MATCROSS
HUSRB/1002/214/188
Izrada plana uzorkovanja plana uzorkovanja
površinskih voda i sedimenta
Dr Dejan Krčmar
PMF – Departman za hemiju, biohemiju i zaštitu životne sredine
¾ Za ocenu kvaliteta površinskih voda i sedimenta, i
procenu rizika (prvi korak u okviru aktivnosti
sanacije zagađenih lokaliteta) neophodno je uzeti
uzorak.
¾ Uzorkovanje je proces odabira i uzimanja malog, ali
dovoljnog dela materijala (sedimenta) radi analize u
laboratoriji
¾ Glavni problem: reprezentativnost i integritet
¾ Plan
Pl monitoringa
i i
i uputstvo za uzimanje
i
j uzorka
k
¾ Razvijanje adekvatnog plana
najkritičniji korak u monitoringu.
monitoringu
uzorkovanja
je
9SRPS EN ISO 5667‐1 : Kvalitet vode — Uzimanje uzoraka — Deo 1:
Smernice za izradu programa uzimanja uzoraka i postupke uzimanja
uzoraka
9АТС‐УП 25 АКРЕДИТАЦИЈА ЗА ПОСЛОВЕ УЗОРКОВАЊА
2
• Plan uzorkovanja je specifičnost svake studije i projekta
• Plan uzorkovanja,
uzorkovanja koji uključuje odabir mesta uzorkovanja kao i
projektovanje uzorkovanja, uslovljen je ciljevima studije koji mogu
uključiti:
¾ identifikovanje
id tifik
j zagađenja
đ j i obima
bi
zagađenja,
đ j
¾ monitoring statusa i trenda kvaliteta vode i sedimenta,
¾ usaglašenost sa kriterijuma standarda
¾ ocenu kvaliteta sedimenta radi izmuljivanja
¾ ostvarenje zadatih ciljeva i sl.
3
Cilj rada
Glavni faktor za:
¾
¾
¾
¾
¾
¾
položaj područja za uzimanje uzoraka
učestalosti uzimanja uzoraka
trajanja uzimanja uzoraka
postupka uzimanja uzoraka,
naknadna obrada uzoraka
naknadna obrada uzoraka
analitički zahtevi
9 Preliminaran program analize i uzimanja uzoraka pre definisanja konačnog cilja
p g
j
p
j
g j
9 Upotreba relevantnih podataka sa iste ili slične lokacije
9 Informacije o lokalnim uslovima
9 Iskustvo sa sličnim programima ili situacijama
4
9 Plan studije treba da kontroliše različite izvore koji mogu izazvati
promenjivost i grešku
Dva osnovna izvora:
– Greška uzorkovanja
– Greška
G šk merenja
j
Da bi se minimizirala greška:
– Uzorkovanje
j na isti način na svim mestima u skladu sa studijom
j
– Primena standardizovanih procedura
– Uzorkovanje za vreme istog perioda
– Sakupljanje i analiza duplih uzoraka
– Sakupljanje i analiza kompozitnih uzoraka
5
Postaviti osnovne ciljeve projekta
Definisati D
fi i ti
raspoložive resurse
Razmatranje p
postojećih podataka
j
p
Odrediti specifične ciljeve
studije i kriterijume kvaliteta merenja
Definisati monitoring parametre,
frekvenciju i mesta uzorkovanja i analitičke procedure
Da
D
Da
Da li je predloženi Da
li je predloženi
monitoring ostvariv sa
raspoloživim resursima
Da li će podaci uspešno
odgovoriti na predložene
d
dl ž
kriterijume kvaliteta merenja
Ne
Ne
Započeti monitoring aktivnosti na bazi pilota
aktivnosti na bazi pilota
Analizirati i oceniti podatke
Da li pilot projekat zadovoljava ciljeve studije
Ne
Da
Nastaviti monitoring,
analizu podataka
u skladu sa QA/QC
Izveštaj i preporuke
6
9 Dizajn monitoring programa obuhvata
selekciju mesta uzorkovanja i matriksa
kao i učestalost uzorkovanja.
¾ Osobe koje vrše uzorkovanje moraju razumeti cilj
monitoring programa, dalji tretman uzorka kao i
razumevanje hidrogeoloških procesa u vodi.
¾ Uzorkovanje treba da sadrži detaljan izveštaj o
uzorkovanju kao i zapažanja relevantna za procenu
rezultata monitoringa.
¾ QA/QC procedure su neophodne kako bi se obezbedio
kvalitet uzimanja uzoraka uključujući brigu o čuvanju
integriteta uzorka (ISO 5667‐14 i dr.).
¾ Obezbeđivanje kvaliteta uzorkovanja koji obuhvata
selekciju uzorka, predtretman pod‐uzorkovanja,
čuvanje, skladištenje i transport, je neophodan za
k l
kvalitet
f l h rezultata
finalnih
l
h
hemijskih
k h analiza.
l
7
9 Plan monitoringa treba da se razmotri od strane struke
¾ Definisati oblast i mesto studije
¾ Identifikacija potencijalnih izvora zagađenja
¾ Konsultacije sa lokalnim poznavaocima uslova na terenu
¾ Pregled, procena i upotreba svih dostupnih podataka
¾ Odrediti lokacije sa fino granulisanim sedimentom
¾ Odabrati metod za određivanje mesta uzorkovanja
¾ Određivanje broja, veličine uzorka (težina ili zapremina) i frekvencije uzorkovanja
Određivanje broja, veličine uzorka (težina ili zapremina) i frekvencije uzorkovanja
¾ Odabir parametara koji će se određivati u vodi i sedimentu
8
Odabir strategije uzorkovanja
Geodetsko ‐ hidrografska merenja:
¾ Dubina vode
¾ Zona erozije, transporta i depozicije
¾ Topografija dna
Topografija dna
¾ Distribucija, debljina sloja i tip sedimenta
¾ Brzina i pravac strujanja vode, zone mešanja
Antropogeni uticaj:
¾ Lokacija naseljenih mesta
¾ Način upotrebe zemljišta
¾ Industrijska aktivnost
¾ Mesta odlaganja otpada
¾ Lokacije postrojenja za tretman kanalizacije
Lokacije postrojenja za tretman kanalizacije
¾ Mesto, količina i kvalitet efluenta
Hidrološke informacije:
¾ Potencijalni unos suspendovanih materija erozijom
¾ Kvalitet i količina vode koja se spira
¾ Količinsko stanje vode
¾ Vodozahvati
Geohemijska razmatranja:
¾ Tip korita, hemija zemljišta/sedimenta
¾ Hemija sedimenta, hemija zemljišta (prirodni
Hemija sedimenta, hemija zemljišta (prirodni fon)
Klimatski uslovi:
¾ Pravac vetrova
¾ Sezonske promene‐ temperatura, atmosferske padavine sunčevo zračenje
padavine, sunčevo zračenje
¾ Sezonske promene u prirodnih i antropogenih opterećenja
9
Izbor mesta uzorkovanja zavisi od prirode projekta, parametara, tipa
uzoraka.
Mesta uzorkovanja bi trebalo da obuhvate:
9 Ključne lokacije, kada se voda koristi za snabdevanje domaćinstava, rekreaciju,
razmnožavanje
ž
j i ishranu
ih
riba
ib i drugih
d ih životinja,
ži i j
9 Lokacije vodenih tokova većinom nedirnute od strane ljudske aktivnosti ,
9 Glavni tok, uzvodno i nizvodno od ulivanja glavnih pritoka i tačkastih izvora zagađenja,
9 Lokacije
j u mirnim oblastima,, kao što su zalivi,, rukavci,, kanalske krivine,, depresije,
p j , ggde
sitne čestice sedimenta pokazuju težnju akumulacije.
Izbor uže lokacije mesta uzorkovanja: 9 Što bolje izmešanosti i homogenosti kvaliteta
vode u profilu površinskih voda,
9 Da lokacija bude van zone direktnog uticaja
uliva
li otpadnih
t d ih voda
d i pritoka,
it k
9 Da koeficijent izmešanosti bude od 0,70‐0,95,
9 Da lokacija bude pristupačna i bezbedna za
p
j uzorcima, p
plovilom i alatom.
manipulaciju
9 Da se omoguće terenska ispitivanja (in situ) uz
normalan napor i trošak.
10
9 Opšte pravilo je, što je veći broj uzoraka, bolja je i mogućnost
definicije kontaminiranosti ili toksičnosti u datoj oblasti istraživanja.
istraživanja
Broj uzoraka je uslovljen pre svega veličinom oblasti u kojoj se planira uzorkovanje i
zapreminom sedimenta, ali i tipom, distribucijom i očekivanim koncentracijama polutanata,
fizičkim karakteristikama i homogenošću sedimenta, potrebnim zapreminama uzoraka.
Zapremina sedimenta koji se želi izmuljiti (m3)
< 25.000
25.000 – 100.000
100.000 – 500.000
500.000 – 2.000.000
> 2.000.000
Broj mesta uzorkovanja
3‐5
6‐8
9‐15
16‐30
dodatnih 10 na svakih 1.000.000 m3
Kompozitni uzorci: velika zapremina , razblaženje (“vruće tačke”)
11
Plan uzorkovanja treba da sadrži:
9 Način identifikacije lokacije uzimanja uzoraka
9 Informacije koje se dokumentuju prilikom uzorkovanja
• Naziv projekta, vreme i datum uzorkovanja, identifikacija uzoraka
• Dubina vode i dubina sa koje se uzima uzorak
• Nepredviđeni događaji, uslovi koji utiču na uzimanje uzoraka
N
d iđ i d đ ji l i k ji tič
i
j
k
• Opis sedimenta (sastav, gustinu, boju, promene u sedimentu sa dubinom...)
• Fotografija uzorka
9 Način manipulacije sa uzorcima
• rukovanje
• transport
• čuvanje
12
Hvala
va a naa pažnji!
paž j !
13
Download

Izrada plana uzorkovanja površinskih voda i