İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ
İÇİNDEKİLER
YÖNETİM SİSTEMLERİ
• İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim
Sistemleri
• TS(OHSAS) 18001 İş Sağlığı ve
Güvenliği Yönetim Sistemi
• İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim
Sisteminde Yasal ve Diğer Şartlar
İŞ SAĞLIĞI VE
GÜVENLİĞİ
Doç. Dr. Tülün
HEDEFLER
DURUKAN
• Bu üniteyi çalıştıktan sonra;
• Yönetim sistemlerini öğrenebilecek,
• Yönetim sistemlerinin sağlayacağı
yararları öğrenebilecek,
• Yönetim sistemlerinin aşamalarını
öğrenebilecek,
• Kayıt ve tetkik yapabileceksiniz.
ÜNİTE
4
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
GİRİŞ
Küreselleşmenin dünya üzerindeki tüm ülkelerin ulusal sınırlarını ortadan
kaldırması ve serbest piyasa ekonomilerinin neredeyse dünyanın her ülkesinde
uygulanır hale gelmesi, mal ve hizmet üreten tüm işletmeler için hayli yoğun ve
acımasız bir rekabeti de beraberinde getirmektedir. Bir taraftan tüm dünyada
olduğu gibi ülkemizde de ağır rekabet koşullarının zorlayıcı baskısı altında kalan
işletmeler, daha kaliteli mal ve hizmeti daha ucuza üretmenin peşinde koşarken;
diğer taraftan Uluslararası Çalışma Örgütü, Dünya Sağlık Örgütü gibi kuruluşların
anayasa ve tüzükleri gereği mal ve hizmetlerin üretimi sırasında insan ve çevre
sağlığını bozmamanın yollarını aramaktadırlar. Bu zorunlulukların doğal sonucu
olarak, tüm dünyada gelişmişlik ve kültür düzeyi farklılıklarını en aza indiren,
işletmelerin ortak bir paydada üretim yapabilmelerine imkân sağlayan,
uluslararası denetime açık (şeffaf) yönetim sistemlerine geçiş süreci hızlanarak
devam etmektedir.
Ülkemizde faaliyet gösteren işletmeler de kalite, çevre, iş sağlığı ve güvenliği
konularına verdikleri önemi göstermek, etkinlik ve verimliliği artırmak amacıyla
denetlenebilir yönetim sistemlerine geçiş için uğraş vermektedirler. Bu çerçevede
özellikle üç yönetim anlayışı öne çıkmaktadır. Bunlar;
İş sağlığı ve
güvenliği; henüz bir
kaza, sağlık
bozulması veya
maddi hasar
oluşmamış,
işletmede bir arıza
dahi oluşmamışken
işletmede
oluşabilecek
tehlikelerin ve
risklerin
öngörülerek
bunların kabul
edilebilir olup
olmadığına karar
vermek üzere
yapılan sistematik
ve bilimsel bir
çalışmadır.
TS EN ISO 9001-2000 Kalite Yönetim Sistemi
TS EN ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi
TS OHSAS 18001 İSG Yönetim Sistemi
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi ve sistem unsurlarının işleyişi bu
bölümün amacını oluşturmaktadır.
İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMLERİ
Kılavuz niteliğindeki ilk sağlık ve güvenlik standardı olan "BS 8800 Mesleki
Sağlık ve Güvenlik Yönetim Sistem Rehberi’’ 1996'da İngiliz Standartlar Enstitüsü
(BSI) tarafından yayınlanmıştır. Daha sonra başka belgelendirme kuruluşları da iş
sağlığı ve güvenliği alanında çeşitli standartlar yayınlamışlardır. Ancak yayınlanan
bu standartların içerik ve uygulama bakımından farklılıklar göstermesi üzerine BSI
öncülüğünde uluslararası nitelikte bir sağlık ve güvenlik standardı hazırlanmasına
yönelik bir komisyon toplanması kararlaştırılmış ve bu komisyonun çalışmaları
sonucunda 1999 yılında OHSAS 18001 standardı oluşturulmuştur. Hazırlanan bu
standart, 2001 yılında Türk Standartları Enstitüsü (TSE) tarafından da kabul
edilerek TS 18001 olarak yayımlanmıştır.
OHSAS 18001 standardı, iş yerinde çalışanların sağlığını ve güvenliğini
etkileyebilecek uygulamaların sistematik olarak denetim altında tutulmasını
öngören bir yönetim modelidir.
İş sağlığı ve güvenliği kavramı ise, tehlikelerin önlenmesinin yanında
risklerin öngörülmesi, değerlendirilmesi ve bu risklerin tamamen ortadan
kaldırılabilmesi veya zararlarının en aza indirilebilmesi için yapılacak çalışmaları
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
2
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
içermektedir. İş sağlığı ve güvenliği; henüz bir kaza, sağlık bozulması veya maddi
hasar oluşmamış, işletmede bir arıza dahi oluşmamışken işletmede oluşabilecek
tehlikelerin ve risklerin öngörülerek bunların kabul edilebilir olup olmadığına karar
vermek üzere yapılan sistematik ve bilimsel bir çalışmadır. Günümüzde iş sağlığı ve
güvenliği faaliyetleri, iş kazası olduktan sonra tedbir alan düzeltici ‘’Reaktif’’
yaklaşımdan iş kazası olmadan önlem alan ‘’Proaktif’’ yaklaşımlara çevrilmiştir.
Proaktif yaklaşımda öncelikle üretim ve üretimi destekleyici tüm süreçler
incelenerek, çalışanların işlerini yaparken karşılaşabilecekleri tehlikelerin
belirlenmesi esastır. Daha sonra bir risk değerlendirilmesi yapılarak öncelikli olarak
nerelerde iyileştirme yapılması gerektiği saptanır ve gereken önlemler alınır. Her iş
veya alan için güvenli çalışma kuralları belirlenerek yürürlüğe konur.
TS EN ISO 9001-2000 Kalite Yönetim Sistemi, TS EN ISO 14001 Çevre
Yönetim Sistemi ve TS (OHSAS) 18001 İSG Yönetim Sistemi temel olarak iş sağlığı
ve güvenliği yönetim sistemlerini oluşturan unsurlardır.
Her üç yönetim sisteminde de esas alınan sekiz temel prensip aşağıda yer
almaktadır;
•
•
•
•
•
•
•
•
Müşteri-Çevre-Çalışan odaklı yönetim anlayışı
Liderlik
Çalışanların Katılımı
Süreç Yönetimi
Sistem Yaklaşımı (PUKÖ Döngüsü)
Sürekli Öğrenme, Yenilikçilik ve İyileştirme
Gerçeklere Dayalı Karar Verme
Taraflarla İşbirliği
TS EN ISO 90012000 Kalite Yönetim
Sistemi, TS EN ISO
14001 Çevre
Yönetim Sistemi ve
TS (OHSAS) 18001
İSG Yönetim Sistemi
temel olarak iş
sağlığı ve güvenliği
yönetim sistemlerini
oluşturan
unsurlardır.
Şekil 1.1. İSO 9001 Kalite Yönetim Sistemi
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
3
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
Şekil 1.2. ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi
İSG yönetim Sistemi,
kuruluşun yapısını,
planlama
faaliyetlerini,
sorumluluklarını,
süreç ve
uygulamalarını
kuruluşun İSG
politikasının
geliştirilmesi,
uygulanması,
iyileştirilmesi,
başarılması, gözden
geçirilmesi ve
sürdürülmesi için
gerekli kaynakları
kapsar.
TS (OHSAS) 18001 İSG YÖNETİM SİSTEMİ
Kapsam
Bu Standart, iyi bir İSG yönetim sisteminin genel prensiplerine baz
oluşturmak, tüm yönetim sistemine en iyi şekilde entegrasyonu sağlamak ve
verimliliği artırmak amacı ile tasarlanmıştır.
Bu Standart;
a. İSG risklerini asgari düzeye indirmesi,
b. İş performansının geliştirilmesi,
c. Kuruluşun imajının iyileşmesine yardımcı olur.
Bu standart ile ürün ve hizmet güvenliğini sağlamak amaçlanmamıştır.
Tanımlar
Olay: Kazaya neden olan veya kaza potansiyeli olan durum.
Kaza: Ölüme, hastalığa, yaralanmaya, hasara veya diğer kayıplara neden
olabilecek istenmeyen olay.
Tehlike: İnsanların yaralanması, hastalanması, malın veya malzemenin hasar
görmesi, iş yeri ortamının zarar görmesi veya bunların birlikte gerçekleşmesine
neden olan kaynak veya durum.
İş Sağlığı ve Güvenliği: Çalışanların, geçici işçilerin, yüklenici personelinin,
ziyaretçilerin ve çalışma alanındaki diğer insanların sağlık ve güvenliğini etkileyen
faktörler ve şartlardır.
İSG Yönetim Sistemi: Kuruluşun faaliyetleri ile ilgili İSG risklerinin yönetimini
kolaylaştıran tüm yönetim sisteminin bir parçasıdır.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
4
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
İSG yönetim Sistemi, kuruluşun yapısını, planlama faaliyetlerini,
sorumluluklarını, süreç ve uygulamalarını kuruluşun İSG politikasının geliştirilmesi,
uygulanması, iyileştirilmesi, başarılması, gözden geçirilmesi ve sürdürülmesi için
gerekli kaynakları kapsar.
Risk: Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı ile sonuçlarının bileşimidir.
Risk Değerlendirmesi: Tüm süreçlerde, riskin büyüklüğünü tahmin etmek ve riske
tahammül edilip edilemeyeceğine karar vermektir.
Tahammül Edilebilir (Katlanılabilir) Risk: Kuruluşun yasal zorunluluklara ve kendi
iş sağlığı güvenliği politikasına göre, katlanabileceği düzeye indirilmiş risk.
Durum Tespiti: Kuruluşun ön durum değerlendirmesi yapılmalı ve an itibariyle
işletmenin nerede olduğu sorusuna cevap aranmalıdır.
Durum tespitinde;
a. Mevcut iş sağlığı ve güvenliği yasal mevzuatına göre ihtiyaçlar
belirlenmeli,
b. Var olan veya önerilen çalışma ortamı ve iş organizasyonundan
kaynaklanan veya beklenen tehlikeler veya riskler tanımlanmalı,
c. Yapılan çalışmaların, tehlikelerin ortadan kaldırılması veya risklerin
kontrolü için uygun olup olmadığı tespit edilmeli,
d. İşçilerin sağlık muayenelerinden elde edilen veriler analiz edilmelidir.
İnceleme sonuçları;
•
•
•
Yazılı rapor hâline getirilmeli,
İş sağlığı ve güvenliği açısından yapılacak çalışmalara temel oluşturmalı,
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminde sürekli iyileştirmenin
ölçülebilmesi için bir başlangıç oluşturmalıdır.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
5
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
TS 18001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi Unsurları
Kuruluşun ön durum
değerlendirmesi
yapılmalı ve an
itibarıyla işletmenin
nerede olduğu
sorusuna cevap
aranmalıdır.
Şekil 1.3. TS 18001 İSG Yönetim Sistemi Unsurları
İş Sağlığı Ve Güvenliği Politikası
Kuruluşun üst
yönetim tarafından
onaylanmış, tüm
sağlık ve güvenlik
hedeflerini sağlık ve
güvenlik
performansını
geliştirme
taahhüdünü açıkça
ortaya koyan bir iş
sağlığı ve güvenliği
politikası olmalıdır.
Şekil 1.4. İş Sağlığı ve Güvenliği Politikası
Kuruluşun üst yönetim tarafından onaylanmış, tüm sağlık ve güvenlik
hedeflerini sağlık ve güvenlik performansını geliştirme taahhüdünü açıkça ortaya
koyan bir iş sağlığı ve güvenliği politikası olmalıdır.
Politika;
a. Kuruluşun iş sağlığı ve güvenliği risklerinin büyüklüğüne ve yapısına uygun
olmalı,
b. Sürekli iyileştirme için taahhüt içermeli,
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
6
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
c. Yürürlükteki iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı şartlarına uyulacağı
taahhüdünü içermeli,
d. Dokümante edilmeli, uygulanmalı ve sürdürülmeli,
e. Tüm personelin çalışma alanına ulaştırılmış ve duyurulmuş olmalı,
f. İlgili taraflar için ulaşılabilir olmalı,
g. Sürekli olarak uygunluğun sağlanması için gözden geçirilmelidir.
Planlama
Şekil 1.5. Tehlike Tanımlama, Risk Değerlendirmesi ve Risklerin Kontrolü
Kuruluş, tehlikelerin belirlenmesi, risklerin değerlendirilmesi ve gerekli
önlemlerin uygulamaya konulması için prosedürler hazırlamalı ve sürdürmelidir.
Bu prosedürler;
•
•
•
•
Rutin veya rutin olmayan faaliyetleri,
İş yerine erişebilme imkânına sahip personelin faaliyetlerini,
Risklerin sınıflandırılmasını ve tanımlanmasını,
Uygulanacak risk kontrol önlemlerinin yeterli olmasını sağlamalıdır. Diğer
taraftan planlama faaliyeti ile işletmenin ihtiyaçlarına uygun eğitimler
tespit edilmeli, eğitim faaliyetlerinin etkin ve zamanında uygulanması
sağlanmalıdır.
Avrupa Birliği’nin çalışma hayatı ve işyerlerine yönelik olarak 2002 – 2006
yıllarını kapsayan planlama stratejisinin amacı;
Planlama faaliyeti
ile işletmenin
ihtiyaçlarına uygun
eğitimler tespit
edilmeli, eğitim
faaliyetlerinin etkin
ve zamanında
uygulanması
sağlanmalıdır.
•
•
•
İş yerlerinde risk algılama ve önleme kültürünü oluşturmak ve geliştirmek,
İş sağlığı ve güvenliği anlayışına küresel bir yaklaşım getirmek,
İş sağlığı ve güvenliği uygulamalarında yaygınlık, birlik ve beraberlik
oluşturarak, liberal piyasa ekonomisi koşullarında rekabet eşitliği
sağlamaktır.
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi çerçevesinde işletme faaliyetlerini
aşağıdaki şekilde sınıflandırmak mümkündür.
•
•
•
Sürekli yapılan işler, (üretim, boyama vs.)
Seyrek yapılan işler, (bakım, temizlik)
Ağır ve tehlikeli işler kapsamına giren işler,
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
7
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•
•
Firma sahası içinde ve dışında yapılan işler,
Kimyasal, mekanik, biyolojik, elektriksel faaliyetleri kapsayan işler.
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi çerçevesinde tehlike sınıfları aşağıda
yer almaktadır.
a.
b.
c.
d.
e.
f.
Mekanik
Elektrik
Radyasyon
Kimyasal ya da biyolojik maddeler
Yangın ve patlama
Ergonomik (Hareket, pozisyon, eğilme, ışık v.b.)
Tehlike Sınıfları
Şekil 1.6. Tehlike Sınıfları
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
8
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
Makina Tehlikeleri
Şekil 1.7. İş Sağlığı ve Güvenliğinde Makinalardan Kaynaklanan Tehlike Türleri
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi çerçevesinde diğer bazı tehlikeler ise;
•
•
•
•
•
•
•
•
Kayma ve düşmeler,
Zehirli madde kullanımı,
Alet, malzeme düşmesi,
Çalışanların saldırısı,
Yangın, patlama,
Meslek hastalıkları,
Sıcak soğuk dengesizlikleri,
Elektrik çarpması.
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi çerçevesinde bir iş yerinde tehlikeler;
Kuruluş hedeflerini
oluştururken ve
gözden geçirirken
yasal ve diğer
koşulları iş sağlığı ve
güvenliğinden
kaynaklanan
zararlarını, risklerini,
teknolojik
seçeneklerini,
finansal koşullarını
ve ilgili tarafların
görüşlerini dikkate
almalıdır.
•
•
•
•
•
•
•
Yasal koşullar,
Kaza raporlarına ilişkin envanterler ve sektörel istatistikler,
Tesis yapısı ve yerleşim planı,
Faaliyetlerin yapılış şekli, iş akış şemaları ve standartlar,
Daha önce alınmış tedbirler, alınabilecek tedbirler,
Kullanılan makine ekipman ve kişisel koruyucu donanımlar,
Politika, tetkik sonuçları vs. incelenerek belirlenir.
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİNDE YASAL
VE DİĞER ŞARTLAR
Kuruluş, uymak zorunda olduğu yasal ve diğer iş sağlığı ve güvenliği koşullarını
tamamlamak ve bunlara ulaşılabilirliği sağlamak için bir prosedür oluşturarak
hedefler belirlemelidir.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
9
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
Hedefler
Kuruluş, ilgili fonksiyon ve seviyelerde sürdürülebilir bir iş sağlığı ve
güvenliği hedefi oluşturmalı ve hedefler yazılı hâle getirilmelidir.
Kuruluş hedeflerini oluştururken ve gözden geçirirken yasal ve diğer
koşulları iş sağlığı ve güvenliğinden kaynaklanan zararlarını, risklerini, teknolojik
seçeneklerini, finansal koşullarını ve ilgili tarafların görüşlerini dikkate almalıdır.
Hedef Belirleme;
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Bir bütün olarak kuruluşun işi ile ilgili politika ve hedefler,
Sürekli iyileştirmeye yönelik iş sağlığı ve güvenliği politikası,
Tehlike tamamlama, risk değerlendirme ve risk kontrol sonuçları,
Yasal ve diğer koşullar,
Teknolojik seçenekler,
İdari ve mali koşullar,
Çalışanların ve ilgili tarafların görüşleri,
Çalışanlarla yapılan iş sağlığı ve güvenliği toplantıları, gözden geçirmeler
ve iyileştirme faaliyetlerinden gelen bilgiler,
Önceden belirlenmiş iş sağlığı ve güvenliği hedeflerine ilişkin performans
analizi,
İş sağlığı ve güvenliği uyumsuzlukları, kazalar, olaylar ve hasarların bilgileri,
Yönetimin gözden geçirme sonuçları
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Programı
Kuruluş, iş sağlığı ve güvenliği hedeflerine ulaşmak için programlar
hazırlamalı ve sürdürmelidir.
Programlar;
a. İlgili fonksiyon ve yönetim düzeylerinde iş sağlığı ve güvenliği amaçlarının
elde edilmesi için sorumluluk ve yetkileri,
b. Hedeflere ulaşmak için kullanılacak araç ve zaman çizelgesini içermelidir.
Uygulama ve İşletme
Şekil 1.8. İş Sağlığı ve Güvenliğinde PUKÖ Döngüsü
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
10
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde Yapı ve Sorumluluklar
•
Çalışan, iş yerinde iş
sağlığı ve güvenliğini
etkileyebilecek
konularda yeterli
olmalıdır. Yeterlik,
uygun eğitim,
öğretim ve/veya
deneyim terimleri
ile
tanımlanmaktadır.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliklerinin korunması için tüm
sorumluluğu almalı ve kuruluşta iş sağlığı ve güvenliği faaliyetleri için bir
yetkili belirlenmelidir.
İşveren veya işveren vekilleri tarafından, iş sağlığı ve güvenliği yönetim
sisteminin yürütülmesi, geliştirilmesi, hedeflerin yakalanması ve
performans ölçümü için yetki ve sorumluluklar belirlenmelidir.
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminde yapılanma aşağıdaki hususları
sağlayacak şekilde oluşturulmalıdır.
Kuruluşun tüm seviyelerinde bilinen ve kabul edilen iş sağlığı ve güvenliği
yönetimini sağlamak,
İş sağlığı ve güvenliği tehlike ve risklerini tanımlamak, kontrol veya
değerlendirme yapacak kişilerin yetki ve sorumluluklarını belirlemek,
Çalışanların sağlık ve güvenliğini korumak için gerektiğinde etkin denetim
sağlamak,
Yasal mevzuatın gerekliliklerini yerine getirmek,
Önleme ve sağlık geliştirme programları oluşturmak,
Çalışanlar ve tarafların sisteme katılımı için etkin düzenlemeler yapmak,
Gerekli kaynakları sağlamak
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde Eğitim, Bilinç ve Yeterlilik
•
•
Çalışan, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğini etkileyebilecek konularda yeterli
olmalıdır. Yeterlilik, uygun eğitim, öğretim ve/veya deneyim terimleri ile
tanımlanmaktadır.
Kuruluş, ihtiyaç duyulan konularda eğitim programları hazırlamalı ve
uygulamalıdır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde Görüş Alışverişi ve
İletişim
Kuruluş, iş sağlığı ve güvenliği bilgilerinin çalışanlara ve ilgili taraflara
iletildiğinden ve onlardan bilgi alındığından emin olmasını sağlayan prosedürler
hazırlamalıdır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde Dokümantasyon
Kuruluş, faaliyetlerinin niteliğine ve ölçeğine uygun iş sağlığı ve güvenliği
yönetim sisteminin dokümantasyonunu sağlamalı ve muhafaza etmelidir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde Doküman ve Veri
Kontrolü
•
•
Kuruluş, iş sağlığı ve güvenliği için gerekli belge, bilgi ve dokümantasyonun
kontrolünü sağlamak için bir prosedür hazırlamalıdır. İş sağlığı ve güvenliği
yönetim sistemi dokümantasyonunda;
Belgeler anlaşılabilir olmalı,
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
11
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•
•
•
Kuruluş, muhtemel
kaza ve acil
durumlar için plan
ve prosedür
hazırlamalıdır. Bu
planlar, potansiyel
riskleri tanımlamalı
ve kaza durumunda
acil olarak yapılacak
faaliyetleri
içermelidir.
Periyodik
olarak
gözden
geçirilmeli,
güncelleştirilmeli,
ve
organizasyonundaki ilgili kişiler tarafından kolayca elde edilmesi
sağlanmalı,
Tanımlanabilir ve izlenebilir olmalı ve yasalara uygun muhafaza zamanları
belirlenmelidir.
İSG için gerekli tüm kayıtları (Sistemle ilgili kayıtlar, vaka, kaza, hastalık
kayıtları, yasal kayıtlar, ortam ve çalışanlara ilişkin kayıtlar ile aktif ve
reaktif izleme sonuçları) içermelidir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde İşletme Kontrolü
•
•
Kuruluş, tanımlanmış riskleri ve bunlarla ilgili alınacak tedbirleri
uygulayacak işletme faaliyetlerini tanımlamalıdır.
İSG risklerini kaynaklarında ortadan kaldırmak veya azaltmak için iş yerinin
tasarım, proses, tesis, makine aksamı, çalıştırma prosedürleri planlı bakım
faaliyetleri ve iş organizasyonu ile çalışma usullerini de içerecek
prosedürler oluşturulmalı ve sürdürülmelidir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde Acil Durum Planı
Kuruluş, muhtemel kaza ve acil durumlar için plan ve prosedür
hazırlamalıdır. Bu planlar, potansiyel riskleri tanımlamalı ve kaza durumunda acil
olarak yapılacak faaliyetleri içermelidir.
Bu amaçla;
•
•
•
•
•
•
Acil durum veya ani tehlikeler karşısında tüm çalışanların korunması için
gerekli bilgi, dahili haberleşme ve koordinasyon sağlanmalı,
İlgili ve yetkili otoriterlerle diğer acil durumla ilgili servislere bilgi
verilmesini temin edecek haberleşme imkânı sağlanmalı,
İlk yardım, tıbbi yardım, yangınla mücadele ve tahliyenin nasıl yapılacağı
belirlenmeli,
Tüm çalışanlarla, ilgili ve yetkili seviyelerdeki kişilerin eğitimi sağlanmalı,
Diğer ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği oluşturulmalıdır.
Kuruluş acil durumla ilgili hazırlanan prosedürde belirtilen hususları belirli
aralıklarla test etmeli ve eğitim maksadıyla tatbikatlar yapılmalıdır.
Kontrol ve Düzeltici Faaliyetler
Performans Ölçümü ve İzleme
Kuruluş, iş sağlığı ve güvenliği performans değerlerini belirli aralıklarla
izlemek ve ölçmek için prosedürler hazırlamalıdır.
Prosedürler;
•
•
Performans ölçümünde kullanılan yöntemler nitel ve nicel değerlendirme
yapmaya elverişli olmalı,
İş sağlığı ve güvenliği hedeflerine ulaşma derecesi izlenebilmeli,
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
12
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•
•
•
İş sağlığı ve güvenliği yönetim programları, işletme kriterleri ve yasal
mevzuata uygun ve proaktif olmalı,
Reaktif tedbirlerin iş kazası, meslek hastalığı ve maddi hasarlar konusunda
ne derece etkili olduğu izlenebilmeli,
Düzeltici ve önleyici faaliyetlerin analizlerini kolaylaştırmak için gerekli
izleme ve ölçüm kriterlerini içermelidir.
Performans Ölçüm Yöntemleri
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminde performans ölçüm yöntemleri
aşağıdaki gibidir.
Kuruluş, iş sağlığı ve
güvenliği
performans
değerlerini belirli
aralıklarla izlemek
ve ölçmek için
prosedürler
hazırlamalıdır.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Tehlike tanımlama, risk değerlendirme ve risk kontrol süreçlerinin
sonuçları,
Kontrol listeleri (check-list) kullanılarak yapılan periyodik saha denetimleri,
İş güvenliği turları,
Makine ve teçhizatın emniyet tertibatlarının kontrolü ve mevcut
durumlarının tespiti,
Çalışma ortamının yasal mevzuata uygunluk testleri,
Çalışanların hareket biçim-tarzları,
Çevre denetimi; gürültü, termal konfor şartları, kimyasallara maruz kalma
süreleri vs. ile ilgili yasal mevzuat,
Benzer kuruluşlarla karşılaştırma yapılması,
Periyodik muayenelerdir.
Risk değerlendirmede kontrol iki şekilde yapılabilir:
•
•
Proaktif (Önleyici) Kontrol
Reaktif (Tepkisel-Düzeltici) Kontrol
Proaktif (Önleyici) İzleme Veri Örnekleri
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Kuruluşta plan ve hedeflerin ne ölçüde gerçekleştirildiği,
Kuruşta iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri için işveren veya vekilinin atanıp,
atanmadığı,
İş sağlığı ve güvenliği uzmanının atamasının yapılıp yapılmadığı, iş sağlığı
ve güvenliği hizmetleri için bir birimin oluşturulup oluşturulmadığı,
İş sağlığı ve İş Güvenliği Kurulunun etkinliği ve faaliyetleri,
Risk değerlendirme ve kontrollere ne ölçüde uyulduğu, risklere ve kontrol
tedbirlerine karşı çalışanların tutumu,
İş sağlığı ve güvenliği eğitimi alanların sayısı, eğitimin etkinliği,
Yasal zorunluluklara ne ölçüde uyulduğu,
Sistematik denetimler, (İç-dış denetim, Çalışma Bakanlığı Denetimleri),
Denetim sonucu yapılan çalışmaların zamanlaması,
Kuruluşta görevli iş sağlığı ve güvenliği uzmanının raporları,
İş yeri hekiminin sağlık gözetimi ve denetimi,
Kişisel maruziyet raporları,
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
13
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•
•
Doğrudan davranış örnekleri-kişisel koruyucu donanım kullanılma oranı,
Şikâyet ve tavsiyeler
Reaktif (Tepkisel-Düzeltici) İzleme Veri Örnekleri
•
•
•
•
•
•
•
Olay-vaka raporları,
Yaralanma, hastalık raporları,
İş kazası, meslek hastalığı raporları,
Tesis veya varlıkların zarar görmesi,
Tehlikeli olay raporları, son anda önlenen kaza durumları,
Hastalığa bağlı iş günü kaydı, (meslek hastalığı olmayan)
Yapılan şikayetler
Kazalar, olaylar, uygunsuzluklar, düzeltici ve önleyici faaliyetler
Kuruluşlar, kaza,
olay ve
uyumsuzluklarla
ilgili prosedür
hazırlamalıdır.
Kuruluşlar, kaza, olay ve uyumsuzluklarla ilgili prosedür hazırlamalıdır. Bu
prosedür;
•
•
•
•
•
Düzeltici faaliyetleri uygulama, bildirme, araştırma, takip ve izleme
işlerinden sorumlu olan personelin sorumluluklarını ve yetkilerini
tanımlamalıdır.
Tehlike tanımlama ve risk değerlendirme sonuçları üzerindeki etkilerini
değerlendirmelidir.
Bütün uyumsuzlukların, kazaların, olayların ve tehlikelerin bildirilmesini
gerektirmelidir. Çalışanlar kaza, olay, uyumsuzluk ve benzeri bildirimleri
nedeniyle zorlukla karşılaşmamalıdır.
Bütün personel için geçerli olmalıdır.
Maddi zararları dikkate almalıdır.
Uygunsuzluk, Kaza ve Olay Analizi
•
•
•
•
•
•
Kaza/hastalık sıklık ve şiddet seviyeleri,
Yer, yaralanma tipi, vücut bölgesi, faaliyet, gün, saat,
Mal kaybının miktarı ve tipi
Direkt veya kök sebep
Maruz kalanlar
Kaza sonrası yapılanlar (tamir, tedavi v.b.)
Kaza/Hastalık Analizi
•
•
•
•
Ağır iş yükü
Moral bozukluğu
Monotonluk
Yönetim-çalışan ilişkisinin zayıf olması kazaların nedeni olabilir.
Düzeltici Faaliyet
•
Düzeltici faaliyetler, belirlenen uyumsuzlukların, kazaların ve olayların asıl
nedenlerini ortadan kaldırmayı hedef alan faaliyettir.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
14
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•
Tekrar meydana gelmeyi önlemek için yapılır.
Prosedür Hazırlanırken Dikkat Edilecek Hususlar
•
•
•
•
Kısa ve uzun vadede düzeltici tedbirlerin belirlenmesi ve uygulanması,
Tehlike tanımlama ve risk değerlendirme sonuçları üzerindeki etkilerin
değerlendirilmesi,
Prosedürlerde düzeltici faaliyet ile tehlike tanımlama ve risk
değerlendirmenin yanı sıra risk kontrolden kaynaklanan değişikliklerin
kayıt altına alınması,
Düzeltici faaliyetlerin yapılması ve etkili olmasını sağlamak için risk
kontrollerinin uygulanması ve mevcut durumda değişiklik yapılması,
Önleyici Faaliyet
•
•
Potansiyel bir uygunsuzluğun, kazaların ve olayların nedenini ortadan
kaldırmayı hedefleyen faaliyettir.
Önleyici faaliyet, olay veya kazaların meydana gelmesini önlemek için
yapılır.
Prosedür hazırlanırken dikkat edilecek hususlar
İş sağlığı ve
güvenliği kayıtları
yasal, okunabilir,
tanınabilir ve
izlenebilir olmalıdır.
Hasara, tahribata
veya kaybolmaya
karşı korunacak
şekilde
saklanmalıdır.
•
•
•
•
Uygun bilgi kaynaklarının kullanılması, (olaylar, teftiş ve tetkik raporları,
risk analizlerinin yenilenmesi, tehlikeli maddeler hakkında yeni bilgiler,
uzman personel tavsiyeleri)
Önleyici faaliyet gerektiren problemlerin belirlenmesi,
Önleyici faaliyetlerin başlatılması, uygulanması ve etkinliklerinin
sağlanması için kontrollerin yapılması,
Prosedürlerde önleyici işlemlerden kaynaklanan değişikliklerin kayıt altına
alınması ve onaya sunulması.
Kayıtlar ve Kayıt Yönetimi
Kuruluş, gözden geçirilme ve denetim sonuçları ile ilgili iş sağlığı ve güvenliği
kayıtlarının tanımı, saklanması ve dağıtımı için bir prosedür hazırlamalıdır.
•
•
•
İş sağlığı ve güvenliği kayıtları yasal, okunabilir, tanınabilir ve izlenebilir
olmalıdır. Hasara, tahribata veya kaybolmaya karşı korunacak şekilde
saklanmalıdır.
Elektronik kayıtların kullanılabilmesi ile ilgili hususlar açıklanmalıdır.
Kayıtların saklama süreleri belirlenmeli ve kayıt altına alınmalıdır.
Kayıtlar
•
•
•
•
•
Millî mevzuatta belirtilen tüm kayıtlar tutulmalıdır. Özellikle;
Teftiş raporları,
Eğitim kayıtları,
İş sağlığı ve güvenliği muayene raporları,
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi tetkik raporları,
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
15
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•
•
•
•
•
•
•
•
Danışma raporları,
Kaza/olay raporları-takip raporları,
İş sağlığı ve güvenliği toplantı tutanakları,
Tıbbi muayeneler ve sağlık gözetimi raporları,
Kişisel koruyucu donanım kayıtları,
Acil durum müdahale tatbikatları,
Yönetimin gözden geçirme raporları,
Tehlike tanımlama, risk değerlendirme ve risk kontrol kayıtları.
Tetkik
Kuruluş, tetkik programını hazırlamalı ve iş sağlığı ve güvenliği yönetim
sisteminin denetimi için bir prosedür hazırlanmalıdır. Bu prosedür iş sağlığı ve
güvenliği yönetim sisteminin;
•
•
•
•
•
Planlanmış düzenlemelerinin yeterliğini,
Uygulamaların doğruluğunu,
Organizasyon politika ve amaçlarının karşılanma derecesini
Bir önceki tetkik sonuçlarının gözden geçirilmesini,
Tetkik sonuçlarının yönetime bildirilmesi faaliyetlerini içermelidir.
Denetim (Tetkik)
Yönetimin gözden
geçirime süreci için
gerekli bilgilerin
elde edildiğinden ve
yönetime
ulaştığından emin
olunmalıdır
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminde iç ve dış olmak üzere iki çeşit
denetim yapılır. Denetimlerde yeterlik, uygunluk ve etkinlik araştırılır.
Yönetimin Gözden Geçirme Faaliyeti
Kuruluş üst yönetimi belirli aralıklarla iş sağlığı ve güvenliği yönetim
sistemini gözden geçirmeli ve sistemin sürekliliği, uygunluğu, yeterliliği, etkinlik ve
verimliliği konularında kararlar almalıdır. Yönetimin gözden geçirime süreci için
gerekli bilgilerin elde edildiğinden ve yönetime ulaştığından emin olunmalıdır.
Yönetimin gözden geçirme raporları kayıt altına alınmalıdır.
•
•
•
•
•
•
•
•
Yönetimin gözden geçirme faaliyeti, genel olarak iş sağlığı ve güvenliği
politika ve amaçlarını, İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili bileşenlerdeki
değişiklikleri; denetim sonuçlarını ve değişen ortam koşullarını içermeli ve
yönetimin taahhütleri doğrultusunda sürekliliği olan bir gelişme
göstermelidir. Yönetimin gözden geçirme raporlarında aşağıdaki hususlar
yer almalıdır.
Girdiler,
Kaza istatistikleri,
İç ve dış denetim (tetkik) sonuçları,
Bir önceki gözden geçirme raporuna dayanarak yapılan düzeltici
faaliyetler,
Acil durum raporları,(gerçek ve tatbikat)
Genel performans raporu,
Süreç sahiplerinin raporları,
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
16
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•
Tehlike tanımlama, risk değerlendirme ve risk kontrol süreç raporları.
Yönetimin Gözden Geçirme Sonuçları
•
•
•
•
•
Gözden geçirme tutanakları,
Politika ve hedef revizyonları,
Düzeltici faaliyetler ve hedeflenen tamamlanma süreleri,
İyileştirme faaliyetleri için sağlanan kaynaklar, sorumluluklar,
Düzeltici faaliyetler için gözden geçirme tarihi
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
17
Özet
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de faaliyet gösteren
işletmeler gerek kalite, çevre ve iş sağlığı ve güvenliği konularına
verdikleri önemi göstermek ve gerekse Uluslararası Çalışma
Örgütü, Dünya Sağlık Örgütü gibi kuruluşların anayasa ve
tüzükleri gereği mal ve hizmetlerin üretimi sırasında insan ve
çevre sağlığını bozmamanın yollarını aramaktadırlar. Bu
arayışların sonucu olarak bir taraftan işletmelerde etkinlik ve
verimlilik artmakta diğer taraftan denetlenebilir, şeffaf yönetim
sistemlerine geçiş sağlanmış olmaktadır. 2000’li yıllardan
başlayarak İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim sistemlerine üç anlayış
hâkim olmuştur. Bunlar;
•TS EN ISO 9001-2000 Kalite Yönetim Sistemi
•TS EN ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi
•TS (OHSAS) 18001 İSG Yönetim Sistemi
•Her üç yönetim sistemi de müşteri-çevre-çalışan odaklı yönetim
anlayışı, liderlik, çalışanların katılımı, süreç yönetimi, sistem
yaklaşımı (PUKÖ Döngüsü), sürekli öğrenme, yenilikçilik ve
iyileştirme, gerçeklere dayalı karar verme ve taraflarla iş birliği
gibi belirli prensipler dâhilinde yürütülmektedir.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
18
Ödev
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
•TS (ISO) 9001 Kalite Yönetim Sistemi
•TS (ISO) 14001 Çevre Yönetim Sistemi
•TS (OHSAS) 18001 İ.S.G. Yönetim Sistemi
•Yukarıda yazdığımız üç yönetim sistemini temin ederek; ortak
yönleri nelerdir? Tespit ediniz.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
19
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
DEĞERLENDİRME SORULARI
Değerlendirme
sorularını sistemde ilgili
ünite başlığı altında yer
alan “bölüm sonu testi”
bölümünde etkileşimli
olarak
cevaplayabilirsiniz.
1. BS 8800 Mesleki Sağlık ve Güvenlik Yönetim Sistem Rehberi hangi yıl ve
hangi ülkede yayımlanmıştır?
a)
b)
c)
d)
e)
1990 İsviçre
1992 İspanya
1993 İtalya
1994 Almanya
1996 İngiltere
2. TS EN ISO 9001-2000 hangi yönetim sistemini temsil etmektedir?
a)
b)
c)
d)
e)
Çevre Yönetim Sistemi
Risk Yönetim Sistemi
Kalite Yönetim Sistemi
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi
Tehlike Yönetim Sistemi
3. TS OHSAS 18001 İSG Yönetim Sistemi hangi yıl TSE standardı olarak kabul
edilmiştir?
a)
b)
c)
d)
e)
2010
2007
2003
2001
2009
4. İş kazası olduktan sonra, iş sağlığı ve güvenliği açısından tedbir alan
yaklaşım……….dir. Boşluğa aşağıdaki seçeneklerden hangisi gelmelidir ?
a)
b)
c)
d)
e)
Reaktif
Düzeltici
Güvenli
Proaktif
Risk Değerlendirme
5. Olay nedir?
a) Ölüme, hastalığa, yaralanmaya, hasara veya diğer kayıplara neden
olabilecek istenmeyen bir durum
b) Kazaya neden olan veya kaza potansiyeli olan durum
c) İnsanların yaralanması, hastalanması, malın veya malzemenin hasar
görmesi
d) İş yeri ortamının zarar görmesine neden olan kaynak veya durum
e) Çalışanların, geçici işçilerin, yüklenici personelinin, ziyaretçilerin ve
çalışma alanındaki diğer insanların sağlık ve güvenliğini etkileyen
faktörler
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
20
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
6. Tahammül edilebilir risk kavramı için aşağıdaki seçeneklerden hangisi
doğrudur?
a) Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı ile sonuçlarının
bileşimidir.
b) Tüm süreçlerde, riskin büyüklüğünü tahmin etmek ve riske
tahammül edilip edilemeyeceğine karar vermektir.
c) İş kazası olmadan önce tedbir alan proaktif bir yaklaşımdır.
d) Kuruluşun yasal zorunluluklara ve kendi iş sağlığı güvenliği
politikasına göre katlanabileceği düzeye indirilmiş risk.
e) Kuruluşun ön durum değerlendirmesi yapılarak an itibariyle
işletmenin nerede olduğunu gösteren bir çizelgedir.
7. İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi çerçevesinde işletme faaliyetleri kaç
şekilde sınıflandırılır?
a)
b)
c)
d)
e)
8
12
5
4
3
8. İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi çerçevesinde aşağıda yer alan
tehlike sınıflarından hangisi yanlıştır?
a)
b)
c)
d)
e)
Mekanik
Elektrik
Kimyasal ya da biyolojik maddeler
Trafik kazaları
Yangın ve patlama
9. Aşağıda verilen seçeneklerden hangisi Kaza/Hastalık Analizinin nedenleri
arasında sayılamaz?
a)
b)
c)
d)
e)
Terfi edememek
Ağır iş yükü
Moral bozukluğu
Monotonluk
Yönetim-çalışan ilişkisinin zayıf olması
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
21
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
10. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde düzeltici faaliyet doğru
tanımlanmıştır?
a) İşletmenin faaliyetleri ile ilgili iş sağlığı ve güvenliği, risklerin
yönetimini kolaylaştıran tüm yönetim sisteminin bir parçasıdır.
b) Kuruluşun yapısını, planlama faaliyetlerini, sorumluluklarını, süreç
ve uygulamalarını düzelten faaliyettir.
c) Belirlenen uyumsuzlukların, kazaların ve olayların asıl nedenlerini
ortadan kaldırmayı hedef alan faaliyettir.
d) İşletmenin iş sağlığı ve güvenliği politikasının geliştirilmesi,
uygulanması, iyileştirilmesi, başarılması, gözden geçirilmesi ve
sürdürülmesi için gerekli kaynakları kapsayan bir faaliyettir.
e) İş kazası olduktan sonra tedbir alan reaktif bir faaliyettir.
Cevap Anahtarı
1.E, 2.C, 3.D, 4.A, 5.B, 6.E, 7.C, 8.D, 9.A, 10.C
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
22
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri
YARARLANILAN VE BAŞVURULABİLECEK DİĞER
KAYNAKLAR
6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Resmi Gazete 30.06.2012 tarih,
28339 sayı
İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında
Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Resmi Gazete,
31.01.2013 tarih, Sayı 28545 Alp ESİN Yeni Mevzuatın Işığında İş Sağlığı ve
Güvenliği, Makine Mühendisleri Odası Yayın No:2004/363,
İş Sağlığı ve Güvenliği Sempozyum Notları, İnşaat Mühendisleri Odası,
2007
Mike BATEMAN, Pratik Risk Değerlendirme El Kitabı, Makine Mühendisleri
Odası Yayını NO:2007/441
5 Adımda Risk Değerlendirmesi, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İş
Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, 2006
Gürbüz YILMAZ, İş Sağlığı ve Güvenliğinin Tarihsel Gelişimi, Mühendis ve
Makine Dergisi, Şubat-Mart 1989 Sayı: 349-350
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
23
Download

iş sağlığı ve güvenliği 4