2014-2015 EĞİTİM ÖĞRETİM
YILI
İ
İ DANIŞMA VE REHBERLİK
İ
PSİKOLOJİK
SERVİSİ
HACI ŞAKİR MELİHA NİLÜFER ÖZ
ORTAOKULU
Çocuuklara yaşıına uygun davranışla
d
arı kazandıırmak ve
kend
di kendilerrini kontro
ol etmeyi ööğretmek amacıyla
a
uyguulanan disiplin; çocuğ
ğun ruhsal , duygusal ve kişilik
gelişşimini, yapıcı ve özde
enetime saahip bir biirey
kazaandırmak üzere
ü
eğitme süreci olarak
tanım
mlanmakta
adır . BAN
NU ŞENE
ER
PSİKOLO
OJIK DAN
NIŞMAN
AİL
LE VE EVLİLİK DA
ANIŞMAN
NI
PSİKODRA
P
AMA TER
RAPİSTİ
ÇOCUKLARDA DİSİPLİN
Çocuklar başkalarını gözlemleyerek ve onların yaptığını yaparak davranış biçimleri
kazanırlar.(Bandura,1977)
Çocuklarımıza aile içi disiplin ,kurallar ve sınırları koymadan önce anne- baba
olarak kendimize şu soruları sorabiliriz;
Çocuğumu ne kadar tanıyorum?
Çocuğum, beni kızdıran bu davranışını yaparken aklından neler geçiyor olabilir?
Çocuğum bu davranışı yapınca ben ne hissediyorum?
Çocuğum bu davranışı yaptığında; benim verdiğim tepki onun anlayabileceği yaş ve
gelişim düzeyine uygun mu?
Çocuğum bu davranışı yaptığında kazanan kim oluyor?
Ben bu tepkileri vermeye devam edersem 5 yıl sonra çocuğum nasıl biri olur?
Ailede disiplin, aile bireylerinin belirli bir düzende yaşamalarını sağlar. Her ailenin
farklı bir düzeni ve farklı disiplin anlayışları vardır. Bazı aileler katı bir disiplin anlayışına
sahipken, bazı aileler daha esnek olabilmekte ya da kurallara fazla yer vermezler.
Çocuklara yaşına uygun davranışları kazandırmak ve kendi kendilerini kontrol etmeyi
öğretmek amacıyla uygulanan disiplin; çocuğun ruhsal, duygusal ve kişilik gelişimini, yapıcı ve
özdenetime sahip bir birey kazandırmak üzere eğitme süreci olarak tanımlanmaktadır .
Disiplinin amacı; çocuğun kendi davranışlarını düzenlemesini sağlayarak, onu kendi
kendini denetleyecek güce ve yeterliliğe ulaştırmaktır. Burada önemli olan nokta çocuğun,
anne-baba korkusu ile onların isteklerine göre davranması değil, bunun yerine, zamanına ve
koşullara uygun davranmayı öğrenmesidir.
Çocuk gelişiminde etkili disiplin yöntemlerinin başlıca üç bileşeni vardır:
* çocuk ile anne-baba arasında pozitif, destekleyici bir ilişki,
* istenen davranışların artırılması için pozitif destekleyici yöntemlerin kullanılması,
* istenmeyen davranışların azaltılması veya ortadan kaldırılması için desteğin
kaldırılmasıdır.
Bir çok anne baba kendince anlaşılabilir nedenlerden dolayı disiplinle ilgili olumsuz bir
yaklaşım kullanma alışkanlığı kazanmıştır.
Bunun ilk nedeni,çocuğun uygunsuz davranışının
sık sık gürültülü,rahatsız
edici,dikkatimizi istemediğimiz davranış üzerinde toplamaya zorlanması ve bizi bu davranışı
durdurmaya yöneltmesidir.
İkinci neden olumsuz disiplin anlayışımızın çabuk sonuç verdiğine inanmamızdır.
O
Olumsuz disiplin yaklaşımı:Çocuuklar ve ge
ençler kötü davrandıkklarında yettişkinler
bunu b
bir daha yapmasın diye olumsuzz bir disiplin yaklaşım
mı olan cezzayı kullanırlar.Bu,
fiziksell (vurmak,saçını çekme
ek,çimdikle
emek vs…), sözel(bas bas bağırm
mak,hakare
et etmek
ya
da
içinde
vs…)
psikolojik(çocuğun
kendinii
suçlu
hissetmeesi,korku
kalması,aşağılanma
ası,sevgiden yoksun bırakılması vs…) şeklindedir.Geenelde bu olumsuz
cezalan
ndırma şekiillerinden birinden
b
zi yade bir kaçı
k
aynı an
nda bir araada kullanılır anne
babalarr tarafında
an.Bu tip ce
ezaların an lık ve uzun
n süreli etk
kileri farkl ıdır.Bu tip cezalar
istenme
eyen davran
nış uygulandığı anda d
durdurulabiilir ama uz
zun sürede etkisi olma
az.Çocuk
istenme
eyen davra
anışı yaptığı anda, cezayı uy
ygulayan kişi
k
görünüürlerde old
duğunda
istenme
eyen davran
nışı yapmaz
z.
C
Cezanın ettkisiz olmasının nedenni;sadece istenmeyen
onun ye
erine neyin
n yapılacağ
ğını gösterm
memesidir.
davranıışa işaret etmesi,
E
Eğer çocuklar yeter
rince kend
dileri ile ilgilenilmed
i
iğini hisseediyorlarsa dikkat
çekmek
k için istenmeyen davranışl ara başvurabilirler.Anne bab
balar iste
enmeyen
davranışları ceza
alandırma şekilleri ille durdurd
duklarını zannederle
z
r, oysa gerçekte
g
çocuğun
n “ilgi çekm
me davranışını” pekişti rmiş olurla
ar.
G
Gizilgüç ola
arak cezan
nın olumsuzz bir başka
a etkisi de yalan söylleme, aldattma gibi
cezadan
n kaçınmak
k için kulla
anılan herh
hangi bir davranışa
d
yol
y açmasıd
dır. Bazı çocuklar
ç
oldukça
a yaratıcı bir yalanc
cı olabilirl er.Çocuğun
n benlik kavramına d
da ciddi zararlar
z
verir.Ço
ocuğun kendisini ve ba
aşkalarını aalgılama biçimini bozar.
larına oda klandıkları zaman,
A
Anne baba
alar çocukllarının hattaları ve başarısızlık
b
çocukla
ar da iyi yö
önlerinden çok eksik yönlerine karşı daha
a dikkatli oolabilir ve bir şeyi
hiçbir z
zaman anne
e babaların
nın övgüsü ve kabulün
nü kazanaca
ak kadar iyyi yapamay
yacakları
sonucun
na varabilirrler. Sevilm
medikleri duuygusuna ka
apılabilirler
r.
A
Anne baba
a çocukları için mode
eldirler.Eğe
er çocuklar
rını sık sıkk cezalandırırlarsa
çocukla
arın da aynı
a
durumda kend
dilerine davranıldığı
d
gibi saaldırgan yaklaşımı
y
benimse
emeleri ola
asılığı yükse
ektir (Band ura,1967).
Ü
Ülkemizde yapılan çallışmalar annnelerin çoc
cuklarını disipline etm
mek için kullandıkları
pek çok yöntemin, çocuğun sağlığını,pssikolojık dengesini,
d
fizik gelişşimini, psiiko-sosyal
gelişimini o
olumsuz yö
önde etkiled
diğini, anne
elerin çocuk
klarını fizik
ksel ve duyggusal olarak
k istismar
ettiklerinii ortaya ko
oymaktadır.Özellikle ffiziksel isttismar ve duygusal
d
isstismar ka
apsamında
ele alınma
ası gereken
n pek çok davranışınn, anneler tarafından
n disiplin aamacıyla uy
ygulandığı
d
dikkati çekmektedir.
şmalar annne-babaların disiplin
Yapılan çalış
uuygulamalarrının çocu
ukların ruuhsal geliş
şimleri ,
k
kendine güvven, sosyal beceri ve ahlaki davranışları ,
d
davranış problemleri , suça yyatkınlık, yetişkinlik
y
d
dönemindek
ki suç davr
ranışları , depresyon
n ve alkol
k
kullanımıyla
a ilişkili old
duğunu gösttermektediir.
A
Annelerin büyük bir çoğunluğuunun çocuk
kla durum
h
hakkında konuşulmasının en uyggun disiplin
n yöntemi
olduğunu düşünmelerine rağmen; çocuklarını disipline etmek amacıyla en sık kullandıkları
yöntemin çocuğa kızma, bağırma, azarlama ve tehdit etme olduğu, bununla birlikte
annelerin bazılarının çocuklarını disipline etmek için küfür, aşağılama veya hakaret etme,
yapamayacağı kadar çok iş vermek, fiziksel ceza yöntemlerine başvurduğu dikkati
çekmektedir.
Çocuğun disiplini amacıyla kullanılan yöntemler toplumda kabul edilmiş normlardan ve
kültürel farklılıklardan etkilenmektedir. Çocuğun neyi öğrenmesi gerektiği ve öğrenme için
kullanılan yöntemler kültürel birikim olarak kuşaktan kuşağa geçer. Böylece aileler kendilerine
uygulanan disiplin yöntemlerini çocukları için de kullanırlar.
Disiplin genel olarak çocuğun yaşına uygun davranışları kazanması için onu eğitmek ve
ona yeni şeylerin öğretilmesi anlamı taşırken, yetişkinin görevi çocuğu uyumlu davranmaya veya
itaat etmeye zorlamak değildir. Anne- babaların amacı sadece istenmeyen davranışın ortadan
kaldırılması olmamalı, aynı zamanda çocuğa özdenetim, özsaygı, özerklik, uyum, işbirliği gibi
davranışları da kazandırmak olmalıdır. Böylelikle çocuklar çevrelerinde davranışlarını görüp
onları cezalandıracak bir yetişkin olmadığında bile, kendi davranışlarını kontrol etmeyi
öğreneceklerdir.Bu da çocuğun özdenetim sahibi, kendine güvenen bir birey olmasının ilk
adımlarını oluşturur.
Çocukları disipline etmek amacıyla uygulanan:
1-utandırma,
2-izole etme,
3-vurma,
4-kapalı bir yere hapsetme, hapsedeceğini/kapatacağını söyleme
5-azarlama,
6-küçük düşürme
7- alay etme gibi cezalar; çocuğa korkmayı ve karşı gelmeyi öğretecektir.
Cezalar çocuğun o andaki uyumunu ve itaatini sağlasa da; kuralların gerekçesini
anlamasını, davranışının sonuçlarını kavramasını ve böylece içselleştirmesini sağlayamaz.
Yapılan araştırmalarda güç odaklı disiplin yöntemlerinin anne-babalar tarafından ergenlik
öncesi çocuklara sıklıkla uygulandığı görülmektedir. Bu şekilde kazanıldığı zannedilen pek çok
davranışın sadece yetişkinlerin olduğu ortamlarda çocuk anne babasının istediği gibi davranır.
Türkiye de yapılan çalışmalarda annelerin büyük çoğunluğunun ergenlik dönemi öncesi çocuğunu
disipline etmek için çeşitli cezaları kullandıkları görülmektedir. Anneler çocuğun istenmeyen
davranışlarını kontrol etmek için cezayı bir disiplin yöntemi olarak kullanmaktadırlar. Bununla
birlikte verilen cezalar çocuğun gelişimini olumsuz olarak etkilemektedir. Annelerin çocuğun
istenmeyen davranışı karşısında kendisini üzdüğünü ve bir daha sevmeyeceğini söylemesi,
çocukta sosyal ve duygusal sorunlara neden olabilir.
Annenin sevgisi çocukta güven duygusunu artırdığı gibi, kaygı düzeyinin düşmesine ve
benlik saygısının artmasına neden olur.
Çocuğun annesi tarafından sevilmediğini düşünmesi ise güvensizlik, yüksek kaygı ve
düşük benlik saygısına neden olabilir . Annelerin kızıp tehdit etmesi, küfür, aşağılama veya
hakaret etmesi, bağırma ve azarlaması yine çocukta sosyal ve duygusal sorunlara neden olabilir.
Çocuklara sorumluluğu öğretmek ve istenilen davranışları kazandırmak amacı ile onların
hak ve özgürlüklerinin sınırlarının dengeli bir biçimde belirlenmesi gerekmektedir.Bu sınırlar
çocuğun hangi ortamlarda nasıl davranması gerektiğini belirleyen,öğreten,olumlu bir iletişim dili
kullanılarak yapılmalıdır.
Bu yaş grubu çocukların kızıp tehdit edilmesi, bağırılarak azarlanması, küfür,
aşağılama veya hakarete maruz kalması çocukta suçluluk duygusuna, ayrılık kaygısına ve “ben
kötü bir çocuğum” düşüncesi ile özgüvenlerinin yetersiz olmasına neden olabilmektedir.Hangi
yaşta olursa olsun çocukların sorumluluk kazanabilmeleri tehdit ve ceza ile kullanılmamalıdır.
Fiziksel ceza;
12345678-
dövme,
vurma,
kulağını çekme,
itme,
sarsma,
çimdikleme,
bir aletle vurma
engelleme cezaları da
-çocuğu hapsetmek,
-hareketsiz kalmasını sağlamak,
-yemek yemesini, uyumasını engellemek,
-odasına gönderip, çıkmasına izin verilmemesi,
-parka veya bahçeye çıkarılmaması,
-sevdiği oyuncaklarla oynamasına izin verilmemesi,
-arkadaşlarıyla oynamasına izin verilmemesi,
- kimseyle konuşmasına izin verilmemesi,
-sevdiği oyunları oynamasına izin verilmemesi
engelleme cezaları grubuna girmekte ve fiziksel ceza kapsamında ele alınmaktadır.
Duygusal şiddete eşlik eden fiziksel şiddet; çocukların fiziksel, duygusal ve sosyal
hatta zihinsel gelişimlerini olumsuz olarak etkilemektedir.
Çocuğa başaramayacağı kadar çok iş vermek başarısızlık duygusu yaşamasına ve
istemediği bir işi zorla yaptırmaya çalışmak duygusal sorunlar yaşamasına neden olabilir. En
önemlisi de çocuğun yaşayacağı başarısızlık duygusu düşük benlik saygısı geliştirmesine neden
olabilir.
Annelerin vurma, kulağını çekme, itme, sarsma, çimdikleme, bir aletle vurma gibi fiziksel
ceza uygulamaları çocuklarda antisosyal davranışlar, düşük benlik saygısı, anksiyete, içe
kapanma, depresyon, saldırganlık, uyumsuzluk gibi pek çok davranış problemine neden
olabilir.Anne babalar cezayı ve emirleri oldukça sık kullanırlar.Çocuklar genellikle
çekingen,mutsuz ve huzursuzdurlar.(Bacanlı.s:116.2006)
O
Olumlu dissiplin yakla
aşımı: Anne
e babalar Çocukların olumlu ve uygun davr
ranışları
üzerind
de odaklan
nır, bu dav
vranışları pekiştirirle
er ve gelecekte yinnelenme olasılığını
artırma
aya çalışırlar.Çocuklar
rında istennen davran
nışa yaklaş
şan tepkileeri pekiştir
rmek ve
ödüllend
dirmekten ibarettir.Ö
Ödül dendiğğinde madd
di ödülden daha ziyad
de manevi ödüller
sunulma
alıdır çocuk
klara.Kocam
man bir “A
AFERİN”gib
bi.Başarılar
r üzerinde odaklanılır, ceza
yerine pekiştirme
e kullanılır..Bir davrannışı ile ilgili her başarı için h
hemen olum
mlu geri
bildirim
m verilmelid
dir. Bir dav
vranış bir kez yerleşştikten son
nra sürüp ggitmesini sağlamak
için en e
etkili yol da
a ara sıra pekiştirmed
p
dir.
O
Olumlu yak
klaşım çocu
uklar için aaçık sınırla
ar koyar.Eğ
ğer çocuk b
bu sınırları aşarsa
bilecekttir ki;isten
nmeyen olum
msuz davraanışı amacın
na ulaşamay
yacaktır.Örrneğin 11 yaşındaki
çocuğun
nuzun Blg./
/tablet/Tlf
f. için günd
de bir saat izni varsa ve kendisi için verilen
n zamanı
aşmışsa
a bilecektirr ki; ağlam
ma ve yalvaarma ile ek
k zaman alamayacakt ır. Anne babasının
böyle bir davranışşa olumlu ya
anıt vermeyyeceğini biilir çünkü hiçbir zamann vermemiş
şlerdir.
O
Olumlu birr yaklaşımd
da anne baabalar çocu
uklarının başarılarına
b
a , yaptıkla
arına ve
güçlü yönlerine odaklanırlar. Bu d
da çocukla
arın dikkatini, olum
mlu benlik imgesi
geliştirmelerine ka
atkıda bulu
unacak şeki lde, kendile
erinin bu yö
önleri üzer ine çeker.
B
Bunun için de
d anne babalar çocuk
klarını daha
a iyi gözlem
mlemelidirleer.
D
Disiplinde tutarlılık: Bazı annne babala
ar –kendi ruhsal d
durumlarına
a göreçocukla
arının bir davranışını
d
bir gün önnce görmezlikten gellip aynı daavranışı erttesi gün
yaptıkla
arında çocu
uklarını aza
arlarlar ya d
da olumsuz disiplin şekillerini uyggularlar.
D
Disiplinde tutarlılık çocukların neyi yapıp
p neyi yap
pmayacaklaarını öğrenmelerini
sağlama
aktır.
A
Anne babalar hangi davranışın
d
k
kabul edile
ebilir ve ka
abul edilem
mez olduğun
nu kendi
araların
nda anlaşma
alıdır.Ve bu
u kurallara uyulup uyullmadığını gö
özlemlemellidirler.
K
Kararlı ann
ne babalar kendi aile yapılarına göre, belli türden daavranışları onaylar,
diğerlerrini yasaklarlar.O anda kendi rruhsal durumlarına göre
g
ne hisssettiklerin
ne bağlı
olmaksızın uygun tepkiler
t
ver
rirler.
KAYNAKLAR
Aydoğmuş, K., Batlaş, A., Batlaş, Z., Davaslıgil, Ü., Güngörmüş, O. (2003). Ana-Baba
Okulu. (10. baskı) İstanbul: Remzi Kitabevi,
Kutlu, L., Batmaz, M., Bozkurt, G. (2007). Annelere çocukluklarında uygulanan ceza
yöntemleri ile çocuklarına uyguladıkları ceza yöntemleri arasındaki ilişki. Anadolu Psikiyatri
Dergisi ,
Doksat Neslim.Çocuğun Ruhsal Zihinsel Gelişimi
Gardiner W.Harry.Çocuk ve Ergen Gelişimi
Mackenzier R.J. (2000), Çocuğunuza Sınır Koyma, HYB Yayıncılık, Ankara
Selçuk Z., Güner N. (2000) Sınıf İçi Rehberlik Uygulamaları, Pegem Yayıncılık, Ankara
Yavuzer H. (1996) Çocuk Eğitimi El Kitabı, Remzi Kitabevi, İstanbul
Bluestein J. (2000) Ana Babaların Yapması ve Yapmaması Gerekenler, HYB Yayıncılık,
Ankara
Bacanlı H.(2006),Gelişim ve Öğrenme,Nobel Yay.
Download

2014-2015 E ĞİT İM Ö Ğ RET İM YILI YILI