ENDÜSTRİYEL HAMMADDELER
DERS-6
POTAS
PROF. DR. SEZAİ KIRIKLOĞLU
POTAS
Mineralleri









Arkanit
Karnalit*
Glaserit
Kainit*
Langbeinit
Leonit
Polihalit
Silvit
Silvinit*
Formül
K2SO4
KCl·MgCl2·6H2O
3K2SO4·Na2SO4
4KCl·4MgSO4·11H2O
K2SO4·2MgSO4
K2SO4·2MgSO4·4H2O
K2SO4·MgSO4·2CaSO4·2H2O
KCl
KCl 4 NaCl
K
44.88
14.07
35.29
15.71
18.84
21.33
12.97
52.44
-
% Eşdeğer
KCl
K2O
54.06
26.83
16.95
42.51
29.94
19.26
22.69
25.69
15.62
100.00 63.17
10-35
K2SO4
100.00
78.63
41.99
47.52
28.90
-


Potasyum atom numarası 19, atom ağırlığı 39 olan bir
elementtir. Yoğunluğu 0.86 g/cm3, ergime derecesi
62.3º C, kaynama noktası ise 760º C’dir. Magmatik
kayaçların ağırlıkça % 3.12’sini, sedimanter kayaçların
ise % 1.90’ını oluşturur.
Doğada serbest halde bulunmadığı için potasyum
elementini içeren doğal bileşikler potas diye
adlandırılmaktadır. Potas sözcüğü bazen potasyum
oksit (K2O) için de kullanılmaktadır.




Potasyum ve potas (K2O) doğal olarak bulunmadığı için
yukarıda verilen minerallerden elde edilmektedir.
Bunlar büyük hacimli su kütlelerinden (deniz ve göller)
etkin buharlaşma sonucu konsantrasyonun artmasına bağlı
olarak kristallenme ve sedimantasyon süreçleriyle oluşmuş
(evaporit oluşumu), kimyasal sedimanter maden
yataklarındandır.
Yeşil kumlar ve porfiri bakır artıkları da doğal potasyum
kaynaklarındandır.
Keza deniz algleri, deniz yosunları, odun külleri, ayçiçek
sapları ile portland çimentosu üretimi sırasında ortaya
çıkan ocak tozu ve fırın bacası artıkları da önemli potas
kaynaklarıdır.
REZERVLERİ


Evaporitlere bağlı dünya toplam potas rezervi 135 milyar ton
K2O eşdeğeridir. Bu rezervlerin % 40’ı Birleşik Devletler
Topluluğu’nda, % 37’si Kanada’da, % 4’ü ABD’nde ve % 19’u
da diğer ülkelerdedir. Dünyanın yıllık potas üretimi 39.5 milyon
ton K2O eşdeğeridir.
Bugüne kadar yapılan aramalarda Türkiye’de henüz potas
rezervleri bulunamamıştır. Suda çok kolay eridiği için
aramalarda dikkatlerden kaçmış olabileceği düşünülmektedir.
Özellikle Tuz Gölü’ndeki tuz rezervleri, tuz çeşitlerine göre
henüz tam olarak belirlenememiştir.


Ayrıca Çankırı’dan başlayıp Sivas, Erzincan üzerinden Kars’a
kadar uzanan büyük evaporitik kuşak potasyum tuzları içeriği
yönünden ayrı bir arama programı ile yeniden ele alınıp
incelenmelidir. Bu araştırmalara Tuz Gölü havzası ile güney
kuşaktaki evaporit oluşumları da dahil edilmelidir.
Günümüzde bilinen ancak potas içeriği henüz
değerlendirilemeyen tek potas kaynağı İzmir-Çamaltı deniz
tuzlasıdır. Üretim dışı bırakılan atık salamuranın yaklaşık % 5’i
potastır. Çamaltı Tuzla’sında yılda 1 milyon ton NaCl üretildiği
düşünülecek olursa üretilebilecek potas miktarının 50 bin
olacağı anlaşılacaktır. Bu da Türkiye’nin yıllık 139 bin tonluk
toplam potas tüketiminin yaklaşık % 36’sına karşılık
gelmektedir.
KULLANIM ALANLARI


Fosfat ve azot gibi potasyum da bitki yaşamı için
varlığı mutlaka gerekli olan elementlerden biridir. Bu
yüzden üretilen potasın % 90’dan fazlası gübre
yapımında kullanılır. Çünkü bütün gübreler bitkilerin
nişasta ve şeker sentez etmelerini sağlar ve artırır, dış
yapılarını sağlamlaştırır.
Geriye kalan % 10’luk bölüm özellikle kimya, gıda ve
seramik endüstrilerinde vazgeçilemez pek çok önemli
kullanım alanına sahiptir. Son yıllarda sabun ve
deterjanlarda da kullanılmaya başlanmıştır.
EKONOMİK ÖNEMİ:

Çeşitli potas ürünlerinin konsantrasyonu K2O cinsinde ifade
edilir ve aşağıdaki eşitlikler yardımyla birbirlerine çevrilebilir:
KCl x 0.61 = K2O
K2O x 1.64 = KCl
K2O x 1.2046 = K


Potas tuzları (KCl) genellikle en az % 60 K2O içermektedir. Bazı
dünya ülkelerinde % 50, % 40 ve % 30’luk tuzlar da satışa
sunulmaktadır.
Ticari potasyum sülfat en az % 50 K2O ve en çok % 2.5 Cl
içermelidir. Tane boyutu standart olup ağırlıkça % 98.5’i 200
meshin üzerindedir. İri taneli olanların ağırlıkça % 98’i 28, taneli
olanların % 98.5’i 20 meshin üzerinde tane boyuna sahiptir.
Çeşitli potas ürünlerinin fiyatı şu şekildedir:
 Potas tuzu (FOB Saskatchewan, Canada,
60-62.4
% min. K2O)
$ 76/t (standart),
$ 80/t (coarse)
$ 83/t (granular)
 Potassium nitrate $ 358/t (fertilizer grade, standart,
bulk, del. S.E. USA)
 Potassium tetraborate (ex-works)
$ 3.08/kg (granular, bags)
$ 3.19/kg (granular, dökme)
Download

POTAS