liem de üyesi bulundugu toplulugun gözünd e armma.
13
[33-42] arilci -y:ontusu
33- ariki yontusu: Paskalya adasmda bulunan, boylar1 yediyle yirmi metre
arastnda deiF~en, koyu gri renkteki volkanik t~lardan yontulma, ciddi
ve karanhk yüzlü amtsal ba~ yontusu.
34 - ataerl<il aile [Alm. vat.erschaftliche Familie] [Fr. famille patriarcale]
[ing. patriarchal family] [es. t. pederiahi ai/e]: Yetkenin ve erkin babada toplandJgJ büyük aile.
35 - atalara tapmma [Alm. Ahnenkult] [Fr. cu/te des ancetres][lng. ancestor cult] [es. t. atalar ibadeti, manizm]: Özellikle tarlmla ug~an ilkel
topluluklarda atalann yardJ~IarJnJ saglama ve amlarlm tazeleme amacJyle onlara yemekler, meyveler, ic;:kiler sunma; kurbanlar kesme ; yontularmJ, maskelerini yapma; adlarma ve an1larma büyük t~lar dikme;
dinsel törenler düzenleme c;:evresinde toplanan ijlemlerin tümü.
36 - ata yontusu [Alm. Ahnenfigur] [Fr. Statuette d'ancetre] [ing. ancestral
statue] [es. t . ata heykeli]: Atalarm anilanm canh tutmak amac1yle
yap1lan, atalara ve ölülere tapmmada kullamlan, bu nedenle kutsal
say1lan, agac;tan, t~tan, topraktan ve madenden yapilma yontu.
37 - av büyüsü [Alm. Jagdzauber] [Fr. magie de chasse] [ing. hunting magic]:
Av öncesi birtaklm kurallan, kac;:mmalan gerektiren ve avlanacak hayvanlan bUyüsel i~lemlerle daha önceden etkilemeyi amac;:layan büyü
türü.
38 - avc1hk [Alm. Jägertum] [Fr. chasse] [ing. hunting] : Genellikle toplaYICihkla birlikte yap1lan, ama toplay1c1hktan daha ileri bir teknige dayanan; ok, m1zrak, c;engel, topuz, balta, ag, Zipkm, olta, sap<l.n, tuz<l.k
gibi av arac;:lanyle türlü zehirleri; at, köpek, atmaca, ~ahin gibi hayvan
ve ku~lan gerektiren, insanhgm en eski besin elde etme yolu. a. bkz.
toplay•c•hk.
39 "" avc1 ve toplayJcJiar [Alm. Jäger und Sammler] [Fr. chasseurs et collecteurs] [ing. hunters and gatherers]: Gec;:imlerini avc1hk ve toplayJcJhktan saglayan toplululdar. a. bkz. avc•hk, toplay•c•hk.
40 - avunkulat bkz. day1erki.
41 - avunkulokal bkz. day1yerli.
42 - ay•ya tapmma [Alm. Bärenkult] [Fr. cutte d'aurs] [lng. bear cu/t] (es. t .
ayt kültü]: En c;:ok Kuzey Asya'da, Kuzey Amerika'da ve Amur bölgesindeki Gilyaklarda görülmü~ olan; aymm benliginde kutsal bir yaratJ. gm varhg1n1 t asanmlama sonucu aymm avlanmas1, bak1m1, beslenmesi,
bir konuk gibiag1rlanmas1; ondan özür dilenerek ayinsel bir törenle
öldürülmesi; etinin, kemiklerinin, postunun büyüsel amac;larla kullamlmasJ gibi i~l em l e rin tümü.
14
,J
8
43 - babaerki [Alm. Vaterherrschaft, Patriarchat] [Fr. patriarcat] [ing. patriarchate] [es. t. peder~ahilik]: Yetkenin, akrabaltgm, evliligi n erkek
· (baba) soyu t;izglslne göre stkt bir bil;imde düzenl enmesl (BIJ terlm bugün
arttk budunbilimde kullamlmamaktad~r).
44 - babaerkil aile [Alm. patriarchale Familie] [Fr. fami//e patriarca/e]
[lng. patriarchal family] [es. t. peder§ohi ai/e]: Yetkenin babada toplandtgt aile.
45 - baba türesi [Alm. Vaterrecht] [Fr. droit paternel] [ing. fother right]
[es. t. baba hukuku]: Soy t;izgislnin, kaltttn, babaltk görevinin baba soyuna göre hesaplandtgt ve erkege büyülc ayrtcaltklartn tantndtgt toplum düzeni.
46 - babayanh [Alm. vaterliehe Linie, p"atrilinieal] [Fr. patri/ineaire] [lng .
patrilineal] [es. t . baba hath]: Kaltt ili~kilerinde, akrabaltk ku rulu~lartnda, t;iftlerin evlendikten sonra nerede oturacaklart konusunda, soyun
hesaplanmastnda babadan yanaltgt önde tutan ve toplumsal yaptyt buna
göre düzenleyen.
·
..
47 - babayerli [Alm. patrilakal] [Fr., ing. patri/oca/]: Evlendi kten sonra,
. erkegin ailesinin bulundugu yere
yerl~en
(aile).
48 - bact karde~ evliligi [Alm. Geschwesterheirat] [Fr. marioge cansanguin]
[lng. brather sister marriage]: Soylu olduguna inantlan prens ya da kral
kantntn artltgtnt korumak amactyle bact kard~in birb_iriyle evliligi.
49 - bagd~tlc toplum [Alm. homogene Gesellschaft] [Fr. societe homogene]
[lng. homogeneaus society] [es. t. mütecanis cemiyetJ: Aynt tipte olan,
aynt gelenekten, aynt kökten gelen ve aralartnda t;ok az toplumsal ayrtm bulunan insanlartn olu~urduklart toplum.
SO - b;,_glama büyüsü [Alm. Bindezauber] [ing. binding spei/]: "Ki~inin asal
davrant~iartnl ktsttlamayt, eylemlerini yok etmeyi, biyolojilc ve fizyolojik gereksinmelerini engellemeyi amat;layan büyü türü.
51 -
balc~t:
Kazak ve Ktrgtzlarda ~amanlara verilen ad. a. bkz. kam,
~aman­
cthlc.
15
[52-62] baldula cvlerune
52- baldrzla evlenme [Alm., Fr. Sororat] [lng. sorarate]: . Erkegin, karrs1
sagken ya da öldükten sonra, karrsrnrn k1z: kard!!iiyle evlenmesi.
53 - balsa: Güney Amerlka'nrn yüksek yerlerinde ve kry1lar1nda ya~ayan
yerlllerin bir zamanlar hasrr demetlerinden yaptrklan sala benzer
t~lt arac1.
54 - Bantu alt-rrlcJ: Oogu ve Güney Afrika'da görülen; Sudan alt-rrkrna
girenlerden daha ac;rk deri rengi, ortay1 ~an boy ve Avrupahlarr and l·
ran ince yüz: c;izgileri gibl öz:elliklerle rralanan ve zenci rrkrna giren alt
rrk. a. bkz. Nilot alt·Jrkl, Sudan alt-JrkJ.
55 - ban~ ag1zhg• [Aiin. Friedenspfeife] [Fr. Chalumet] [lng. peace pipe]
[es. t. sulh ag1zl1g1]: Bayram, tören ve konukluk s1ras1nda b~kanlarrn
ic;tigl, barr~l ve dostlugu simgeleyen; Kuz:ey Amerika yerlilerinin, ucunda lülesi bulunan süslü uzun ag1zllgr.
56 - b~ baglama [Alm. Kopfbinden] [Fr. bander Ia tete] [ing. head binding]:
B~1 vealm, yas, din adamhgr, §eflik belirtisi olarak bez, örtü, kum~ parc;asl, yaprak, ot ile sarma.
57 - .b~hk [Alm. Brautpreis] [Fr. prix d'achat de Ia femme] [lng. brid price]:
Hem k1zm ailesinden ayr1lmas1yle yitirilen i§gücünü kar~1lamak, hem
de kadrnm durumunu ve evliligin sürüp gitmesini güven altrna almak
gibi ikili bir i~levi amac;layan, erkegin evlenmek ic;in k1zrn ailesine verdigi para, hayvan ya da özdeksel degeri olan nesneler.
58 - b~yüzme [Alm. Skalpierung] [Fr. scalpe] [lng. scalping] : Utku belirtisi olarak, öldürülen dü~manm b~mln derisini yüzme.
59 - batik: Ak kum~ üzerine c;iz:ilen bezegin boyanacak bölümlerinin bo~
brrak1lmas1, boyanmayacak bölümlerininse eritilmi~ balmumuyle kapatllmas•yle Cava' da, · Hindistan'da. Malezya'da uygulanan basma ve
lpekli kum~!an boyama teknigi. a. b kz. ikat.
60 ":' benzetmeli büyü [Alm. Nachahmungsmagie] [Fr. magie imitative]
[ing. imitative magic] [es. t . taklit büyüsü]: Bir olaym, bir insanrn, bir
hayvanrn, bir durumun, bir i~lemin vb. simgesel ya da gerc;ek benzet imini yaparak aslml etkileme amacrnl güden büyü türü.
61 - be~ilc kertmesi [Alm. Kinderverläbnis] [Fr. mariage d'enfants] · [ing.
child marriage]: ikl aile arasrndaki dostlugu ve s1k1 ili~ldyi daha da peki~tirmek amac1yle, allelerden birinin c;ok küc;ük y~taki kiZJnl ya da
oglunu ötekinln c;ocuguyle Herde evlendirmek üz:ere sözre baglama
·
ya da n i~anlama.
62 - betimsel budunbilim [Alm. beschreibende Völkerkunde, Ethnographie]
[Fr. etnographie] [ing. etnography] [es. t ..tasviri etnoloji, etnografya]:
16
bo!linan<; [63-70)
Türlü halklann özdeksel ve tinsei kültür ögelerini, kurumlarlnt dizgeli
bir bio;lmde betimleyen budunbilim dah .
. 63 - beyaz 1rk [Alm. Europoide, weisse Rasse] [Fr. race blonche] [lng. white
race] : Büyük o;ogunlugu Avrupa'da bulunan; ao;tk renf< deri, bukleli
ya da ao;tk renk sao; ve bir bölügü ac;il< renk göz gibi b~hca özelliklerle
tralana n üo; büyük ana arktan biri. a. bkz. Al<deniz 1rk1, Alpli 1rk,
Dinarik 1rk, Dogu-Avrupa 1rk1.
64 - bio;im ölo;ütü [Alm. form oder Quolitätskriterium] [Fr. criterium de Ia
forme) [lng. quolity-criterium] [es. t. ~eki/ krstasr]: F. Ratzel'in (1844
-1904), birbirlerinden uzak bölgelerde ya da katalar da bulunan özdeksel kültür ögeleri arasandaki trasal bio;im benzerliklerinl saptamak
amacayle kullandtgt öl~üt.
65 - bireysel totemcilik [Alm. lndividualtotemismus] [Fr. totemisme individuell [ing. individual totemism] [es. t. fert totemizmi]: Bir ki~iyle bir
hayvan ya da bitki arastndaki gizemsel, büyüsel bag; kar~ah kh gözetme
ve dostluk tasanmana dayanan yazgt birligi inanct; bu tasanm ve inano;
o;evresinde toplana n görevler, kao;anmalar, i~lemler. a. bkz. öteld ben.
66 :. bi r likduygu büyüsü [Alm. sympatische Magie] [Fr. mogle sympathique]
[lng. sympathetic magic) [es. t. sempatik maji]: Birbirleriyle ilintill olan
nesnelerin özdeksel ilinti ve baglanta ortadan kalksa bile yine de birbirlerinl etkileyecekleri ilkesine daya nan büyü türü. a. blu. benzetmeli
büyü, dol<unum .büyüsü.
67 - birlil<te. ya~ay1~ [Alm., Fr. Symbiose] [ing. ~;ribiosis] [es. t.·simbioz]:
Degi~ik ekonomik yaptda iki toplulugun kar~ahiJ1 o;tkarlanndan dolaya
bir arada y~amaya yöneli~ieri; bunun dogal sonucu olaraktopiuluklardan birinin duruma göre ötekinin egemenligine girmesi, uydusu
olmast (Budunbilimde bu durumun belli örnegi Zeneilerle pigmeler
arasanda görülür) .
68 - biyolojik antropoloji blc.z. fiz il<se l insanbilim.
69 - bizon kültürü: Bir zamanlar göo;ebe preri yerlilerinin (Kuzey A merika'da) ekono mi k, t oplumsal ve dinsel y~amlarand a büyük öne m ta~·yan Am e rikan mandasman (Bison americanus) o;evresind e o lu ~turduk­
lara kültür.
70 - bö~inano; [Alm. Aberglaube] [Fr., ing. superstition] [es. t . battl itikot):
Korku, umarstzh k, o;ag r1~ 1 m gibi ruhsal nede nle rle beliren ; gelecegi
bilm ek ist egiyle ki mi rastlanttsal be nzerlilderi iyili k ya da kötülügün
önbelirtil e ri olarak degerlend iren; bilimin ve geo;erli bir di nin kabullenmedigl d ogaüstü güo;le rin varhgtnt tasaramlayan, ku ~akta n ku~ag a
geo;en · ya nh ~ inanmalar.
17
[71-78] :bölgesel budanbillin
71 - böigesei budunbilim [Alm. regionale Ethnologie, Volkskunde] [Fr.
72 -
73 -
74 -
75 -
76 -
ethnalogie regionale] [lng. regional ethnalagy] : Uygar bir halktn, bir ulusun ya da bunlartn bir bölümünün y~am1n1, kültürünü inceleyen bilim
dah {Bu terim Avrupa'da folklor (= halkbillm) teri minin yerini almak
egilimini göstermektedir).
budunbilim [Alm. Völkerkunde, Ethnologie] [Fr. ethnalagie] [ing. ethnafagy] [~. t . etr.afoji]: Özellikle ilkel diye nitelenen budunlann, ama
son otuz k1rk y1ldan beri ilkel diyemeyecegimiz toplumlann özdelcsel
ve tinsei kültür ögelerini dizgeli bir bic;imde ac;1klayan; türlü kültürler
arastnda kar§lf~tlrmal ar yapan, insanhgm kültür tarihini ac;•klamaya
c;ah§an, kültürel göc;leri ve kültürün gene[ geli§me yasalanm ara§tlran
bilim.
budunbilim atlaslar1 [Alm. völkerkundliche Atlanten] [Fr. atlas d'ethnalogie) [ing. atlases af ethnalogy] [es. t. etnofoji atlaslan]: Yeryüzünün
türlü bölgelerindeki göc;leri; bu göc;lere bagh olarak yer degi§tiren
kültür ögelerini; kültürel ögelerin ko§utl uklarm1 ya da herhangi bir
kültürü olu§tUran ögelerin, kurumlann, karm~alarm dag1hm1n1 saptamak amac1yle d.üzenlenen atlaslar, haritalar.
budunbilimci [Alm. Völkerkundler, Ethnalag] [Fr. etnafogue] [lng. ethnologist] [es. t. etnolag]: flkel olarak nitelenen b udun larm kültürleri ni
ar~t1ran ve inceleyen uzman ki§i, bu alanda ögretim yapan üniversite
üyesi.
·
budunsal birlik .[Alm. ethnische Einheit) [Fr. union ethnique] [ing.
ethnic saciety] [es. t. etnik birlik]: Ayn• dili konu§an ve aym kültürü
ta§1yan insan toplufugu.
bütünle§me [Alm. Vervollständigung, Integration] [Fr. integration] [ing. ·
integration] [es. t . entegrgsyon]: Killtür d egerlerlnln, budunsal azmh klarm, toplumsal öbeklerin bir bütüne ahnl§ l, bir. büt üne dönü§mesi.
77 - büyü [Alm. Zauber, Magie] [Fr. magie] [ing. magic] [es. t. sihir): Birtaklm dogaüstü güc;ler, gizemsel sözler, kutsal say1lan nesneler araclhg•yle insanlarl, dogay1, doga yasalanm etkilemek, istenilen §eylerl elde
etmek ic;in büyücülerce belirli kurallara ve tekniklere uygun bir bic;lmde uygulanan verimsiz, bo§ eylem ve i§lemler. a.. bkz. ak büyü, av büyüsü, benzetmeli büyü, birlikduygu büyüsü, edilgen büyü, etken büyü, lca r a büyü.
·
78 - büyük aile [Alm. grossc Familie] [Fr. famillc large] [ing. extended family]: Büyükbaba ve büyük anne ile ev.li ogullarmm, bunlann kanlannm ve c;oculdannm birlikte olu§turd uldan, aym zamanda geni§ alle
diye de adland1nlan topfumsal ve ekonomik birlik.
18
c
79 - canc1hl~ [Alm. Animismus] [Fr. animisme][ing: animism][es. t. animizm] :
E. B. Tylor'un (1832-1917); dinin geli~imini ac;lldamaya yönelik kurammda birind basam~k olan ve yalmzca Insanfarm degil, bitkilerln, nesnelerin ve dogal belirtilerin de canlan oldugu tasar1mlanan dinsel dünya
görü~ü (Bu görü~ bugün arttk budunbilimde ge~erli sayllmamaktadtr).
a. bkz. canclhl< öncesi.
80 - canc1hl< öncesi [Alm. Preanimismus] [Fr. preanimisme] [ing. preanimism]
[es. t. preanimizm]: Kimi bilginlere göre, dinin geli~iminde, cancthk
tasanmmdan önce gelen evre. a. bkz. canc1hk.
ß1 - canlandlrmaclhl< [Alm. animatismus] [Fr. animatisme] [ing. animatitism] [es. t. animatizm]: E. B. Tylor'un (1832-1917), dinin kökenini
a~lldadtgt cancthk kuramtnln ikinci a~amasl olan ve ki~lnin, ttpkt ~ocuk
gibi, c;evreslni ve dc;>gayt dolduran nesneleri canhymt;;c;asma alg1ladtglnt
ileri süren görü~.
82 - einsei
i~
bölümü bkz.
i~
bölümü .
83 - einsei örgen l<öreltme [Alm., Fr. , ing. lnfibulation] [es. t. hadtm etme]: Cinsel birl~meyi önlemek lc;in kadtn ve erkek einsei örgenlerini
bp i~i göremei duruma sokma k1lg1S1.
84- einsei ~enlil< [Alm., Fr. Orgie] [ing. orgy] [es. t. orji]: Ürünü bolla;;ttrma amactyl e dü:z:enlene n törenlerde ve ürün alma strasmda yasaklann
ortadan kalkarakortakla;;a einsei birle~melere de k varan ta;;ktn eglence;
bir tür fuhu~.
85 - eins totemeiligi [Alm. Geschlechtstotemismus] [Fr. totemisme de sexe]
[ing. sex totemism]: Bir klanm ya da yer e l bir öbegin erkeklerinin ayrt,
kadtnlannm ayrt bir toteme baglan1~1 .
.-:/
19
..
·C
86 - ~aparc1hl< [Alm. A/benismus] [Fr. albinisme] [ing. o/binism] [es. t.
albinizm] : Cilde renk veren madde eksikligi nedeniyle beyaz sa~IJ.
beyaz kCijh, beyaz ldrpikli ve krrmrzr gözlü olan kimselerln ugur ya da
ugursuzluk getirecegine; bilinmeyenden, ge!ecekten haber verecegine ;
gömü!erin yerlerini bu!acagrna dayah inan~.
87 - ~apra:z: yegen evliligi [Alm. kreuz Vettern-Bosenheirot] [Fr. moriage
entre cousins croises] [lng. cross-cousin morriage]: Hala krzryle dayr oglunun ya da ha!a og!uy!e dayr !~rzrnrn blrb.irleriy!e ev!enmesi a. bkz.
ko~ut yegen evliligi.
88 - 5el<irdek aile b!a. kü~ük aile.
89 - ~evrebilim [Alm. Ökologie] [Fr. eco/ogieJ [ing. eco/ogy] [es .t. ekoloji]:
Canh!arrn y~adrk!arr c;evrey!e olan ka~rhkh i!i~kilerini lnce!eyen
bilim.
90 - ·~evre kuram1 [Alm. Milieutheorie] [Fr. theorie du milieu] [lng. environment theory] [es. t.. muhit nozoriyesi] : Bir ha!krn ya da blr toplumun
kü!türünü etkileyen etmenlerin b~rna cografyay1 ve ikllmi a!an kuram.
91 - ~ift~ilik [Alm. Ackerbau] [Fr. ogriculture] [ing. forming] : Toplaylcrhk
ve avcrhktan ge!i~igi sanr[an, genel!ikle hayvancrhkla birlikte yaprlan
ekonomi bic;imi.
92- ~obanhk [Alm. Hirtentum] [Fr. e/evog~] [lng. postorolism]: Genellikle
c;iftc;ilikle birlikte yaprlan, hayvan beslemeye dayanan ve smrrh bir
toprak üzerinde göc;ü gerektiren ekonomi bi~imi.
93 - ~oke~ evlilik [Alm. Vielehe, Polygamie] [Fr. polygomie] [lng. polygomy]
[es. t. poligomi]: Bir erkegin blrden ~ok kadmla ya da bir kadmm birden c;ok erkekle kurdugu ev!ilik. a. bkz. ~ok erkekle evlilik, ~ok
lcadmla evlililc.
94 - r;oklcar1hhk [Alm. Vielweiberei, Polygynie] [Fr. pofygynie] [ing. polygyny] [es. t. tooddüd-i zevcot]: Bir erkegin sadece einsei etmenle degil,
aynr zamanda i~ güdinü artrrmak, top!uluk i~inde degerinl yükseltmek,
c;okr;a c;ocuk sahibi olmak amacryle birden c;ok kadmla kurdugu evlilik.
20
~urunga
[95-98]
'95 ..:. t;okl<ocahhk [Alm. Vielmännerei, Polyandrie] [Fr. Polyandrie] [lng.
palyandry] [es. t. paliandri]: Kadrn azlig1 ve yoksullu k nedenlyle bir kadl·
nrn tki üc; karde~le sürekli ya~amas1 ve ekonomlk birlik kurmas1yle
olu~an evlilik.
96 - t;oktanr1c1hk [Alm. Polytheismus] [Fr. palytheisme] [lng. palytheism]
[es. t . kesreti ifiih, paliteizm]: Türlü bic;imlerde tasar1mlanan ve türlü
i~levl eri olan birde n c;ok tannya inanma; bu inanma c;evresinde toplanan kutsal törenler, t aprnmalar ve i~lemler.
97 - t;özme büyüsü [Alm. lösezauber] [Fr. denoument magic] [lng. unbin·
ding spell]: Büyüsel yolla. bagland1grna ina01lan kimseyi kilitli, kapall
nesneleri ac;ma ve örgüleri, dügümleri c;özme gibt bagla.ma l§leminin
te.rstni yaparak kurtarmay1 ama:c;layan bü.yü türü.
98 - t;urunga: Avustralya yerlilerinln erginleme törenlerinde, dinsel bayramlarda kullandlklan sert agac;t;n ya da t~tan yapllma, düz ve uzun,
üzeri efsane atalanmn ve dogaüstü yarat1klarm güc;lerini simgeleyen
geometrik bezemelerle bezenmi~ kutsal a rac;larrna verdi klerl ad.
21
D
99 - dans [Alm. Tanz] [Fr. danse] [ing. donce] : Ki~i nin, tinsei durumunu birtakJm _gövdesel devinimlerltl a~1ga vurmas1.
100 - dar aile bkz:. kücrük aile.
101 - Darwincililc [Alm. Darwinismus] [Fr. Darwinisme] [ing. Darwinism]
[es. t. Darveniye, darvinizm]: T ürlerin anq~k degi~meler sonucu olu~­
tugunu ileri süren lngiliz bilim adam1 Ch. Darwin'in (1809-1882) ögretisi.
102 - dayaerki [Alm. Onke/herrscha(t, Avunculat] [Fr. avuncu/at] [ing. avunculate] [es. t. avunkulat]: Ana türesi temellne göre düzenlenmi~ c;ogu
toplumlarda c;ocugun baktmlnJ, geleneiesei egitimini day1n1n üzerlne
almas1; b~ka blr söyleyi~le day1n1n baba yerine ger;mesi.
103 - dayayerli [Alm. avunkulokal] [Fr., ing. avunculocal]: Evle~dikten sonra,
erkegin day•s•mn yan1na yerl~en (aile).
104- demir [Alm. Eisen] [Fr. fer] (ing. iron] : Saglamhk, dayan1khl!k gibi
özelliklerinden dolay1 c;ogu halle .inanmalannda ve büyüsel i~ l em l erde
kullanJian maden.
105 - demografi bkz. nüfusbilgisi.
106 - dendrokronoloji bkz. agacr
y~lama.
107- deri kayal< [Alm. Fellboot] [Fr. canot en cuir] [ing. skin canoe]: Kutup
bölgesinde kullanllan, agat;tan ve balina kemiginden üzerine fok ballg1
derisi gec;irilerek yap1lan kay1k. a. bkz. kayak, umialc.
108 - dev!iirmecililc bkz. toplayacahk.
109 - dJ!ievlilik [Alm. Aussenheirat, Exogamie] [Fr. exogamie] [ing. exogamy]
[es. t. ekzogami]: Daha c;ok totem lnancmdaki ldanlarda görülen ve
evlenecek kimsenin, e~ini, üyesi bulundugu klan1n d1~1ndan sec;mesi
kurahna dayah evlililc
110 - diakronik yöntem bkz. tarihsel yöntem.
22
dua [111-122]
111 - difüzyon bkz. yay1lma.
112 - difüzyonizm bkz. yay•lmac1hl<.
113 - .Dinarilc trlc [Alm. dinarische Rasse] [Fr. race dinarique] [ing. Dinaric
race]: Beyaz 1rka giren, koyu kahverengi yat1k sa~, koyu kahverengi
göz, uzun ve ince boy, k1sa kafa, uzun yüz, yüksek ~ene, büyük, kartal
burun gibi özelliklerle 1ralanan ve B_atl Balkan daglarmda yogunluk
kazanan 1rk.
114 - din budunbilimi [Alm. · Rellgionsethno/ogie] [Fr. ethno/ogie rellgieuse]
[ing. religious.ethnology] [es. t." din etno/ojisi] : llkellerin ·inan~lartm, yüce
varhklartnl , dogaüstü güc;lerini, efsanelere dayah dünya görü~lerini,
büyülerini; dirisel ki~ilerini, kutsal törenlerini, taptnaklartnt vb. lnceleyen ve genel budunbilim ic;inde yer alan a~tJrma alam.
115 - diptarih [Alm. Vorgeschichte] [Fr. prehistoire] [ing.~history] [es. t.
prehistorya]: 1. Yazth belgelerin ortaya c;tkmastndan öncekllnsanhgln
·· tarihi. 2. J<azilar sonucu elde edilen bulgulart degerlendirerek bu· tarihi aydmlatmaya yönelik billm.
116 .-
di~ bic;im i degi~tirimi [Alm. Zahnde(ormption] [Fr. deformation dentaire] [ing. tooth deformation] [es. t. di~ deformasyonu]: Di~leri sivriltmek, ktrmak, madenlerle kaplamak ve boyamak yoluyle onlarm dogal
bi~iminl bozma, degi§tirme i~lemi.
117 - dogaya bagh hallclar blcz. ilkel halldar •.
118 - Dogu-Avrupa 1riC1 [Alm. Osteuropoid] [Fr. race Ouest-Europeenne]
[ing. East-European race] : Beyaz 1rka giren, Kuzey ve Orta Polonya "ile
Rusya'da yaygm bulunan i sart, külrengi yattk ve yumu~ak sa~, gri-mavi
göz, ac;tk renk deri, orta boy, k1sa kafa, geni~. kemikli yüz, k1sa, ic;
bükey burun gibl özellilderle tralanan trk.
119 - Dogu Balt11< 1rk1 blcz. D"Ögu Avrupa trkt.
120- Dolmen blcz.
~gömüt.
121 - dövmecilil< [Alm. Tautauierung] [Fr. tatouoge] [ing. tattooing] [es. t .
totuaj]: Dlnsel, büyüsel amac;larla ya da güzellik Ic;in deriyi slvri u~lu
el ara~lar~yle y1rtarak ya da lceserek buralara ot köklerinden ve isten
elde ediien boyalar sürerek bezeme.
122 - dua [Alm. Gebet] [Fr. priere] [ing. prayer] : Tek ki~inin ya da din adamlartnca yönetilen tapmmaya, kutsamaya ve dinsel törene katilan ki~i­
lerin; yüce .varhklann, dogaüstü gü~lerin yard1m ve acJmalarJnt saglamalan, onla.n yumu~atmalan I~in seslenl~[eri, yakar1~lan.
23
[123-126] dul k a dm
123 - dul kadm [Alm. Witwe] [Fr. veuve] [lng. widow]: Kocasmr ölüm yoluyle yitiren, bundan do!ayr top!um un bu durumda koymu~ oldugu kurallarr, kac;mma!arr uygulamak zorunda olan kadrn.
124 - Dulc-Duk birligi [Alm. Dukdukbund] [Fr. societe Douk-Douk] [ lng.
Duk-Duk society] : Yeni Britanya, Yeni lr!anda ve Gazelle yarrmadasrndaki ergin erkek!erin kurdu!darr, b~ lang rc;ta toplumsal düzeni korumaya yönelikken, giderek bu nite!igini yitirip yrldrrrcr ve üyelerine özdekse! yarar sag!ayrcr bir rraya bürünen giz!i birlik.
125 - dügüm atma [Alm. Knoten] [Fr. nouer] [lng. knotting]: Büyücülü kte
ki~iyi eyleminden ahkoymak, bag!amak amacryle üzerine dua!ar ve büyüsel sözler okunan ip, sicim, urgan, sa~ gibi nesne!eri dügümleme.
126 - dünya agac1 [Alm. Weltbaum] [Fr. o,rbre du mond] [ing. tree ofworld]:
insanrn ve evrenln sü rek!i olal!lk yenilenmesiy!e ölümsüzlük tasarrmrna
bagh olan; yeryüzüyle gökyüzü arasrnd3. merdiven gibi kullanr!an; kö kleri yeraltrna uzanan, dallarrnda ~ocuk ruhlarrnm egle~ti k lerin e lnanrlan efsane agac1. a. bkz. ya~am agac1.
24
E
127 -
ebelcu~ag1
bkz. aii<Jrn.
128 - edilgen büyü [Alm. passive Magie] [Fr. magie passive] [lng. passive
magic] [es. t . pasif maji]: Zararll dr~ etkileri uzakl~trrmaya, bu zararlardan kac;rnmaya ve bunlara ka~r savunmaya yönelen büyü türü.
129 - efsane [Alm., Fr. Mythe] [ing. myth]: Tanrrlarrn, insanlarrn, kahramanlarrn ve evrenin yaratrh~rnrn yanr srra ilk günähr, ilk ölümü, tufanr,
tanrrlarrn insanlarr nasrl. cezaiandrrdrldarmr, ikinci planda ise avcrllgm
ve hayvancl!rgrn b~langrcrnr, bitkiferden nasrl yararlanrldrgrnr, at~in
ilk kez elde edili~ini, einsei hayatrn b~langrcrnr; llk ailenln, törele rin
ve toplumsal kurumlarrn ortaya c;rkr~rn r konu edlnen; bunlarr destansr
ve ~ilrll bir dllle anlatan, c;ogu zaman kutsal sayrlan öyküler.
130 - efsanebilirn [Alm., Fr. Mythologie] [lng. mythology] [es. t. mito/oji]:
Efsanelerln tümünü ic;lne alan ve onlarr dlzgesel bir bic;imde inceleyen
bilim dall.
·
131 - egitlrn [Alm. Erziehung] [Fr. education] [ing. education]: ilkellerde
c;oculdarrn Herde yapacaklarr l~leri, görevlerl, davranr~ blc;imleriyle
ilgili olarak onlarrn erglnlik c;agrna girlnceye dek aileleri, akrabalarr ve
toplumun y~ll üyelerince geleneklere uygun bic;imde egitilmeleri,
yetl~tirilmelerl.
·
132 - ekonorni
bi~irnleri
133 - ekzogami bkz.
bkz. avcrhk, toplay•c•hk,
d1~tan
~iftc;ilil<,
t;obanlrk.
evlenrne.
134 - elegirnsagrna bkz. alkern •.
135 - elima: Kongo'daki Mongo ve Kundularrn yeterlegi, becerlyi ve c;ocuk
Y,apmayr etklled.iglne lnandrklarr glzemsel gücün adr.
136 - endegarni bkz. ic;ten evlenme. ·
137 - erginterne törenleri [Alm. Reifezeremanien] [Fr. rites de puberte]
[ing. rites of puberty] [es. t. erginterne seremoni/eri]: Ergln y~a giren
c;ocuklarr toplumun gerc;ek üyesl yapmak ic;in, onl<1rr dinsel ve dünyasal
bilgilerle .e gltme srrasrnda düzenle nen töre nler.
2S
[138-147] ergo1oji
138 - ergoloji [Alm., Fr. Ergologie] [lng. ergo/ogy]: Özdeksel kültür ürünlerini, yap1m1ndaki teknik degi~ meleri i~ine alan bilgi, beceri.
139 - erleekler birligi [Alm. Männerbund] [Fr. societe des hommes] [lng.
society of men] : Anaerkil top! um düzenine l<ar~l ~1kmak i~in bir topfulugun yeti~lcin erkeklerinln toplumsal ve kuttörensel ama~larla olu~­
turduklan biriik.
140 - erleekler evi [Alm. Miinnerhaus][Fr. maison des hommes][ing. hause of
men] : Özellikle O kyanusya adalarmdaki yerliler arasmda yaygm bulunan, i~lerinde türlü toplumsal, lcutsal ve dinsel toplant1lar yap1lan, yeti~kln erlceklerin d1~mda, kadmlar<l ve ~oculd ara yasak olan ev,
141 - erlcek lohusahg1 [Alm. Männerkindbett] [Fr., ing. couvade] [es. t .
kuvad]: <;ocuga ve anneye sat~acalc olan kötü ruhlan, cinleri yamltma
ve ~ocukla baba arasmdaki lli~kiyi peki~tlrme amac1yle kocamn, dogum
öncesi, dogum s1ras1 ya da dogum sonras1 c;ocugu doguran kendlsiymi~
gibi davranmas1, lohusamn yerini almas1.
·
142 - esrime [Alm. Ekstase] [Fr. extase] [ing. ecstasy] [es. t. vecde ge/me]:
Dinsel, büyüsel ve gizemsel ug~1 alanlanndaki din adamlarm1n, büyücülerin, dervi~lerin, özellikle ~amanlarm tannlarla, dogaüstü gü~lerle,
kutsal nesnel.e rle özde~le~mek; saynlan sagaltmak, büyü yapmak, gefecegi okumak vb. ic;in gövdesel devini mlerden, kutsal sözlerden, o ru~­
lardan, müzikten ya da uyu~turucu blt ki ve ilac;lardan yararlanmalc
·
yoluyle ic;ine dü~tükferi. ·gec;ici ruhsal durum.
143 - e~ cinsel ili~lci [Alm. Homosexualität, Päderastie] [Fr. homosexuolite]
[lng. homosexuolity] [es. t. homoseksüellik] : ltkellerdeki "erkekler birligi ve gizli dernek" üyeleriyle ~amanlar arasmda rastlamlan, salt cins.el
sapma a~1smdan ele allnmas1 dogru olmayan, özelllkle ~amanlarda i~in
ic;ine lcuttörensel etmenlerin de kar1~t1g1 , erkekler arasmdaki einsei
ili~kl.
144 -
e~zamansal
yöntem [Alm. synchronische Methode] [Fr. methode synchronique] [lng. synchronic method] [es. t . senkronik metot] : Bel.irli bir
zaman ic;inde olgulan bütünüyle ele alan
yald~1m
yolu.
145 - etlcen büyü [Alm. aktive Magie] [Fr. magie active] [ing. octive magic]
[es. t . .alctif majl]: Doga olaylar1n1 etkileyerek buyrugu aitma almaya
yönelen ve sald1rg~n bir özellik t~1yan büyü türü.
146 - etnografya bkz. betimsel budunbilim.
147 - etnoloji bkz. budunbilim.
26
evrimcilik [148-151]
148 - etnosantrizm bkz. halkbencilik.
149 - evlät edinme [Alm., Fr., ing. Adoption] : Bir kimseye, öz t;ocuguna verdigi hakk1 verme, onun bakJmJnl ve yeti~tirilmesini üstüne alma.
150 - evrendogum [Alm. Kosmogonie] [Fr. cosmogonie] [ing. cosmogony]
[es. t. k1yäniyat, kozmogoni]: Budunbilimsel anlamda, evrenin dogu~u­
nu, var olu~unu, yarat1h~m1, geli~imini ilkel efsanelere dayah .ol:~rak
a~1klama.
151 - evrimcilik [Alm. Evolutionismus] [Fr. evalutionnisme] [ing. evolutionislri] [es. t: tekämü/iye]: Kültür tarihi ar~t1rmalarma dogabilimlerine
özgü. görü~ ve yöntemleri uygulayarak kültürlerin ve kültür ögelerinin
geli~me basamaklanm ortaya koym:~ya t;ah~an ak1m; bu ak1m dogrultusuna yönelen a~tlrlcJ!ann · olu~turduklarl okul.
27
152- fallüs lcültü blcz.
153 -
feti~izm
blcz.
kam1~a
tapmma.
tapmcak~1hk.
154 - fiziki antropoloji blcz. fiziksel insanbilim.
155 - fizilcsel insanbilim [Alm. physische Anthropologie] [Fr. anthropologie
physique] [lng. physical anthropology] [es. t. fiziki antropoloji]: Kalit1m1,
1rklar1 ve insan kölceninin tarihini im:eleyen ve a~t1ran insanbilimsel
daI.
156 - folklor blcz. halkbilim.
157- fonlcsiyonalizm blcz. görevseleilik.•
158 - fratri [Alm., Fr. Phratrie] [lng. Phratry]: Kapah bir yerl~im alanmdalci
klanlarln birl~erek olu~turduklan toplumsal birlik; jens ile tribü arasmdaki arac1 halka.
159 -
fuhu~
blcz. einsei
~enlik.
160 - fücur blcz. yakmlararas1 einsei ili~ki.
161 - fücur yasag1 blcz. yakmlararas1 einsei
28
lli~ki
yasa[1.
G
162- gec;:ici siyasal örgüt: Avc1 ve toplayici topluluklarda b~ma buyruk
yerel öbeklerin gec;:ici süreler ic;:in olu§turduklan siyasal örgüt.
163 - gec;:ici tabu: Kabile b~k:mlan, din adamlan ya da büyü~ülerce bir kimsenin, bir bitkinin ya da bir-hayvanm gec;:ici bir süreyle b~kalarma yasaklanmasi.
164- gec;:i~ kuttörenleri [Alm. Übergangsriten] [Fr. r;tes de passage] [ing.
rites of passage] [es. t. gefii ritleri]: Insan ya~ammm dogum, erginlik,
evlenme, ölüm gibi önemli gec;:i~ dönemleri s1rasmda yap1lan dinse!,
büyüsel ve törensel i~lemler.
165 - gelenek [Alm. Überlieferung, Tradition] [Fr., ing. tradi!ion]: Sözlü ve
yaz1h olmak üzere iki bölüme aynlan ve bir toplumda ku~aktan ku~aga
ge,.en kültür kaiitlatJ, aii~kanhklar, ~ilgiler, töreler, davram~lar.
166 - ge.lenelcsel toplum [Alm. tr~ditio~ale Gesellschaft] [Fr. sodete traditionalle] [ing. troditional society] [es. t. geieneksel cemiyet]: Geni~ anlamiyle insan lli~ldlerinde geleneklerin egemen oldugu, c;ogunlugunun
okuma yazma bilmedigi ve nüfusun büyük bölümünün köylerde toplandlgl toplum.
167 -
geni~
aile bkz. büyülc aile.
168 - giyim [Alm. Kleidung] [Fr. habil/ement] [ing. c/othing]: Soguktan 'le
kötü havalardan korunma, süslenme, büyüsel inanc;lar ve utanma
duygusu gibi nedenler.le .ilkellerin gövdelerinin kimi yerlerini orten
hayvan derisi, kum~. ot, hayvan tüyleri vb.
169 - gizli dernek [Alm. Geheimb~nd] [Fr. sodete secrete] [ing. secret society] [es. t. gizli cemiyet]: Yeti~kin er.keklerin bir bölümünün bir araya
gelerek toplumsal ve dinsel toplant1lan yönetmek ic;in kurduklan der·
nek.
170 - gotul: Murya'h (Hindistan'daki budunsal gruplardan biri) genc; lmlarm
ve erkeklerin topluma uyabilmek ic;in gerekli olan her türlü ~ eyi ögrendikleri ve uyguladiklan topfanti evleri..
29
gösebelik [171-180]
171 - gös;ebelik [Alm. Nomadismus] [Fr. nomadisme] [lng. nomadism]: c;;:obanhga, avc1liga ve toplay1c1hga dayanan ekonomllc ya~amm gerektirdigi gezgincilik. a. bkz. yan gös:ebelilc.
172 - görenelc [Alm. Brauch, Gewohnheit] [Fr. usage, routine] [ing. usage] :
Bir §eyi görülegeldigi gibi yapma ah§kanl1g1.
173 - gövde boyama [Alm. Körperbemalung] [Fr. peindre Je corps] [lng.
body painting]: Ternelinde dinsel ve büyüsel ögeler yatan ve yas, sava§,
bayram, erginleme ve ges:i~ törenleri s1rasmda her renge b~ka bir anlam vererek gövdeyi boyama.
174 - gövde salcatlama [Alm. Körperverstümmelung] [Fr., ing. mutilation]
[es. t. müti/asyon]: Büyüsel ve dinsel etkilerle ya da güzellik amac1yle
gövdenin tüdü örgenlerinin dogal bis:lmini degi~irme, bozma, sakatlama i§lemi; IeuJak memelerini, burun kanatlar101, dudaklan ve s:eneyi
delme; parmaklar1, elleri, ayaldan sakatlama, kütl~tirme; dövme yaptlrma, yaralar as:t•rma; kafatasmm, di§lerin bic;imini bozma. a. bkz. di~
bis:imi degi~tirimi, dövmecililc, süslenme, yarayla bezenim.
175 - gös: 1<uram1 [Alm. Migrationstheorie] [Fr. theorie de l'emigration] [lng.
migration theory] [es. t. migrasyon teorisi]: Herhangi bir yerde yaratllan kültür ögesinin ya da ögelerinin göc; arac1hg•yle b~ka bir yere
gitml§ oldugunu ileri süren lq1ram.
176 -
göldcu~ag1
bkz. allc1m.
177 - görevselcililc [Alm. Funktionalismus] [Fr. fonctionna/isme] [ing. functiona/ism] [es. t. fonksiyonalizm] : . Y~ayan kültürlerin türlü kurumlan
arasmdaki dinamik, görevsel ili§kileri; bir kültür ögesinin yarat1h~
nedenini, bunun tüm kültür ic;indeki görev ini ara§tlran ve aydm latmaya
c;ah~an görü~; bu görü~ s:evresinde toplanan kimselerin olu~turduklan
okul.
178 - göz [Alm. Auge] [Fr. oei/] [ing. eye]: Belirli Insanfarm ya dä hayvanlann
ic;indeki etkili, s:arp1c1, hatta öldürücü olduguna inamlan gücü ya da
ak1m1 d1~a vurmasma arac1 olan örgen.
179 - göz boncugu: insam nazardan, kötü gözden koruduguna inam lan ve
bu amas:la daha s:ok s:ocuklarm omuzba~larma ve gömleklerinin yakalanna dikilen camdan yapllma, göz bic;imindeki boncuk. a. bkz. nazar.
180 - güs;s;ülük [Alm. Dynamismus] [Fr. dynamisme] [ing. dynamism] [es. t.
dinamizm]: ilkellerde degi~ik yerel adlar altmda görülen ve dogada var
30
~be§
1rlo. [181-182]
oldugu samlan, etkisi özellikle bellrli nesnelerde, hayva~larda ve insanlarda daha belirgin olan etkin y~am gücü tasan mt ve inanct. a. bkz.
elima, mana, manitu, megbe, orenda, valconda.
181 - güne~ dans1 [Alm. Sonnen tanz] [Fr. danse dil so/eil] [ing. sun dance]:
Kuzey Amerika yerlilerinin yaz ortastnda kutladtklart dinsel bayramlart strastnda, kutsal güne~ diregi c;evresinde yapttklan dans.
182 - Habe~ 1rlu [Alm. Äthiapld] [Fr. race Ethiopienne] [lng. Ethiopian race]:
Afrika'mn dogu bölgesinde, özellikle Hab~istan ovast ve Somali yartmadastnda görülen; ktrmtzt-kahverenginden kara-kahverengine kadar
d egi~en koyuluktaki deri, dar kalc;a, geni~ omuz, i!Jce beden, uzun kol,
uzun bacak, az_ktlh beden, ince dudak, uzun kafa, orta boy gibi özelliklerle tralanan; kara trka giren, ama karalarla beyazlar arastnda, ikisi
ortast bir özellik t~tyan trk.
31
H
183 - had1m etme bkz. einsei örgen köreltme.
184- halayerli [Alm. amitalaka] [Fr., ing. amita/ocal]: Evlendikten sonra,
erkegin halasmm yanma yerl~en (alle).
185- halk ·[Aim. Volk] [Fr. peup/e] [ing. people]: Belli bir ülkede y~ayan,
kan birligi t~1yan, ayn1 dlli konu~an, benzer y~ama ah~kanh k lanm
sürdüren, ortak bir tarihi olan insanlann olu~turduklarl büyü k birlik (Halk terimi aym zamanda; birbirlerinden dil ve köken baktmmdan ayr1 olan, ama ortak bir devlet yönetimiyle bi rle~mi~ bulunan ahall
.ic;in de kullamhr. Daha geni~ anlamda, bir ulusun belli· bir c;evresi
ic;inde y~ayan bölümü de bu terimle kar~tlamr: Anadolu halk1 gibi).
186 - halkbencilil< [Alm. Ethnazentrismus][Fr. ethnocentrisme][ing. ethnocentrism] [es. t . etnosontrizm]: Kimi halklarm kendilerini "insan", b~ ka
halklan da "barbar" olarak nitelemeleri; deg i~i k kültürlere bagl1 toplumlann kendi kültürlerinden olmayanlara kar§l takmd1klar1 üstünlük
tavn.
187 - halkbilim [Alm. Valksk~nde] [Fr., lng. falklare] [es. t : halkwyat, fo/k/or]: Belli bir ülkede y~ayan halkm kültür ürünle.rini; geleneklerinl,
törelerlnl, lnam~larlnt, müzigini, oyunlarm1, masallar1m, efsanelerlni,
türkülerini, geleneksel tiyatrosunu, halk hekimligini, konut yap1m1n1,
arac;-gerec;lerini vb. inceleyen bilim. a. bkz. böigesei budunbilim.
188 - hall< sagaltJcJhgl [Alm. Volksmedizin] [ing. fo/k medicine] [es. t. halk
tababeti, halk hekimligi]: Halktn, sayrthklarm nedenleri, belirtileri,
süreleri konusundaki görü§ ve inanr§lanyle sayrthklan gec;lrmek ve
onlan sagaltmak ic;in kullandtklarl yöresel lläc;larm, büyüsel ve geleneksel i~lemlerin, uygulamalarm tümü.
189 - halle
y~amm1 ara~tlrma
bkz. böigesei budunbilim.
190 - Hamatsa: Kuzey Amerika'ntn kuzeybatJ ktyrlannda y~ayan Kvakiutl'larm gizli blrliginin ad1.
32
hula danSt (191-201]
191 - hayvan kutsama [Alm. Animalismus] [Fr. anima/lsme] [ing. anima/ism]
[es. t. animalizm]: Avct killtUrf e rde ve avctltkta görülen, avcryle hayvan arastndaki büyüsel, .gize msel ve dinsel stkt ili ~ ki; bu ili~ki c;evresinde toplanan bilyilsel ve dinsel i~lemler.
192 - Heidelberg insam [Alm. Heidelbergmensch] [Fr. homme de Heide/berg]
[lng., Heide/berg mon]: Alt sene kemigi, 1907 yrltnda Heidelberg yakrnmda bulunan, yakl~tk olarak 300.000 ytl önce y~amt~ olan insan.
193 - heterizm bkz. özgür einsei
ili~ld
kuramt.
194 - Hoizan trkt [Alm. Khoisanische Rasse] [Fr. roce khoisan] [ing. Khoisan
roce]: Gilneydogu Afrika'da görülen; ktsa boy, ufak b~, kubbeli altn,
yasst yüz, geni§ burun, c;rktk elmactk kemikleri, Mogol'c;ekigini andrran
Hotanto c;ekigi, dt~a dönük olmayan etli dudaldar, sartdan baktr sarJsma
kadar degi~en deri rengi, yapagt sac;, ktlstz beden, c;ok gel i~mi~ steato·
piji gibi özelliklerle tralanan trk. a. bkz. Mogol t;eldgi, steatopiji.
195 - homojen toplum bkz. bagda~tl< toplum.
196 - homo sapiens [Alm. Homosapiens] [Fr. homo sopiens] [ing. homo
sapiens]: 1778 ytltnda Linne'nin homo sapiens adtnt verdigi, bugün yeryüzünde y~ayan insan trklarmtn hepsini ic;ine alan tür.
197 - Hotanto t;eldgi [Alm. Hottentottenfalte] [es. t. Hotanto p/isi]: Yukart
göz kapagrnrn gözün üstüne dü~il~ü sonucu göz ucunun ic; tarafa dogru
daralmast, göziln egri ve c;e kik bir durum almast.
·
/
198 - . Hotanto önlügü [Alm. Hottentottenschürze] [Fr. tab/ier d'Hotentot]
[ing. Hottentot apron]: Dogu ve Güney Afrika'daki zenc.i halklarda,
Kuzey ve Güney Amerika yerlileri ile Okyanusya adaltlartnda, ama
özellilde Hotanto ve Bu~manlarda kadmlarrn einsei örgenlerinin ic;
dudaldartnt güzellik ve olgunluk belirtisi olarak yapay bir blc;imde uzatmalart, geni~letmeleri.
199 - Hotanto plisi bkz. Hotanto ~eldgi.
200 - hubilgana: Tibet'de yilksek bir lamanm {dinsel ve siyasal b~ kan)
ölilmilnden son ra dogan c;oculdar arasmda n· gelecegin lamasmt sec;me k
ic;in izle nen geleneksel yolun adt.
201 - hula danst: Bugünkü hula danstyle yalmzca ad benzerligi olan; oyunculart gizli d e rneklere benzer derneiderde yeti~tirilen, tannlar ve
ba~kanlar onuruna yaptlan, Havai yerlilerinin bir zamanlarki dinsel
kökenli, ulusal danslart.
33
I
202- rrlc [Alm. Rasse] [Fr.,lng. race]: Kalltrms~[ rralan (der i, göz, sa'< r engi,
sac; bic;iml, b~ bic;imi, boy, kan grubu vb.) bir bi rlik gösteren [<i~ i[erin
olu~urduklan dogal topluluk. bkz. san rrk, beyaz rrk, kar a rrk.
203 - rrkbilim [Alm. Rassenkunde] (Fr. Racio/ogie] [ing. racio/ogy] [es. t.
JrkJyyat] : lrklann birblr!erinden ay rr yan[arr nr, dog u~un u, tarlhse! o[u§Umlan m, birbirleri arasrndaki ili~k lleri inceleyen lnsanbilimsel dal.
204- rshk c;alma [Al m. pfeife] [Fr. siff/et] [i ng. whist/ing]: Geceleyin c;allnd tgrnda cin leri c;agtrdtgma inantlan; uzaktan uzaga konu~ma aracr olarak
lcullamlan; lcrzlar ve erkelde r arasrnda arkad~llk kurmak ic;i n yararlanrlan, dudaklan büzerek ya da agtza par mak .s okarak c;tkartrlan ince ve
keslcin ses.
i
205 - i~evlililc [Alm. Binnenheirat, :. Endogamie] [Fr. endogamie] [ing. endogamy] [es. t. endogami]: Evlenecek kimsenin, e~ini, üyesi bulundugu
toplulugun ic;inden sec;mesi kurahn1 temel alan evlili k düzeni.
206 - idol bkz. put.
207 - iglu: Eskimolarln kar ve buz katmanlarlnJ sarmal bic;imde, ustaca bir
teknikle üst üste yerl~tirerek yaptlklan kulübe.
208 - ikat: ipliklerin boyanmak istenmeyen bölümlerinin agac; kabuklan,
yapraklar ya da balmumuyle sanlarak boyaya bat1nlmas1 yoluyle uygulanan, en c;ok da Endonezya'da (özellilde Sumatra'da), Siyam'da, Malaya'da ve Kamboc;ya'da yaygm olan bir tür boyama teknigi. a. bkz. batik, plangi.
209 ~ ikili düzen [Alm. Dualsystem] [Fr. systeme dualiste] [ing. dual system]
[es. t. iki/i sistem]: Bir yerl~me yerinin, bir tribünün ya da bir klantn
birblrine kar~lt IId Yil.rlma aynlmaslna, bölünmesine dayanan düzen.
210 - ilci s1mf düzeni bkz. ikili düzen.
211 - ilkel
dü~ünce
bi-;imi blcz. ilkel
dü~ünü~.
212 - iikel dü~ünü~ [Alm. primitive Mentalität] [Fr. mento/ite primitive] [lng.
primitive mentality] [es. t. iptidai zihniyet]: Geneillide el~tir i den yoksun olma; c;ocuk dü~üncesine benzeme ; bir sorunun aynnt1lar1 üzerinde
geregi kadar durmama; somutl~t1rma ve ki~ il e~tirnie egili mi gösterme;
neden ve sonuc; baglantiSißl c;ogunlukla c;agn~ 1 ml ara dayand1rma gibi
özelliklerle belirginlik kazanan ve ilkel diye nitelenen budunlara mal
edilen dü~ünce bic;imi.
213 - ilkel ekonomi [Alm. primitive Wirtschaft] [Fr. economie primitive]
[lng. primitive economy] [es. t. iptidai ekonomi]: Teknigin c;ok az geli~­
mi~ olmas1 nedeniyle dogaya üstünlük saglama olanaklar1n10 yetersizligi, uzmanla~manm bulunmay1~1, ekonomik birligin küc;üldügü gibi b~­
hca özelliklerle belirienen ekonomi bic;imi.
35
[214-220] illtcl halldar
214 - ilkel halldar [Alm. Naturvölker, Primitivviiikerl [Fr. peuple primitive]
[lng. primitive people] [es. t. iptidai ha/klar] : Budunbilim verilerine
göre dogaya s1k1 s1k1ya ~agllllklan; dogaya egemen olmak ic;in kullandlklan arac;-gerec;lerin, teknilderin yetersizligi; yaz1y1 bilmemeleri;
egitimde gelenegin önemli rot oynamasl; ortakl~a dü~ünc:e bic;imi gibi
özeiliklerle nitelenen halklar, toplumlar, budunsal toplululdar (Kuzey
ve Güney Amerika yerlileri, Eskimolar, Afrika Zenc:ileri, Pasifik Okyanusu adahlan ile bunlara bakarak c;ok dah~ ilkel basamaktaki Avusturalya yerlileri, Pigmeler, Bu~manlar, At~toprakhlar vb. gibi). Son
zamanlarda ilkel haiklar yerine "saf halklar", "dogaya bagh halklar"
adlannm kullamldlgl görülmektedir.
·
215 - illcel mimarhk [Alm. primitive Architektur] (Fr. architecture primitive]
[ing. primitive architecture] [es. t. iptidai mimarflk]: Dams1z kulübelerden, direkler üzerine kurulan barakalar.i; tek duvardan ibaret gölgeliklerden, ic;inde yüzlerc:e ki~iyi barmd1ran büyük evlere; magaralardan
c;ad1r-evlere; bunlarm yam s1ra teknik böJ.I<Imdan kusursuz, güzelduyusal yenden degerli olan yapllara kadar degi ~en bir tablo gösteren; toprak, c;amur, ah~ap, t~. kerpic;, kiremit, agac; lcabugu, deri, post, c;ay1r,
yapralc, sarm~1k vb. gerec;lerle yap1lan bar1nalc, yap1, ev ve konutlann
tümü.
216 - illcel sanat [Alm. primitive Kunst] [Fr: art primitive] [ing. primitive
art] [es. t. iptidai sanat]: llkellerin, güzelduyusal amac;tan c;ok dinse!
ve toplumsal amaca yönelik, görevsel nitelikteki sanat1.
· 217 - infibulasyon bkz. einsei örgen l<öreltme.
218 - insanbic;imcilik [Alm. anthropomorphismus] [Fr. anthropomorphisme]
[ing. anthropomorphism] [es. t. mü§ebbihe, antropomorfizm]: Yüc:e varllklarl ve tannlan insan bic;iminde tasaniTIIayan; insana benzer yetenek,
tutum ve davram~larla niteleyen görü~.
219 - insanbilim [Alm. anthropologie] [Fr. anthropologie] [lng. anthropology]
[es. t . antropoloji]: insanm kökeninl, biyolojik yap1s1n1, gövdesel özelliklerini, kültürlerini, toplumsal davranl§lanm vb. konu edinen ve bunlan lcendine özgü yöntemleriyle inc:eleyen bilim ..a. blcz. budunbilim,
fiziksel insanbilim, kültürel insanbilim, toplumsal insanbilim.
220 - insan cografyas• [Alm. Anthropogeograpfiie] [Fr. geogrophie humoine]
[ing. anthropogeography] [es. t. beieri cografya]: insamn yerl~tigi cografya bölgesine baghhgml, c;evrenin insanlarca degi§tirilmesini ve bunlarla ilgili türlü olaylan lnceleyen cografya dah.
36 '
i~
evlillgi [221-223]
221 - insandogum [Alm., Fr. Anthropo~onie] [ing. anthropogony]: il kel efsanelerin, insanlann kökenini, yaradili~rnl, ortaya ~1k1~1n1 konu edinen ve
a~1klamaya ~alipn bölümü.
222 - i~ bölümü [Alm. Arbeitsteilung] [Fr. division du trovai/] [ing. division
of /abour]: Bir toplumu olu~turan üyelerin, ailelerin ve toplulu ldarrn
i~leri aralannda bölü~meleri; toplumsal yerlerine ve biyolojik yapilarrna göre belirli i~ leri yapmalan.
223 - i~ evliligi [Alm. Dienstheirat] [Fr. mariage en service] [ing. marriage
·by ~e rvice]: Ba~lik veremeyecekdurumda olan erkegin, kayrnbabasrnrn
yanrnda belirli bir süre i~ görme kar~11ig1 kurdugu evlilik.
37
J
224 - jens [Alm. , Fr., ing. Gens] : Ortak bir atadan geldiklerini kabul eden,
kendi aralannda evlenmeyen ve kapah bir yerl~i m alanrnda oturan
insan toplulugu.
225 - jeofaji bkz. toprak yeme.
226 - jest [Alm., Fr. Geste] [ing. gest] : Dinsel, büyüsel ve törensel i~lemlerde,
oyunlarda, yemlnlerde, efsanelerin canlandrnlmasrnda simgesel ya da
benzetmeye dayah el, kol, gövde hareketi.
·
38
K
Tl.7 - lcadm lcay1g1 bkz. umialc.
228 - lcadmlar evi [Alm. Fraue~haus] [Fr. maison des femmes] [i ng. house
of women]: Evlenmemi~ gen~ kazlarm ya tek b~larma ya da toplu
olaralc ailelerinden ayr1 yatap kalktaldan ve gözetlmlerini dulb.rla· y~h
lcadmlarm üzerlerine aldalclarl ev, lculübe•
. 229 - lcadm maslcesi [Alm. Frauenmaske] [Fr. masque de femme] [lng. mask
ofwomen]: Kadmlarla alay etmek, onlara kü~ük dü~ürmek !~in erkeklerin
taktaklara mask~ler.
·
bi~imi degi~tirimi [Alm. Schädeldeformation] [Fr. deformation cränienne] [lng. "cranial deformatian] [es. t . kafatasl deformasyo-
230 - lcafatas1
nu]: Sargalamak, baglamak, tahtalarla sJI(I~tarmak, ovmak yoluy!e ~o­
cugun kafatasmm dogal bi9mi~i degi~ti rme ; ona istenilen bi~imi ve
güzelligi verme ka!gasa. ·
231 - kafatas1 maslcesi [Alm. Schädefmask] [Fr. masque de criine] [ing.
skulf mask]: Yeni Gine ve Ma!enezya adahlannm kimilerinde kuttörensel ama~!arla kul!amlmak ilzere lcafatasa kemik!erinden yapalan maskeler.
232- lcam: Türk budunlarmca
~amanlara
verilen ad. a. bkz.
~amancahk.
233 - lcam1~a tapmma [Alm. Phalfuskult] [Fr. cult de pha/lus] [ing. pha/Jic
cult] [es. t. fallüs küftü]: Tanmla ug~an hemen hemen bütün ilke!
budunlarda 'rastlanllan; bol ürün elde . etme ve dogurganhga artarma
inanc:ayle kam1~1n (erkek einsei örgeninin) ta~tan, aga~an, topraktan
ve madenden yap1lma benzerlerini kutsama, t apmma.
234 - kam1~ ipi [Alm. Penisschnur] [Fr. ficell e de penis] [ing. penis string]
[es. t. penis ipi]: Yerlilerin, erkek einsei örgenini u~ ICJSmmdan tutturup
yukar1 kaldardJklan bele bagh ince ip.
·
235 - lcam1~ kthfa [Alm. Penisfuteral] [Fr. etui de penls] [lng. penis sheat]
[es. t . penis kd1(1]: Yerlilerin, e rkek einsei örgeninf sakla,mak, korumak
39
[236-245] kan
ve zararll büyü/erin etklslne a~1k tutmamak inanctyle kabaktan, mercandan, kam1~tan ya da palmiye ~apraklan ndan yapttldan kthf.
236 - lcan [Alm. Blut] [Fr. sang] [ing. b/ood]: ilkellere göre insana gü~ ve dirim veren, ruhu bar1nd1ran, kötül~gü uzakl~ttran, pisligi arttan erginleme törenlerinde, kan kard~liginde, büyücülükte, beslenmede
önemli yeri olan SIVI .
237 - kan gütme [Alm. Blutrache] [Fr. vendetta ] [ing. blood vengeonce] [es. t.
kan ·davas1]: Aile üyelerinden ve akrabalardan birini öldüren kimseyi
ya da onun ailesinden, akrabalarmdan birini öldürmek yoluyle ö~ alma.
238 - lcanibalizm bkz. yamyamhlc.
239 - lcan karde~ligi [Alm. Blutsbrüderschaft] [Fr. (raternite consanguine,
alliance par Je sang] [lng. b/ood brotherhood]: lki l<i~inin bedenlerinin bi r
yerin·i ~izerek akttttklart kam birbi'rleriyl~ lcan~tlrmalanyle kurulan
ve her ilcisine d e gerc;ek lcarde~ler arasmdalci halc ve görevlerin tlpklstm yükleyen dostfulc bag1.
240 - lcara büyü [Alm. schwarze Magie] [Fr. f!1agie noire] [lng. black magic]
[es. 1;. kara maji]: Uygulama baklmmdan insanm y~amlna, saghg ma,
. mahna, mülküne, evine, hayvanlarma vb. zarar vernieye yönelen; benzetme ve dokunma ilkelerinden yararlanan büyü türü.
241 - lcara 1rlc [Alm. schwarze Rasse, Negride] [Fr. r.ace noire] [ing. b/ack
race] [es. t. siyah 1rk]: Büyük c;ogunlugunun Afrllca'da görüldügü; koyu
renk deri, ktvlrctk sac;, uzun kafa, geni~ burun, kalln dudak gibi
ba~hca özellilderle tralanan üc; büyük ana 1rktan biri.
242 - lcarbon- 14 blcz. radyolcarbon yöntemi.
243 - lcarde~lilc [Alm . Bruderschaft] [Fr. fraternite] [lng. brotherhood]: Efsanelerde, destanlarda ve masallarda karde~! er arastndaki yazg1 birligini
ve bag1n1 gösteren kavram. a. bkz. lcan lcarde~li gi.
244 - lcarga [Alm: Rabe] [Fr. corbeau] [ing. crow]: D ünyanm yaratth~tm ve
Insanfarm olu§umunu lco~u e~linen illcel efsanelerde önemli rol oynadtgma inamlan; masallarda, halk inanmalannda gelecekten ·hab er verici
olarak nitelenen; ötü~ünden, uc;u~undan, bir yere konu~undan kötülük
ya da iyilik getirecegl <;llcarllan ku~.
245 - lcar1 degi~ tolcu~u [Alm. Frauentausch] [Fr. echange des femmes] [ing.
wife exchange]: Konuk agtrlamanm ve dostlugu peki~tirmenin saygm
40
lo.rma [246-256]
bir belirtisi say1lan, öz:ellikle Eskimolarda yaygm olan, erkegin uzun
blr süre i~in kamm1 arkad~ma vermesi ya da onun karrs1yle degi~mesi.
246 - kar kulübesi bkz:. iglu.
247- kartal [Alm. Adler] [Fr. aigle] [ing. eagle]: ilkellerin efsanelerinde,
inanmalarrnda, dinsel yapmliirrnda ve sanatlannda dogaüstü ve tannsal
gü«;lerle dcinat1(m1~ olarak nitelendirilen; türlü cilaylann haberclsi olduguna inamlan ve totem hayvanlarr arasmda önemli bir yeri bulunan
ku~.
·
248 - kayalc: Ü~ dört metre uz:unlugunda ve yanm metre geni§ligindeki, iskeletinln aga~tan ya da balina kemiginden yap1ld•g•, fok ballg1 derisiyle
kapll, tel< ld§ilik Eskimo kay1gr.
249 - Jcaya resimleri bkz:. magara resimleri.
250 - kayak dernegi [Alm.- Bootbund] [Fr. socil!te de canot] [ing. conoe society]: K1y1 <;:uk~ilerinde dokuz ki~iden kurulan, aralarmdan birinin b~­
kanlrg•nda ava c;1k1lan ve avlanan deniz ürünlerini aralannda payl~an
dernek.
251 - kaymla evlenme [Alm. Schwagerehe, Levirat] [Fr. Ievirat] [lng: Ievirate]: Dul kadmm, ölen kocasmm karde~iyle evlenmesl.
252- kaynana z~r~Jtrs1 [Alm. Rassel] [Fr. crecel/e] [ing. rott/e]: <;:ogunlukla
dinsel törenlerde kullan1lan ve ic;inde cinlerin, ruhlarm bulundugu
kabul edilen; sapmdan tutulup h1zla «;evrildiginde kulak tlrmalay1c1
ses «;rkaran agac;tan yap1lma ara«;.
253 - kelle avC1hg1 [Alm. Kopfjagd] [ing. chasse aux tetes] [ing. head hunting]:
. Hem bollugu ve soyu ~ogaltacag1, hem de toplulugun gözünde deger
kaz:anacag1 inancma dayall olarak dü~manrn ya da b~ka bir kabile üyesinln b~1n1 kesme, koparma.
·
254 - lulavuz [Alm. Gewährsmann] [Fr., ing. guide] [es. t. reh~er]: Budunbilimsel alan a~tr rmalarmda a~tlrlc1ya yardrm eden, yol gösteren,
ara~trrrcryle a~trnlan böige insanlarr arasmda arac1llk yapan ki~i.
255 - lclmlz [Alm. Kymys] [Fr. koumys] [ing. kumiss, kumyss]: Orta Asya'da,
öz:ellikle Kazak ve K1rg1zlarda k1srak s ütünün elqitilmesiyle yaprlan;
günlük beslenmede, bayramlarda, §Öienlerde ve Vere min sagaltllmasmda kullan1lan ic;ki.
·
256 - lurma [Alm. Mischling] [Fr. mu/Otre] [ing. half-blood] [es. t. me/ez]:
Ailesi birbirinden ayrr 1rldardan geien ve h e r ild 1rk1n özelliklerinl
t~1yan kimse.
41
[257-265]
~derlli
257 - I<tztlderili [Alm. Rothaut] [Fr. ·peau rouge] [ing. redskin ]: Amerikan
yerlilerine, ashnda kahverenglnin degi~ik tonlannda olan derilerini,
ban~ anl ~malan strastnda ktztla boyamalan nedeniyle "beyazlarca"
verilen ad.
258 - lctzltk [Alm. Jungfräulichkeit] [Fr. virginite] [ing. virginity] [es. t . bekä..
ret]: Ktztn, evlenmeden önce einsei ili~kide bulunmamast, safhgt nt
korumast.
259 - ldva: Kuzey Amerika'da Pueblo yerlilerinin (Zuni, Hopi) yuvarlak ya
da dört kö~eli taptnma ve tören odalartntn ad t.
260 - ldan (Alm. Klon] [Fr., ing. c/an]: Ortak bir atadan geldilderlne inanan,
kendi aralannda evlenmeyen, hem ana, hem de baba '>izgisine göre
düzenlenmi~, birbirleriyle akraba, birden t;ok büyük ailenin bir araya
gelmesi sonucu olu~an toplumsal birl lk.
261 - ldan totemciligi [Alm. Klan-totemismus] [Fr. totemisme de clan] [lng.
clan totemism]: Bir ldantn, yerel bir öbegin ya da aile glbi daha kü,.ü k
öt,.üdeki toplumsal blr birimin bir hayvan ya da bitki türüyle kurdugu
akrabahk ya da gizemsel bag. a. bkz. totemcililc, cinse baglt totemcilik.
.
262 - kollektif totemcilik bkz.. klan totemciligi.
263 - kom~ulul< [Alm. Nachbarschaft] [Fr. voisinage] [i ng. neighbourhood]:
Belirli bir yerde, bir mahallede ya~ayan ailelerin dogum, evlenme,
sönnet, ytfctm ve ölüm strastnda; ev yaptmtnda, ekip bl,.mede, ara'>
-gere'> saglanmastnda; '>oculclann, delikanhlann, y~hlan n, dullartn,
gen'> ktzlarm gözetim ve baktmtnda; haklartn korunmastnda birbl rlerine yardtm etmeleri, dayant~malart.
264 - Kon-tilei lcuramt : Norve'>li Thor Heyerdahl'tn Per u'daki t~tan yaptlma anttsal Kon-tilei yontulartntn Polinezya'daki yontulara. benzerligine dayanaralc, Polinezyahlartn atalartntn l.ö. SOO'de Peru'dan ve
l.s. 1000 ytllartnda Kuzey Amerika'dan Okyanusya'ya geldilclerini ileri
sürdügü kuramt.
265 - lconut [Alm. Behausung] [Fr. habitation] [ing. dwelling] [es. t. mesken]:
Kum t;ukurlartndan magaralara, kaya oyuklartndan agac; kabu lclanna,
siperliklerden degi~ik bi,.lmdeki kulübelere, c;adtrlardan agac; ve t~ta n
yaptlma evlere kadar geni~leyen; insantn yattp kal~tgt, kötü havalardan, ytrttct hayvanlardan, baslcmlardan korundugu, l~inin dt~tnda bartndtgt yer.
42
ltültür [266-276]
266 -
lco~ut yegen evliligi [Alm. Parallel Vettern-Basenheirot] [Fr. marioge
entre cousins porollf!les] [i ng. parallel-cousin morriage] [es. t . paralel
yegen ev/iligi] : Teyze ya da amca ~ocuklarmm birbirleriyle evliligi.
267 - lcula: Özellikle Trobria·nd, Dobu, Woodlork adalarmda ya~ayan yerliler: arasmda uygulanan ve deiF~tirilen nesnenin ekonomik dege.rinden
· c;ok, ki~iye ve topluluga kazand•rd 1g1sayg•nhgl önemsenen deg i ~-to k u~
düzeni.
268 - lcurba n [Alm. Opfer][Fr., lng. sacrifice]: Do~aüstü gü<;leri, yüce vari•k- lan ve tannlan h o~nut etmek, onlarla bart~•k olmak, onlara te~ekkür
etme k ve o~la rdari istel~lerde bulunmak h;:ln kesilen hayvan, sunulan
·yiyecek, ic;ecek.
.
269 - lcur!lun dökme [Alm. Giesen von Blei] [Fr. couler du plomb]: Kötülükle ri, sayr1hklar1, nazar ve ein c;arpmas101 uzak l~1 rmak; gelecekte olu(l
Wtecelderi önceden bilmek amac1yle kur~unu k1zgm tavada eriterek
söz konusu ki~inin b ~ 1 üzerindeki su dolu kaba dökme i~i; bir tür
falc•hk.
·
270 - kurum [Alm., Fr., !ng. In stitution] [es. t . müessese] : Belirli dü~üncele­
ri"n, davranl~ kahplannm, bireyler arasmdaki ili~ k ilerin ve kar~ 1hkh
görevlerin olu~ turd ug u, kökü birtak1m t?rele r e dayah toplumsal örgenle~me (örnegin : din, aile vb.).
271 - kutsal s ay1 [Alm. heilige Zahl] [Fr. nombre sacn!] [es. t. mukoddes
say1]: Dört yöne, yer!~me düzenin e, ' tel< <;ift temeline, gökbil imsel
etmenle r e dayah ola rak ugurlu ve kutsal say1 lan say1.
272 - lcutsal su [Alm. heiliges Wasser] [Fr. eou sacnie] [ing. holy water] [es. t.
mukaddes su]: Insan• günählarmdan anttlgma, sayt~hklan sagaltt1g1na,
büyüyü, zararh gü<;lerin etkilerini yok ettigine ve insana gü<; kazandlrdtgma lnamlan; o lu~umu bir efsaneye ya d a kutsa! bir olaya dayand.mlan
belirli yerle rdeld pmar, kaynak, göl, havuz suyu.
273 - lcuttören [Alm. Rit) [Fr., ing. rite] [es. t. ayin]: Dln, taplnma, büyü
ya da erglnlik ve ge<;i~ dönemle riyle ilgili olaralc d üzenle ne n gelenelcsel
tören.
274 - lcuva d blu. e rlcek lohusa h g 1.
275 - lcü<;ülc aile [Alm. kleine Familie] [Fr. fami//e restreintel [ing. conjugo/
(amify]: Ana, baba ile henüz evlen memi ~ <;ocuklardan olu ~an, <;eki rdek
ya da dar aile diye de adlandmlan topl umsal ve ekonomik birli k.
276 - kültür [Alm. Kultur] [Fr., ing. culture]: Bir halkm ya da bir toplumun
özdekse! ve tinsei a!an larda o!u~ tu rdugu ürün!erin tümü: Yiyecek, giye-
43
[277-284] l•ültiir alaru.
celc, barmak, korunalc gibi temel gereksemelerin elde edilmesi ic;in kullamlan her türlü arac; gerec;; uygulanan tekn ikler; dü~ünceler, beceriler,
inanc;lar, geleneksel, dinsel, toplumsal, politik düzen ve kurum lar; dü~ünce, duyu~. tutum, davram~ ve y~ama bic;imlerinin topu.
'177 - kültür alam [Alm. Kulturgebiet, Kulturprovinz] [Fr. aire culturel/e]
[ing. cu/ture area] [es. t. kü/tür sahasr]: ic;inde, az ya da c;ok birbirine
benzer kültürlerin bulundugu cografya bölgesi.
278 - kültür basamagr [Alm. Kulturstufe, l<ulturstadium] [Fr. phase cultu'rel/e] [lng. cultural stage]: Kültür geli~mesindeki durak; bir toplumun
kültürünün bulundugu evre.
279 - lcültür bitkileri [Alm. Kulturpflanzen] [Fr. plantes cultivees] [ing.
culture plants] [es. t. kültür nebatatr]: insanlarca yeti~tirilen bitkilerin
tümü : Taro, yam, maniok, patates, hindistancevizi, hint klrazr, hint irmigi, muz, kabalc, hryar, kavun, karpuz, fasulye, nohut, mercimek,
arpa, bugday, c;avdar, pirinc;, mrsrr, pamulc, keten, tütün vb.
280 - lcültür
bo~Jugu
blcz. kültürel gecikme.
281 - lcültür c;evresi [Alm. Kulturkreis] [Fr. cycle culturel] [ing. cu/turecircleJ: Özdelcsel kültür ögeleri, elconomi, gelene!c, din, sanat vb. lcültürün gerelcli ve önem!i ulamlarrnr (kategori) ic;ine alan; yeryüzünün büyük bölgelerine toplu olaralc yayrlmr ~ bulunan ; ya söz konusu
· kültürü olu~turan ana ögeye ya da bulundugu cografya bölgesine göre
ad land rrrlan büyük kültür karm~asr .
282 - Jcültür fievresi kuramr [Alm. Kulturkreislehre] [Fr. theorie de cycle
cu/ture/] [lng. culture-circle theary]: Ayrr yerlerdeki lcültür!er arasmdaki
· benzerlilderin yalmzca birtakrm kültü~ ögelerini ic;ine almayrp, aynr
zamanda .tüm kültür lcarma~alarrnr, üstelik lcültür c;evrelerini de ic;ine
aldrgml ileri süren kuram.
283 - lcül~ür degi!imesi [Alm. Kulturwandel] [Fr. changement culturel] [ing.
culture change] [es. t . kültür tahavvülü]: ic; ya da dr~ etmenler sonucu
bir kültürün davranr~ kahplarrnda ve örneklerinde (tiplerinde) ortaya
c;rkan degi~me süreci.
284 - ·kültüre glrme [Alm. Enkulturation] [Fr. inculturatian] [ing. encu/turatian] [es. t. enkültürasyon]: Bireyin, ya~amr boyunca ic;inde bulundugu
kültürel ortamm isteklerine, dogru lanna uyacak bic;imde kendini degl~tlrmesi sürecl.
44
ltültür tarihi okulu [285- 295]
285 - lcültürel gecilcme [Alm. Kulturretardierung] [Fr. retard culturel] [ing.
cultural lag] [es. t. kültürel rötar]: Kültür degi§meleri süreclnde söz
konusu lcü ltür karm~asmm bir pan;asmrn degi~meye uymasmdaki gecilcme; bundan dogan uyu~mazhk, bo~lu k.
286 - lcültürel insanbilim [Alm. Kulturanthropologie] [Fr. anthropologie
culturelle] [lng. cultural onthropology] [es. t. kültürel antrapoloji]: Budunbilimin kar§1hg1 olan ve kültürü lnceleyen insanbilimsel dal.
287 - lcültürel ruhbilim [Alm. Kulturpsychologie] [Fr. psychologie culturel/e]
· · [lng. cultural ~y(:llgiogy] [es. ·t. kültü~el psikoloji]; 1. Ru hbi limsel görü~
ac;:1sm1 temel alarak yap1lan kültür c;:özümlemesi. 2. Kültür ve lci§ilik
arasmdaki kaq1hkh etkile~i min budunbilimsel ac;1dan incelen mesi.
288 ...., lcültür lcahb1 [Alm. Kulturstill [Fr. configuratian culturelle] [lng. culture pattern]: Belli bir kültürü olu~turan lcarma~alann ve ögelerin
bütünle§.mesl; bir kültürün, c;evresinde kutupl~t1g1 belirgin bir ana
öge; bir kültürün genel yön ah§l ve niteligi.
289 - kültür karm~as1 [Alm. Kulturkomplex] [Fr. complexe culturel] [ing.
culture complex [es. t. kültür komplel<si]: Birbirine bagh o lan ya da bir
ana öge c;:evresinde kümelenen kü ltür ögelerini n bütünü.
290 - kültür lcomplelcsi bicz. kültür lcarma~asl291 - kültür lco~ut luldan [Alm. Kulturparolellen] [Fr. paralleles culturelles]
[ing. cultural para/leis] [es. t. lcültür paralelleri]: Böigesel olarak birbirlerinden c;:ok uzakta bulunan kültürler ya da kültür ögeleri arasmdaki
benzerllkler.
292 - lcültürle~me [Alm. Akkulturation] [Fr., ing. acculturation] [es. t. akültürasyon]: Blr kültürün ya da bir kültür ögesinin b ~ka bir !cültüre girmesi sonucu her i!cisinin de degi~m eye ugramas1 süreci.
293 - kültür ögesi [Alm. Kulturelement] [Fr. trait culturel, element de culture]
[lng. culture trait] Les. t. kültür unsuru]: Belirli bir lcültür ic;:inde
bulunan, tammlanabilen en küc;ük birim.
294 - kültür süreci [Alm. Kulturprazess] [Fr. pracessus culturel] [lng. culture
process] [es. t. kültür vetiresi]: Kültür yap1sm 1n ya da lc;:eriginin birbirini
iziE!yen degi§ildigi.
295 - lcültür tarihi olculu [Alm. Kulturhistorische Schule ] [Fr. e co/e d'histaire culturelle] [lng. culture-historical school] [es. t . kültür tarihi m ekte-
45
[296] kültiir
yozl~:mast
bi]: ilkellerin kültürlerine tarihsel bir• derinlik kazand1rmaya ve evrimci kuramlar yerlne bu kültürlerin tarlhsel olu~u munun nesnel degerlendirmesini yapmaya yönelen budunbilimsel o kul.
yozla~mas1 [Alm. Kulturdegeneration] (Fr. deg{meration cutturellc:] [ing. cultural degeneratian] [es. t. kültür dejenerasyonu]:
296 - l<ültür
Yay1lmac1lara göre, bir merkezden c;•kan ve yay1lan kültürün etkisinin
her zaman c;li<l~ ve gell~ yerindeki yükseldik ve derecesini koruyamaylp bozulmas1, yozl~mas1.
46
L
297 - Ievirat bkz. kay1nla evlenrne.
47
M
298 - magara resimleri [Alm. Höhlenbilder] [Fr. pein.tures du caverne] [lng.
caye paintings]: Magaralarm tavanlanna, duvarlarJna yap1lan, konu olarak insam, hayvant, avl ve sav~l alan, genellikle dinsel ve büyüsel amaca
yönelik llkel resimler.
299 - malol<a: Güney Amerika yerlilerinin ic;lerinde birden
oturdugu, yuvarlak ya da dört kö~e evleri.
~ok
allenin
300 - mana: Belirli insanlarda, hayvanlarda, bitkilerde ve · doga ögelerinde
ah~llm1~1n d1~1nda birtalum belirtiler ve i~levlerle kendini gösteren
gizemsel, dinsel ve büyüsel güii.
301 - maniolc: ilkin Güney Amerika'da evcill~tirilen, daha sonra Batl Afrika'ya ge~en, tath ve ac1 olmak üzere ild cinse aynlan; ac1smm zehiri
özel tekniklerle ~lkartildilttan sonra beslenmede kullamlan ve 'ievresinde önemli kültür ögelerlnin olu~tugu "bitki. a. bkz. tipiti .
302 - manitu: Kuzey Amerika'daki Algonkin yerlilerinin, canh varhklarm
ya da doga nesnelerinin l!iinde var olduguna inand1klar1 dogaüstü gü·
cün ad1.
303 - manizm bkz. atalara tapmma, ölülere taprnma.
304 - maslte [Alm. Maske] [Fr. masque] [ing. mask]: Yüze talulan, kimi zaman da tüm gövdeyi kaplayan; atalan, tannlarl, dogaüstü yaratild:m,
ölüleri; hayvanlan canland1ran ; agac;tan, otlardan, kum~lardan vb.
yapllan , §~ lrtlcl ve etkileylci yüz kahb1.
305 - matrilineal bkz. anayanh.
306 - matrilokal bkz. anayerli.
307 - matriyarlcat bkz. anaerlci.
JOB - megafit bkz. ariltta§··
309 - Megbe: ituri Pigmelerinin, dogaya ve evrene e§it olmayan öliiülerde
dagltlldlgma inandildan y~am gücüne verdilderi ad. a. bkz. güc;c;ülüJc•.
48
:muska [310-321]
310 - Metano-Hindu u·k• [Alm. Melanid] [Fr. race Mc!lano-lndoue] [ing.
Melano-Jndo r ace]: Kara 1rka giren; an olanlan kuzeydogu (Mundalar)
ve güneydogu (Tamille r) Hindlstan'da y~ayan; koyu renk deri, dolgun
dudak, k1V1rc1 k sa~. uzun kafa ve ortaya yakm boy gibi özellikle rle lraJanan 1rk.
311 - mistik par~lanma [Alm. mystisches Zerstückeltwerden] [Fr. (ragmentation mystique] [ing. mystic fragmentatian]: ~aman olabilmek i~in ge~i­
rilmesi gereken ruhsal y~ant1larm en önemli evresi.
312 ·- mitoloji · bkZ. . efsanebilim.
313 - Mog ol ~ekigi [Alm. Mongolenfalte] [Fr. pfi mongolique] [lng. mongofian plica] [es. t. Mogol pfisi]: San1rktan olanlarda yukar1 göz kapagm1n
gözün üstüne dü~mesi sonucu göz ucunun ic;e dogru daralmas1 ve gözün
c;ekik bir durum almas1.
314 - Magot lekesi [Alm. Mongolenfleck) [Fr. tache mongofique] [ing. mongolian spot]: Yeni d ogan kimi c;oculdarm bögründe görülen ve üc; ile
be~ y~lan arasmda yiten ;. özell ikle san 1rka giren halldarda yaygm .
olan; der! altmdald pigmant maddesin in d~g1h~mdaki özellik sonucu
ortaya c;1kan mavi ya. da gri leke.
315 - Mogol 1rk1 bkz. sar1 1rk.
316 - Mogol plisi blcz. Mogol c;elcigi.
317 - moiti bkz. yar1m .
318 - mokasen: Kuzey Amerika yerlilerince ku llan~lan, hayvan derisinden
yap1lma, üzerleri.inci boncukla süslü, ökc;esiz, yanm ayaldcabl.
319 - monogarni bkz.
teke~
evlillk.
320 - monoteizm bkz. tel<ta nnc1h k .
321 - muska [Alm. Amulett] [ Fr. amulette] [ing. amulet] [es. t . hamoy/1] :
T~1yam, takam ya da sahip olam zararh e tkil erd€m koruyup iyilik
getirdigine inan1lan; ic;inde dinsel ve büyüsel bir gücün sa.kh oldug u
samla.n dogal ya da yapay nesne. a. bkz. ug urluk.
49
N
322 - nazar [Alm. böser Blick] [Fr. mauvai; oeil] [ing. evi/ eye]: Belli kimselerde bulunduguna inantlan; insanlara, özellikle c;ocuklara, evcil hayvanlara, eve, mala mülke, hatta cans1z nesnelere de zarar veren; bak1~la dJ~arl f1rlayan c;arp1c1 ve öldürücü güc;.
323 - nazarhk [Alm. Amulett] [Fr. amulette] [lng. cimulet]: NazarJ uzakl~­
tJrd.Jgma ve etldsiz duruma soktuguna inamlan kum~ par~as1, mavi
boncuk, Uzerlik otu, sarlmsak, leylek pisligi, deniz hayvanlarJ kabugu,
eski para, kur§un, dua yaz11i kag1t, muska vb.
324 - Neandertal insam [Alm. Neandertalmensch] [Fr. homme de Neandertal] [ing. Neondertal man]: iskelet art1g1 ilkin 1856 y1hnda DUsseldorf ·
yai<Jnmdaki bir magarada bulunan; Fransa, italya, K1r1m ve Özbekistan'da da izleri görülen; magaralarda y~ad1g1 ve avcllli< yapt1g1 bilinen eski t~ c;ag1 insan!.
325 - Negrito: Güneydogu Asya'da ve Malenezya'da y~ayan; c;ok k1sa
boy, karadan c;ukulata rengine varan koyu kahverengi derl, kiVIrcll<
sa~ gibi özellilderle 1ralanan ve kara Jrka giren 1rk dall.
326 - nekrofaji bkz. ölü yeme.
327 - nelcromanti bkz. ceset fah.
328 - nicelilc öl~ütü [Alm. Quantitätskriterium] [Fr. criterium quantitatif]
[ing. quantity-criterion] [es. t. kantite kriteryumu]: Ayr1 yerlerde görülen iki kültür ögesi arasmdaki benzerlilderi, sadece o ögeler arasmda
degil, b~ka ögelerde de arama.
329 - Nilot 2lt-1rlu: Yukan N il I<Jy1smdaki batakll k bölgeyle Bahr-el Gazal'm birl~tigi yer c;evresinde geli~mi~ olan c;ayrrlll< bölgede görülen;
· oldukc;a uzun boy, ince yaprlr gövde, c;ok lcoyu renk deri, da,rca burun,
Avrupalryr and1ran yüz gibi özelliklerle 1ralanan ve Zenci rrkrna giren
alt-lrk. a. bkz. Bantu alt-1rlu, Sudan alt-1rkl.
330 - nitelilc
50
öl~ütü
bkz.
bi~im öl~ütü.
niifusbilgisi [331-332]
331 - Nordilc Jrlc [Alm. Nordische Rosse][Fr. race Nordique][ing. Nordic roce]:
Beyaz 1rlca giren; Baltllc ve Kuzey denizi c;evresinde yogunl~an; pembe beyaz deri, yat1k bulcleli ya da düz sac;, uzun Y.ÜZ, mavi göz, ince,
öne dogru ~1lcmt1h burun, ince dudalc, uzun ya da ·orta lcafa, uzun ve
ince boy gibi özellilclerle 1ralanan 1rlc.
332 - nüfusbilgisi [Alm. Demographie] [Fr. demographie] [ing. demography]
[es. t. demogrofi]: Daha c;ok say1lama yönteminden yararlanarak biyolojik ve toplumsal etmenlerin (dogum, ölüm, göc;ler, y1g1lmalar vb.)
insan toplululclarmm y~ammdaki önem ve etkilerini inceleyen bilgi
dah.
51
0
333 - orji bkz. einsei
~enlik.
334- orenda: lrakualarda (Kuzey Amerika'da)" gizemsel bir gücü anlatan .
kavrama verllen ad. a. bkz. mana, güc;c;ülülc.
335 - oruc; tutma [Alm. FastennFr. jeüne] [ing. fasting]: Kutsal say1lan günlerde ve zamanlarda, erglnleme törenl erlnde, kimi büyüsel i§lemlerde,
bellrli bir süreyi gerektiren yeminlerde, ya bütün giln hic; bir §ey yememe ya da belirli ~eylerl yemeden, ic;meden kac;10ma.
52
ö
336 - ölü
~~
bkz. ölü yemegi.
337 - ölü fah [Alm. Nekromantie] [Fr. necromancie] [ing. necromancy] [es. t.
· nekromanti]: Ölen biri nin ölüm nedenini, ölünün öte dünyadaki gelecegini ya da gizli bir teyl ögrenmek it;in, ceset aractligtyle baktlan fal.
338 - ölüler dünyas1 [Alm. Totenreich] [Fr. monde des morts] [lng. abode of
the dead] [es. t. ölü/er 8/emi]: Ölenlerin "canlt" olarak Yatadtklart tasartmlanan dünya. a. bkz. öte dünya.
339 - ölülere tapmma [Alm. Totenkult] [Fr. cu/te des morts] [lng. cult of
the dead] [es. t. ölüler ibodeti): Ölümden sonra hayatm sürdügüne;
ölenlerln, geride btraktlldarmm yazgtlan üzerinde olumlu ya da olumsuz etkileri olduguna; onlarla aralartndaki bagltltk duygulart na.ve ölenlerin geri dönmelerinden duyulan korkuya dayanan inant;; bu inant;la
ilgili dlnsel törenlerin, ltlemlerin ve ahtkllarm tümü.
340 - ölü yeme [Alm. Nekrophagie] [Fr. necraphagie] [ing. necrophagy] [es. t.
nekrofoji] : Dinsel ve büyüsel amac;larla ölenlerin etini yeme. a. bkz.
akraba yamyamhgt, yamyamhk •
.341 - ölü yemegi [Alm. Tatenmah/, Totenbrat] [Fr. repos du mort] [ing. (unerat dinner]: 1. Ölü sahlplerl, akrabalar ya da komtular tarafmdan ö lenln
cam it;in cenaze törenine kattlanlara, din adamlarma ve yoksullara verilen yemek. 2~ Akrabalar ya da komtular tarafrndan ölen in aileslne belir·
Ii bir süre verllen ·yeniek.
342 - örgenüstü [Alm. Oberorga~isch] [Fr. superorgonique] [ing. sup~or­
ganicJ [es. t. süper organlk]: Örgensel yap1da var olmayan; örgensel
olandan daha yüksek bir düzeyde olutan; kültürel denilen olgulara
ilitkin kavram.
343 - Ö!'tme [Alm. Bedecken] [Fr. couvrir] [ing. covering]: Eli, ayagt, yüzü,
deriyi; süt, yag, un vb. yiyecelderi dogaüstü zararlt güc;lerin etkisinden
korumak amae1yle örtme, saldama.
53
[344-348] ötc dünya
344 - öte dünya [Alm. andere Welt] [Fr. outre monde] [lng. next warld] [es. t.
ahret]: lnsanlann öldükten sonra gittiklerine, mutlu ya da mutsuz
bir y~am sürdülderine lnantlan; az c;ok bizimkine benzer bic;imde
tasarlmlanan dünya. a. bkz. ölüler dünyas1.
345 - öteki ben [Alm. ,Fr., lng. a/ter-ego] [es. t . a/ter-ego]: Bir Insania blr
hayvan ya da bir bitki arasmdaki ya~am ve yazg1 bag1, yazg1 birllgi
inanc1. (Öteki ben inancma totemciligin özel bir bic;imi gözüyle
bak1lmaktad1r). a. bla:. bireysel totemcilik. ·
346 - özdelcsel kültür [Alm. materiale Kultur] [Fr. culture materielle] [lng.
mqterial culture] [es. t. maddi kültür]: Tinsei kültürün d1~a vurulmaslnda, bic;imlenmesinde ve toplum ic;inde yer alarak i~lev~el durum ka:zanmaslnda önemli yeri ye pay1 olan her türlü arat; gerec;ler; konutlar,
t:apmaklar, kap kacak, i~ yerleri, t~Jt arac;lan, silählar, av arac;lan, giyim lw~am, süs e~yas1, besin elde etmek lc;in kullamlan arac; ve gerec;ler; günlük y~amda kullamlan her türlü ham maddenin tümü.
347
özgür einsei ili~ld I<Uram• [Alm. Häterismus, Pramiskiutät] [Fr.
hetairisme] [ing. hetearism] [es. t. heterizm]: j . j. Bachofen (1815-1887)
t:arafmdan ortaya at1lan ve art1k gec;erli say1lmayan, "b~langl<;ta insanllgm bir kurala bagh olmill<SJZin, kan~1k ve özgür cinsellli~kilerde bulundugu ':nu ileri süren kuram1.
3.48 - özümseme [Alm., Fr., lng. Assimilation] [es. t . asimilasyan]: Egemen
bir kültürün yabanc1 bir budunsal toplulugu ya da bir kültür ögesini
ic;ine alarak kendine benzetmesi, kendi lc;inde eritmesl süreci.
54
p
349 - patrilineal bkz. babayanh .
350 - patrilolcal bkz. babayerli.
'351 .- patriY.arlcat bkz. babaerld~
352 - Pekin insan• [Alm. Pekingmensch] [Fr. homme de Pekin] [lng. Pekin
mon]: Pe!<in yakrnrndaki bir yerde art1klan bu!unan; magaralarda ya~ad1g1, t~tan ara~lar yapt1g1 ve ate~i ku!land1g1 bi!inen; yak! ~1k olarak
500.000 y1l önce y~am1~ olan insan.
353 - pemikan: Özellikle Preri yerlilerinln bizon etlni kurutarak elde ettilderi, besin degeri yülcsek olan konserve et; bir tür past1rma.
354 - Pigmid ark [Alm. pigmide Rasse] [Fr. race pigmoide] [ing. pygmoid
race]: Ekvatoral Afrika, Güney Afrika ve Melanezya'da ya~ayan; ~ok
klsa .boy, büyük ve yuvarlak ba~. ~ok geni~ elmac1k kemlkleri, kahn
dudak, geni~ burun, koyu, c;ogunlukla sanmtrak deri rengi gibi özelliklerle 1ralanan ve kara 1rka giren 1rk dah.
355 - plangi: Kuma~1n belirli bölümlerlni diplerlnden iple bogarak boyaya
atma ve boyadan c;llcan kum~m bagh yerlerin l ~özme yoluyle uygulanan bezeme teknigi. a. bkz. batik, ikat.
·
356
357
358
359
360
-
poliandri bkz. ~oklc~cahhlc.
paligarni bkz. ~olce~ evlililc.
polijini bkz. ~oldcarllahk.
politeizm bkz. c;oktanr•c•hl<.
politilc organizasyon bkz. siyasal örgüt.
361 - potlac;: Kuzey Amerika'da y~ayan yerli b~kan larrn ya da zengi n kimselerin dogum, erginleme töreni, ölüm, totem di regl dikme vb. önemli
olaylar s1rasmda düzenlenen tö~enlerde e!lerlndeki ma!lan ve degerli
nesneleri b~ka!arma bag1~lamas1 ve yok etmesi i~lemi ve bununla ilgi!i
tören.
·
362 - promislcuitet kurama bkz. ö:z:gür einsei ili~lci lcurama •
. 363 - · put [Alm., ing. Idol] [Fr. idolej [es. t. idol]: Türlü gerec;lerden, ama
daha c;ok t~tan yap1lan, insan<~; benzer c;izgileri bu!unan tapmma yontusu.
55
R
364 - radyol<arbon yöntemi [Alm. Radiocarbonmethode] [Fr. methode de
radio-carbon] [lng. radiocarbon dating] [es. t. radyokarbon metodu] :
Kaz1bi!imsel bulgulann ya;;lar1n1 be!irlemeye yarayan, özellikle odun,
kömür, kemik, deri, kabuk vb. örgensel özdeklere uygulanabilen ve
zaman zaman budunbi!imin de yarar!anchg1 yöntem.
365 - remil [Alm. Geomantie] [Fr. geomancie] [ing. geomancy]: Topraktaki,
küldeki, kumdaki, kaglttaki geli~igüzel ~izgilerden, noktalardan,
bi~imlerden gelecegi .okuma sanatl.
366 - ruhgöc;ü [Alm. Seelenwanderung] [Fr. metempsychose] [ing. metempsychosis] [es. t. tenasuh]: Ölen birinin ruhunun ba;;ka blr varhga gö~tügü
ve ya;;amas1n1 onda sürdürdügü inanc1.
56
s
36~. -
saf halldar bkz. illcel hal~lar.
368 ·- sanat buciunbilimi [Alm~ Kunstethnalagie] [Fr. ethnolagie de I'art]
[lng. ethnaiagy of art] [es. t. sanat etnolojisi]: llkellerin plastik sanatlariyle müzik, ~lir, anlatr, oyun, dans vb. a~trran ve genel budunbillm h;inde yer alan a~trrma alanr.
369 - san 1rk [Alm. Mongolide, mongolische Rasse] [Fr. race mongoloide] [ing.
Mongoloide roce]: Büyük ~ogunlugu Asya'da y~ayan; sarr tonda deri,
düz ve sert sa~. ~ekik göz, srk rastlanrlan Mogollekesi, krsa kafa, ~rkrk
elmacrk kemikleri, yasst yüz, kökü ~ok basrk burun, az ktlh gövde ve
orta boy glbi özelliklerle tralanan üc; büyük trktan biri.
370 - sempatik büyü bkz. birlilcduygu büyüsü."
371 - senlcronilc yön tem bkz. e~zamansal yöntem.
372- stgrnak [Alm. Asyl] [Fr. asyle] [ing. asylum] [es. t. me/ce]: Devlerin,
cinlerln, büyücülerin, alkarrlartntn giremeyeceklerine inanrlan kutsal
yerler; oda, ocak, ~ik vb. ev bölümleri; zararlt etkilerden korunmak
amacryle c;izilmi~ büyüsel degirmiler.
373 - simbiyoz blcz. birlilcte y~ay1~.
374 - siyasal örgüt [Alm. politische Organization] [Fr. organisation palitique]
[ing. palitical arganization] [es. t. palitik te~ki/ät, siyasi te~ki/ät]: Toplumun güvenini, saldrrrlara kar~t korunmastnt, c;atr~malartn yönetilmesini, i~ düze nin sürekliliglni saglayan kurumlar ve ,düzenler.
375 - serarat bkz. baldtzla evlenme •
.376 - s osyal antropoloji bkz. toplumsal insanbilim.
377 - sosyal organizasyon bkz. toplumsal örgüt.
378 - sömürge budunbilimi [Alm. Kolanialethnolagie] [Fr. ethnolagie
colaniale] [lng. colonial ethnology] [es. t. sömürge etnolojisi]: Budunbilimin sömürgelerle Batth sömürgec:iler arastndaki sorunlara c;özüm yollart
arayan özel bir a~ttrma alant.
57
[379-384] stcatopiji
379 - steatopiji bkz. yagbirildm.
380 - Sudan alt-rrlcr: Ekvator ormanmrn kuzey bozkrrlan ve ~ayrrlrk bölgesinde y~ayan; ~o k l<cyu renkli deri, kiVIrcrk sa~. uzun b~. geni~ burun,
lmlrn ve etli dudak, uzun boy (boyun yerel aynlrklar gösterd igi olur)
gibi özellilderle rralanan ve Zend rrkrna giren alt-rrk. a. blcz. Bantu
alt-rrkr, Nilot alt-rrlu.
381 - sünnet [Alm. Beschneidung] [Fr. circoncision] [ing. circumcision ]: Genellikle erkek ~oculdara, seyrek olarak da krzlara (l?ogu Afrika, Arabistan vb.) uygulanan ve Arap, lbrani halklarmda, Avustralya'da, Afri ka
ve Amerika'nrn bin;ok bölgelerinde erkek einsei örgeninin ucundaki
kabugu kesme (ci rcumcicion) ya da siyegin alt tarafrnr yarma (subincision) i~lemi.
382 - süper organik blcz. örgenüstü.
383 - süreldi tabu : B~kanlan, kutsal nesneleri, taprnaldan, totemleri vb.
kapsayan ve bunlarr türlü kurallarla ~evre leye n .s ürekli yasaklar.
384 - süslenme [Alm. Sich Schmücken] [Fr. ornement] [ing. ornamentJ: Temelinde dinsel-büyüsel inan~lar; l<i~inin kendinl saydrrma ve toplumsal
yerini belirleme istegi; zenginlik, einsei ist ek uyandrrma vb. nedenlerle
srrasmda birtakrm acrlara da katlanarak gövdenin belli yerlerinin dogal
bi~imini ve görü~ünü t ü rlü yollarla degi~tl rme ya da iyice belirtme; bu
ama~la indk boncuk takmma, boyalar sürünme· ve giyin me. a. bla:.
di ~ bir;imini degi~tirim, dövmecilik, gövde salca tlama , Jcafatasr
bi«;imini degi~tirim, y arayla bezenim.
58
$
385 - ~amanc1hlc [Alm. Schamanismus] [Fr. chamanisme] [lng. .shamanism]
[es. t. §Omanizm]: Esrime yetenegindeki kimselerin (~aman larln) cinlerle ve tinlerle ili~kiler kurarak onlann üstün yetenek, beceri ve'güt;lerini elde etmeleri; bunlan toplum ve birey adma kullanmalan; bu i~
it;in yap1lan dinsel, büyüsel i~lemlerin ve törenlerin tümü.
386 -
~aman davulu [Alm. Schamanentrammel] [Fr. tambour chamanique]
[ing • . shamanen drum] : Üzerleri dinsel ve büyüsel anlamh resimlerle
süslü; it;inde dogaüstü yarat1lclann, cinlerin ve koruyucu ruhlar m bulun·
duguna inamlan; ~amanc:1hlcla ilgili i§lem!er ve törenler s1rasmda kullam la n, tahta bir kasnagm üzerine get;irilen t;ift ya da tek yan h der iden
olu~an davul.
387 - ~aman giysisi [Alm. Schamanentracht] [Fr. costume chamanistique]
[ing. Shomancloth] [es . t. ~aman h~rkas1]: ~amanlarm kutsal ve büyüsel
!~lemler, töninler, ölülerin ruhlanna yol gösterme s1rasmda giydikleri;
üzerlerine söz konusu ~amamn koruyuc:u cinlerinin, efsane yaratlldarlnm resimleri yap1lm 1~, hayvan kemik!eri, ku~ kanatlan, muskalar,
dem ir pan;alan, t;mg1raldar vb. takllml§, genelli kle uzunc:a bir h1rka,
gögüslük, b~örtüsü ve eldivenden olu~an giysi.
59
T
388 - tabu [Alm. Tabu] [Fr. tabou] [ing. taboo]: Mana ile yüklü olduklarr
kabul edilen insanlarrn, hayvanlarrn, nesnelerin, dogal ögelerin yasaklarla .;evrllmesi ve bunlardan ka.;rnma. a. bkz. ge~ici tabu, süreldi
tabu.
389 - takmaad [Alm. Neckname, Spitzname] [Fr. surnom, sobriquet] [lng.
nicknome] [es. t. /akap]: Kimi insanlara gövdesel ya da tinsei bir özürlerinden, belirgin bir özelliklerinden, ug~trldarr i ~ l erden dolayr takrlan,
günlük konu~malarda Ve i~lerd e kullanrJan, t;ogunca komik, küt;ültücü
ya da yüceltici nitellkteki ad.
390 - tanrtdogum [Alm. Theogonie] [Fr. theogonie] [ing. theogony] : (Jkel
efsanelerin, tanrrlarrn kökenini, yaradrh~rnr, ortaya t;rkr~rnt konu edinen
ve at;rldamaya t;ah~an bölümü.
391 - tapa: Polinezya adalarrnda, incir, dut, akkavak vb. agac; kabuklarrnrn
yumu~atrlmast, dövülmesi, üst üste ya da yan yana yapt~trrlmasryle
elde edilen, üzerleri türlü desenlerle bezenmi~ kum~.
392 - taprncal<~thk [Alm. Fetischismus] [Fr. fetichisme] [ing. feticliism]
[es. t. feti~izm]: ic;erisinde büyüsel bir güc; olduguna ya da belli bir
cinin egle~tigine inanrlan t~, boynuz, pent;e, post, deri, bez part;asi
vb. nesnelerden yarar umma; onlara korkuyle karr~tk dinsel ve büyüsel
saygr duym~
393 - taprnma [Alm. Kult] [Fr. cu/te] [ing. cu/t] [es. t. ibadet]: Birey ya da
topluluklarca, tanrrlara, yüc:e varltldara, atalara, ölülere, efsane kahramanlarrna; kutsal olarak nitelenen hayvan ve bitkilere; gün~, ay, yrl.i:ltz, su, at~, ta~ vb. dogal ögelere ka~J inane; ve baghltk göstermek
üzere yaptlan davranr~larrri topu.
~94 - tapioka: Maniok denilen zehirli bitkinin köklerinden elde edilem kaba
un . . a. bkz. maniok, tipiti.
395 - tarihsel yöntem [Alm. diachronische Methode] [Fr. methode dlachro-
60
tiki [396-405)
nique] [ing. diachronic method] [es. t. tarihi metod]: Kültürü, tarihsel
geli~ imi
~rm
ic;inde, yaz1h belgeler e dayanarak izleyen ve inceleyen yaklayolu.
396 - tarla a«ima [Alm. Rodungsfeld] [Fr. defrichement] [i ng. s/osh and burn]:
ilkel ekonomide ormamn ya da agac;h k bir yerin agac;lanm kestlkten
sonra köklerini yakarak ve temizleyerek orasmr ekilir duruma getirme
i~lemi.
·
397 - taro : Avustralya, kya ve Afrika tro pi kal bölgesinde yeti~tirilen ve
yerlilerin bes lenmesinde önemli pay1 olan yumru köklü , iri yaprakh
bir bitki.
398 - tavsiri etnoloji bkz. betimsel budunbilim.
399 - t~gömüt [Alm., Fr., ing. Dolmen] [e5. t. dolmen]: Dört b~ dikleme
t~ rn üzerine konan bir iki t~ kapaktan olu~an ve t~tan bir masa görünü~ ünde o lan gömüt.
400 - tatuaj bkz. dövmecililc.
401 - tek~ evlilil< [Alm. Einehe, Mon ogamie] [Fr. monogamie] [ing. monogomy] [es. t. monogami]: Bir erkegin tek bir kadmla kurd ugu en yaygm
evlilik bic;imi .
402 - teknik bilgl [Alm., Fr. Technologie] [lng. technology] [es. t. teknoloji]:
insamn günlük hayatmda k.ullariacag1 arac; ve ger ec;leri . yapmak ic;in
gerekli o lan hammaddeleri elde etme ve i~le m e; bunlarla ilglli bilgi
ve beceri.
403 - tektanrrcrhk [Alm. Monotheismus] [Fr. monotheisme] [ing. monotheism] [es. t . monoteizm]: Dünyay1 yaratan ve yön eten t ek bir t annya
inanma ve tapmma (llkellerdeki tek tann inancryle yüksek dinlerdeki
tek tann inane! farkhd1r. Din budunbilim i tel< tann teriml yer ine
yüce varhk teri mini yeglemektedir). a. bkz. yüce va rhk.
404 - temel dü~üncesi [Alm. E!ementorgedonke] [Fr. pensee elementaire]
[lng. e!ementary idoe]: Alman budunbilimcisi A. . Bastian'rn (1826-1905)
"insanlann asal ruhsal ve dü§ünsel yap1larm1n be nzer olmalar1 nedeniyle t emelde de benzer bic;imde dü~ündükl eri"nl ileri sürdügü görü~ü. a. bkz. hall< dü~üncesi.
405 - til<i: Polinezya takrmadalannda, en c;ok da Markiz adalarmda tann l~­
tlrll m r ~ atalara tapmma s1rasmda kullanrlan; agac;tan, ta~tan ya da kemikten yaprlma yontularm genel adr.
61
[406-415] tinsei kültür
406 - tinsei kültür [Alm. geistige Kultur] [Fr. cu/eure spirituelle] [ing. nonmaterial cu/eure] [es. t. manevi kültür]: Bir kültürde ki degerlerin, inan~­
laran, dinsel, büyüse!, gizemsel törenlerin, efsanelerin, geleneklerin,
törelerln, bilgilerin, becerilerin, kurallarm vb. tümü.
407 - tipiti: Güney Amerika'da zehirli bitki Maniok'un zehirini almak i~in
kullamlan; dallardan örülme, krrbayr andrran silindir bi~imindeki aygrt.
408 - tomohawk bk:z. yerli baltas1.
409 - toplayrcrhk [Alm. Sammeln] [Fr. cuei/lette] [ing. gathering]: Yabaml
meyveleri, ot tohumlarrnr, kökleri, yumru köklü bitkileri, kü~ük hayvanlarr, deniz kabuldarrnr, böcekleri, yabanrl ballarr, aga~!arm öz sularrnr vb. toplamaya dayanan; genellikle avcrhlda· birlikte yaprlan, fakat
avcrhktan daha baslt bir teknigi gerektiren, insanhgrn en eski besin
elde etme yolu.
410 - toplumsal insanbilim [Al~. Sozialanthropo/ogie] [Fr. anthropologie
socia/e] [lng. social anthrapology] [es. t. sosyal antropoloji]: Toplumsa!
yaprya agrrlrk veren; toplumsal kurum!arrn, Örgütlerin, davram~larrn
kar§rla~trrmah ara~trrmalarrnr yapan, özellilde lngilt.e re'de geli§mi~
o!an insanbilimsel da!.
411 - toplumsal örgüt [Alm. s,ozia/e Organization] [Fr. organisation sociale]
[lng. social organization] [es. t. iftimai te~kilot, sosyal organizasyon]:
Ternelinde belirli ve kar§rhkh birtakrm görevlerin yattlgl toplumsal
ili§ldlerin ve etldn!ik!erin kuruml~m l§ düzeni.
412 - toplumsal yapr [Alm. soziale Struktur] [Fr. structure sociale] [ing.
social structure] [es. t. iftimai yapt, sosyal strüktür]: Bir toplulu k i~e ri­
sindeki ~e~itli toplumsa! gereksemeleri ve ili§kileri yo!una koyan; bu
l!i§kilere göre kurulan teme! düzen, yapr.
413 - top oyunu [Alm. Ballspiel] [Fr. jeu de Ia balle]' [lng. ball game]: Eski
Meksika yer!i!erinin d ikdörtgen bi~imindeki özel alan!arda, topa elle
dokunmadan dinsel ama~la oynadrklarr oyun.
414 - topralc yeme [Alm. Erdeessen, Geophagie] [Fr. geophagie] [ing. geophagy][es. t.jeofaji]: Yemin srrasmda, ~ogalma ve üremeyle ilgili kutsal
törenlerde, sayrrhklarrn saga!trlmasrnda büyüsel ama~lar!a; gebelikte,
bedende eksikligi duyulan madensei besinleri kar§rlamak; krthk srrasrnda karrn doyurmak i~in toprak yeme.
415 - totem: Bir insan toplulugunun ya da tek bir ki~inin gizemsel ve büyüse! duygularla bagh bu!undugu hayvan, bitld, dogasal o!ay ya da cansrz
bir nesne. a. bk:z. 'totemcilik.
·
62
tüy manto [416-424]
416 - totemcililc [Alm. Totemismus] [Fr. totemisme] [ing. totemism] [es. t.
totemizm]: Bir klanrn, bir insan toplulugu nu n ya da tek bir ki ~inin aym
atadan geldigine inandrgr bir hayvana, bir bitkiye, bir nesneye ya da
seyrek olarak bir doga olayma (alkrm, frrtma, §lm~ek vb.) gizemsel,
büyüsel ve akrabasal duygularla baglan1~1; bu bag laru ~tan dogan görevler, yasaklar ve kuttörenler. <;ok yönlü ve karl§lk olan totemcili k b~­
hca üc; bi\imde görülür: Bireysel totemclllk, ldan totemciligi, cinse
bagh totemdli lc.
417 - t~tem diregi [Alm. Totempfahl] [Fr. pautre tatemique] [ing. totem pole]: En \ok l(uzeybatl Amerika lcryrlarmda y~ayan ·y~rlilerle O kyanusya adalarmda rastlanrlan; üzerlerine söz konusu khmm atalarryle ·
ilgili efsanelerin, hayvan ve insan resimlerini n oyuldugu; bunlarrn üst
üste yerle§tirilmesiyle boylarmm u:zatrldrgl büyük direkler.
418 - töre [Alm. Sitte] [Fr. moeurs] [ing. mardls] [es. t. örn: Toplumuna göre,
yasa ve aktöre yerine gec;ebllen, ama ger\ekte yasa olmayan davranr~
lcahbr.
·
419 - tör~n [Alm. Zeremonie] [Fr. ceremonie] [i ng. ceremony] [es. t. merasim] :
Birc;ok lcuttörenin herhangi bir neden le bir araya gelmesi sonucu kurallara uygun bir bi\imde dinsel ya da toplumsal ama\lar ic;in d üzenlenen toplantr.
420 - tribü [Alm. Stamm] [Fr. tribu] [ing. tribe] [es. t. a~iret]: Aynr dill konu~an, aynr kurumlara, geleneklere, göreneklere sahip, ortak bir yerle~­
me alanr olan ve ortak bir kökten geien birka\ jens'in özerk bir toprak
üzerinde olu§turduklarr budunsal birlik.
421 - tuz [Alm. Splz] [Fr. sei] [lng. salt]: Nitelilderinden dolayr hemen hemen bütün halldarin bo~ inanc;larrnda ve büyüsel i§lemlerinde önemli
rol oynayan maden.
422 - tütsüleme [Alm. Räucherung] [Fr. prapitiation] [ing. burning incense]
[es. t. buhur yakma]: Birini kötülülderden arrtma, büyüden kurtarma
ya da kimi sayrrhklardan sagaltma amacryle ic;inde etlcili güc; bulu nduguna inanrlan otlarr, yapraklarr at~ üzerine atarak yalcma, duman \lkarma.
423 - tüy bezeme [Alm. Federschmuck] [Fr. arnement en plume] [lng. feather
ornament]: <;e§itli renk ve blc;imdeki ku~ tüyleriyle giysiyi, yakayr, b~r.
alnr, kollarr, arac; gere\leri vb. bezeme.
424 - tüy manto [Alm. Federmantel] [Fr. pi!lerine en plume] [ing. feather pelerine]: Tapa adr verilen lcum~larrn küc;ük dellklerine renkli ku§ tüyleri
dügümlenerek yaprlan; b~kanlar. ve din adamlarmca tören giysisi olarak kullanrlan, en c;ok da Havai adasryle Gü.ney Amerika'da kullamlan
manto.
63
u
425 - ugurlul< [Alm. Talisman] [Fr. porte-bonheur] [lng. talisman] : Üzerinde
. t3ilyana ugur ve iyilik getirdigine inan1lan ve bu özelliginin daha önce
denenmi~ oldugu ileri sürülen nesne.
426 - uli törenleri : Yeni irlanda adasmda aylar~ süren ve Uli y~ntularmm
önemli bir yer tuttugu kutsal törenler.
427 - uli yontusu: Yeni irlanda adasmm ic; bölgelerinde görülen, :~talardan
c;ok b3ikanla n ve kahram:~nhm can.landaran ; gögüslerin ve einsei örgenlerin :~labiidiglne belirtllerek erkek gücünü simgeleyen ve Uli
törenlerinde kullandan ag:~c;tan yapalma yontu.
428 - umial<: Eskimofarm daha c;ok kadmlarca yük t~Jmak ve yofculuk yapmak ic;in kullandaklan ve deri kayak teknigiyle yapalan, boyu dokuz eni
bir buc;uk metre olan .kayaldarmm ada.
429 - uygulamah budunbilim [Alm. angewandte Völkerkunde] [Fr. ethnologie appliquee] [ing. applied ethnology] [es. t. tatbiki etnoloji]: Asal önemi ve uygulan1~1 ikinci Dünya sav~mdan sonra anl3iafan, en c;ok da egitim, yönetim, as~erlik, sanayi, ticaret vb. alanlaranda uygulanan
budunbifim. ·
430 - uyma [Alm. Anpassung, Adaptation] [Fr., ing. adoptation] [es: t. intibak]:
Canhlann korunmak ic;in örgenlerinde, i~levlerinde ve davram~ bic;imlerinde degl~lldikler yaparak ic;inde bulunduklan dogal ko~ullara uymalan .
431 - uzal<l~taraca büyü [Alm .. Abwehrzauber] [Fr. ·magie repouss~nte] [ing,
defensive magic] [es. t. d~fedici sihir]: Büyüsel söz, ilenc;, ya da i~femle;
muska, nazarhk, tapmcak vb. büyüsel özlü yapay nesnelerle sayrahga,
nazan, ein c;arpmasana, kötülügü, yakama, uzakla~tarmaya, engellemeyi
ya da saptarmaya amac;layan büyü türü.
432 - uzunev [A!m. Langhaus] [Fr. lang habitat] [ing. lang hause] : lrakualann,
ic;inde c;ok sayada allen in oturdugu, uzunluklara kiml zaman elli metreyi
bulan, dogu ve bata diye iki ana böfürne aynlan evleri. ·
64
ü
433 - ü~ basamak kura~• [Alm. dreistufentheorie] [ing. three stage thories]
[es. t. ü~ basamak nazariyesi]: Tarlh ·boyunca kültürlerin geli~me durumunu ü~ basamakta ac;•klamaya ~~~~an kuram. B~hcalar1: Vah~ilik,
barbarhk ve uygarhk (L. Morgan); avc1hk, c;obanhk ve c;:iftc;illk (ekonomist Smith); tannbilimsel, fizikötesi ve olumlu dönem (A. Comte);
özgür ili~kl, c;ok~ evlilik ve tek~ evlilik dönemi U. Bachofen).
65
V
434 - val<onda: Siyulard'!- (Kuzey Amerika yerlilerinden) all~11m1~rn d1~rndaki
l~leri ve olaylar1 olu~turan, her yerde bulunan, gözle görünmez, gizem
dolu gücün ad1.
435 - v1mlt•h tahta (Alm. Schwirholz] [ing. b"u/1-roarer]: Ozellikle Avustralya yerlileri tarafrndan dinsel ve büyüsel amac;larla kullamlan; delikli
uc:una taluh ipten tutup h1zla c;evrildiglnde vrn1lt1h ses c;1karan uzun,
düz tahta.
436 - Viyana olculu [Alm . .Wiener Schule] [Fr. eco/e de Vienne) [ing. Vienna
school] [es. t. Viyana mektebi]: Kültür tarihi okulunun W. Schmldt
(1868-1954) ve W. Koppers (1886-1961) öncülügündeki kolu: a. bkz.
kültür tarihi ol<ulu.
66
y
437 ·- yadact : Yada·t~tyle yagm.ur ve kar yagdtrdtgtna, yel estirdigine inant·
. lan büyücü. a. bkz. yada t~t.
438 - yada t~t : Eskl Türk budunlartntn, yagmur ve kar yagdtrdtgtna, yel
e!itirdigine inandtklarl kutsal ve büyüsel t~. a. bkz. yagmur ta~t.
43? - yagbiril<im [Alm. Fettsteiss] [Fr. Steatopygie] [ing. steatopygia] [es. t.
steatapiji]: Daha ~ok Buiman, Hotanto ve Zulu kadtnlannda görülen,
kal~alarm arkada yag toplamasl sonucu belin
ilglli gövdesel özellik.
l~bükey
bir durum alt~tyle
440 - yagmur büyüsü [Alm. Regenzauber] [Fr. mogie de pluie] [es. t. yagmur
sihri]: Daha ~ok benzetmeli büyü llkesine uygun ·iilemlerle (~oculd an
tslatmak, sulara t~ atmak, yagmuru canlandtran hareketler yapmak)
yüce varhklar üzerlnde etkileyici gücü olduguna inantlan dua, kurban,
adak vb. aracthgtyle yagmur yagdtrmaya yönelik büyü türü. a. bkz.
yagmurcu , yagmur duast, yagmur ta~1, yada t~1.
441 - yagmurcu [Alm. Regenmache'r, Regenzauberer] [lng. rainmaker]: Dlnsel, büyüsel ve glzemsel yollarla yagmur yagd trma i~ini bile n, yöneten
kimse; büyüc~.
442 - yag mur duast [Alm. Regengebet, Regenbittel [Fr. priere de pluie]: Kurakhk strastnda yagmur yagdtrmast l~ln yüce varhklara, atala~, kutsal
ki~ilere yönelik, p nlarl actmaya getlrecek ve yumu~atacak nitelikteki
yakart~, dua. ·
·
443 - yagmur ku~agt bkz. a llctm .
444 - yagmur ku~u [Alm. Regenvogel] [Fr. pluvier] [ing. plover]: Ötü~üyle
yagmuru, kötü havayt ya. da ölümü getirecegine inantlan ku~.
445 - yagmur t~t : Yaginur yagdtrmak l~in yaptlan dinsel ve büyüsel i~lem­
lerde kullantlmak üzere toplanmt~ ve üzerlerine dualar, kutsa.l sözler
okunmu~ olan ta~ lar. a. bkz. yada t~t.
67
[446-455] yak
446 - yak: Yaban1l olan1 bugün Tibet, Pamir ve Karakurum'un yüksek yaylalarmda ya~ayan; eveili, gö~ebe hayatl süren Tibetliler, Türkler ve
Mogollar tarafmdan kullamlan, ekonomi k degeri yüksek, uzun tüylü
bir s1g1r türü (Yak'a "<;in mandas1" da denmektedir).
·
447 - yakarak tarla ac;ma bkz. tarla ac;ma.
448 - yakmlararas1 einsei lli~lci [Alm. Blutschande, Inzest] [Fr., inceste]
[ing·. incest] [es. t. fücur]: Dar anlamda aile üyeleri, genii anlamda
yakm kand~ ya da h1s1m akrabalar arasmdakl dogru bulunmayan
einsei llii~i ya da evlilik.
449 - yakmlararas1 einsei ili~ki yasag1 [Alm. Verbot der Blutschande] [Fr.
tabou de /'inceste] [ing. prahibition af incest] [es. t. fücur yasag1]: Dar
anlamda bac:J kard~, gen i~ anlamda kanda~ ya da h1s1m akraba arasmdaki einsei ili~ki ve evlenme yasagJ.
450 - yam : Okyanusya adalarrnda, Endonezya'da, <;in'de, Afrlka'da, Güney
ve Kuzey Amerika'da yetiitirilen yumru köklü, patatese benzer bitki
(Yerlilerin beslenmesinde önemli bir yeri olan yam, evc:ill~tirilmiitir).
451 - yama i~leme [Alm. Applikation] [Fr., lng. applicatian] [es. t. aplikasyon]: Kum~J, deriyi vb. üzerlerine renkli kumai par~larr ya da b~ka
bezeyic:i gere~leri yap1~t1rma, ekleme, dikme yoluyle yamayarak bezeme.
452 - yamyamhlc [Alm. Kannibalismus] [Fr. cannibalisme] [ing. cannibalism]
[es. t. kanibalizm]: A~lik ve besln yo ldugu nedeninden daha ~ok büyüsel ve kuttörense[ ama~larla insan eti yeme. a. bkz. akraba yamyamhgl, ölü yeme.
453 - yarayla bezenim [Alm. Schmucknarben]: Deriyi sivri u~lu arac;larla
yJrtlp a~rak, ac;1lan yerlere kül, balc;1k ve odun kömürü sürüp yaralan
iyice belirterek gövdeyi yara iziyle süsleme, bezeme.
454 - yan göc;ebelik [Alm. Ha/bnomadismus] [Fr., lng. transhumance]: Ekonominin sJglrCJIJk, c;iftc;ilik üzerine temellendigi, gö~ süresi ve gö~
yollannm daha kJsa .oldugu, gö~ebelikle yerleiik y~am arasmdaki yaiama bic;imi.
455 - yar1m [Alm. Halb] [Fr. moitie] [ing. moiety] [es. t. niSif]: Tribüyü olu~­
turan iki yanm fratriden biri. Her yarrm kendi arasmda birkac; klana
ayrr!Jr. Yarrmlar törenlerde, düiünc:elerde ve simgelerde ZJt!Jk gösterirler. a. bkz. ikili düzen.
68
yer aru [456-466]
456 - yashk [Alm. Trauertracht] [Fr. habits de deuil] [lng. mourning clothing]
[es. t . matern e/bisesi]: Kl~inin yash oldugunu belli eden, kimi toplum larda degi~ik renkli olmakla beraber, genellilde lcara renkli giysi, örtü.
457 - yastan o;rkarma: Yas süresini tamamlayan kimseyi üyesi bulundugu
toplumun bu konudaki geleneiesei lcurallarma uygun i~lemlerden ge~i­
rerek günlük durumuna solcma.
458 - yas tutma [Alm. Trauertragen] [Fr. porter Je deuil] [lng. mourning]":
Ölenin ardmdan yanma, yalcrlma, üzülm~; belirli bir süre geleneklerin
gerektirdigi-.~eyleri. yapma~ toplumuna, toplu!uguna göre d egi~en ge-Jenel{sel kural!'an, lca~mmalan yerine getirme.
459 - y~am agacr [Alm. Lebensbaum] [Fr. arbre de vie] [ing. tree of /ife]
[es. t. hayat agac1]: Ya~amm yenilenmesinl, ölümsüzlügü ve ve rimliligi
simge leyen; Insania y~amr arasmdaki ili~ kiyi gösteren efsane agacr.
a. bkz. dünya agacr.
460 - ya~hlar yönetimi [Alm. Alternherrschaft, Gerontokratie] [Fr. girontocratie] [ing. gerontocracy] [es. t. i/rtiyar/ar idaresi]: Toplumsal y~amr
ilgilendiren ~~itll sorunlarrn y~h ve güngörmü~ e~kekler tarafrndan
bir ~özüme baglanmas1; i~lerin, bu erkeklerin olu~urdugu kurullarca
yürütülmesi.
461 - y~ s mtfr [Alm. Alterklasse] [Fr. classe d'dge] [ing. age dass]: Bir köyün,
bir klamn ya da b~lca bir toplulugu ~ üye lerinin y~lanna göre olu~tur­
duklan s1mflar.
462 - yayt)ma [Alm. geographische Ausbreitung, Diffus.ion] [Fr., lng. diffusion]
[es. t. difüzyon]: Kültür ögelerinin ya da lcültür karm~alannm cografya
bak1mmdan yer degi~tirerek bir toplumdan b~ka bir t opluma yayrlmasr süreci.
463 - yaytlmacthk [~Im. Diffusionismus] [Fr. diffusionisme] [lng. diffusionism] [es. t. difüsyonizm]: Yüksek kültürlerin ve uyg01rlrklarrn bir an01
kaynaktan gö~le r ve yayrlmalar sonucu olu~tugunu ileri süren görü~;
bu görü~ c;evresind e toplanan kimselerin baglr bulundugu okul.
464 - yaztyt bilme yen haiklar bkz. ilkel halldar.
465 - ye lluran [Alm. Windschirm] [Fr. paravent] [ing. 1vindbreak] [es. t. rüzgiiriJk]: <;abucak kurulabilen, yaprlabilen, i~ind ekini yelden, gün~ten
ve he r türlü kötü havadan koruyan tek yanh ilkel barmalc.
466 - yer adt [Alm. Ortsname] [Fr. nom de Heu] [lng. p/ace name] : ic;inde bulumin c:ografya ögelerine, halka, sanat yaprlarrna göre bir yere verilen
ad.
69 .
[467-475] yerli
467 - y e rli [Alm. Eingeborener] [Fr. indigime] [ing. aborigin]: ilkel diye nitelenen haileiarm ve t o pluluklarm üye leri.
468 - yerli baltas1 [Alm., Fr., ing. Tomah awk]: Kuzey Amerika yerlilerinin
kültürlerinde önemli bir yer tuta n; siläh, arac;, agrzhk ve sav~ simgesi
olarak kullanrlan balta.
469 - y1lan [Alm. Schlange] [Fr. serpent] [lng. snake]: Totem, tapmcak, koruyucu yaratlk olarak ilkellerin dinse l y~ammda gizemsel ve büyüsel
bir nitelik t~ryan; dünyanm v e insamn yarat rh~r yle ilgili efsanelerde
önemli bir öge o larak kullamlan sürüngen hayvan.
470 - ytlan danst [Aiin. Schlangentanz] [Fr. danse du serpent] [lng. snake
donce]: Kuzey Amerika'da y~ay~n Hopilerde büyücülerin büyüsel
yeteneklerini göstermek ic;in agrzlarrna ca~h y·rla nlart alarak yapttklarr
dans.
471 - ytldtzbilim [Alm., Fr. Astrologie] [ing. astrology] : Budunblllmsel anlamda yrld1zlardan insanlarm geleceginl o ku ma, yorumlama ve sonuc;:lar
c;t karm~ ; bir tür falcrhk.
472 - yug bkz. ölü yemegi.
473 - yurt [Alm. Jurte, Hauszelt] : Orta Asya'da göc;:ebe
lumlann kec;:eden yaptlma c;:ad1rlan.
y~amr
süren top-
474 - yüce varltl< [Alm. höchstes Wesen] [Fr. etre supri!me] [lng. supreme
· being]: Bütün yaratrldardan üstün, dünyantn yaratrctst, ölümsüz, b~­
langtc;:tan beri var olan, gücü smtrstz, ki~ isel nitellklere sahip, iyi liklerle
dolu oldugu va r sayrlan, al)la cezalartndan da korlculan, törelerin yara1
trctst yüksek bir tanrt, yüce bir varhk.
475 - yürel<yüz üslubu [Alm. herzformiges Gesicht] [Fr. visage en forme de
coeur] [lng. heart-shaped face]: Zenci yontuculugunun görüldügü yerlerde, yontulartn ve maskelerin yüzlerine yürek bic;:imi veren ortak
üslup özelligi.
70
z
476 - zenci trlct [AI.m. Negride] [Fr. race negroide] [ing. negroid roce] : Batt,
dogu, güneydogu ve Orta Afrika'ya yaytlm t~ bulunan; koyu renk deri,
s tk, s iyah, ktvtrct k sa~, ~ok az ktlll gövde, uzun ve dar b~, uzun ve litktk
kemikli yüz, geni~ ve lctsa burun, lmlln dudak, dar kal ~a ve geni~ omuz
gibi özellilderle tralanan trlc. bkz. Bantu alt-trlct, Nilot alt-trkt,
Sudan alt-trlct. ·
71
BA~LICA
KAYNAKLAR
ACIPAYAMLI, 0.: "Etnol~jinin <;e§itli Konulan ile llgili Bazi Ana Kitaplar",
Antropoloji Dergisi, Ankara 1963.
ADAM, L., TRI MBORN, H.: Lehrbuch der Völkerkunde, Stuttgart 1958.
AGAKAY, M.A.: Türkfe Sözlük, 5. Bask1, Ankara 1969.
BEALS, R.L., HOIJER, H.: An lntroduction to Anthropology, 3 r d. Edition, New
York 1965.
BERNSDORF, W.: Wörterbuch der Soziologie, Stuttgart 1968.
BORATAV, <;.: "ilkel Toplumlarda Besin Eide Etme Faaliyetleri", Antropoloji
Dergisi, Ankara 1963.
DITIMER, K.: Allgemeine Völkerkunde, Braunschweig 1954.
DREWER, J., FRÖHLICH, W.D.: Wörterbuch zur Psychologie, München 1969.
EBERHARD, W.: "Bugünkü Avrupa'da Etnolojinin Esas Cereyanlar1", DTCF
Dergisi, Ankara 1948.
FRASER, D.: Die Kunst der Naturvölker, Stuttgart 1962.
CALVIN, W.: insan ve Dünyast, fstanbul1 972 (<;ev. E. Onu r).
GÜVEN<;, B.: Kültür Kurommdo Bütüncülük Sorunu Ozerine Bir Deneme, Ankara
1970.
GÜVEN<;, B.: insan ve Kültür, Ankara 1972.
HAN<;ERLiOGLU, 0 .: Felsefe Sözlügü, istanbul 1967.
HERMANN, F. : Symbolik in den Religionen der Naturvölker, Stuttgart 1961.
HEBERER, G., KURTH, G., SCHWIDETZKY-ROESING, 1.: Anthropologie,
Frankfurt a. M. 1959.
HJRSCHBERG, W .: Wörterbuch der Völkerkunde, Stuttgart 1965.
HOEBEL, E.A.: Man in the Primitive Wor/d, New York 1955.
HULTKRANTZ, A.: General Ethnologica/ Concepts. Volume I, Copenhagen
1960.
JACOBS, M., STERN, B~ J.: General Anthropology, New York 1963.
72
JESKE, E.: Wärterbuch zur Erblehre und Erbpflege, Berlin 1934.
KANSU, ~· A.: " Kültür Teorileri Haklunda (Sürekli Makale)", Ülkü dergisi,
Ankara 1939.
MAUDIT, J.A. : Manuel d'Ethnogrophie, Paris 1960.
MÜHLMANN, W.E. : Rossen, Ethnien, Kulturen, Neuwled-Berlin 1964.
MÜHLMANN, W .E.: Kulturanthropologie, Köln-Berlin 1966.
NÖLLE, W. : Völkerkundliches Lexikon, München 1959.
,NÖLLE, W.: Wärterbu.ch ·der Religionen, München 1960.
ÖRNEK, S.V.: "II keiierde Dinsel Temfi!l Kavramlara Gene! Bir Bak1~", DTCF
Dergisi, Ankara 1962.
ÖRNEK, S.V.: "Etnolojinin Tarih«;esi, B~hca Ekolleri, Görevleri", Antropoloji
Dergisi, Ankara 1967-1_968.
ÖRNEK, S.V.: 100 Soruda ilke/lerde Din, Büyü, Sanat, Efsane, istanbul 1971.
ÖRNEK, S.V.: Etnofoji Säzlügü, Ankara 197.1.
ÖZÖN, M.N.: Osmanlrca-Türkfe Säzlük, 2. Bask1, !stanbul1959.
POINIER, J.: Ethnologie Generale, Paris 1968.
PÜSKÜLLÜOGLU, A.: Öz Türkr;e Säzlük, 2. Bask1, Ankara 1971.
SCHMITZ, C.A.: Kultur, ~rankfurt a M. 1963.
SCHMITZ, C.A.: Religionsethnologie, Frankfurt a M. 1964.
SCHMITZ, C.A.: Historische Völkerkunde, Frankfurt a. M. 1967.
TISCHNER, H.: Völkerkunde, Frankfurt 1959.
TURHAN, M.: Kültür Degiimeleri, lstanbul 1951.
ÜLKEN, H.Z.: Sosyoloji Säzlügü, lstanbul1969.
WALLOIS, H-V.V.: insan lrklon, Ankara 1965 (<;ev. S. Tunakan).
WINICK, Ch.: Dictionary of Anthropology, New York 1956.
73.
ALM AN CA DiZiN
A
Aberglaube
Abwehrzauber
Ackerbau
Adaptation
Adaption
Adler
Ahnenfigur
Ahnenkult
akku lturation
aktive Magie
albenismus
alpine Rasse
alter ego
Alternsherrschaft
Altersklasse
Amitalokal
Amulett
andere Welt
angewandte Völkerkunde
Animalismus
Animatismus
Animismus
Anpassung
Anthropogeographie
Anthropogenie
Anthropologie
Anthropomorphismus
Applikation
Arbeitsteilung
Assimilation
74
70
431
91
430
149
247
36
35
292
145
86
16
345
460
.461
184
321, 323
344.
429
191
81
79
430
220
221
219
218
451
222
348
Astrologie
Asyl
Auge
Äthiopid
ätiologische Mythen.
Aussenheirat
avunculokal
Avunkulat
471
372
178
182
1
109
103
102
B
42
41 3
5
343
265
381
62
Bärenkult
B~ lsp i e l
Baumkult
Bedecken
Behausung
Beschneidung
beschreibende Völkerkunde
so
Bindezauber
205
Binnenheirat
236
Blut
237
Blutrache
239
BI utbrud erschaft
448
Blutschande
322
böser Blick
250
Bootbund
14, 172
Brauch
57
Brautpreis
243
Br uderschaft
D
Darwinismus
Demographie
101
·332
Dendrochronologie
diachronische Methode
Dienstheirat
Diffusion
Diffusionismus
dinarische Rasse
Dolmen
Dreistufentheorie
Dualsytem
Dukdukbund
Dynamismus
6
401
223
462
463
113
399
433
209
124
180
E
Einehe
Eingeborener
Eisen
Ekstase
EI em entargedan ke
Endogamie
Endekannibalismus
Enkulturation
Erdeessen
Ergologie
Erziehung
ethnische Einheit
Ethnographie
Ethnolog
Ethnologie
Ethnozentrismus
Europide
Evolutionismus
Exogamie
401
467
104
142
404
205
11
284
414
138
131
75
62
74
72
186
63
151
109
F
Familie
Fasten
Federmantel
Federschmuck
Fellboot
Feldforschung
Fetischismus
7
335
424
423
107
12
392
Fettsteiss
Form-oder Qualitätskriterium
Frauenhaus
Frauenmaske
Frauentasche
Friedenspfeife
Funktionalismus
439
64
228
229
245
55
177
G
Gebet
Geheimbund
geistige Kultur
Gelöbnis
Gelübde
Gens
Geomantie
Geophagie
geographische Ausbreitung
Gerontokratie
Geschlechtstotemismus
Geschwesterheirat
Geste
Gewährsmann
Gewohnheit
Giessen von Blei
grosse Familie
122
169
406
3
3
224
365
414
462
460
85
48
226
254
172
269
78
H
Häterismus
Halb
Halbnomadismus
Hauszelt
Heidelbergmensch
heiliges Wasser
heilige Zahl
herzformiges Gesicht
Hirtenturn
homogene Gesellschaft
Homo sapiens
Homosexualität
Hottentottenfalte
347
455
454
473
192
272
271
475
92
51
196
143
197
75
Hottentottenschürze
höchstes Wesen
Höhlenbilder
198
474
298
Idol
Individualtotemismus
lnfibulation
Institution
.Integration
Inzest
363
65
83
270
76
448
J
Jägerturn
Jäger und Sammler
Jagdzauber
Jungfräulichkeit
Jurte
40
39
37
258
473
K
Kannibalismus
khoisanische Rasse
Kinderverlöbnis
Klan
Klan-totemismus ·
Kleidung
kleine Familie
Konoten
Kolonialethnologie
Kopfbinden
Kopfjagd
Kosmogonie
Körperbemalung
Körperve rstemmelung
Kreuz Vettern-Basenheirat
Kult
Kultur
Kulturanthropologie
Kulturdegeneration
Kulturelement
Kulturgebiet
76
452
194
61
260
261
168
275
125
378
58
253
150
173
174
87
393
276
286
296
293
277
kulturhistorische Schule
Kulturkomplex
Kulturkreis
Kulturkreislehre
KulturparaleUen
Kulturpflanzen
Kulturprovenz:
Kulturprozess
Ku Itu rpsychologie
Kulturretardierung
Kulturstadium
Kulturstil
Kulturstufe
Kulturwandel
Kunstethnologie
Kymys
295
289
281
282
291
279
277
294
287
285
278
288
278
283
368
255
L
432
459
251
97
Langhaus
Lebensbaum
Levirat
Lösezauber
M
Männerbund
Männerhaus
Maennerkindbett
Magie
Maske
materiale Kultur
Matriarchat
matriarchale Familie
matrilineal
matrilokal
mediterranische Rasse
Megalith
Me!anid
Migrationstheorie
Milieutheorie
Mischling
Mongolenfalte
Mongolenfleck
139
140
141
77
304
346
20
21
23
24
9
25
310
175
90
256
313
314
Mongolide
mongoloische Rasse
Monogamie
Monotheismus ·
Mutter-Kindfigura
mutterherrschaft
mutterliehe Linie
Mutterrecht
mystisches Zerstückeltwerden
Mythe
Mythologie
N
Nachahmungsmagie
Nachb:trschaft
Name
Naturvölker
Neandertalmensch
Neckname
Negride
Nekromantie
Nekrophagie
Nomadismus
nordische Rasse
369
369
401
403
28
20
23
22
311
129
130
60
263
2
214
324
389
241, 476
337
340
171
331
102·
268
84
466
118
ö
Ökologie
89
P·
Päderasti e
Parallel Vett ern-Basenheirat
passive Magie
Patriarchat
patriarchale Familie
patrilinial
patrilokal
143
266
128
45
46
48
49
352
234
235
204
233
158
155
354
374
95
93
94
96
80
215
216
212
214
213
347
Q
Quantitätskriterium
R
0
Onkelherrschaft
Opfer
Orgie
Ortsname
Osteuropoid
Pekingmensch
Penisschnur
Penisfuteral
Pfeife
Phalluskult
Phratrie
physische Anthropologie
pigmide Rasse
politische Organization
Poliandrie
Polygamie
Polygnie
Polytheismus
Präanimismus
primitive Architektur
primitive Kunst
primitive Mentalität
primitive Völker
primitive Wirtschaft
Promiskuität
Rabe
Radiocarbonmethode
Räucherung
Rasse
Rassel
Rassenkunde
Regenbogen
Regengebet
Regenmacher
Regenvogel
Regenzauber
regionale Ethnologie
Reifezeromanien
Reinigung
Religionsethnologie
Rit
328
,.
244
364
422
202
252
203
15
442
441
464
440
71
137
32
114
273
77
257
396
Rothaut
Rodungsfeld
s
Salz
Sammeln
Schädeldeformation
Schädelmask
Schamanentracht
Schamanent rommel
Schamanismus
Schlange
Schlangentanz
Schmucknarben
Schwagerehe
schwarze Magie
schwarze Rasse
Schwirzholz
Seelenwanderung
sich sch mücken
Sitte
Skalplerung
Sonnentanz
Se rarat
Sozialanthropologie
soziale Organization
soziale Struktu r
Spitzname
Stamm
Steatopygie
Sub-Kultur
Symbiose
sympathische Magie
syn chronische Methode
T
Tabu
Talisman
Tanz
Tatauierung
Technologie
7B
Theogonie
Tomahawk
Totem
Totemismus
Totempfah l
Totenbrot
Totenmahl
Totenkult
Totenreich
Traditio n
traditionale Gesellschaft
Trauertracht
Traue rtragen
·421
409
230
231
387
386
385
469
470
453
ü
251
240 Übergangsriten
. 241 Überlieferung
435 überorganisch
366
V
384
418 Vaterherrschaft
vaterliehe Linie
181 Vaterrecht
32 vat erschaft liehe Familie
41 0 Verbot der Blutschande
411 Vervollständigung
412 Verwandtenheirat
389 Vielehe
420 Vielmännerei
439 Vielweberei
17 Volk
67 Volkskunde
66 Volksmedizin
144 Vorgeschichte
Völkerku nde
Völkerku ndler
388 völker kundliche Atlanten
SB
425
99
121
402
390
468
415
416
417
341
341
339
338
165
166
456
458
164
165
342
43
46
45
34
449
76
10
93
95
94
185
71, 187
188
115
72
74
73
w
weisse" Magie
weisse Rasse
B
63
Weltenbaum
W iener Schule
Windschirm
Witwe
126
436
465
123
z
Zahndeformation
Zauber
Zeremonie
116
77
419
79
FRANSIZCA DiZiN
A
acculturation
adaptation
adoption
agriculture.
aigle
aire culturelle
albenisme
alliance par le sang
alter-ege
amitalocal
amulette
animalisme
animatisme
animisme
anthropogonie
anthropologie
anthropologie culturelle
anthropologie physique
anthropologie sociale
anthropomorphisme
application
arbre de vie
arbre du mond
are-en-d el
architecture primitive
art primitif
assimilation
astrologie
asyl
atlas d'ethnologle
o
80
0
292
430
149
B
91
247
277
86
239
345
184
321, 323
191
81
79
221
219
286
155
410
218
451
459
126
15
215
216
348
471
3
73
344
102
103
autre monde
avunculat
avunculocal
56
bander Ia tete
c
canniballsme
canot en cuir
ceremonie
chalumet
chamanisme
changement culturel
chasse
chasse aux tete
chasseurs et collecteurs
ci rconcision
dan
dasse d'iige
complexe culturel
conflguration culturelle
corbeau
cosmogonie
cesturne chamanique
couler du plomb
coutume
couvade
couvrir
c,nkelle
crlterium de Ia forme
0
452
107
419
55
385
283
38
253
39
381
260
461
289
288
244
150
387
269
14
141
343
252
64
328
409
393
5
233
339
35
41
276
346
406
281
criterium quantltatlf
cueillette
culte
cu lte d'arb re
culte de phallus
culte des morts
culte des ancetres
culte d 'ours
culture
culture materielle
culture spirituelle
cycle culturel
D
danse
danse du s~rpent
danse du soleil
darwinisme
deformation cränienne
deformatiori deritaire
defrlchement
degeneration culturelle
demographie
dendrochronologie
denoument magic
diffusion
d iffusionisme
division du travail
dolmen
droit maternel
droit pate_rnel
dynamisme
99
470
181
101
230
116
396
196
332
6
97
461
463
111
398
11
45
180
E
eau ·sacree
echange des femmes
ecole d'histoire culturelle
ecole de Vienne
ecologie
act;Jnomie primitive
education
271
245
295
436
89
213
131
element de culture
eievage
endocannibalisme
endegarnie
ergologie
ethnocentrisme
ethnographie
ethnologie
ethnologue
ethnologie appliquee
ethnologie de l'art
ethnologie coloniale
ethnologie regionale
ethnologie religieuse
etre supreme
etui de penis
ex ogamle
exstase
evolutionnisme
293
92
11
205
138
186
62
72
74
429
368
378
71
114
474
235
109
142
.151
F
famille
famill e !arge
famille matriarcale
famille patriarcale
famill e restreinte
fer
fetichisme
ficelle de penis
figure mere-enfant
folklore
fonctionnallsme
fragmentation mystique
f raternite
fratern ite consanguine
7
78
11
34, 44
275
104
391
234
28
187
177
401
243
239
G
gens
geographie humaine
geomancie
geophagie
224
220
365
414
81
226
460
254
geste
girontocratie
guide
H
habillement
habitation
habits de deuil
hetairisme
homo sapiens
hemme de Heldeiberg
hemme de Neandertal
hemme de Peldn
homosexualite
168
265
456
347
196
192
324
352
143
Idole
inceste
inci,Jituration
indigene
infibulation
Institution
Integration
363
448
284
467
81
270
76
jeu de_Ia balle
jeOne
413
335
K
255
koumys
L
251
432
Ievirat
Ieng habitat
M
magie
magie
magie
magie
magle
magie
magie
magie
82
magie repoussente
magie sympathique
maison des femmes
maison des hommes
mariage consanguin
mariage d'enfants
mariage en servlce
mariage entre cousins croises
mariage entre cousins paralleles
mariage entre parents
masque
masque de crane
masque des femmes
matriarcat
matrilineaire
matrilocal
mauvais oeil
megalith~
mentalite primitive
metem psychose
methode de radlo-carbon
methode diachron_ique
methode synchronique
moeurs
moitie
monde des morts
monogarnie
monotheisme
mulatre
mutilation
mythe
mythologie
n
active
blanche
de chasse
de plui
lmitative
noir
passive
145
8
47
440
60
240
128
431
66
228
140
48
61
223
87
266
10
304
231
229
20
23
24
322
25
212
366
364
395
144
418
455
338
401
403
256
174
129
130
N
nacromancie
necrophagie
nom
nomadisme
nombre sacre
nom de lieu
neuer
337
340
2
171
271
466
125
0
oeil
organisation politique
organisation sociale
orgle
ornement
. ornement en plume
178
374
411
84
384
423
p .
paralleles culturclles
paravent
patriarcat
patrilineaire
patrilocal
peau rouge
pelndre le corps
pelr;~tures du caverne
pelerine en plume
peQsee elementalre
peuple
peuple primitive
phratrie
phase cu lturelle
plantes cultivees
pli mongolique
pluvier
polyandrie
polygarnie
polygynie
polytheisme
porte-bonheur
porter Je deuil
poutre totemique
preanimisme
prehistoire
prlere
prlere de pluie
prlx d'achat de Ia femme
processus cu lturel
propitlotlon
291
465
43
46
47
257
173
298
424
404
185
214
158
276
279
313
444
95
93
94
96
425
458
417
80
115
122
442
59
294
422
pu rification
psychologie culturelle
32
287
R
race
race alpine
race blanche
race dinarique
race ethiopienne
race khoisan
race medlterraneenne
race melano-indoue
race mongoloide
race negro ide
race noir
race nordique
race ouest-europeenne
race pygmoide
raciologie
recherche sur place
repas d u ry-~ort
retarp culturel
rite
rite d e passage
rite de puberte
routine
202
16
63
113
182
194
9
31 0
369
376
241
331
118
354
203
12
341
285
273
164
137
172
s
sang
sacrifice
scalpe
sei
serpent
sifflet
sobrique~
societe
societe
societe
societe
societe
socil~te
sorerat
de canot
des hommes
Douk-Dou k
homogene
secrete
traditionalle
236
268
SB
421
469
204
389
250
139
124
49
169
166
52
83
Statuette d'ancestre
steatopygie
structure sociale
sub-culture
superorganique
su perstition
surnom
symbiose
systeme dualiste
36
439
412
17
342
70
389
67
209
tomahawk
totemisme
totemisme de clan
totemisme de sexe
totemlsme Individual
tradition
traft culturel
transhumance
tribu
T
tablier d'Hotantot
tabou
tabou de l'inceste
tasche mongolique
tambour chamanlque
tatouage
technologie
theogonie
theorie de cycle culturel
theorie de l'emigration
theorie de milieu
84
198
388
449
314
386
121
402
390
282
175
90
468
416
261
85
65
165
293
454
420
u
75
172
union ethnique
usage
V
vendetta
veuve
virginite
visage enforme de coeur
voeu
voisinage .
237
123
258
475
3
263
i NGiLi ZCE Di Zi N
B
A
abode of the dead
aborigln
age dass
active magic
acculturation
adaptation
adoptin
albinizm
Alpin'; race
alter-ege
American Indians
amitalocal
amulet
ancestor cult
ancestral stat ue
animalism
animatis m
animism
anthropogeography
anthropogony
anthropology
anthropomorphlsm
applicatlo.n
applied ethnology ·
assimilatlon
astrology
asylum
atlases of ethnology
avuncu late
avunculocal
337
467
461
145
191
430
149
86
16
345
18
184
321. 323
35
36
191
81
79
220
211
119
118
451 '
419
348
471
372
73
102
103
ball game
bear cult
blnding spell.
black magic
black ra~e
blood
blood brotherhood
blood vengeance
body painting
bride prlce
brotherhood
brother-slster marrlage
bull-roarer
burning lncense
413
41
so
140
141
136
139
237
173
57
243
48
435
422
c
cannibalism
canoe society
cave paintings
ceremony
child marriage
circumcislon
clan
clan totemism
clothing
colonial ethnology
conjugal family
cosmogony
couvade
covering
452
250
298
419
61
381
160
261
168
378
175
150
141
343
85
. cranial deformation
cross-cousin marriage
croow
cult
cult of the dead
cultu re-circle
culture-circle theory
cultural anthropology
cultural degeneration.
cultural lag
cultural parallels
cultural pysychology
cultu ral stage
culture
cu Itu re area
culture change
culture-circle
culture-ci rcle theory
culture comple?<
culture-historical school
culture pattern
cultu re plants
culture process
culture t rait
custom
230
87
244
393
339
281
282
286
296
285
291
287
278
27.6
277
283
281
282
289
295
288
279
294
293
14
D
dance
Darwinism
defensiv magic
demography
dendrochronology
diaehrenie method
diffusion
diffuslonlsm
Dinaric raC:e
division of labour
dolmen
dual system
duk-duk society
86
99
101
431
332
6
395
462
462
113
222
. 399
209
124
265
180
dweling
dynamism
E
eagle
East-Eu ropean race
ecology
ecstasy
education
elementary_idea
enculturation
endo-cannibalism
endogamy
environment theory
ergology
ethriic society
Ethlopian race
ethnocentrism
ethnography
ethnologist
ethnology
ethnology of art
evolutionism
evil eye
eye
exogamy
extended family
247
118
89
142
131
404
284
11
205
90
138
75
182
186
62
74
72
368
151
322
178
109
76
F
family
farming
fasting
father rlght
feather ornament
feather pelerine
fetichism
field werk
.folldore
flo lks medicine
functionalism
funeral dinner
7
91
335
45
423
424
392
12
187
188
177
401
L
G
gathering
gens
geomancy
geophagy
gerontocracy
gest
guide
409
224
365
414
460
226
254
H
half-bood
head binding
head liunting
heart-shaped face
Heldeiberg man
hetearism
holy water
homo saplens
homosexuality
ho mogeneaus soclety
Hottentot apron
hause of men
house of warnen
hunters and gatherers
hunting
huntlng magic
Idol
imitatlve magic
incest
individual t otemlsm
infibuiation
Institution
Integration
iron
M
magic
marriage by service
mask
mask of women
material culture
256 matriarchate
56 matriarchal family
253 matrilineal
475 matrilocal
192 mediterranean race
347 megalith
272 . Melano-lndo race
196 metempsychosis
143 mlgration t heory
51 moity
198 Mongolian plica
"140 Mongolian spot
228 Mongoloid race
39 monogamy
38 monothelsm
37 more
mother-chlld figure
mether rlght
363
mournlng
60
mou r ning clothi ng
448
mutilation
65
mystlc fragrilentation
83
myth
270
mythology
76
102
K
Khoisan race
kin marriage
knotting
kumiss, kumyss
251
432
Ievirate
Ieng house
194
10
125
255
77
223
304
229
346
20
21
23
24
9
25
310
366
175
455
313
314
369
401
403
418
28
22
458
456
174
311
"129
130
N
name
Neandertal man
necromancy
necrophagy
Negroid race
2
324
337
340
176
87
neigbourhood
nic:kname
nomadism
non-material culture
Nordic: rac:e
263
389
169
406
331
0
84
384
arg~
ornament
p
parellel-c:ousin marriage
passive magic:
pastoralism
patriarchate
patriarchal family
patrilineal
patriloc:al
peace pipe
Pekln man
penis sheath
penis string
people
phallic: c:ult
phratry
physical anthropology
plac:e name
piever
politlcal organization
polyandry
polygamy
polygyny
polytheism
prayer
preanimism
prehlstory
primitive arc:hitec:ture
primitive art
primitive ec:onomy
primitive mentallty
primitive people
88
266
128
92
45
34, 44
48
49
57
352
235
234
185
233
1 58
155
466
444
374
95
93
94
96
122
80
115
215
216
213
212
214
prohibition of inc:est
purification
Pygmold rac:e
449
32
354
Q
q uality-criterion
quantity-c:riterion
64
328
R
race
rac:iology
radiocarbon dating
rainbow
reinmaker
redskin
regional ethnology
religions ethnology
rit
rit of passage
rites of puberty
rottle
202
203
354
15
441
255
71 ·
114
272
164
137
252
s
sac:rifice
salt
scalping
secret soc:iety
sex totem ism
shaman cloth
shaman drum
shamanisni
skin canoe
skull mask
slash and burn
snake
snake danc:e
soc:ial anthropology
soc:ial organization
soc:ial struc:ture
'soc:iety of men
sorerate
steotopygia
268
421
58
169
85
387
386
385
107
231
396
469
470
410
411
412
139
52
439
sub-culture
sun dance
superorganic
superstition
supreme being
symbiosis
sympathetic magic .
synchronlc method
T
taboo
tallsman
tattoo,
tattooing
technology
the next world
theogony
three stage theories
tomahawk
tooth deformation
totem pole
totemism
17
181
342
70
474
67
66
144
tradition
traditlonal society
transhumance
tree cult
tree of Jife
tree of world
tree-ripg dating
tribe
. 425
·121
121
402
344
390
433
468
116
417
416
5
459
126
6
420
w
'
388
165
166
454
204
8
63
124
245
465
whistfing
white magic
·· White race
widow
wife exchange
Windbreak
V
Vienna Scheel
virginity
vow
436
258
3
89
ESKi TERiMLER
A
ädet
agac; kültü
ahret
aktlf maji
akültürasyon
alaimisema
alblnlzm
alter ego
ana hukuku
animalizm
anlmatizm
animizm
anne-c;ocuk heykeli
antropoloji
antropomorfizm
apllkasyon
asimilasyon
~iret
ata heykeli
atalar !badet!
avunkulat
ay1 kültü
ayin
14
5
344
145
292
15
86
345
22
191
81
79
28
219
218
451
348
420
36
35
102
42
273
B
baba hatll
baba hukuku
bat1l ltikat
bekäret
b~eri cografya
90
46
45
70
258
220
beyaz maji
buhur yakma
D
Darveniye
Darvinizm
defedici sihir
demografi
dendrokronoloji
difüzyon
difüzyonizm
dinamizm
din etnolojisi
di~ defor masyonu
.dolmen
E
ekoloji
ekzogami
endegarni
endokanibalizm
enkültürasyon
entegrasyon
erglnleme seromonileri
etnik birlik
etnografya
etnolog
etnoloji
etnoloji atlaslan
etnosantrizm
F
fallüs kültü
fert totemizml
8
422
101
101
431
332
6
462
463
180
114
116
399
89
109 .
205
11
284
76
137
75
62
74
72
73
186
233
65
feti~izm
392
fiziki antropoloji
foklor
fonksiyonalizm
fücur
fücur yasag1
155
187
177
.448
449
G
gec;i~
ritleri
geleneksel cemiyet
gizli cemiyet
164
166
169
H
Hab~
182
83
188
187
1rk1
hadJm etme
halkhekimligi
haiiCJyyat
halk tababeti
hamayh
hayat agac1
heterizm
homoseksüellik
Hotanto plisi
188
321
'!59
347
143
197
203
393
411
1rk1yyat
lbädet
lc;timai t~kil ät
ic;timai yap1
Idol
ihtiyarlar idaresi
ikili sistem
intibak
lptldai ekonomi
iptidai haiklar
iptidai mlmarhk
iptidai sanat
iptldai zihniyet
islm
412
363
460
209
430
213
214
215
216
212
2
J
jeofaji
414
K
kafatasJ deformasyonu
kan davas1
kanibalizm
kantite kriteryumu
kara maji
kesret -i iläh
k•yäniyät
kozmogoni
kuvad .
kültür dejenerasyonu
kü!türel antropoloji
kültürel psikoloji
kültürel ro~ar
kü!tür kompleksi
kültü r nebatatJ
kültür para!elleri
kültür sahasJ
kültür tahavvülü
kültür tarihi mektebi
kültür unsuru
kültür vetiresi
L
läkap
M
maddi kültür
mader~ahi ·aile
mader~ahilik
manevi kültür
megalit
melce
melez
merasim
mesken
migrasyon t eorisi
mitoloji
Mogol plisi
monizm
monogarni
monoteizm
muhit nazariyesi
230
237
452
328
240
96
150
150
141
296
286
287
285
289
279
291
277
283
295
293
294
389
346
21
20
406
25
372
256
419
265
175
130
313
35
401
403
90
91
271
mukaddes sayJ
mukaddes su
mutilasyon
müessese
272
174
270
218
49
mü~ebbihe
mütecanis cemiyet
N
340
337
nekrofaji
nekromanti
nezir
nJSJf
3
455
0
84
Orji
sanat etnolojisi
sempatik maji
senkronlk metot
sihir
simbioz
siyah trk
sosyal antropoloji
sosyal organizasyon
sosyal strüktür
sömürge etnolojisi
steatopiji
sulh ag1zhg1
süperorganik
368
66
144
77
67
241
410
411
412
378
439
55
342
ö
338
339
418
ölüler alemi
ölüler ibadeti
örf
p
paralel yegen evliligi
pasif maji
peder~ahi alle
peder§ahilik
penis ipi
penis k11JfJ
pollandri
paligarni
politeizm
politik t~kiliit
preanimizm
pJ:ehistorya ·
266
128
34,44
43
234
235
95
93
96
374
80
115
94
60
395
62
429
121
151
402
366
416
üc; basamak nazariyesi
433
V
364
254
465
vecde gelme
Viyana mektebi
142
436
y
s
9.2
64
ü
R
radyokarbon metodu
rehber
rüzgärhk
safla§ma
saha ara§tlrmasl
387
385
§aman h1rkas1
§amanizm
§ekil k1stas1
taaddüd-i zevcat
taklit büyüsü
tarihi metot
. tasviri etnoloji
tatbiki etnoloji
tatnaj
tekamüliye
teknoloji
tenasuh
totemizm
32
12
yagmur sihri
yas elbisesi
440
456
.I
7 Lira
Download

Dosyayı İndir