MAKALE
www.elektrikdergisi.com
ELEKTROMANYETİK ALANLARIN ÇALIŞANLARIN
SAĞLIK VE GÜVENLİĞİNE
ETKİSİ VE ALINACAK TEDBİRLER
Teknolojnn gelşmes ve nüfusun yoğunlaşmasıyla beraber htyaçların
çoğalması üretmn artırılmasını kaçınılmaz hale getrmştr. Üretmn artması
bütün sektörlern çok hızlı br şeklde gelşmesne, üretm kapastesnn
genşlemesne ve teknolojnn çalışma hayatının bütün kademelerne
grmesne neden olmuştur.
Recep GÜNER
Çalışma ve Sosyal Güvenlk Bakanlığı İş Müfettş / Elektrk ve Elektronk Mühends
84
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 1
22.07.2014 10:35
Elektrk enerjs üretlrken, taşınırken ve kullanılırken
sağladığı kolaylıklardan ötürü teknolojnn gelşmesyle
beraber çalışma hayatının en değerl vazgeçlmez
konumuna gelmştr. Elektrk modern yaşamın öneml
br parçası olmuşken akla gelen sorulardan brs elektrk
enerjsnn zararı olup olmadığıdır. Elektrğn akla gelen
lk zararları görüleblr olanlardır; doğrudan veya dolaylı
temastan dolayı elektrk çarpması, aşırı yüklenme ya da
aşırı ısınmadan kaynaklanan yangın ve patlama, kaçak
akımlardan dolayı yaralanma veya ölümler şeklnde
sıralanablr. Elektrğn görüleblr zararlarının yanında
elektromanyetk alandan kaynaklanan görülemeyen
zararları da mevcuttur. Yüksek frekanslarda kısa vadede bazı
zararları deneysel olarak spat edlmesne rağmen düşük
frekanslarda uzun vadel zararları hakkında çalışmalar hala
devam etmektedr. Özellkle elektrğn çalışma hayatının
vazgeçlmez br parçası olduğu düşünülürse çalışanların
sürekl olarak elektromanyetk alan maruzyetnden
kaynaklanan rskler le ç çe olduğu görüleblecektr.
Aydınlatma amacıyla kullanılan floresan lambadan
blgsayarlara, wreless sstemlerden cep telefonlarına ve
baz stasyonlarına, ş ekpmanlarından güçlü tomograf
chazlarına kadar br çok araç ve gereç tarafından çevrlen
çalışanlar farkında olmasalar ble elektromanyetk alan
maruzyetnde kalmaktadırlar.
1) GENEL KAVRAMLAR
1.1. Elektrk ve Manyetk Alanlar
Sürekl olarak doğal ya da yapay kaynaklı elektrk ve
manyetk alanların etksnde bulunmaktayız. Gökyüzünde
oluşan şmşek ve yıldırımlar doğal elektrk alanları
neden le olmakta, çalışma ortamlarının aydınlatılması
çn kullanılan florasan lambaları yapay elektrk alanları
sayesnde çalışmaktadır. Dünyanın doğal manyetk alanı
pusulanın kuzey stkametn göstermesn sağlamakta,
ses stemlernde kullanılan yapay manyetk alan hoparlör
çanağını ttreştrerek ses oluşmasını sağlamaktadır.[1] Elektrk
akımı, elektrk alan ve manyetk alan brbrler le ç çe olan
kavramlardır. EM alanlar elektrk alan ve manyetk alanın br
arada bulunduğu durumu fade etmektedr.
Elektrk yüklernn oluşturduğu tme ve çekme kuvvetne
elektrk alanı denlmektedr. Elektrk yükünün varlığı
elektrk alanın oluşması çn yeterldr. Bundan dolayı
çalışmayan fakat şebekeye bağlı br şeklde elektrk akımı
çekmeden duran elektrkl ekpmanlar elektrk alanı
üreteblmektedr. Elektrk alan vektörel br büyüklük olup,
“E” harf le gösterlmekte ve brm olarak metre başına Volt
olarak (V/m) ölçülmektedr. Elektrk alan şddet kaynaktan
uzaklaştıkça hızla azalmakta ve bast yalıtkan csmlerle
engelleneblmektedr.
İletken br csmn üzernden akım geçrlmes o letkende
mevcut olan elektrk yüklernn yer değştrmese sebep olur,
bu durumda letkenn çevresnde manyetk alan ortaya çıkar.
Eğer üzernden akım geçrlen letkenn yakınında başka br
letken (nsan, hayvan veya cansız letkenler) varsa meydana
gelen manyetk alandak değşklk bu knc letkenn
üzernde akım ndüklenmesne sebep olur. Manyetk alanın
oluşması çn elektrk alanın tersne elektrk yükünün varlığı
yeterl değldr, elektrk yüklernn br letkenn üzernde yer
değştrmes gerekmektedr. Bundan dolayı çalışmayan fakat
şebekeye bağlı br şeklde elektrk akımı çekmeden duran
elektrkl ekpmanlar manyetk alan üretmezler. Özetlemek
gerekrse çalışma mahallnde prze takılı br şeklde bulunan
elektrkl ekpman (pres, matkap, blgsayar, elektrk kablosu
v.b.) çalıştırılmadığı sürece sadece elektrk alan, çalıştırılmaya
başladığında hem elektrk alan hem de manyetk alan üretr.
Şekil 1 - Elektrik ve manyetik alan varlığı
Çevremzde doğal kaynaklı manyetk alanlar yapay kaynaklı
manyetk alanlara oranla daha güçlüdür. Örnek vermek
gerekrse yapay kaynaklı manyetk alan üreten televzyon
1-5mG cvarında manyetk akı üretrken Dünyamız doğal
kaynaklı manyetk alan olarak 500 mG cvarında manyetk
akı üretmektedr[2]. Doğal kaynaklı manyetk alanlar
DC manyetk alan ürettğnden canlı vücudunda akım
ndüklenmesne sebep olmaz. Bu nedenle doğal kaynaklı
manyetk alanların zararsız oldukları düşünülür.
Şekil 2 - Elektrikve manyetik alan yönleri
85
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 2
22.07.2014 10:35
MAKALE
www.elektrikdergisi.com
Yukarıdak şekllerde görüldüğü gb akımın yönüne bağlı
olarak manyetk alanın yönü değşmektedr. Manyetk alan
“H” harf le gösterlr ve metre başına düşen amper (A/m)
olarak ölçülür. Manyetk alanda, manyetk akı yoğunluğu “B”
le fade edlr ve Gauss’a eşttr ve manyetk akı yoğunluğu
brm olarak mkrotesla ( +T) kullanılır[3] . Akımın yükselmes
manyetk alanı artırırken elektrk alanda olduğu gb
kaynaktan uzaklaşmak manyetk alan azaltmaktadır. Yalnız
manyetk alan elektrk alanda olduğu gb bast yalıtkan
csmlerle engellenemez. Bundan dolayı manyetk alandan
korunma elektrk alana oranla çok daha zordur. Yapılan
araştırmaların büyük çoğunluğunun manyetk alan üzernde
yoğunlaşması bu sebepten ötürüdür.
1.2. Elektromanyetk Alanlar
Kaynakta bulunan yüklern zaman çnde değşmes
(ekpmanın şebekeye bağlanıp çalıştırılması vb. durumlar)
bu yükler tarafında üretlen elektrk ve manyetk alanları
dalga halnde br enerj yaymasına sebep olacaktır. Kaynağın
boyutları yüklern hareketnn dalga boyu le aynı mertebede
olduğunda yayılan dalga enerjs büyüklüğü artacaktır. Bu
şeklde elektrksel enerj yayılımına EM dalga yayılması
denr. EM dalga havada elektrk alan ve manyetk alan
bleşenler sıfır olacak şeklde dalga halnde yayılır. Yayılma
doğrultusuna elektrk ve manyetk alan bleşenler brbrne
dktr. Elektrk alan ve manyetk alanın oranı sabttr ve dalga
empedansı olarak blnr. Serbest uzay çn E/H (Elektrk alan/
Manyetk alan) =377 W’dur. E ve H, r uzaklığı le ters orantılı
(1/r) olarak değşr[4].
1.2.1. İyonlaştırıcı (Ionzng) EM Alanlar (Radyasyon)
İyonlaştırıcı EM alanlar etk ettkler atomun protonunun
(poztf Yük) ve elektronunun (negatf yük) br arada
durmasını sağlayan yüksüz haldek nötronunu etkleyerek
atomun yapısını bozablecek güce sahp yüksek frekanslı
alanlardır. İyonlaştırıcı EM alanların frekansı 1024 Hz’den
yüksektr ve en az 12eV’den başlayan enerj değerlerne
sahptr[5]. İyonlaştırıcı EM alanlar kısa sürelerde ve uygun
dozlarda kullanıldığında X ışınlarının Rontgen şlemnde
kullanıldığında öneml ve yararlı amaçlara hzmet
edebldğ gb yüksek dozlarda maruzyet durumunda
canlı organzmada hücrelern hasara uğrası ve genetk
materyaln bozulması gb durumlara sebep olablmektedr.
Çalışma hayatında yonlaştırıcı EM alanlar dar br alanda
kullanılmaktadır. Genellkle sağlık sektöründe tedav
ve görüntüleme amacıyla yonlaştırıcı EM alanlara
başvurulmaktadır.
1.2.2. İyonlaştırıcı Özellkte Olmayan (Nononzng)
EM Alanlar
İyonlaştırıcı özellkte olmayan EM alanlar bast br anlatımla
atomk bağları kırmak çn yeterl enerjye sahp olmayan
dalgaları fade etmektedr. Spektrumda yer olarak 1 Hz’den
başlayıp yaklaşık olarak 1000 Hz’e kadar uzanan ve kızılötes,
Radyo frekansları, mkrodalgaları ve düşük düzeyde
frekansların yer aldığı kategorler çeren bölümdür. Bu
bölümde bulunan alanlar atomun yapısını parçalayacak güce
sahp değllerdr ama maruzyet kaynağına yakınlık, kaynağın
gücü, maruz kalınan süres vb. faktörlere bağlı olarak EM
alanda kalan canlıda belrl br akımın ndüklenmesne
sebep olup ısıl etkler ortaya çıkarablmektedr. EM alanlara
kısa sürelerle ve yüksek dozlarda maruz kalındığında bazı
olumsuz etkler olduğu spatlanmıştır yalnız düşük dozlarda
ve uzun sürel maruzyetlerde herhang br etks olduğuna
dar yapılan çalışmalar sonucunda çok net br sonuç elde
edlmemştr. Canlıların EM dalgalara düşük dozlarda
olsa ble uzun sürelerde maruz kalındığında, kanser veya
Alzhemer gb cdd hastalıklara yakalanma htmallernn
arttığına dar cdd kuşkular bulunmaktadır. Çalışmamız
bütününde yonlaştırıcı özellkte olmayan EM alanlar üzerne
yoğunlaşmıştır.
1.3. Elektromanyetk Güç Sorgulaması
Elektromanyetk alanlar maruzyet mahallnn çnde
bulunan canlı veya cansız varlıklarda akım ndüklenmesne
sebep olur. Ortaya çıkan enerj alanın gücüne, geçş
mekanzmasının ve alanın frekansına bağlı olarak maruzyet
sınırının çersnde bulunanlar tarafından emlr[6].
1.3.1. Canlılar Tarafından Elektromanyetk Güç
Sorgulaması
İnsan vücudunun farklı bölgelernn farklı düzeylerde güç
soğurmasının sebeb vücuttak dokuların EM özellklernn
brbryle özdeş olmamasıdır. Dokular tarafından emlen
gücün mktarı dokunun delektrk sabt ve letkenlğne göre
değşmektedr.
İnsan dokularının farklı konsantrasyonda su çermes
ve brbrnden değşk kmyasal yapılarda olması kayıp
faktörünün delektrk sabtnn değerlernn farklılık
göstermesne sebep olmaktadır. Aşağıdak grafklerde
delektrk sabtnn ve letkenlk sabtnn frekansa göre
değşm görülmektedr. Dokunun letkenlk sabt küçük
olması elektromanyetk dalganın dokunun dernlğne
şlemesn daha kolay hale getrr[7].
Dokularda enerj soğrulması dokunun su oranına bağlı olarak
kaybın değşmesyle farklılık gösterr. Örnek olarak su oranı
daha düşük olan kemk, yağ, kas vb. dokular su oranı yüksek
olan kan, drar vb. dokulara oranla daha yüksek düzeyde
enerj soğurması yaparlar.
Şekil 3 - Bir insan modelinin 1 μT manyetik akı yoğunluğu ile önden
arkaya doğru ışınlanması dolayısıyla vücut içinde indüklenen elektrik
alanı ve elektrik akım yoğunluğu dağılımı[8].
Düşük frekanslı EM alanların neden olduğu dokularda güç
soğurulması, genelde, hmal edleblecek denl azdır. Bu
nedenle vücut sıcaklığında kayda değer br artış yaratmaz.
Ancak, 100 kHz’ nn üstündek frekanslarda durum değşr
ve güç soğurulması kayda değer boyutlara ulaşmaya başlar.
Genelde, düzlem EM alanlar altında bulunan vücuttak
güç soğurulması dokudan dokuya çok farklılıklar gösterr.
Bu anlamda dört farklı frekans bölges ve etkleşmden söz
edleblr:
100 kHz le 20 MHz arasında güç soğurulması daha çok
86
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 3
22.07.2014 10:35
boyun ve ayaklarda görülür.
20 MHz le 300 MHz arasında hem vücudun tümünde hem
de kısm bölgelerde, rezonans etks nedenyle, anlamlı güç
soğurulması olablr.
300 MHz le brkaç GHz arasında yerel ve farklı güç
soğurulması le karşılaşılablr[9].
1.3.2. Özgül Güç Soğrulma Hızı (SAR)
Özgül Soğurma Hızı SAR (Specfc Absorpton Rate), EM
enerjnn vücut dokuları tarafından soğurulma hızıdır.
Brm W/kg’dır. Bugüne dek yapılan araştırmalar nsan
vücudunun br derecelk sıcaklık artışını düzenleyemedğn
ve sorunlar yarattığını göstermektedr. İnsan vücudunda
br derece sıcaklık artışı çn br klogram doku başına 4W
güç soğurulması gerekmektedr. İnsanların genel yaşam
alanlarında bu değern 50’de br olan 0,08 W/kg SAR
sınır değer olarak kabul edlmştr. Özgül soğurma hızının
doğrudan ölçülmes hemen hemen olanaksızdır. Bundan
dolayı, sınır değerlern belrlenmesnde kolay ölçüleblen
ve/veya gözlemleneblen parametreler kullanılmaktadır. Bu
parametreler, elektrk alan şddet, manyetk alan şddet ve
güç yoğunluğudur[10] .
2. ELEKTROMANYETİK ALANLARIN ETKİLERİ
EM alanların etkler özellkle cep telefonlarının ve wreless
teknolojsnn gelşmes ve yaygınlaşmasıyla dkkat
çekmeye başlamıştır. EM sadece baz stasyonlarından
kaynaklanmamaktadır. Daha önce bahsettğmz gb
doğal kaynaklı EM alanların yanında enerj nakl hatları,
blgsayarlar, telszler ve hatta fş prze takılı şeklde
bulunan gece lambaları ble EM alanlara sebep olmaktadır.
Çevremzdek yapay kaynaklı EM alanların bu derece hızlı
artması ve EM alanların kanser, kısırlık, düşük yapma vb.
rahatsızlıklara sebep olduğu düşünces konunun gündemde
kalmasına neden olmalıdır.
EM alanların çalışanların sağlık ve güvenlğne etksn
anlayablmek çn bu alanların canlı metabolzma üzernde
ısıl ve ısıl olmayan etklernn sonuçlarını ncelememz
gerekmektedr.
2.1. Elektromanyetk Alanların Isıl etkler (Nononzng)
Canlı varlık olarak nsan veya hayvan br EM alana maruz
kaldığında vücudu ortamda yayılan EM dalgalarının br
kısmını çevreye yansıtırken br kısmını da emer. EM alana
maruz kalan canlının vücudunda dokuların güç soğrulması
oranına bağlı olarak br sıcaklık artışı yaşanır. Daha öncek
bölümde fade ettğmz gb güç soğrulması veya dokularda
sıcaklık artışı gelen dalganın frekansına, gelş açısına, canlı
dokunun su çerğne ve byolojk malzemenn elektrksel
özellklerne (letkenlk, delektrk sabtler) bağlı olarak
değşr. EM alan çnde yon, moleküler dpol veya kollod
parçacıkları gb yükler sürekl hareket halndedr. Isıl etk
dokulardak moleküllern hareket ve sürtünmeden dolayı
görülür[11].
Canlı dokularında EM alana maruz kalındığında güç
soğrulması le enerj ısıya dönüşür ve dokularda sıcaklık
artışına sebep olur. Bu sıcaklık artışı, vücutta kan dolaşımının
hızlanması le dengelenr. Ortalama boy ve kloda olan
br nsan çn en büyük enerj soğurulması 60-80 MHz
de oluşurken, bu durum deney hayvanlarında 600 MHz
cvarında gerçekleşmektedr[12]. Ortalama 0,25 W güç yayan
anten (genellkle kullanılan cep telefonları çn maksmum
değer) kullanılarak yapılan br deneyde beyn hücrelernn
0,11 ºC arttığı hesaplanmıştır. Güç yayılımı (10 g üzernde 1,6
W/kg SAR değer olarak güç yayılımı olduğu varsayılmıştır)
zn verlen güvenlk standartlarının üzernde olmasına
rağmen mutlak sıcaklık nsan sağlığı çn tehlkel olacak
sıcaklık değernn çok altında olan 37 ºC’ı aşmamıştır[13].
Tavşanlar üzernde yapılan br deneyde 150 W/kg güç
yoğunluğuna sahp 2450 MHz frekansında elektromanyetk
alan uygulanmıştır. 30 dakka süren deneyde tavşanların
gözlernde katarakt oluştuğu ve lens çndek sıcaklığın
41 ºC’ye ulaştığı gözlenmştr. Aynı deney maymunlar
üzernde yapıldığında maymunlarda böyle br sonuç
ortaya çıkmamıştır . Yüksek düzeyde EM alan maruzyet
le hayvanlar üzernde yapılan br başka deneyde denek
hayvanlarında huzursuzluk ve stres meydana geldğ tespt
edlmş ancak bu durumun hayvanların vücut sıcaklığının
artmasından da kaynaklanableceğ fade edlmştr. EM
alanların nsanlar üzernde strese dar br etk yaptığını
kanıtlar br bulgu elde edlememştr.
Yukarıdak çalışmada görülebldğ gb EM alanların
olumsuz ısıl etkler belrl doku gruplarında yüksek güçte
ortaya çıkmaktadır. Yüksek frekansta EM alan maruzyet
söz konusu olduğunda maruz kalanlarda baş dönmes,
mde bulanması, dalgınlık, uykusuzluk, yorgunluk, dkkat
dağınıklığı ve unutkanlık gb olumsuz durumlar kısa sürede
kendsn göstermektedr. Düşük düzeyde EM alanlara
maruz kalanlar kanser, kısırlık, Alzhemer gb çok daha
cdd sorunları uzun vadelerde yaşamaktadır. Bu durum EM
alanların olumsuz etklernn çnde ısıl olmayanlarının daha
çok ön plana çıkmasına sebep olmuştur.
87
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 4
22.07.2014 10:35
MAKALE
www.elektrikdergisi.com
2.2. Elektromanyetk Alanların Isıl Olmayan Etkler
EM alanların ısıl etkler söz konusu olduğunda alana maruz
kalan csmlern elektrksel özellğ ön plana çıkmaktadır.
İnsan vücuduna bu pencereden baktığımızda gördüğümüz
sadece su oranları ve letkenlkler brbrnden farklı olan
kemkler, der, snrler, yağ dokuları, organlar ve vücut
sıvılarıdır. Tasarım ve şleyş açısından nsan anatoms
sadece bu saydığımız der ve kemkten çok daha öte ç çe
geçmş sstemler, brbr le uyumlu organlar ve müthş
br snr ağından oluşmaktadır. İnsan anatomsnde
bulunan bu müthş ahenk snr sstemnn elektrksel ve
kmyasal letmnn yanında endokrn sstemnn hormon
salgılamasıyla kontrol edlmektedr. İnsan vücudunda
dokuların, organların ve sstemlern şleyşnde çok düşük
düzeyde elektrksel letm olmaktadır. EM alanların zamanla
nsan vücudundak bu şleyşe zarar vereceğ endşes,
çevrelernde düşük düzeyde elektromanyetk alan bulunan
çalışanların ve dğer nsanların uzun vadelerde öneml sağlık
sorunları yaşayacağına dar cdd endşeler uyanmasına
sebep olmaktadır.
2.2.1 Snr Sstem Üzerndek Etkler
Snr sstem genel tbaryle canlıların çsel ve dışsal çevresn
algılamasına yol açan, blg elde eden ve elde edlen blgy
şleyen, vücut çersnde hücreler ağı sayesnde snyallern
farklı bölgelere letmn sağlayan, organların, kasların
aktvtelern düzenleyen br organ sstemdr. Snr sstemnn
temel taşı snr hücres dğer adıyla nörondur . Nöronlar
letmlern 0,5 ms le 0,5 s arasında sürelerde 20mV le 50mV
arasında değşsen aksyon potansyellnde pasf letmle
yapmaktadır. Nöronlar brbrlerne bağlantılı br şeklde
sıralanır ve hücre çekrdeğn çeren br gövde, dendrt adı
verlen çok sayıdak uzantılar, akson olarak adlandırılan
uzun ve slndrk br uzantı ve çoğunlukla elektrksel olarak
yalıtkan br tabaka olan myeln kılıf le çevrl br yapıdan
oluşur. Aşağıdak benzetmde de görüleceğ gb snr sstem
br elektrk devres gb çalışmaktadır. Özellkle EM alanlardan
snr sstemn oluşturan elektrk devres benzer yapının nasıl
etkleneceğ üzerne brçok çalışma yapılmıştır.
Genel tbaryle EM alanların canlılar üzerndek etklerne
dar deneyler hayvanlar üzernde yoğunlaşmıştır. Düşük
frekanstak EM alana maruz kalan hayvanlarda vücut
ısıları değşmekszn farklı sonuçlar elde edlmştr. Yapılan
çalışmalarda düşük düzeyde EM alana maruz kalan farelern
beynlernde hpotalamus ve ön korteksn aktvtelernn
azaldığı gözlenmştr. Sıçanlar üzernde EM alanların kanbeyn baryernn üzerndek etklern ncelemek çn yapılan
çalışmada 60 dakka boyunca televzyon vercs le aynı
frekansta olan (15mW/cm2 şddetnde 2800MHz) EM alan
uygulanmıştır. Çalışmanın sonunda beyne ağır metallern
geçşn engelleyen ve beyn koruyan kan-beyn baryerlernn
geçrgenlğnn azaldığı gözlenmştr.
Meslek olarak düşük frekansta EM alanlar snr gelşm
hastalıklarında öneml br faktör gb görünmezken
araştırmalar Alzhemer ve beyn tümörü gb snr sstem
bozukluklarını oluşturduğunu göstermştr. İsvçre’de yapılan
br kohort çalışmasında EM alana maruz kalan demryolu
çalışanlarında lösemnn 2,4 kat, beyn tümörlernn 5,1 kat
daha fazla görüldüğü belrlenmş, ancak beyn kansernde
doz-yanıt lşks gösterlmemştr. Kanada’da çok merkezl
yapılan br olgu-kontrol çalışmasında EM alana maruz
kalan çalışanlarda br beyn kanser tp olan globlastome
multforme rsknde 5,3 kat artış olduğu, ancak dğer
beyn kanserler çn br rsk artışı söz konusu olmadığı
belrlenmştr[16]. EM alanların etklernn fltre uygulamaları
le azaltıldığı br ortamda dabet hastalığı olanlarda şeker
oranının düştüğü, MS hastalığı nedenyle sendeleyerek
yürüyen hastanın k hafta çnde normal yürüyüşüne
kavuştuğu gözlemlenmştr[17].
Yukarıda sıralanan araştırmalarda EM alan maruzyetnde
çalışmanın snr sstemnde ve beynde çok cdd
hasarların oluşması htmaln artırdığı açık br şeklde
görüleblmektedr. Düşük düzeyde EM alanların doku
ve organların yapısında değşklk yaptığına dar bulgu
bulunmamaktadır. Yüksek düzeyde EM alanlara maruzyet
durumunda dğer organ ve dokularda olduğu gb snr
stemnde de yapısal bozulmalar gözlenmektedr. Yüksek SAR
değerlernde maruzyetler söz konusu olduğunda snrsel
aktvteler sağlayan nöronların faalyetlernde yavaşlamalar
olduğu yapılan çalışmalarda saptanmıştır.
2.2.2. Kardyovasküler Sstem Üzerndek Etkler
Kalbn yapısı vücudumuzda bulunan stem dâhlndek
hareketler yapmamızı sağlayan çzgl kaslardan ve stem
dışı hareketler yerne getren düz kaslardan oluşur. Kalp
kasları kendlerne mahsus özellkleryle bell br rtmde
kasılıp gevşeme hareket yapmaktadır. Kalp kasları 0.2 sn
ve 0.3 sn’de kasılma ve gevşeme hareketler arasında -90
mV’dan 100mV’a kadar potansyellere çıkmaktadır. Kalbn
kasılma ve gevşeme hareketler sırasında oluşan potansyel
farkının EM alanlardan etklenebleceğ düşünces yaygın
br şeklde paylaşılmaktadır. ABD’de erkek fzyoterapstlern
(Hamburger ve ekb 1989) katıldığı br e-posta anket; kısa
dalga ve mkrodalga ışımaya oldukça yüksek maruzyetlerde;
ş süres ve tedav sıklığı dahl göstergeler dkkate alınmış ve
2-3 tahmn rsk oranı le, kalp hastalığında öneml ölçüde
büyük yaygınlık eğlm olduğu görülmüştür [18].
Şekil 4 - Kalbin çalışma yapısı
Kalbn hem snrsel hem de kas yapısı olarak EM alanlara
duyarlı olduğu düşüncesnden yola çıkılarak EM alanların
kalbn yapısı ve çalışma sstem üzerndek etklern
ncelemek üzere brçok araştırma yapılmıştır. 1999 tarhl
Dünya Sağlık Örgütü raporunda elektrkl tren sürücülernde
kalp rahatsızlıkları yaşama htmal daha fazla olduğuna yer
verlmştr. 1993 yılında yayınlanan br çalışmada elektrk
letm hatlarında çalışan 27 şçnn ve 26 adet gönüllü erkeğn
kalp grafkler yarım saat ve brkaç saat arasında değşen
sürelerde kayda alınmıştır. EM alan maruzyetnde bazı
deneklern kalp atışlarında küçük oranda yavaşlama olduğu
gözlenmştr[19].
EM alanın kalp üzerndek etksnn ncelenmes üzerne
brçok çalışma olmasına rağmen lteratürde maruzyet
sonucu nasıl br etklenme olduğuna dar yeterl blg
yoktur[20]. EM alanların kalp üzerndek etkler üzernde
şüphe le yaklaşılan özellkle kalp hastası olanlar veya
kalp pl kullanan çalışanlardır. ANSI (Amercan Natonal
Standarts Insttute-Amerkan Ulusal Standartlar Ensttüsü)
standartlarında kontrolsüz etklenme çn belrlenmş
sevyeler korunduğu sürece vücut çne konulmuş tıbb
88
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 5
22.07.2014 10:35
MAKALE
www.elektrikdergisi.com
elektronk chazların mobl telefon ya da baz stasyonlardak
antenlernden yayılan EM dalgalardan etklendklern
gösteren br kanıt bulunmamaktadır. Ancak mobl telefon
anten doğrudan kalp pl üzerne konulursa etkleşm
olasıdır. Bu nedenle mobl telefonların kalp pl kullananlarca
göğüs cebnde taşınmaması önerlmektedr[21].
2.2.3. Endokrn Sstem Üzerndek Etkler
Endokrn sstem ya da ç salgı bezler; salgılarını, vücudun
başka bölgelerndek hedef hücrelere ulaştırablmek çn
kana veya lenfe veren bezlern tümüdür. Endokrn sstem
hormon adı verlen nörokmyasal hücreler sayesnde
vücudun genel faalyetlern düzenler[22]. Bazı hormonlar
belrl organ ve sstemlern fonksyonlarını düzenlerken
bazıları da başka hormonların salgılanmasını düzenlemektr.
EM alanlar hormon sevyesn, hormonların etklendğ
doku ve hücrelern hormonal cevabının değştğ, hormon
sevyesn değştrdğ yönünde bazı kuşkular bulunmaktadır.
Hayvanlar üzernde yapılan bazı deneyler bu savı destekler
ntelktedr.
Sıçanlar üzernde yapılan araştırmada EM alanların
hormonlar üzerndek etkler ncelenmek stenmştr.
Sıçanlardan br kısmın kontrol grubu olarak seçlmş
kalan kısmı se 4 hafta boyunca günde 30 dakka 1.04mW/
cm2 gücünde 900MHz frekansında EM alana maruz
tutulmuşlardır. Deneyden sonra yapılan ölçümlerde
EM alana maruz bırakılan sıçanların TSH ve testosteron
hormon sevyeler düşerken kortzol sevyesnde öneml
br artış gözlenmştr. Özellkle cep telefonlarının yaydığı
EM alanlar göz önüne alınarak yapılan bu çalışmada T3
ve T4 hormonlarında br değşklğe rastlanmamıştır,
meydana gelen nöroendokrn sstemndek değşklklern
termal ve stres kaynaklı olableceğ eklenmştr[23]. 1MHz
frekans üzernde EM alanlarda çalışanlarda özellkle kadın
şçlerde trot bez büyümes gözlenmştr. Trot bez le lgl
çalışmalarda radyoaktf yotta artış saptanmıştır[24].
Değşk frekansta ve güçte EM alanların endokrn sstemnde
etklere sebep olduğu hayvanlar ve nsanlar üzernde yapılan
gözlemlerle tespt edlmştr. EM alanların özellkle büyüme
çağında olan genç şçler ve hamle çalışanlar üzernde
ger dönülemez cdd rahatsızlıklara sebep olma htmal
bulunmaktadır. Ancak, bu konudak fzyolojk ve morfolojk
çalışmaların daha ler düzeyde yapılması gerekmektedr.
epdemyolojk çalışmalar; normal halka oranla maruzyet
altında çalışanların kansere yakalanma rsknn daha yüksek
olduğunu göstermştr. ICNIRP halk sağlığı açısından EM
alanın SAR sınır değern 1G şçler çn se sınır değern 2G
olarak kabul etmektedr. Amerka mll çevre sağlığı blmler
ensttüsü (NIEHS) 0.3-0.4+T değernden daha büyük değerl
EM alanları, muhtemel kanserojen olarak kabul edp
Dünya Sağlık Örgütünün (WHO) br brm olan uluslararası
kanser araştırmaları ajansı (IARC) tarafından belrlenen
2B-Grubuna dâhl edlmştr (kahve ve egzoz gazları da aynı
gruba dâhldrler)[25] . Özellkle yüksek gerlm hatları ve
ndrme merkezlernde çalışan ve oturanlar üzernde yapılan
araştırmalar yüksek düzeyde maruzyetn büyük br rsk
oluşturduğunu ortaya koymaktadır[26].
Kuzey Tayvan’da yüksek gerlm hatlarına yakın oturan 870
lösem, 577 beyn tümörü ve 1980 göğüs kanser hastası
üzernde yapılan br araştırmada 0,2 +T manyetk alana
maruz kalanların 0,1 +T manyetk alana maruz kalanlara
oranla 1,4 kat kanser rsknn fazla olduğu görülmüştür.
Aynı çalışmada manyetk alan kaynağına 50 m’den yakın
oturanların kansere yakalanma htmalnn 100m’den uzak
oturanlara göre 2 kat arttığı tespt edlmştr[27]. Özelkle
elektrk hatlarında çalışan şçlern beyn kanser rskne
yakalanma htmaln normal çalışanlara oranla 7 kat daha
fazla olduğu söylenmektedr.
Yapılan çalışmalar ve araştırmalar özellkle yüksek gerlm
hatlarının yakınında kamet eden veya yüksek gerlm
hatlarında çalışanların üzernde yoğunlaşmıştır. Yüksek
gerlm hatlarına 100 m’lk mesafe çnde yaşayanlar arasında
lösemnn daha fazla görüldüğü[28], İsveç’te 16 yaşından
küçük, 220 ve 440 kV arasında değşen yüksek gerlm
hatlarına 300 metreden daha yakın mesafede yaşayan
çocuklarda merkez snr sstem tümörü, lenfoma ve bütün
çocukluk dönem kanser türlernn daha fazla görüldüğü[29]
tespt edlmştr.
1.596.959 erkek ve 806.278 kadın üzernde yapılan br
araştırmada tam olarak maruzyet sonuç bağlantısı
kurulamamıştır. Ancak yüksek ve orta düzey maruzyette
bütün kanser türlernn EM alana maruzyette yaklaşık
%10 oranında artırdığı ve erkeklerde özellkle genç çalışan
erkeklerde tests kanser ve kadınlarda rahm ağzı kansernn
elektromanyetk alan le lgl olarak daha yüksek rsk grubu
çerdğ tespt edlmştr.
2.2.4. Elektromanyetk Alan ve Kanser İlşks
Yüksek düzeyde EM alana maruz kalanlar üzernde yapılan
2.2.5. Kalıtım Üzernde Etkler
EM alanlarının DNA’ya hasar verecek kadar enerjsnn
89
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 6
22.07.2014 10:35
MAKALE
www.elektrikdergisi.com
olmadığı konusunda genel br görüş hâkm olsa da, aksn
dda eden brkaç rapor bulunmaktadır. Bu raporlar, EM
alanların DNA çn genotoksk olableceğn ler sürmektedr.
Ancak, bu konuda herhang br dell yoktur. Buna karşılık,
brçok deneysel araştırma, EM alanların, DNA’ya hasar verme,
genetk rahatsızlıklar ve kalıtım etklernn olmadığını ortaya
koymaktadır[30].
3. ELEKTROMANYETİK ALANLARDAN
KORUNMAK İÇİN ALINACAK TEDBİRLER
Özellkle elektrkçler, kablo döşeme şçler, yüksek
gerlm hatlarında çalışan şçler, öğütme, ezme maknası
gb yüksek güç tüketen makne operatörler vb. meslek
dallarında çalışan şçlerde EM alan maruzyetnden kaynaklı
rahatsızlıklar daha sık görülmektedr. Çalışmamızın daha
öncek bölümünde değndğmz gb EM alan maruzyetnn
hücrenn hayat şlevler olan membran fonksyonlarında,
hücresel letmlerde ve metabolzmada öneml değşklklere
neden olduğu tespt edlmştr. Ayrıca, DNA kırıkları ve
kromozomlarda görülen anormallklere, beyn nöronlarının
ölümünü de kapsayan çeştl hücre ölümlerne, serbest
radkal oluşumunda artışa, hücresel strese ve zamansız
yaşlanmaya, hafıza kaybı, öğrenme güçlüğü gb beyn
fonksyonlarında değşklğe, kadınlarda üreme sağlığı
bozukluklarına, halszlk ve baş ağrısına, uyku bozukluklarına,
nörolojk dejenerasyonlara, melatonn salgılanmasında
azalmaya ve kansere neden olduğu olableceğ
saptanmıştır[31]. Çalışanların EM alanların muhtemel sağlık
etklernden korunması çn çeştl önlemler alınmalıdır.
3.1. İhtyatlılık İlkesne Göre Hareket Etmek
İhtyatlılık lkes EM alanların zararlı etkler tam olarak
blmsel düzeyde kesnleşmemesne rağmen bütün önlemler
eksksz almak olarak fade edleblr. Kesn olarak zararsız
olduğu spatlanana kadar bu EM alanların zararlı olableceğ
kabul edlerek ona göre gerekl tedbrlern alınmasıdır. Br
başka fade le; “Kanıtın yokluğu yokluğun kanıtı değldr”
lkesnden hareketle sağlığa zararlı olmadığı kanıtlanana
kadar sağlığa zararlı etks varmış gb yaklaşılması şeklnde
de fade edlmektedr[32].
İşyerlernde EM alanlara karşı alınacak önlemler htyatlılık
lkes kapsamında değerlendrlmeldr. Öncelkle EM
alanların sağlık üzernde çok cdd sorunlar ortaya
çıkarableceğ kabul edlmel ve bu olumsuz sonuçların
bertaraf edlmes çn gerekl bütün önlemler alınmalıdır.
3.2. İşyer ve Çevresnde Maruzyet kaynağı Olablecek
Muhtemel EM Alanların Tespt
EM alanların görülememes, kokusunun olmaması duyu
organlarıyla algılanamaması buna karşın son derece yaygın
çevresel br maruzyet kaynağı olması bu alanlardan ortaya
çıkablecek rsklern tesptn zorlaştırmaktadır. Çalışanları
Mesleki maruziyet
frekansı
1 Hz’e kadar
1-4 Hz
4 Hz- 1kHz
1-100 kHz
100 kHz-10MHz
10 MHz- 10 GHz
Baş ve boyun
akım yoğunluğu
(mA/m2)
40
40/f
10
f/100
f/100
-
EM alanlardan korumak çn lk adım meslek rsklern ve
maruzyetn değerlendrlmes, maruzyet tanımlayan ölçüm
verlernn toplanması olmalıdır. Brçok durumda lmt
değerlere göre maruzyet en y tanımlamanın yolu uygun
chazları kullanarak ölçüm yapmaktır. Bazı durumlarda se
doğrudan ndüklenen akımı ölçmek yeterl olablmektedr.
Çalışma ortamındak en pratk yaklaşım ortamdak elektrk
ve manyetk alan şddetn ölçmektr[33]. İşyerlernde EM
alanların olumsuz etklernden çalışanları korumak çn
öncelkle şyerlernn, eklentlernn ve özellkle çalışma
mahallernn EM alan maruzyet sevyeler belrlenmeldr.
EM alan maruzyetne yönelk yapılan ölçümler kapsamında
çalışma yerler ölçüm değerler yüksek çıkan noktalardan
mümkün olduğu kadar güvenl mesafede seçlmeldr.
EM alan kaynaklarının etrafı ekranlama, kalkanlama vb.
yöntemler le kısmen de olsa sınırlanablr ama belrl
peryotlar le ölçümler yapılmalı ve rskl bölgeler kontrol
altında tutulmalıdır. Ekranlama, kalkanlama vb. materyallern
topraklaması uygun şeklde yapılmalı ve herhang br
kazaya mahal vermeyecek şeklde yapılmış olduğundan
emn olunmalıdır. Yen teknoloj, chaz veya üretm yöntem
kullanıldığında EM alan maruzyetnn durumu tekrar
hesaplanmalı veya ölçülmeldr.
3.3. İzn Verlen EM Alan Sınır Değerlerne Dkkat
Edlmes
İşyerlernde yapılan şte, üretm sürecnde veya yöntemnde
çok farklı frekanslarda EM alan üreten araç, gereç, ekpman
veya sstemlern bulunduğu göz önünde bulundurulursa,
çalışanların maruz kaldığı tehlke daha rahat drak edleblr.
Yapılacak çalışmalarda öncelkle ulusal ve uluslararası
sınır değerler göz önünde bulundurulmalı ve şyernn
EM alan sevyes bu sınır değerlernn altına düşürmek çn
genel olarak mühendslk ve dar kontroller, eğtm ve blg
verlmes, toplu ve kşsel koruma önlemler, tıbb gözlemler
vb. gerekl önlemler alınmalıdır[34].
3.3.1. Meslek EM Alan Maruzyet Değerler
Son yıllarda yapılan çalışmalar EM alanların elektrksel olarak
uyarılablen hücreler üzernde ve yüksek frekansta termal
etklere tepk veren hücrelerde bazı olumsuz etklernn
olduğu konusunda hemfkr olmasına rağmen düşük
frekanslarda uzun vadel etkler üzernde tam br fkr brlğ
bulunmamaktadır. Özellkle EM alanların çeştl kanser
türler, Alzhemer, kalp rahatsızlıkları gb çağımızın öneml
sağlık sorunları üzerndek etks halen tartışılmaktadır. Bu
durum Ulusal ve uluslararası standartların genel manasıyla
EM alanların ısıl etkler üzernde yoğunlaşmasına sebep
olmuştur.
WHO, ICNIRP, IARC vb. bağımsız kuruluşlar EM alanların
halk sağlığı ve çalışanlar üzerndek etklern uzun süredr
ncelemektedrler. Yapılan çalışmalar çerçevesnde çeştl
Tüm vücut
ortalaması
SAR (W/kg)
0,4
0,4
Sınırlı SAR
(baş ve boyun)
SAR (W/kg)
10
10
Sınırlı SAR
kol ve ayak
(W/kg)
20
20
Tablo 1 - Çalışanlar ICNIRP’nin kabul ettiği sınır değerleri
Kaynak: ICNIRP, Guidelines For Limiting Exposure To Time-Varying Electrıc, Magnetic, And Electromagnetıc Fields,
Health Physics Society, 1998 s.509
90
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 7
22.07.2014 10:35
MAKALE
www.elektrikdergisi.com
bağımsız kuruluşlarca halk sağlığı ve çalışanlar çn bazı
sınır değerler belrlenmştr. ICNIRP tarafından 1998 yılında
yayınlanan yonze olmayan Elektromanyetk Alanların
sınırlandırılması le lgl tavsye kararlarında (Gudelnes For
Lmtng Exposure To Tme-Varyng Electrc, Magnetc, And
Electromagnetc Felds) nsan vücudunun sıcaklığını 1 C°
arttırablecek EM güç soğrulması taban alınmıştır. Çalışanlar
çn EM alan sınır değerler tespt edlrken nsan vücudunun
sıcaklığını 1 C° artırablecek alt değer hesaplanmış ve 1/10’nu
sınır değer olarak kabul edlmştr.
Teork olarak hesaplamalar 4W/kg SAR değernn nsan
vücudunda sıcaklığı 1 C° artırabldğn ortaya koymaktadır.
Çalışanlar çn 10 kat güvenlk payı bırakıldığından
dolayı “4/10 W/kg=0,4 W/kg” SAR değer sınır değer
bulunmaktadır[35]. İşyerlernde SAR değernn ölçüleblmes
olanaksız olduğundan sınır değer olarak kullanılan
SAR değer baz alınarak daha kolay ölçüleblr değerler
belrlenmştr. Aşağıdak tabloda ICNIRP’nın çalışanlar çn
kabul ettğ meslek maruzyet sınır değerler görülmektedr.
Yukarıdak tabloda maruzyet lmt değerler kardyovasküler
ve merkez snr sstem üzerndek etkler önlemek çn, 1
Hz’e kadar zaman değşkenl alanlarındak akım yoğunluğu
çn, 1 Hz ve 10 MHz arasında maruzyet lmt değerler,
merkez snr sstem fonksyonları üzerndek etkler
Mesleki maruziyet
frekans
0-1 Hz
1-8 Hz
8-25 Hz
0,025-0,8 kHz
0,82-65 kHz
0,065-1 MHz
1-10 MHz
10-400 MHz
400-2 000 MHz
2-300 GHz
E-alan şiddeti
(V/m)
20,000
20,000
500/f
610
610
610/f
61
3f1/2
137
önlemek çn, 100 kHz ve 10 GHz arasında SAR’da maruzyet
lmt değerler, tüm vücut ısı baskısını ve dokuların lokal
olarak aşırı ısınmasını önlemek çn sağlanmıştır. 100 kHz la
10 MHz aralığında akım yoğunluğu ve SAR’ın her ksnde,
maruzyet lmt değerler çn sağlanmıştır.
10 GHz ve 300 GHz arasında güç yoğunluğunda maruzyet
lmt değer, vücut yüzeyne yakın dokuda aşırı ısınmayı
önlemek çn sağlanmıştır[36].
İşyerlernde genellkle EM alan kaynağı olarak elektrkle
çalışan ekpmanlar ve letm hatları görülmektedr.
Ülkemzde elektrk letm ve dağıtımı 50 Hz frekansında
yapılmaktadır. WHO ve ICNIRP’nn kabul ettğ EM alanların
çalışanlar üzerndek etklernn temel sınırı olarak 10 mA/
m² değer kabul edlmştr. Sınır değer halk sağlığı çn daha
düşük olarak (2mA/m²; Halk sağlığı çn sınır değer 50 kat
güvenlk sevyes alınarak belrlenr) kabul edlmştr. Temel
sınırlamaların sağlanıp sağlanmadığı kontrol edlmes
çn ölçüleblr bazı referans değerler kullanılmaktadır.
İşyernde ölçülen veyahut hesaplanan değerlern referans
değerlernn altında olması, şyernn EM alan maruzyet
açısından sınır değerlernn altında ve güvenl olduğunu
göstermektedr. Aşağıdak tabloda kabul edlen referans
değerler görülmektedr.
İşyerlernde referans değerler aşıldığı takdrde gerekl
önlemler alınmalı ve şyerlernde ölçülen veya hesaplanan
H-alan şiddeti
(A/m)
1.63x105
1.63x105/f2
2x104/f
20/f
24.4
1.6/f
1.6/f
0.16
0.008f1/2
0.36
B- manyetik akı
(μT)
2x105
2x105/f2
2x104/f
25/f
30.7
2.0/f
2.0/f
0.2
0.01f1/2
0.45
Eşdeğer düzlem dalga
yoğunluğu Seq (W/m2)
10
f/40
50
Tablo 2 - Çalışanlar İçin ICNIRP’nin Kabul Ettiği Referans Değerleri
Kaynak: ICNIRP, Guidelines For Limiting Exposure To Time-Varying Electrıc, Magnetic, And Electromagnetıc Fields,
Health Physics Society, 1998 s.511
* Eşdeğer düzlem dalga güç yoğunluğu (Seq): Elektromanyetik dalganın hareket doğrultusuna dik, birim alana düşen ve Watt/m2 olarak ifade
edilen güç miktarı
* Manyetik alan şiddeti (H): Uzayın herhangi bir noktasında bir manyetik alan içinde bulunan ve manyetik akı yoğunluğu ile tanımlanan, Amper/
metre olarak ifade edilen vektörel bir büyüklüğü,
* Manyetik akı yoğunluğu (B): Herhangi bir birim alandan geçen ve Tesla olarak ifade edilen manyetik akı miktarı.
91
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 8
22.07.2014 10:35
MAKALE
www.elektrikdergisi.com
EM alanın maruzyet sınır değerler aşması engellenmeldr.
Avrupa Parlamentosu tarafından 2004 yılında çıkarılan
2004/40/CE nolu drektf çerçevesnde çeştl meslek sınır
değerler belrlenmştr (On The Mnmum Health And
Safety Requrements Regardng The Exposure Of Workers
To The Rsks Arsng From Physcal Agents (Electromagnetc
Felds) Drectve ). 2004/40/CE nolu drektf çalışanları EM
alanların etklernden korumak çn gerekl mnmum sağlık
ve güvenlk önlemlern çermekte ve kanun hükmünde
olmayıp brlk üyes ülkeler çn tavsye ntelğndedr. AB
üyes ülkeler çersnde tam olarak br uygulama brlğ
bulunmamaktadır. Brlk üyes ülkeler genel tbaryle
2004/40/CE nolu drektf yerel mevzuatlarına kısmen
veya tamamen uygulamışlardır. 2004/40/CE nolu drektf
sınır değerler olarak ICNIRP’nn tespt ettğ değerler
benmsemştr. 2004/40/CE sayılı drektf tablo 2 de
(ICNIRP’nn belrledğ referans değerler) belrtlen eylem
değerler aşıldığında teknk veya organzasyonel önlemler
alınması gerektğn belrtmektedr[37] .
3.4. EM Alan Maruzyetnn Sınırlandırılması
EM alanların etklernden çalışanların korunması çn
öncelkle şyernn ve çalışanların EM alan maruzyetler
ölçülmel veya hesaplanmalıdır. Elde edlen verler ışığında
ve sınır değerler göz önüne bulundurularak gerekl çeştl
önlemler alınmalıdır. EM alan sınır değerler geçldğ zaman
öncelkle mühendslk kontroller kapsamında müsaade
edlen sevyeye çekleblecek chazların emsyonları
güvenlk önlemler, kısıtlamalar ve benzer sağlığı koruyucu
mekanzmalar le sınırlandırılır[38].
Teknk ve mühendslk önlemlernn yeterl olmadığı veya ek
önlem gerektğ durumlarda organzasyonel, çalışma şekl ve
yöntemne yönelk, kşsel koruyucu vb. önlemler alınmalıdır.
3.4.1. Teknk ve Mühendslk Önlemler
İşyer ve çevresnde yapılan EM alan ölçüm ve hesaplamaları
sonucunda çalışanlar çn yüksek maruzyet rsk oluşturan
noktalar belrlenmeldr. Teknk mkânlar ve teknoloj
elverdğ çerçevede maruzyet rskler ortadan kaldırılmalı,
kullanılan ekpmaların, chazların, aletlern veya sstemlern
EM alan emsyonlarının sınır değerler aşmayacak şeklde
seçlmel ve belrl aralıklarla ölçümler yapılmalıdır.
EM alanların sınırlandırılması çn alınacak teknk ve
mühendslk önlemlerde aşağıdak hususlar göz önünde
bulundurulmalıdır;
• EM alan maruzyetnn süres, frekans spektrumu, sevyes,
• Standartlarda ve mevzuatta zn verlen sınır değerler,
• Özellkle belrl rsk grubunda bulunan çalışanların sağlık ve
güvenlkler üzerndek etkler,
• EM alanların dolaylı etkler;
–Elektronk medkal ekpmanlar ve teçhzatlar le etkleşm
(özellkle kalp pller vb.)
–3mT değernden fazla manyetk akı yoğunluğuna sahp
alanlarda ferromanyetk csmlern kontrolsüz hareket rsk
–Elektronk patlayıcı ateşleycler le etkleşm,
–İndüksyon alanları, kontak akımları veya kıvılcım,
boşalmaları le yanıcı malzemenn tutuşması sonucu ortaya
çıkan yangın ve patlamalar.
• EM alan maruzyetn azaltmak çn tasarlanan alternatf
ekpmanlar,
• Yayınlanmış kaynaklardan ve sağlık gözetmlerden elde
edlen verler,
• Çoklu maruzyet kaynakları,
• Aynı zamanda brden fazla farklı frekansta EM alan
maruzyet[39].
3.4.2. Kalkanlama vb. Teknk Önlemler
İşyerndek veya şyer çevresndek ekpmanlardan,
donanımlardan veya letm hatlarından kaynaklanan çeştl
önlemler le azaltılamayan EM alan maruzyetler kalkanlama
yöntemler le sınırlandırılablr. Öncelkle doğru yapılacak br
ortam ölçümü le çalışma mahallernn EM alan maruzyet
tespt edlmeldr. Ortam ölçüm raporu doğrultusunda lk
olarak özel rsk grupları göz önünde bulundurularak (gebe
bayanlar, kalp hastaları, genç çalışanlar vs.) uygun metot
ve malzeme seçm yapılır, uygulama teknğ belrlenr ve
kalkanlama yöntemnn vermllğ değerlendrlr.
Uygulanacak olan kalkanlama yöntem koruma gerektren
alana ve etkledğ çalışanlara göre seçlr. Bazı durumlarda
kalkanlama kumaşları le yapılan bölgesel korumalar
yeterlyken bazı durumlarda kalkanlama boyası kullanılablr.
Şekil 3 - Kalkanlama boyası ve gebe çalışanlar için hamile Kıyafeti
Uygulanacak olan kalkanlama yöntemler elektrk le temas
rsk durumuna, malzemenn esneklğne (hamle bayanlar
çn kumaş şeklnde, çam, kapı vb. yerler çn syah flm ve
boya gb) kullanılacak malzemenn çalışanlar üzernde
alerjk etklerne, EM alan etksne (kalkanlama kumaşları EM
alanları yansıtırken kalkanlama yapı malzemeler EM alanları
yutmaktadır), kullanılacağı çalışma mahaller ve uygulama
şeklne göre seçlmeldr[40].
3,4,3 Ekpman ve Chazlara Yönelk Önlemler
Çalışanların kullandıkları, etrafında bulundukları ekpman,
chaz veya sstemlern EM alan emsyonunu azaltacak
önlemler alınmalıdır. EM alan maruzyetnn ekpman ve
chazlara yönelk önlemler le sınırlandırılması sırasında
aşağıdak hususlar göz önünde bulundurulmalıdır;
• Kullanılan ekpmanların kesnlkle CE belgesnn olmasına
dkkat edlmel ve en az EM alan emsyonu yapan ekpmanlar
seçlmel[41],
• Kullanılmayan ekpmanlar kapalı konumda bulundurulmalı
mümkünse kapalıyken fşler şebekeden ayrılmalı,
• Blgsayar, televzyon, montörler gb ekranlı araçlar çok
yakın mesafeden kullanılmamalı, ekranlı araçların özellkle
arka kısımlarından EM alan emsyonu yüksek olduğu
blnmektedr bundan dolayı ekranlı araçların arka tarafları
le çalışanlar arasında en az 1.5 m mesafe olmalı veya ekranlı
araçların arka kısımları kullanılmayan br alana çevrlmel,
• Ekpmanı kullanan veya çevresnde bulunan çalışanlar
EM alan maruzyetnde kalmayacak veya en az düzeyde
kalacak şeklde nasıl çalışableceğ konusunda blg ve talmat
verlmel gerekl düzenlemeler yapılmalı[42],
• Çalışma merkezndek görünür ışık dışındak tüm
radyasyonların sağlığa zarar vermeyecek düzeylerde olması
çn gerekl önlemler alınmalıdır[43].
3.4.4. Organzasyonel Önlemler
İşyerne bağlı çalışılan alanlar, çalışanların grp çıkılableceğ
bna, tess vb. le dnlenme, çocuk emzrme, yemek, uyku,
yıkanma, muayene ve bakım, beden ve meslek eğtm
92
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 9
22.07.2014 10:35
MAKALE
www.elektrikdergisi.com
yerler ve avlu gb dğer eklentler çalışanların EM alan
maruzyetnde bırakmayacak veya bu maruzyet en az
düzeyde tutacak şeklde planlanır. Özellkle şçlern
yoğun olarak veya uzun sürelerde bulunduğu ofs, atölye,
yatakhane, yemekhane vb. yerlern düzenlemelernde
ve yerleşkelernde özel poltka gerektren genç, yaşlı,
gebe veya emzren çalışanların durumu göz önünde
bulundurularak gerekl organzasyonlar yapılmalıdır[44].
İşyernde yer değştrmekszn uzun sürelerle çalışma
yapılan bölümler çn özel önlemler alınmalıdır.
Bazı önlemler şöyle sıralanablr;
• Ofs gb sürekl br noktada durarak yapılan çalışmalarda
kablosuz erşm noktalarından, antenlerden, yüksek güç
çeken ş ekpmanlarından vb. EM alan kaynaklarından
yeter kadar uzak mesafede çalışılmalı,
• Özel poltka gerektren genç, yaşlı, gebe veya emzren
çalışanlar mümkün olduğu kadar EM alana uzak yerlerde
çalıştırılmalı,
• Przler, uzatma kabloları vb. EM alan kaynakları
çalışanlardan uzak noktalarda tess edlmel,
• Düşük tavanlı odalarda ve sürekl kullandığınız
mekânlarda tasarruflu ampuller veya düşük gerlml
halojen ampuller kullanılmamalı,
• Elektrk tessatının duvar çnden geçen lnyelere veya
yeraltından geçen hatlara dkkat edlerek br çalışma planı
hazırlanmalı[45],
• İşyerlernde delektrk ısıtma, ndüksyon ısıtma,
trafolar, letm hatları, plazma deşarj vb. unsurlar özellkle
hastanelerde Dyaterm ve Hperterm gb EM alanlar
kullanılarak yapılan tedavler, RF Ablasyon ve RF Telemetr
gb zleme ve uygulama metotları bunların yanında MRG,
Röntgen gb görüntüleme chazları gb EM alan yayan
ekpmanlar göz önünde bulundurularak en az maruzyete
sebep olacak şeklde planlamalar yapılmalı,
• İşyerler baz stasyonları, yüksek gerlm hatları vb.
EM alan yayan kaynakların mümkün olduğunca etk
mesafesnden uzak yerlere kurulmalıdır.
3.4.5. Çalışma Şekl ve Yöntemne Yönelk Önlemler
Yapılan ölçümler veya hesaplamalar sonunda EM alan
maruzyet sınır değerlernn üzernde se aşağıda sıralanan
önlemler le EM alan maruzyet sınırlandırılır;
• EM alan emsyonu yüksek olan ekpmanlar, tess ve
yöntemler teknk mkanlar ve çalışma şekl elverdğ
ölçüde kame yöntem kullanılarak EM alan emsyonu
daha az olanlar le değştrlmel,
• EM alan maruzyet yüksek olan şler mümkün olan en az
sayıda şç le yapılmalı,
• İşçlern EM alan maruzyet süreler en düşük düzeyde
tutulmalı[46],
• Çalışanlara EM alanların etkler, sağlık açısından
zararları, alması gereken tedbrler çeren blg ve talmatlar
verlmel,
• Yetksz personeln EM alan kaynakları çevresnde
bulunmaması sağlanmalı, aralıklı ortam EM alan ölçümü
yapılmalı,
• Byolojk zlem güçtür, ancak olası hastalıklar, yakınmalar
le erken tanı sağlanablr, cdd sıkıntıları olduğunu
söyleyen EM alan maruzyetn çalışanlar çn detaylı sağlık
taraması yapılmalı[47],
• İdar kontroller, ştleblen ve görüleblr uyarmalar ve
erşmde sınırlamalar olarak mühendslk kontrolleryle
bağlantılı kullanılmalı[48],
• Kşsel koruyucu donanım kullanmak gb koruyucu
önlemler bazı durumlarda kullanışlı olsalar da şçlern
güvenlğn sağlamak çn son başvurulacak yöntem
olmalıdır. Öncelk mümkün olduğu kadar mühendslk ve
yönetmsel çözümler çeren toplu koruma önlemlerne
verlmel[49],
• Yüksek EM alan şddetnn ölçüldüğü alanlara ve lgl
brmlern grşlerne aşağıda gösterlen “yonlaştırıcı
olmayan radyasyon” veya duruma göre Radyoaktf madde
şaret, asılmalıdır.
Şekil 6 - İyonlaştırıcı olmayan radrasyon işareti[50]
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Günümüz çalışma yaşamından EM alan kaynaklarını
tamamen çıkarma seçeneğmz yoktur. Elektrk modern
yaşamın ve çalışma hayatının vazgeçlmez br parçası
olmuştur. Eğer EM alanları çalışma hayatının dışarısına
çıkaramıyorsak bununla yaşamayı öğrenmelyz. Alınacak
önlemlern seçlmes ve uygulanması elektrk enerjsnn
faydalarını mümkün olduğu kadar kısıtlamamalıdır.
Elektrk enerjsnn çalışma hayatına sunduğu mkânlar
kesnlkle çok fazladır ama EM alan maruzyet
sınırlarına dkkat edlerek bu mkanlar kullanılmalıdır.
Unutulmamalıdır k; laç le zehr brbrnden ayıranın
kullanılan doz mktarıdır. EM alan emsyonu yapan
ekpmanlar, araçlar ve gereçler maksmum sevyede
vermle kullanılmalı ama çalışanların sağlığını bozacak EM
alan sevyes geçlmemeldr.
Mevcut sınır değerler EM alanların sadece ısıl etkler
göz önüne alınıp belrl br güvenlk payı bırakılarak
saptanmıştır. EM alanın düşük frekanslarda canlılar
üzerndek ısıl olmayan etkler her ne kadar kesnleşmş
olmasa da sınır değerler belrlenrken dkkate alınmalıdır.
EM alanların çalışanlar üzernde ısıl olmayan etkler
le lgl çok daha cdd araştırmalar ve ncelemeler
yapılmalıdır. Elde edlecek sonuçlar kapsamında blnçl
önlemler alınmalıdır. Mevcut durumda EM alanların
etklernden çalışanların korunablmes çn htyatlılık
lkes kapsamında EM alanların zararlı olduğu kabul edlp
bütün önlemler alınmalıdır.
İşyernde öncelkle EM alan ölçümü yapılmalı ve sınır
değerler göz önünde bulundurularak rsk değerlendrmes
hazırlanmalıdır. Çalışanlara şyernde karşılaşableceğ
EM alan rskler, koruyucu ve önleyc tedbrler, EM
alanın sağlık üzerndek etkler vb. konular hakkında
eğtm ve blg verlmeldr. EM alanların özellkle
ısıl olmayan etklernn çok cdd sağlık sorunlarına
sebep olableceğ düşünülürse şe grş ve peryodk
muayenelern yapılması, gereğnde hastalık dönüşü ve
şe başlama muayenelern yapılması, ortaya çıkablecek
sağlık sorunlarından korunmada ve erken tanı açısından
ne kadar öneml olduğu daha y anlaşılacaktır. Gerekl
ölçümler ve hesaplamalar yapıldıktan sonra çalışanların
EM alan maruzyet sınır değerlernn üzernde tespt
edlrse teknk, mühendslk önlemler, kalkanlama,
yansıtma vb teknk önlemler, ekpman ve chazlara yönelk
önlemler, organzasyonale önlemler, çalışma şekl ve
yöntemne yönelk önlemler alınarak EM alan maruzyet
sınırlandırılmalıdır.
93
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 10
22.07.2014 10:35
MAKALE
www.elektrikdergisi.com
KAYNAKÇA
Şubat 2014
2) Levent Sevg, “Çevremzdek Elektrk Ve Manyetk Alanlar”
Endüstryel & Otomasyon, Şubat 2005, s.2
23) Gökhan Cesur, “900 Mhz Dalga Frekanslı Elektromanyetk
Alanın Ratlarda Oluşturduğu Hormonal Değşklkler”, Süleyman
Demrel Ünverstes. Tıp Fakültes Fzyoloj Anablm Dalı,
Yayınlanmış Uzmanlık Tez, Isparta 2004, s.11
1) Elektromanyetk Alanlar, s.3, (çevrmç), www.tgm.gov.tr/tuketc/
emd/avkomsaveEMFbro.doc, 15 Ocak 2014
3) Http://Tr.Wkpeda.Org/Wk/Manyetk_Alan,(Çevrmç),
10.Ocak.2014
4) Hasan Dnçer, “Elektrksel Alanlar Ve Canlılara Etkler” Elektrk
Mühendslğ Dergs, 435. Sayı, Ocak 2009 s.45
5) İnan Güler, Tamer Çetn, A.Rıza Özdemr, Nedm Uçar, Türkye
Elektromanyetk Alan Maruzyet Raporu, Blg Teknolojler
Ve İletşm Kurumu Sektörel Araştırma Ve Stratejler Dares
Başkanlığı Aralık, 2010, s.5
6) Hasan Dnçer, s.45
7) Şükrü Özen, Hals Köylü, “ Hücresel Telefon Frekanslı
Elektromanyetk Radyasyon Soğurulması Araştırmaları İçn İnsan
Beyn Dokusu Fantom Model” ,Gaz Ünverstes Fen Blmler
Dergs, Sayı:18, Çlt:2 2005, s.194
8) Osman Çerezc, Kayıhan Pala, Alpaslan Türkkan,
Elektromanyetk Alan Ve Sağlık Etkler, Bursa Nlüfer Beledyes,
Bursa, Mayıs 2012, s.34
9) ICNIRP, Gudelnes For Lmtng Exposure To Tme-Varyng
Electrıc, Magnetc, And Electromagnetıc Felds, Health Physcs
Socety, 1998, s.497
10) TÜBİTAK-BİLTEM, Elektromanyetk Dalgalar Ve İnsan Sağlığı
Sıkça Sorulan Sorular Ve Yanıtları, 2001, s.15-16
11) Mustafa Saygın, Sadettn Çalışkan, Nurhan Gümral, A. Çağrı
Bocutoğlu, Mehmet Has, “2450 Mhz Elektromanyetk Alan Ve
Karacğer Üzerne Etkler”, Süleyman Demrel Ünverstes Sağlık
Blmler Ensttüsü Dergs, Sayı:1, Clt:1,Isparta 2010, s.16
12) Şükrü Özen, Pınar Denz Tosun, Selçuk Helhel, “Acl Çağrı
Merkezlernde Elektromanyetk Alan Sevyeler Ve Meslek Maruz
Kalmanın Değerlendrlmes”, Çevre Ve Halk Sağlığı İçn Emanet
2011 Elektromanyetk Alanlar Ve Etkler Sempozyumu Bldrs,
TMMOB Elektrk Mühendsler Odası, İstanbul 2011, s.221
13) G M J Van Leeuwen, J J W Lagendjk, B J A M Van Leersum
“Calculaton Of Change In Bran Temperatures Due To Exposureto
A Moble Phone” Journal Of Mcrowaves And Optoelectroncs,
Vol: 6, No:1, Hazran 2007, S.320-321, http://Www.Cpdee.Ufmg.
Br/~Jramrez/Publcacoes/P2007-3.Pdf (Çevrmç),12 Şubat 2014
16) Uğur Baysal, “Elektromanyetk Alanların Sağlık Etklernn
Değerlendrlmes”, Çevre Ve Halk Sağlığı İçn Emanet 2011
Elektromanyetk Alanlar Ve Etkler Sempozyumu Bldrs,
TMMOB Elektrk Mühendsler Odası, İstanbul 2011,s. 262
17) Caht Canbay, “Multple Scleross (Ms) Hastalığının Asıl Neden,
Yen Kanıtlar”, Tıp Tekno 2011-Tıp Teknolojler Ulusal Kongres
Bldrs, Antalya 2011, s. 241
18) Nedm Uçar, Elektromanyetk Alanlara Meslek Maruzyetle
İlgl Rapor, Blg Teknolojler Ve İletşm Kurumu Sektörel
Araştırma Ve Stratejler Dares Başkanlığı, s.23
20) Korpnen L, Partanen J., “Influance Of 50 Hz Electrc And
Magnetc Felds On Extrasystoles Of Human Heart. Rev. Envron.
Health”, 1994 Apr-Jun:10(2):105-12, Http://Www.Ncb.Nlm.Nh.Gov/
Pubmed/7519354, (Çevrmç), 11 Şubat 2014
21) Onur Elmas, “50 Hz Elektromanyetk Alan Maruzyetnn Kalp
Üzerne Anlık Etks”, Süleyman Demrel Ünverstes. Tıp Fakültes
Fzyoloj Anablm Dalı, Yayınlanmış Uzmanlık Tez, Isparta 2007,
s.11
24) Sevnç Düzgün, “Elektromanyetk Alanların İnsan Sağlığı
Üzerndek Zararlı Etkler”, Çukurova Ünverstes Fen Blmler
Ensttüsü Fzk Anablm Dalı, Yayınlanmış Y.Lsans Tez, Adana
2009, s.39
25) Özen, Tosun, Helhel, s.221
26) Baysal, s. 263
27) L CY, Thérault G, Ln RS. “Resdental Exposure To 60-Hertz
Magnetc Felds And Adult Cancers İn Tawan.” 1997 Jan;8(1), s.
25-30, Http://Www.Ncb.Nlm.Nh.Gov/Pmc/Artcles/PMC3712018/
(Çevrmç), 14 Şubat 2014
28) L CY, Thérault G, Ln RS, s. 25-30
29) Feychtng M, Ahlbom A., “Magnetc Felds And Cancer
İn Chldren Resdng Near Swedsh Hgh-Voltage Power
Lnes”, 1993 Oct 1;138(7) s. 81, Http://Www.Ncb.Nlm.Nh.Gov/
Pubmed/8213751,(Çevrmç), 14 Şubat 2014
30) Yükseksöylemez,, s.56
31) Arzu Fırlarer, “İşyernde Farkında Olmadığımız Br Rsk:
Elektromanyetk Alan Maruzyet”, Çevre Ve Halk Sağlığı İçn
Emanet 2011 Elektromanyetk Alanlar Ve Etkler Sempozyumu
Bldrs s.262
32) Baysal, s. 259
33) Baysal, s. 262
34) ICNIRP, 514
35) Güler, Çetn, Özdemr, Uçar, s.42
36) ICNIRP,s.509
37) Drectve 2004/40/Ec Of The European Parlament And Of The
Councl Of 29 Aprl 2004, On The Mnmum Health And Safety
Requrements Regardng The Exposure Of Workers To The Rsks
Arsng From Physcal Agents (Electromagnetc Felds) Drectve,
Artcle5/2
38) ICNIRP, s. 514
39) Drectve 2004/40, Artcle 4/5
40) http://emkoruma.com/ (çevrmç), 17 Şubat 2014
41) Drectve 2004/40, Artcle 5/2-b
42) Centers for Dsease Control and Preventon, http://www.cdc.
gov/nosh/docs/96-129/ (Çevrmç), 1 Mart 2014
43) Çalışma ve Sosyal Güvenlk Bakanlığı, Ekranlı Araçlarla
Çalışmalarda Sağlık Ve Güvenlk Önlemler Hakkında Yönetmelk,
EK-I/ Madde 2-e
44) Drectve 2004/40, Artcle 5/2-c
45) Çerezc, Pala, Türkkan, s.41
46) Drectve 2004/40, Artcle5/2
47) Baysal, s. 262
48) ICNIRP, 514
49) ICNIRP, 515
22) TÜBİTAK-BİLTEM, s.5
23) Http://Tr.Wkpeda.Org/Wk/Endokrn_Sstem, (Çevrmç), 14
50) Çalışma ve Sosyal Güvenlk Bakanlığı, Sağlık Ve Güvenlk
İşaretler Yönetmelğ, Ek-2/3.2
94
Temmuz 2014
Yeni.makale.indd 11
22.07.2014 10:35
Download

ELEKTROMANYETİK ALANLARIN ÇALIŞANLARIN