PROGRAMMA
Het programma
15:00
Opening van de herdenking
Door: Bram Bregman (Voorzitter Voorbereidngscomité) en Mirela Kahrimanovic
(Mladi BiH)
15:05
Beginselverklaring Organisatiecomité Nationale Srebrenica-herdenking 2013
Door: Jolies Heij (Voorbereidingscomité)
15:10
Toespraak
Door: Ervin Sendijarevic, voorzitter van het Platform BiH
15:20
Eerste stille rondgang en het lezen van de namen van slachtoffers
Alle bezoekers van de herdenking mogen zich aansluiten
15:40
Toespraak
Door: Chris Keulemans, publicist
15:50
Muziek: Srebrenica Inferno
15:55
Het gebed
Door: Imam Nermin Canic
16:00
Twee minuten stilte
Ingeleid door trompettist
16:02
“Last Post”
Door Martijn Zijlmans
16:05
Muziek: ´Andante- uit Kleine Suite”
Van Hendrik Andriessen
16:15
Tweede stille rondgang en het lezen van de namen van slachtoffers
16:30
Loslaten van ballonnen*
Onder leiding van Zijne Excellentie Dhr Ahmet Halilovic, Ambassadeur van BosniëHerzegovina.
Muziek “Šehidima”
16:40
Dankwoord en afsluiting
Door: Bram Bregman (Voorzitter Voorbereidingscomité 2013) en Mirela Kahrimanovic
(Mladi BiH)
* Elke ballon staat symbool voor één van de 409 slachtoffers die vandaag worden begraven. Aan elke
ballon hangt een naamkaartje met de naam van een slachtoffer.
2
Program
15:00
Otvaranje komemoracije
Voditelji: Bram Bregman (Predsjednik pripremnog odbora) i Mirela Kahrimanovic
(Mladi BiH)
15:05
Izjava povodom centralne manifestacije sjecanja na Srebrenicu 2013
Govornik: Jolies Heij (pripremni odbor)
15:10
Govor
Ervin Sendijarevic, Predsjednik Platforme BiH
15:20
Prvi mirni hod i citanje imena zrtava
Svi prisutni mogu se prikljuciti
15:40
Govor
Chris Keulemans, publicista
15:50
Muzika
“Srebrenica Inferno”
15:55
Molitva
Imam Nermin Canic
16:00
Dvije minute sutnje, oglasene trubom
16:02
“Last Post”
16:05
Muzika: “Andante- uit Kleine Suite”
sa Hendrik Andriessen
16:10
Drugi mirni hod i citanje imena zrtava
Svi prisutni mogu se prikljuciti
16:30
Dok muzika svira “Šehidima”, baloni* se pustaju po uputama
Prvi balon ce pustiti njegova Ekselencija gospodin Ahmet Halilovic, Ambasador Bosne
i Hercegovine
Muzika “Šehidima”
16:40
Zahvala
Bram Bregman (Predsjednik pripremnog odbora) i Mirela Karhimanovic (Mladi BiH)
* Svaki balon simbolise jednu of 409 zrtava koji danas bivaju sahranjeni. Na svakom balonu visi
kartica sa imenom zrtve.
3
Opening
Dames en heren, Bosniërs en Nederlanders. Wij heten u van harte welkom op de
Nationale Srebrenicaherdenking, vandaag hier in Den Haag! Het is vandaag 11 juli. 18 jaar
geleden, in 1995, viel de enclave Srebrenica. In de dagen daarna werden meer dan 8000
mensen - vaders, zoons, broers, ooms, zwagers, vrienden - vermoord door Servische
extremisten.
Mijn naam is Bram Bregman en dit is Mirela Kahrimanovic.
Een bijzonder welkom dit jaar aan allen die vandaag de Mars Mira - de Mars van
Vrede - hebben gelopen! Meer dan 150 deelnemers hebben symbolisch 11 km gelopen
vanaf de rand van Den Haag en ze hebben stilgestaan bij de Scheveningse gevangenis, het
Joegoslavië-tribunaal en het Vredespaleis, om vervolgens hier op Het Plein te eindigen. Deze
eerste Nederlandse Mars Mira symboliseert de vluchtroute van de mannen die na de val van
Srebrenica in 1995 een wanhopige poging deden om door bossen veilig gebied te bereiken.
Helaas hebben velen de eindstreep niet gehaald. Velen werden tijdens deze vreselijke tocht
vermoord of gevangen genomen en vervolgens op verborgen plekken geëxecuteerd. Enkele
groepen werden in concentratiekampen vastgehouden en gemarteld. Massagraven waren
het resultaat.
We hopen dat de Mars Mira een indrukwekkende jaarlijkse aanvulling blijft op de
herdenking hier op Het Plein.
Een bijzonder welkom ook aan de ambassadeur van Bosnië-Herzegovina in
Nederland, Zijne Excellentie de heer Ahmet Halilovic, en aan vertegenwoordigers van
politieke partijen in Nederland!
Vandaag worden in Potocari 409 geïdentificeerde slachtoffers van de genocide in
Srebrenica begraven. Onder deze slachtoffers bevindt zich ook een baby die pas geboren
was en nog zelfs geen naam heeft mogen krijgen.
Wij wensen u een goede herdenking met kracht en troost door de onderlinge
verbondenheid van ons allen samen hier op Het Plein en op alle andere plekken waar deze
genocide wordt herdacht!
.
***
4
Uvod
Postovani Bosanci i Hercegovci, postovani Holandjani. Dobrodosli na centralnu
komemoraciju Srebrenice, danas, ovdje u Den Hagu. Danas je 11. juli. Prije 18 godina, 1995.
godine, desio se pad Srebrenice. U danima koji su slijedili srpski ekstremisti su poubijali vise
od 8.000 ljudi – oceve, sinove, bracu, dajdze, zetove, prijatelje.
Ja sam Mirela Kahrimanovic a ovo je Bram Bregman.
Posebnu dobrodoslicu saljemo onima koji su ove godine ucestovali u Marsu Mira.
Vise od 150 ucesnika su pjesacili simbolicnih 11 km kroz Den Hag. Oni su se zaustavljali kod
zatvora u Scheveningenu, kod Haskog tribunala te kod Palate Mira, a zavrsili su mars ovdje
na ovom trgu. Ovaj prvi holandski mars mira simolizira bjezanje ljudi koji su, nakon pada
Srebrenice 1995. godine, kroz sume probali da izbjegnu na slobodnu teritoriju. Nazalost,
mnogi u ovome nisu uspjeli. Mnogi su tokom ovog strasnog bijega ubijeni ili zarobljeni da bi
nakon toga bili ekzekutirani na skrivenim lokacijama. Pojedine grupe ljudi su bile zarobljene i
mucene u logorima. Masovne grobnice su rezultat svega ovoga.
Mi se nadamo da ce Mars Mira i u buduce predstavljati jednu impresivnu godisnju
dopunu ovoj komemoraciji ovdje na Trgu.
Takodjer, posebnu dobrodoslicu saljemo ambasadoru Bosne i Hecegovine u Holandiji,
njegovoj ekselenciji gospodinu Halilovicu, te predstavnicima politickih stranaka u Holandiji.
Danas se u Potocarima kopaju posmrtni ostaci 409 osoba zrtava genocida. Medju
ovim zrtvama se nalazi i jedna tek rodjena beba koja cak nije ni ime dobila.
U povezanosti sa Potocarima i svim drugim mjestima sirom svijeta gdje se ovaj dan
danas obiljezava, zelimo vam svima dostojnu komemoraciju.
***
5
Beginselverklaring Nationale Srebrenicaherdenking 2013
Nederland, erken de waarheid!
We zijn hier bijeen – mensen die uit Bosnië- Herzegovina komen en andere
Nederlanders – om te herdenken dat Srebrenica 18 jaar geleden in handen viel van Servische
en Bosnisch-Servische troepen, waarna in een paar dagen tijd meer dan 8000 mensen
werden vermoord. Velen van u zijn diep geraakt door deze massasmoord. Voor velen is hun
leven door ‘Srebrenica’ verwoest. U heeft vaders, broers, neven, ooms, kinderen,
grootvaders en vrienden verloren. Wij delen hier samen dit verdriet en voelen ons
verbonden met de honderden doden die vandaag in Potocari, de begraafplaats bij
Srebrenica, worden herdacht en begraven.
18 jaar geleden werd Srebrenica ingenomen door de Serviërs, ondanks de door de VN
toegezegde belofte dat de enclave door het Nederlandse bataljon Dutchbat beschermd zou
worden. We kennen de verhalen van de overlevenden. Het bataljon bood nauwelijks
weerstand tegen de Servische troepen. Na de val zochten mensen hun toevlucht op de
compound in Potocari. Nederlandse militairen hebben geprobeerd hulp te bieden te midden
van de verwarring en vaak op eigen initiatief, maar tevens hebben zij, volgens de instructies
van hun superieuren, geassisteerd bij het scheiden van mannen en vrouwen. Vele
Dutchbatters hebben verklaard dat zij terdege beseften dat deze mannen zeer waarschijnlijk
vermoord zouden worden. Het Gerechtshof in Den Haag heeft inmiddels vastgesteld dat
Bosnische mannen op bevel van Nederlandse officieren van de compound zijn weggestuurd
en, willoos overgeleverd aan de Serviërs, een wisse dood tegemoet gingen.
Wat betekent deze juridische uitspraak voor onze politici? Wij ervaren tot op de dag
van vandaag dat de Nederlandse regering nog steeds de moeilijke ethische en politieke
discussies over onze rol bij de massamoord van Srebrenica uit de weg gaat. Nederland geeft
nog steeds geen gehoor aan de oproep van het Europees parlement om van 11 juli een
nationale gedenkdag te maken. De Nederlandse regering heeft nooit in heldere, krachtige
bewoordingen erkend dat ons land een directe medeverantwoordelijkheid draagt voor de
dood van meer dan 8000 mensen in Srebrenica. Nooit is tegen de overlevenden gezegd dat
we op kritieke punten te kort zijn geschoten. Nooit is een open gesprek aangegaan. Nooit
zijn excuses aangeboden! Deze ontkenning doet pijn. Onnodig veel pijn. Wij roepen dit jaar
de Nederlandse regering opnieuw op om eindelijk haar verantwoordelijkheid jegens de
overlevenden van Srebrenica te nemen. Daarbij hoort ook dat Nederland blijvend fondsen
beschikbaar stelt voor de wederopbouw van Srebrenica en de terugkeer van vluchtelingen.
Wat betekent deze juridische uitspraak voor ons als burgers van Nederland? Wij
moeten de feiten erkennen en daarnaar handelen. De Bosniërs in Nederland verdienen onze
solidariteit en kunnen ondersteuning om hier een nieuw leven op te bouwen nog steeds
6
goed gebruiken. Ook de overlevenden in Bosnië-Herzegovina verdienen onze ondersteuning
– in hun strijd voor waarheid en gerechtigheid, in hun pogingen om opnieuw een bestaan op
te bouwen in eigen land, waar etnisch nationalisme nog steeds hoogtij viert en etnische
afkomst belangrijker is dan burgerschap.
Wij willen ons inzetten voor een Nationaal Srebrenicamonument. Tevens dient de
waarheid boven tafel te komen waarbij – anders dan bij het NIOD-rapport en de
parlementaire enquêtecommissie – het perspectief van de slachtoffers het uitgangspunt
moet zijn. Graag zouden we hierin samen optrekken met onze regering en andere
belanghebbenden.
Enkele recente vonnissen van het Joegoslavië-Tribunaal hebben geleid tot een
discussie over een mogelijke koerswijziging van het Tribunaal. Voor ons staat vast dat de
processen tegen Ratko Mladic en Radovan Karadzic, aangeklaagd voor onder andere de
genocide van Srebrenica, enkel kunnen leiden tot een veroordeling.
Het erkennen van de waarheid over Srebrenica is nodig. Opdat een tragedie als deze
nooit meer zal gebeuren.
Wij staan vandaag stil bij de mensen die 18 jaar geleden werden vermoord, in het
bijzonder bij de 409 mensen die vandaag in Potocari worden begraven. Vandaag zullen hun
namen ook hier klinken. Laten wij hen gezamenlijk waardig herdenken.
7
Izjava povodom centralne manifestacije sjecanja na Srebrenicu 2013
Holandijo, priznaj istinu!
Sastali smo se ovdje da se podsjetimo kako je Srebrenica prije 18 godina pala u ruke
srbijanskih trupa i trupa Bosanskih Srba, nakon cega je u roku od nekoliko dana ubijeno vise
od 8.000 ljudi. Ovdje stojimo zajedno, kako ljudi porijeklom iz Bosne i Hercegovine, tako i
ostali Holandjani. Mnogi od vas su tesko pogodjeni tim masakrom. Mnogima je 'Srebrenica'
unistila zivote. Izgubili ste oceve, bracu, rodjake. Djecu, djedove, prijatelje. Stotine
preminulih ce danas biti pokopano u Potocarima. Mi ovdje zajedno dijelimo tugu i osjecamo
se povezanim sa komemoracijom u Potocarima, mezarjem pored Srebrenice.
Prije 18 godina su Srbi zauzeli Srebrenicu, uprkos obecane zastite od strane UN-a
pomocu holandskog bataljona, Dutchbata. Poznate su nam price prezivjelih. Bataljon nije
srpskim trupama pruzao gotov nikakav otpor. Nakon pada, ljudi su trazili utociste u bazi UNa u Potocarima. Usred velike zbrke, holandski vojnici su – cesto samoinicijativno –
pokusavali pruziti pomoc ali su takodje, instruirani od strane svojih zapovjednika, sudjelovali
u razdvajanju muskaraca i zena. Mnogi Dutchbatteri su izjavili da su bili svjesni da ce ovi ljudi
vrlo vjerovatno biti poubijani. Sud u Hagu je u medjuvremenu utvrdio da su Bosanski
muskarci na zapovijed holandskih oficira otjerani iz baze i protiv svoje volje predati Srbima,
suocavajuci se sa neizbjeznom smrcu.
Sta znaci ova pravna izjava za nase politicare? Jos uvijek svakodnevno uocavamo da
Holandska vlada izbjegava eticku i politicku diskusiju oko nase uloge u Srebrenickom
masakru. Holandija se jos uvijek ne odaziva na poziv Evropskog Parlamenta da 11. juli oznaci
nacionalnim danom sjecanja. Holandska vlada nije nikad jasno i glasno priznala da nasa
zemlja snosi direktnu suodgovornost za smrt vise od 8.000 ljudi u Srebrenici. Nikad
prezivjelima nije priznato da smo u kriticnim tackama bili nedovoljno efikasni. Nikad nije
pokrenut otvoren razgovor. Nikad nije ponudjeno izvinjenje! Ovo poricanje boli. Boli
nepotrebno puno. Mi i ove godine ponovo pozivamo Holandsku vladu da konacno preuzme
svoju ogovornost prema prezivjelima Srebrenice. Time se takodjer podrazumijeva da
Holandija treba obezbijediti fondove za izgradnju porusene Srebrenice i za (dobrovoljni) povratak
izbjeglica.
Sta znaci ova pravna izjava za nas kao gradjane Holandije? Mi moramo priznati
cinjenice i djelovati u skladu s njima. Bosanci i Hercegovci u Holandiji zasluzuju nasu
solidarnost i jos uvijek trebaju potporu za izgradnju novog zivota. Takodjer, i prezivjeli u
Bosni i Hercegovini zasluzuju nasu podrsku – u njihovoj borbi za istinom i pravdom, u
njihovim pokusajima izgradnje novog zivota u svojoj zemlji, gdje je etnicki nacionalizam jos
uvijek jako prisutan i gdje je etnicko porijeklo vaznije nego drzavaljanstvo.
8
Mi se zelimo zalagati za Nacionalni monument Srebrenice te se obavezujemo i za
pronalazenje istine, pri cemu se perspektiva zrtava mora uzeti kao polazna tacka. Rado
bismo u ovome saradjivali sa nasom vladom i ostalim zainteresiranim.
Skorasnje presude Jugoslovenskog Tribunala su pokrenule diskusiju o mogucoj
promjeni kursa Tribunala. Za nas se podrazumijeva da se procesi protiv Rakta Mladica i
Radovana Karadzica, izmedju ostalog optuzenih za genocid u Srebrenici, samo mogu zavrsiti
osudom.
Priznanje istine o Srebrenici je neophodno, kako se tragedija poput ove vise nikada ne
bi ponovila.
Danas odajemo pocast ljudima koji su prije 18 godina ubijeni, a posebna paznja ide
onima koji ce danas biti sahranjeni u Potocarima. Danas ce njihova imena i ovdje
odzvanjavati. Svima nama zelim da ih se prisjetimo s dostojanstvom.
9
Toespraak: Ervin Sendijarevic
Voorzitter Platform BiH
Dames en heren, mijn lieve landgenoten, Bosniërs en Nederlanders,
Wederom komen we hier samen om onze meest dierbaren te herdenken. Het is
alweer achttien jaar geleden - achttien jaar sinds onze naasten op beestachtige en
systematische wijze zijn vermoord. Ondanks het feit dat er de afgelopen jaren al zoveel over
gezegd is, zijn er geen woorden om dit onrecht op passende wijze te omschrijven.
Onze ogen en kelen zijn intussen kurkdroog geworden terwijl we gerechtigheid
blijven nastreven. Deze gerechtigheid is er echter nog niet. Maar we moeten blijven
doorgaan en hoop houden, niet alleen ter voorkoming van 11 juli of 11 september, maar in
het algemeen dat dergelijke gebeurtenissen nooit weer voorkomen. De mens is helaas nog
steeds in staat tot zulke gruwelijkheden.
Wij zijn moegestreden, maar wij geven nooit op. Wij kunnen ook niet anders dan
doorgaan: we hebben deze gebeurtenissen immers met eigen ogen moeten aanschouwen.
Wij weten hoe het is om je meest dierbaren te moeten begraven. Onze nachtmerries
houden ons alert en wij zijn daardoor onvermoeibaar in het streven naar vrede en
gerechtigheid. Wij hebben geen andere keus dan doorgaan.
Helaas zijn de ogen van het tribunaal in Den Haag na achttien jaar zittingen en
vervolgingen voor dit onrecht gesloten. Het tribunaal heeft onlangs besloten om de
commandoverantwoordelijkheid in het international strafrecht af te schaffen. Dit betekent
dat zolang de breinen achter deze gruweldaden van genocide geen direct bevel uitschrijven,
zij niet vervolgd kunnen worden. De verantwoordelijkheid voor de misdaden in Srebrenica
wordt nu bij lokale uitvoerders gelegd terwijl deze onmogelijk op zo’n grootschalige en
systematische wijze massamoorden konden realiseren. Het zijn juist de instellingen en de
bevelhebbers die deze orders konden instrueren en bekrachtigen. De
hoofdverantwoordelijken gaan vrijuit zoals in het geval van de vrijspraak van generaal
Perisic, Jovica Stanisic en Franko - Frenki Simatovic.
10
Hiermee is het Tribunaal in Den Haag plotseling een campagne begonnen om de
Conventie van Geneve en het resultaat van de zittingen in Neurenberg teniet te doen.
Inderdaad: in één klap is alles op losse schroeven gekomen wat na de Tweede Wereldoorlog
werd vastgesteld om burgers te beschermen, misdadigers te bestraffen en genocide te
voorkomen. Het lijkt erop dat het ICTY ons op de valreep duidelijk wil maken dat het recht
waar we op hoopten slechts een utopie was. Dat we na achttien jaar, dames en heren, nog
steeds geen vooruitzicht hebben op gerechtigheid. Hoe kunnen wij hiermee verder leven,
wat wordt er van onze hoop op gerechtigheid en vrede? Help ons alstublieft als mens tot
mens, als mensen voor mensen.
Hooggeachte President van het ICTY,Theodor Meron,
Ik vraag u, waarom heerst nog steeds dit bittere gevoel van misleiding, waar juist het
recht zou moeten zegevieren? Leest u dan niet het nieuws in de New York Times en The
Economist waarin beschreven wordt hoe jullie het internationaal recht hebben begraven en
opgeborgen in de lades van een aantal invloedrijke politici? Beseft u niet dat de vrijspraak
van het tribunaal in Den Haag het Neurenbergmodel van gerechtigheid voor
oorlogsmisdaden volledig ontkent? Beseft u dat we met uw nieuwe normen binnen het
internationale recht zelfs Hitler of Osama Bin Laden niet zouden kunnen vervolgen voor hun
gruwelijke misdaden tegen de mensheid? Moet ik u nog herinneren aan de teleurstellende
boodschap van uw eervolle collega Harhoff over het verlies aan geloofwaardigheid van het
ICTY? Heeft u dan niet het commentaar gelezen van Popovic, een gerenommeerde Servische
advocaat op de vrijspraak van Perisic, Stanisic en Simatovic, waarin hij uiteenzet dat deze
uitspraak een ongekende impact op de geloofwaardigheid van de rechtbank heeft? De
wijzigingen die onlangs zijn doorgevoerd zijn een klap in het gezicht voor het internationaal
strafrecht. Juist daarom zijn de Neurenbergprocessen zo belangrijk geweest voor onze
beschaving. Niet alleen voor het internationale recht, maar ook om de gezagshebbers tot
verantwoording te roepen in tijden van oorlog en onrecht, zodat zij ons rechtssysteem en
rechtvaardigheidsgevoel noch door geld noch door politieke macht kunnen misbruiken.
Helaas scheppen uw wijzigingen een precedent om de grootste misdadigers van schuld en
boete vrij te pleiten. De nieuwe uitspraak van het Haagse tribunaal maakt het vervolgen van
de politieke en militaire leiders oneindig veel moeilijker. Het achterwege laten van de criteria
van het Neurenbergtribunaal voor oorlogsmisdaden maken van het Internationaal Hof van
justitie slechts een gewone provinciale rechtbank voor de vervolging van kruimeldieven en
criminelen.
Heren van het Tribunaal, bent u zich ervan bewust dat u nauwelijks bent begonnen
met het veroordelen van de grootste boosdoeners van de genocide maar zich al wel haast
om de deur van de rechtbank te sluiten? Het gezag en de geloofwaardigheid van de
rechtspraak is dankzij jullie sterk aangetast. Dit is niet alleen pijnlijk en desastreus voor de
slachtoffers, maar ook voor iedereen die belang hecht aan vrede, vrijheid en
rechtvaardigheid.
11
Hoewel 8327 mensen zijn vermoord, hebben zij meer dan 2 miljoen broers, zusters,
moeders, vaders en vrienden achtergelaten. We hebben hun lichamen begraven, maar hun
ziel woont nog in ons hart, in ons innerlijk. Onze dierbaren luisteren door onze oren en
aanschouwen deze wereld door onze ogen. Doden en levenden zijn getuige van de waarheid
en het onrecht dat nog steeds heerst. Dit kunnen we niet vergeten, ook al zouden we dat
willen. We voelen ons machteloos, maar we zijn nog steeds hier en onze slachtoffers leven
nog steeds in ons voort.
200.000 mensen werden het slachtoffer van de oorlog in Bosnië-Hercegovina.
Vandaag noemen wij 409 namen, roepen wij 409 van de 8327 mensen uit Srebrenica aan,
om oog in oog met elkaar te staan en te praten over wat wij hebben gedaan, wat wij hebben
vergeten, waar wij zijn gebleven en waar wij naartoe gaan. Vandaag staan we hier samen
met hen om iedereen te waarschuwen, niet alleen vanwege het onrecht van gisteren, maar
ook vanwege het onrecht van vandaag en het onrecht van de toekomst. Wij zijn hier niet om
afscheid te nemen, of om te huilen of te smeken. Wij zijn hier om kenbaar te maken dat
onze slachtoffers nog steeds met ons leven. Samen zijn wij ontevreden. Laten wij onszelf niet
opsplitsen in “wij en jullie”. De altijd reële kans op genocide en etnische zuivering moeten
wij samen en overal en voor altijd bestrijden.
Geachte rechters en politici,
Wij verzoeken u niet het onmogelijke te doen. Wij verzoeken u slechts om te doen
wat juist is, wat rechtvaardig is en wat goed is voor de hele wereld. Wij willen niets meer dan
de fascistische misstanden van genocide veroordelen. Wat er gebeurd is uit naam van
genocide moet weggemoffeld worden en wij weten dat maar al te goed. Wij vragen niet
meer dan een menswaardige gerechtigheid voor de slachtoffers, voor ons allemaal. Samen
staan we pal voor het voorgoed uitroeien van genocide, zodat we elkaar weer recht in de
ogen kunnen kijken. Net zoals na de Tweede Wereldoorlog maakt dit besef de herdenking
van de genocide slachtoffers meer dan de moeite waard.
12
Govor: Ervin Sendijarevic
Predsjednik Platforme BiH
Dame i Gospodo,
dragi moji zemljaci Bosanci i Nizozemci,
Ponovo smo ovdje da se sjetimo nasih najmilijih. Vec je 18 godina proslo, 18 godina
da su nasi najmiliji na zivotinjski nacin bili sistematski izdvojeni I pobijeni. Uprkos tome da je
o tome vec toliko receno, ipak se jos ne mogu naci rijeci kojim bi se ta nepravda mogla
opisati.
Nase oci I nasa grla su vec odavno postala suha od silnog plakanja i vike u nastojanju
da pravda vec jednom dodje. Pravde jos nema. Ali mi moramo ostati dalje da se nadamo i da
se borimo za pravdu ne samo za 11 juli ili 11 septembar nego uopsteno protiv genocida,
ratnog zlocina , etnickog ciscenja, terorizma koja su eto jos uvijek moguca prijetnja ljudima
sirom svijeta. Mi smo evo vec jako umorni od ove borbe, ali mi se zasigurno necemo predati.
Mi i ne mozemo nista drugo nego jednostavno nastaviti. Sve smo mi to morali vlastitim
ocima vidjeti I vlastitim usima cuti i mi sami moramo dalje znati sto I kako dalje ciniti. Znamo
mi jako dobro kako se sahranjuju najblizi I da to bez nas nikako ne moze. Nase nocne more
nas drze jos budnim. Mi kroz to ostajemo neumorni i pazimo dobro da se pravda i mir
ponovo ne poigra sa nama. Mi nemamo drugog izbora nego jednostavno nastaviti ovim
putem kojim smo krenuli.
Nazalost se oci Haskog Tribunala sada na 18 godina procesiranja zatvaraju pred
najnecovjecnijim djelima. Sud je naime odlucio da se ne procesira komandna I idejna
odgovornost I time izmijenio principe medjunarodnog prava koji su doskora vrijedili. To znaci
da mozgovi koji su smislili sve ove zlocine ne mogu bit kaznjavani sve dok se ne ustanovi da
su izdavali direktne naredbe za njihovo izvrsavanje ili pak sami ucestvovali u ubijanju
neduznih ljudi. Odgovornost za sve zlocine u Srebrenici se sada stavljaju na teret lokalnih
izvodjaca genocida koji ne bi nikako mogli sami izvrsiti tako sistematican I masovan pogrom
nesrpskog stanovniststva. Za takve ratne zlocine kao sto je genocid je potrebna velika
organizacija iza koje stoje vodje sa velikom zapovijednom moci koji napucuju na izvrsavanje
takvih djela. Glavni odgovorni za zlocine se ne kaznjavaju te po tom novom kriterijumu su
sudskom odlukom su nedavno oslobodjeni Perisic, Stankovic I Simitovic. Ovakvom
oslobadjajucom presudom je sud u Hagu zapoceo kampanju kojom se negiraju osnovni
principi zenevske konvencije I pomalo se napusta princip komandne I ideoloske odgovornosti
u Nirnberskom procesu. Ovim je jednim udarcem dovedeno u sumnju sve sto je izgradjeno
od kraja drugog svjetskog rata da bi se zastitili ljudi, zlocinci kaznili I sprijecila mogucnost
ponovnog genocida .
Gospodja Fransis Hartman, odlicna francuska zurnalistkinja I bivsi glasnogovornik
tuzilastva, je vec od samih pocetaka rada suda bila veoma kriticna. Kad je komentarisala
13
oslobadjanje Perisica I grupe rekla je da je to samo mali dio svega loseg sto se desavalo u
medjunarodnom sudu u Hagu.
Vjerodostojnost suda je ovom oslobadjajucom presudom kompletno dovedena u
pitanje I to tek sada kad se sud treba definitivno prestati sa daljim radom. Vec je jasno da
sud zeli staviti do znanja da nada koju smo gajili za pravdu I osudu zlocina I genocida samo je
bila nasa utopijska ideja. Nakon 18 godina nememo jos prilike da vidimo pravdu u punom
svjetlu. Kako mi mozemo se pomiriti sa ovim I dalje normalno zivjeti. Kako mozemo sa ovim
dalje nastaviti sa nasim zivotima. Sto je sa nasom nadom u pravdu i mir. Pomozite nam kao
covjek covjeku da ovo sve shvatimo I da budemo svi covjek za covjeka I ljudi za ljude.
Postovani predsjednice suda Theodor Meron, zasto jos uvijek preovladava kod nas taj
gorki osjecaj prevare bas na mjestu gdje pravda I istina moraju da budu pobjednici. Zar vi ne
citate novosti u Americkom New York Times-u ili engleskom the Economist-u gdje jesno pise
da ste Vi medjunarodno pravo sahranili I pohranili u laticama nekih vrhunskih politicara. Dali
ste vi svjesni da svojim oslobadjajucim presudama odustajete od nurnberskog modela
sudjenja ratnim zlocincima. Dali ste svjesni da po vasim kriterijima cak ni Hitler ni Osama Bin
Laden ne bi lako mogli bili osudjeni za njihova zlodjela protiv covjecanstva.
Zar vas treba podsjecati na izvjestaj vaseg uvazenog kolege Harhoff-a koji upozorava
na gubitak ugleda I povjerenja u medjunarodni sud u Hagu navodeci sumnjive kontakte sa
politicarima I vojnim strucnjacima. Dali ste citali komentar srpskog renomiranog advokata
Popovica koji oslobadjajucu presudu za Perisica, Stankovica I Simitovica smatra necuvenim
upadom u medjunarodni pravni postupak protiv ratnih zlocina I da je to gubitak
vjerodostojnosti suda u Hagu. Upravo zato je nurnbeski proces bio veoma vazan za danasnje
drustvo u kojem zivimo jer je insistirao na moralnoj I organizacijskoj odgovornosti , cime je
sprjecavao pojavu novih genocida I ratnih zlocina. Izostavljanje ovih kriterija na sudu U Hagu
cini ovaj sud obicnim provincijalnim sudom za procesiranje sitnih lopova I kriminalaca.
Gospodo sa medjunarodnog suda, dali ste vi svjesni da ste tek poceli sa
procesiranjem genocidnih radnji ali vec se zurite da zatvorite sud. Ovim je moc suda I
povjerenje u njega umnogome dovedena u pitanje.To nije samo tesko za zrtve nego za
svakog covjeka koji vjeruje u mir, slobodu i pravednost.
Iza ovih 8327 ubijenih zrtava genocida je sada 2,5 miliona ljudi , majki, brace, sestara
oceva i drugih koji su sa prosli cijeli ovaj pakao I nekom srecom pored svega uspjeli da ostanu
zivi. Mi smo samo tijela nasih zrtava Srebrenice sahranili, ali njihova dusa stanuje, zivi sada u
nama i u nasim srcima. Nasi najblizi sada slusaju ovaj svijet preko nasih usiju I gledaju preko
nasih ociju. Mrtvi i zivi smo mi ovdje skupa I gledamo na nepravdu koja jos uvijek vlada. Mi
to ne mozemo zaboraviti I kad bi htjeli jer to je jednostavno dio nas. Mi se jos uvijek
osjecamo nemocnim, ali nasi preminuli zive u nama I oni nam daju snage da izdrzimo I da
nastavimo dalje u ovoj borbi za istinu I pravdu.
14
200.000 ljudi su zrtve agresije, ratnog zlocina I genocida u Bosni I Hercegovini. Danas
prizivamo mi 409 imena, 409 ljudi od 8327 zrtava da ponovo sagledamo ono sto smo
uradili, ono sto smo zaboravili, gdje smo sada I gdje nas sve ovo vodi. Danas stojimo ovdje da
se pogledamo u oci I svakog da upozorimo na nepravdu koja je ucinjena u proslosti , I one
koje se cinimo sada I ona koje cemo mozda ciniti sutra.
I mi nismo sada ovdje da bi se samo oprostili od nasih mrtvih ,niti da bi plakali i
molili. Mi smo ovdje dosli jasno kazati da nase zrtve jos zive u nama I da smo mi
nezadovoljni. Necemo dozvoliti da nas dijele na vas I nas, jer mi smo svi jedno I sve nas isto
ceka.
Realnost postojanja nove sanse za genocid ili neki drugi oblik ratnog zlocina govori da
moramo ostati skupa i svuda u svijetu dati svijetli primjer kako se rjesavaju ovi problemi.
Postovana gospodo Suci I Politicari,
Mi ne trazimo od vas da nesto ucinite za nas sto je nemoguce. Mi zelimo svim srcem
da sve bude posteno I potpuno za cijeli svijet. Mi ne zelimo isto tako nista drugo nego da se
istina istjera do kraja. Da se genocid i drugi ratni zlocini u Bosni i Hercegovini osude I kazne
individualno i institucionalno osudi na svakom mjestu I u svakoj drzavi. Mi ne trazimo nista
drugo nego ljudski i humani pristup ovom problemu. Skupa stojimo mi cvrsto pri nasem
ubjerdjenju da genocid mora da se progoni kako bi sa povjerenjem mogli da gledamo jedni
drugima u oci. Kao I poslije II svjetskog rata cinimo ovo sjecanje na zrtve genocida vise nego
vrijedno podsjecanja. Da se ne zaboravi, da se ne halali, da se ne odustane.
15
Toespraak: Chris Keulemans
Publicist
Wat zou er van de jongens en mannen geworden zijn als de toekomst niet was
gestopt op 11 juli 1995? Hoe zou hun leven eruit hebben gezien? Wat zouden ze in de
afgelopen 18 jaar hebben meegemaakt?
Als de massamoord niet had plaatsgevonden was Selmo nu 34 geweest. Ik heb hem
of zijn familie nooit ontmoet, en kan dus alleen mijn verbeelding laten werken. Toen was hij
16. Ik stel me voor: lui op school, maar een getalenteerde linksbuiten op het voetbalveld.
Dat zag iedereen. Ook de scouts van Zjeljo in Sarajevo. Daar debuteerde hij op zijn
achttiende, en deed tien minuten mee in de verloren uitwedstrijd tegen Kilmarnock uit
Schotland in de eerste kwalificatieronde voor de Uefa Cup. Twee jaar later kwam de transfer
naar Hansa Rostock. Hij trouwde er met Aida, die met haar ouders al aan het begin van de
oorlog naar Duitsland was gevlucht. Niet veel later debuteerde hij in het nationale elftal van
Bosnië-Herzegovina. De Zilveren Jongen, noemden ze hem, naar zijn geboortestad. Hij
maakte de opmars van het Bosnische elftal mee. Na de twee onterechte nederlagen tegen
Portugal, in de kwalificatiewedstrijden voor het Wereldkampioenschap 2010, nam hij
afscheid. Tegenwoordig runt hij met zijn vrouw het spa- en fitnesscentrum Silber aan de
rand van Rostock. En elke zomer gaan ze met hun twee kleine kinderen terug naar
Srebrenica, want oma maakt de lekkerste burek van de wereld, en met opa mogen ze samen
rijden op zijn mooie paard.
Ibrahim zou nu 60 zijn. Ik stel me voor: na de oorlog herstelde hij de bakkerij die hij
van zijn vader had overgenomen. Eigenlijk was het meer dan een bakkerij. Het was de
ochtendroddelfabriek van Srebrenica. Voor elk brood dat hij verkocht kreeg Ibrahim een
roddel terug, en die gaf hij weer door aan de volgende klant. Maar het mooie was: Ibrahim
was geen kwaadspreker. Hij hield niet van geklaag en gezeur. En dus gaf hij van elk verhaal
een mooiere en grappiger versie door. Zodat de straten van Srebrenica dankzij de bakkerij
van Ibrahim vol raakten met vrolijke verhalen. Tegenwoordig is hij de trotse opa van vijf
kleinkinderen. Dochter Lejla en schoonzoon Bure hebben de bakkerij van hem overgenomen.
Hij zelf zit bij mooi weer naast zijn vrouw Meliha op de stoep. Grappige roddels te vertellen
aan de klanten van vandaag.
16
Senad zou nu 44 zijn. Ik stel me voor dat het met hem niet zo goed is gegaan. Hij
dacht na de oorlog snel rijk te worden met de smokkel van sigaretten, drank en vrouwen.
Vrienden van vage vrienden hielpen hem aan de juiste contacten, maar toen ze even later
terugkwamen voor geld waren het geen vrienden meer. Senad vluchtte naar Oostenrijk en
vandaar naar Spanje. Zijn moeder, die was teruggekeerd naar haar boerderij vlak boven
Srebrenica, hoorde nog maar sporadisch van hem. Senad was in het gat gevallen dat de
oorlog slaat: het trauma had geen uitweg gevonden, de morele regels waren stuk voor stuk
in rook opgegaan, met daarvoor in de plaats een zelfdestructieve obsessie met snel geld, en
het onvermogen nog over morgen na te denken.
Murat zou nu 83 geweest zijn. Als hij niet vorig jaar was overleden. Ik stel me voor
dat hij zijn eerste achterkleinkind nog in de armen heeft gehouden. Daarvoor was hij naar
Schiedam gevlogen, waar kleinzoon Nihad werk heeft gevonden als accountant. Murat was
toen al ziek en bijna blind. Maar ook een wijze, menslievende familiehistoricus. Na de dood
van zijn lieve vrouw Suada, tien jaar geleden, was hij zo mogelijk nog milder geworden. Hij
had twee oorlogen meegemaakt en veel familie en vrienden verloren. Maar hij had ook als
leraar geschiedenis jarenlang jonge mensen de wereld in gestuurd met het besef dat ons
kinderlijk geloof in het goede onuitroeibaar is. Welke gruwelen we ook meemaken, dat
geloof is telkens opnieuw het begin, bij elke nieuwe generatie weer. Hij zag het in de
wakkere blik van zijn achterkleinzoontje, toen het bij hem op schoot zat. En hij wist dat het
zou overleven, ook als hij zelf na een lang en rijk leven verdwenen was.
De toekomst is niet gestopt. Ruim achtduizend levens wel, op deze aarde althans.
Hun nabestaanden – en velen van u hier op dit plein zijn nabestaanden - hebben moeten
vechten met het verlies, met het verdriet om de kinderen en kleinkinderen die ze niet samen
zouden krijgen, met de armoede waar ze in terecht kwamen, met een nieuw bestaan in
Bosnië of in het buitenland, met het wegkijken van de wereld. Maar de toekomst valt niet te
stoppen. De tijd is niet stil blijven staan. Het is 11 juli 2013. Wij worden nog steeds elke
ochtend wakker. Nog steeds is elke dag een nieuwe dag.
De dood van geliefden kan verlammend werken. Als zij ons verlaten lijkt het alsof de
hele wereld even stilstaat. Maar nooit voor lang. Wij zijn niet geboren om verlamd te blijven.
We leven verder en we geven de lessen van het leven door, of we kunnen of niet, of we
willen of niet. Het beste voorbeeld zijn al die mannen en vooral vrouwen die Srebrenica
hebben overleefd. Ze leven met een onzegbare herinnering, en met een verlammend verlies,
maar ze leven. Een leven waar een diep gat in is geslagen, maar een leven is het. Met alle
ontdekkingen, verrassingen, teleurstellingen, nachtmerries en nieuwe ervaringen vandien.
Het is geen leven in stilstand. Het is geen leven dat alleen maar bestaat uit dood, verlies en
stagnatie. Het leven is altijd meer dan dat. Het is ook het opbouwen van nieuwe
herinneringen, het zoeken naar recht voor wat niet had mogen gebeuren, het waarmaken
van ambities waar zij die niet meer bestaan trots op zouden zijn, omdat het gebeurt zoals zij
17
het gewild zouden hebben – en omdat we weten dat ze nog altijd met ons meekijken en
denken en leven.
Hoe mooi zou het niet geweest om mee te maken hoe het verder was gegaan met
Selmo, Ibrahim, Senad, Murat en al die andere achtduizend jongens en mannen. Maar hun
toekomst is gestopt. De onze niet. Niet van de mensen die toen in Srebrenica waren. En niet
van de mensen die er alles aan willen doen om te voorkomen dat zoiets ooit nog eens
gebeurt.
Ik moet ook denken dat ene meisje dat vandaag in Potocari wordt begraven. Ze werd
dit jaar gevonden in het kleine graf op de compound van Dutchbat, met vier anderen. Direct
na haar geboorte, op 11 juli 1995, werd ze weggenomen van haar moeder Hava Muhic. Maar
ze overleed vrijwel onmiddellijk. Ook haar vader Hajrudin overleefde Srebrenica niet. Haar
moeder wel, en die leeft nu, met haar zoon van 23, in Frankrijk.
Haar moeder wilde het meisje Fatima noemen. Hoe zou het met haar verder zijn
gegaan? Ik stel me voor dat ze een gelukkige jeugd had gehad, met veel liefde van haar
ouders, grootouders, ooms en tantes. Ze was naar school gegaan, ze had goede cijfers
gehaald. En na haar eindexamen had Fatima misschien besloten om in Nederland te gaan
studeren. Dan had ze hier kunnen zitten, op een terras aan dit plein, met haar nieuwe
vriendinnen. Klaar voor haar studie medicijnen. Klaar om mensen te helpen. Om mensen aan
een betere toekomst te helpen.
18
Govor: Chris Keulemans
Publicista
Sta bi postali ti djecaci i ljudi da se njihova buducnost nije zaustavila 11. jula 1995.
godine? Kako bi izgledao njihov zivot? Sta bi sve dozivjeli u proteklih 18 godina?
Da se nije dogodio genocid, Selmo bi sada imao 34 godine. Nikad nisam upoznao
njega ili njegovu familiju, tako da samo mogu zamisljati. Tada je imao 16 godina. Zamisljam:
dokon u skoli ali talentiran lijevi bek na fudbalskom terenu. To je svako mogao vidjet. Tako i
scouti Zelje u Sarajevu, gdje je debutirao u svojoj 18-oj i odigrao svojih deset minuta u
izgubljenoj utakmici protiv Kilmamocka iz Skotske u prvom krugu kvalifikacija za Cup Uefa.
Dvije godine kasnije je dosao transfer za Hansa Rostock. Ozenio se s Aidom, koja je
pocetkom rata sa roditeljima izbjegla u Njemacku. Malo kasnije je dubitovao u nacionalnoj
reprezentacije Bosne i Hercegovine. Srebrni Djecak, tako su ga zvali, prema njegovom
rodnom mjestu. Dozivio je uspon zajedno sa bosanskohercegovackom momcadi. Poslije dva
nezasluzena poraza protiv Portugalije, u kvalifikacijama za Svjetsko Prvenstvo 2010., oprostio
se od fudbala. Njegova zena i on danas drze jedan fitness centar u predgradju Rostocka. I
svakog ljeta zajedno sa svoje dvoje male djece idu nazad za Srebrenicu, zato sto njegova
nena pravi najbolji burek na svijetu i zajedno sa dedom moze jahati na njegovom lijepom
konju.
Ibrahim bi sada imao 60 godina. Zamisljam: poslije rata je obnovio pekaru koju je
preuzeo od svog oca. Ustvarii, to je bilo i vise od pekare. Zapravo to bila srebrenicka fabrika
jutarnjeg traca. Za svaki prodati hljeb Ibrahim je dobijao po jedan trac, koji je kasnije
prenosio sljedecoj musteriji. Ali ljepota svega je da Ibrahim nije volio raznorazna ogovaranja
pa je stoga od svake price prenosio neku ljepsu i smijesniju varijantu. Tako su se ulice
Srebrenice zahvaljujuci Ibrahimu punile veselim pricama. Danas je on ponosni dedo petoro
unucadi. Kcerka Lejla i zet Bure su preuzeli njegovu pekaru. Ali kad je lijepo vrijeme on
zajedno sa suprugom Melihom zauzme trotoar i prica saljive zgode danasnjim musterijama.
Senad bi sad imao 44 godine. Zamisljam da njemu stvari nisu bas posle za rukom.
Ramisljao je da ce se poslije rata preko noci obogatiti svercom cigareta, alkohola i zena.
Prijatelji sumnjivih prijatelja mu kao sredili pravu stelu ali kad su poslije dosli da naplate, to
vise nisu bili prijatelji. Senad je pobjegao za Austriju a potom za Spaniju. Njegova majka, koja
se vratila na njeno seosko imanje povise Srebrenice, rijetko je sta cula o njemu. Senad je bio
zapao u prazninu uzrokovanu ratom: nepreradjene traume, nestala su postepeno moralna
pravila a umjesto njih se pojavila unistavajuca opsesija za brzim bogacenjem i nemoc
sagledavanja sutrasnjice.
Murat bi sad imao 83 godine. Da nije umro prosle godine. Zamisljam da je docekao da
u svojim rukama drzi svog prvog praunuka. Radi toga je odletio za Schiedam, gdje se njegov
19
unuk Nihad zaposlio kao racunovodja. Murat je tad vec bio bolestan i skoro slijep. Ali i vrlo
mudar, velikodusan cuvar porodicnog stabla. Nakon smrti njegove divne zene Suade, prije 10
godina, postao je jos njezniji. Prozivio je dva rata i izgubio mnogo prijatelja i clanova familije.
Ali je kao ucitelj istorije godinama mlade ljude slao u svijet sa svijescu da se nasa djetinja
vjera u dobro ne moze iskorijeniti. Ma kakve uzase dozivljavali, ta vjera svakoj novoj
generaciji predstavlja novi pocetak. Istu tu vjeru je vidio u budnom pogledu svog praunucica
dok ga je drzao u krilu. I znao je da ce prezivjeti, cak i kad se njegov dug i bogat zivot bude
ugasio.
Buducnost nije zaustavljena. Vise od osam hiljada zivota jeste, bar na ovom svijetu.
Njihovi prezivjeli – a takvih je mnogo ovdje na ovom trgu – se moraju sukobiti sa svojim
gubitkom, sa tugovanjem za djecom i unucadima koje nisu uspjeli dobiti, sa siromastvom u
koje su zapali, sa novim zivotom u Bosni ili inostransvu, sa ignorisanjem od strane cijelog
svijeta. Ali buducnost ide dalje, vrijeme je nemoguce zaustaviti. Sad je 11. juli 2013. Jos
uvijek se budimo svakog jutra. Jos uvijek je svaki dan jedan novi dan.
Smrt voljenih zna paralizirati. Kad nas napuste, cini nam se da se svijet zaustavi na
momenat. Ali nikad za dugo. Nismo rodjeni da ostanemo paralizirani. Zivimo dalje i
prosljedjujemo zivotne lekcije, mogli mi to ili ne, zeljeli mi to ili ne. Najbolji primjer su svi ti
muskarci a pogotovo zene koje su prezivjele Srebrenicu. Oni zive sa neizrecivim sjecanjen i
paralizirajucim gubitkom, ali zive. Zive zivotom u kojem zjapi praznina, ali je to zivot. Sa svim
njegovim otkricima, iznenadjenima, razocarenjima, nocnim morama i novim iskustvima. Ne
zive zivot u zastoju. To nije zivot koji se samo sastoji iz smrti, gubitka i stagnacije. Zivot je
uvijek vise od toga. Zivot takodje znaci sticati nova sjecanja, traziti pravdu za ono sto se nije
smjelo desiti, ostvarati ambicije na koje bi bili ponosni oni kojih vise nema, stoga sto radimo
onako kako bi oni zeljeli – i zato sto znamo da oni jos uvijek sa nama posmatraju, misle i zive.
Kako bi bilo lijepo dozivjeti Selmovu, Ibrahimovu, Senadovu, Muratovu i buducnost
svih ostalih osam hiljada drugih djecaka i ljudi. Ali njihova buducnost je zaustavljena. Nasa
nije. Niti buducnost onih ljudi koji su tada bili u Srebrenici. Ali ni onih ljudi koji cine sve kako
se tako nesto nikad vise ne bi dogodilo.
Prisjecam se i jedne djevojcice koja ce biti sahranjena danas u Potocarima. Ona je
prosle godine pronadjena u malom grobu u zoni Dutchbata, zajedno sa cetiri druge osobe.
Ona je odmah nakon njenog rodjenja, 11. jula 1995. godine, oduzeta od svoje majke Have
Muhic. Preminula je gotov odmah. Njen otac, Hajrudin, takodjer nije prezivio Srebrenicu.
Njena majka jeste i ona sada zivi u Francuskoj sa svojim sinom od 23 godine.
Njena majka je joj zeljela dati ime Fatima. Kako bi se njen zivot odvijao? Zamisljam da
je imala sretno djetinstvo, sa puno ljubavi od strane njenih roditelja, nena, djedova, dajdzi i
tetaka. Pohadjala bi skolu sa odlicnim ocjenama. Nakon njenog diplomiranja Fatima bi se
20
mozda odlucila za studiju u Holandiji. U tom slucaju bi ona ovdje mogla sjediti, na jednoj od
ovih terasa ovdje na ovom trugu, sa svojim novim prijateljicama. Spremna za svoje studije
medicine. Spremna da pomaze ljudima. Da omoguci ljudima bolju buducnost.
21
Bismillāhi r-rahmāni r-rahīm
Al hamdu lillāhi rabbi l-'ālamīn
Ar rahmāni r-rahīm
Māliki yawmi d-dīn
Iyyāka na'budu wa iyyāka nasta'īn
Ihdinā s-sirāt al-mustaqīm
Sirāt al-ladīna an'amta 'alayhim ġayril maġdūbi 'alayhim walād dāllīn
Amin
***
In de naam van Allah, de Barmhartige, de Genadevolle
alle lof zij Allah, de Heer der werelden
de Barmhartige, de Genadevolle
Meester van de Dag des Oordeels
U alleen aanbidden wij en U alleen smeken wij om hulp
leid ons op het rechte pad
het pad van degenen aan wie Gij gunsten hebt geschonken, niet dat van hen
op wie de toorn is gedaald,
noch dat der dwalenden
Amen
***
Imam: Nermin Canic
Wij gedenken hier, vandaag, het leven en de dood van de 409 personen die heden in Potočari
(Srebrenica) begraven worden:
22
1
Ademović (Bajro) Sinan
1969
45
Begović (Šemso) Hašim
1952
2
Ademović (Behaija) Bahrudin
1978
46
Bektić (Emin) Sabahudin
1962
3
Ademović (Bekto) Adem
1977
47
Bektić (Himzo) Ramo
1976
4
Ademović (Huso) Behaija
1944
48
Bektić (Huso) Haso
1954
5
Ademović (Nezir) Lutvo
1938
49
Bektić (Najil) Suvad
1978
6
Ahmetović (Avdulah) Kadrija
1972
50
Bektić (Osman) Ševal
1970
7
Ahmetović (Enez) Sakib
1969
51
Bektić (Šaban) Mehdin
1977
8
Ahmetović (Lutvo) Mujo
1976
52
Bektić (Šaban) Nasir
1973
9
Ahmetović (Meho) Šahbaz
1963
53
Bešić (Salih) Salko
1963
10
Ahmetović (Nezir) Semir
1978
54
Bičić (Bego) Osman
1949
11
Ajšić (Ismet) Izet
1971
55
Borić (Husein) Muradif
1942
12
Alić (Alija) Osman
1937
56
Burić (Hasib) Nihad
1974
13
Alić (Hajrudin) Refik
1971
57
Cvrk (Nurija) Mirsad
1973
14
Alić (Hasib) Džemal
1969
58
Čavkušić (Mujo) Ismet
1937
15
Alić (Omer) Redžep
1952
59
Čelebić (Bego) Hajrudin
1976
16
Alić (Omer) Redžo
1931
60
Čelebić (Mustafa) Bego
1945
17
Alić (Osman) Ahmet
1968
61
Čević (Fikret) Mirzet
1978
18
Alić (Ragib) Sufret
1963
62
Čević (Fikret) Nevzet
1981
19
Aliefendić (Hakija) Džemal
1948
63
Čikarić (Hasan) Zejir
1928
20
Alihodžić (Amil) Nurif
1945
64
Čivić (Alija) Idriz
1934
21
Alihodžić (Munib) Musadet
1978
65
Čivić (Himzo) Hamza
1954
22
Alispahić (Memiš) Ibrahim
1929
66
Čivić (Idriz) Safet
1959
23
Aljkanović (Aljo) Osman
1928
67
Čivić (Rašid) Daut
1964
24
Avdić (Hasan) Nurija
1944
68
Čočić (Šemso) Vahdet
1967
25
Avdić (Hasib) Habib
1960
69
Čomić (Bajro) Bahrudin
1974
26
Avdić (Hašid) Fadil
1963
70
Čomić (Mujo) Sulejman
1939
27
Avdić (Juso) Hasib
1920
71
Dautbašić (Avdo) Jakub
1956
28
Avdić (Nuhan) Mušan
1929
72
Dedić (Ibro) Šaćir
1940
29
Avdić (Nurija) Džemal
1969
73
Delić (Ahmo) Kadrija
1976
30
Avdić (Nurija) Hasib
1969
74
Delić (Šaban) Mujo
1934
31
Avdić (Osman) Ibrahim
1935
75
Demirović (Hamed) Almaz
1960
32
Avdić (Ramo) Rahman
1929
76
Dervišević (Osman) Nezir
1940
33
Baraković (Hakija) Bahrija
1941
77
Dervišević (Sejfo) Šaban
1935
34
Bečić (Hakija) Ramo
1977
78
Dizdarević (Avdo) Hedib
1938
35
Bećirović (Abdulah) Nijaz
1977
79
Dudić (Šerif) Hasmir
1975
36
Bećirović (Hakija) Ahmet
1936
80
Džananović (Džemal) Azem
1975
37
Bećirović (Hasan) Hasib
1938
81
Džananović (Hasib) Rifet
1962
38
Bećirović (Kjazim) Abdulkadir
1957
82
Džanić (Fadil) Fahrudin
1960
39
Bećirović (Kjazim) Hasan
1967
83
Džanić (Šaban) Rifet
1961
40
Beganović (Meho) Mersed
1976
84
Džinović (Mujo) Atif
1939
41
Begić (Hasan) Hasib
1950
85
Đelilović (Mujo) Behara
1922
42
Begović (Suljo) Ibrahim
1935
86
Đilović (Mehmed) Mustafa
1953
43
Begović (Šaćir) Ahmo
1954
87
Đozić (Asim) Elvir
1974
44
Begović (Šaćir) Mujo
1960
88
Đozić (Asim) Mensur
1966
23
89
Đozić (Huso) Saib
1974
133 Hasanović (Sejfo) Ramiz
1947
90
Đozić (Vehbija) Mevlid
1974
134 Hasanović (Šaban) Alija
1949
91
Efendić (Abdurahman) Salko
1937
135 Hasanović (Zajim) Hakija
1944
92
Efendić (Hamed) Fejzo
1975
136 Hasić (Idriz) Jasmin
1977
93
Ejubović (Mehmedalija) Mevlid
1972
137 Hasić (Idriz) Nevres
1973
94
Fejzić (Lutvo) Nijazija
1945
138 Haskić (Asim) Fikret
1951
95
Fejzić (Ohran) Senaid
1976
139 Hirkić (Osman) Nazif
1957
96
Gabeljić (Abdulah) Meho
1974
140 Hodžić (Halid) Adil
1958
97
Gabeljić (Abdulah) Mesud
1979
141 Hodžić (Hamid) Sinan
1962
98
Gabeljić (Aljo) Asim
1947
142 Hodžić (Ibro) Mujo
1976
99
Gabeljić (Hakija) Abid
1944
143 Hodžić (Mujo) Muriz
1979
100 Gabeljić (Hakija) Nazif
1951
144 Hodžić (Salih) Smajo
1965
101 Gabeljić (Rašid) Atif
1975
145 Hodžić (Šaban) Adem
1934
102 Garaljević (Mehmed) Salim
1979
146 Hreljić (Bajro) Elvir
1977
103 Gerović (Ibro) Bajro
1960
147 Hrustanović (Hasan) Mustafa
1947
104 Gerović (Šaban) Alija
1963
148 Hukić (Hajdin) Senad
1969
105 Gurdić (Bego) Hamza
1943
149 Hukić (Hajrudin) Elvedin
1978
106 Gušo (Nezir) Hadžo
1976
150 Huremović (Suljo) Enez
1955
107 Hadžibulić (Redžep) Mirsad
1971
151 Huremović (Suljo) Husein
1945
108 Hadžibulić (Redžep) Rešid
1974
152 Husejnagić (Fehim) Redžep
1949
109 Hafizović (Avdo) Salko
1976
153 Husejnović (Ibro) Junuz
1927
110 Hafizović (Tahir) Abdulah
1976
154 Husejnović (Junuz) Ibro
1952
111 Hajdarević (Numo) Fehim
1960
155 Husejnović (Murat) Atif
1920
112 Hakić (Ramiz) Hajro
1945
156 Husejnović (Ramo) Ramiz
1955
113 Hakić (Ramiz) Sejad
1961
157 Husić (Abdurahman) Ohran
1944
114 Halilović (Adem) Zaim
1951
158 Husić (Hasib) Muhamed
1975
115 Halilović (Hamed) Hamdija
1963
159 Ibišević (Huso) Šahin
1938
116 Halilović (Hamed) Hasan
1959
160 Ibišević (Meho) Hazim
1974
117 Halilović (Hamed) Zijad
1977
161 Ibišević (Meho) Sabahudin
1980
118 Halilović (Hasan) Hamed
1932
162 Ibišević (Mujo) Osman
1959
119 Halilović (Selim) Denif
1981
163 Ibišević (Salih) Bekir
1958
120 Halilović (Ševko) Medo
1968
164 Ibišević (Salih) Sead
1977
121 Hamzić (Ibro) Smajil
1937
165 Ibišević (Zulfo) Zahid
1974
122 Handžić (Husejn) Sadet
1975
166 Ibrahimbegović (Abdurahman) Ismet
1952
123 Harbaš (Idriz) Zekerijah
1972
167 Ibrahimović (Asim) Hazir
1965
124 Hasanović (Alija) Esad
1933
168 Ibrahimović (Ibrahim) Huso
1965
125 Hasanović (Amil) Alaga
1975
169 Ibrahimović (Mehan) Meho
1948
126 Hasanović (Bego) Memiš
1974
170 Ibrahimović (Meho) Sadik
1966
127 Hasanović (Bego) Sefedin
1969
171 Ibrahimović (Mujo) Mensur
1973
128 Hasanović (Hasib) Sead
1961
172 Ibrahimović (Sakib) Saib
129 Hasanović (Ibro) Bećir
1961
173 Ibrahimović (Sakib) Salih
1970
1976
130 Hasanović (Juso) Ismet
1936
131 Hasanović (Mujo) Muriz
1971
132 Hasanović (Rasim) Asim
1948
24
174 Ibrahimović (Salih) Sakib
1948
175 Ibrahimović (Salih) Smail
1953
176 Ibrić (Ramo) Safet
1950
177 Imamović (Muhamed) Jusuf
1952
221 Mehić (Zajko) Idriz
1932
178 Isaković (Mustafa) Sinan
1955
222 Mehinović (Ferid) Safet
1964
179 Jahić (Esed) Bajro
1978
223 Mehmedović (Adem) Adil
1950
180 Jahić (Esed) Sead
1976
224 Mehmedović (Husein) Seid
1965
181 Jahić (Husejin) Nedžad
1971
225 Mehmedović (Husejin) Behadil
1973
182 Jakubović (Mehmedalija) Mehmed
1974
226 Mehmedović (Husejin) Ibrahim
1938
183 Jugović (Mešan) Meho
1950
227 Mehmedović (Husejin) Senad
1974
184 Jukić (Mehmed) Mehmedalija
1971
228 Mehmedović (Huso) Ševko
1971
185 Jusić (Avdo) Hajrulah
1950
229 Mehmedović (Ibro) Bećir
1952
186 Jusić (Džemal) Dževad
1972
230 Mehmedović (Ismet) Vahidin
1973
187 Jusić (Mujo) Munib
1962
231 Mehmedović (Mujo) Mehmedalija
1966
188 Jusić (Zahir) Ramo
1973
232 Mehmedović (Ramo) Mevludin
1973
189 Jusupović (Mehmed) Meho
1920
233 Mehmedović (Suljo) Saib
1972
190 Kabilović (Adem) Zulfo
1971
234 Mehmedović (Suljo) Sinan
1974
191 Kabilović (Mustafa) Kemal
1976
235 Memić (Bego) Šahin
1954
192 Kadrić (Mujo) Hasib
1959
236 Memić (Osman) Osman
1950
193 Kahrić (Avdo) Salih
1956
237 Memišević (Adil) Ahmet
1979
194 Kajić (Hamid) Ramo
1938
238 Mešanović (Haso) Hakija
1961
195 Kandžetović (Zajim) Ahmet
1942
239 Mešanović (Juso) Adem
1939
196 Kapetanović (Sabit) Meho
1978
240 Mešanović (Juso) Ragib
1929
197 Karamehić (Redžo) Ismet
1956
241 Mešanović (Nazif) Behadil
1965
198 Kardašević (Mujo) Nedžad
1975
242 Mešanović (Šahin) Šefik
1977
199 Karić (Haso) Hasib
1929
243 Mitić (Ševko) Senad
1976
200 Karić (Ramiz) Nurdin
1975
244 Muhić (Atif) Bego
1955
201 Košpić (Senaid) Enis
1979
1955
202 Kozić (Amir) Nedžad
1971
203 Krdžić (Munib) Mubedin
1976
245 Muhić (Fejzo) Kemo
Muhić NOVOROĐENČE
246
(od oca Hajrudina i majke Have)
247 Mujčić (Hakija) Midhat
204 Krdžić (Rasim) Rešad
1968
248 Mujčić (Mustafa) Hakija
1940
205 Latifović (Halil) Almir
1972
249 Mujčinović (Alija) Husein
1952
206 Ljeskovica (Bedrija) Mehmed
1971
250 Mujčinović (Azem) Kemo
1976
207 Mahmutović (Mujo) Sadik
1959
251 Mujčinović (Husein) Elvir
1975
208 Mahmutović (Sulejman) Husein
1952
252 Mujčinović (Ramo) Almedin
1976
209 Malagić (Bajro) Nedžad
1973
253 Mujić (Ahmet) Alija
1958
210 Malić (Alija) Avdija
1935
254 Mujić (Alija) Dževat
1956
211 Malić (Avdija) Hamed
1972
255 Mujić (Alija) Ramo
1946
212 Malić (Ibro) Fadil
1958
256 Mujić (Alija) Sead
1965
213 Malkić (Sado) Rušid
1931
257 Mujić (Idriz) Sead
1976
214 Mandžić (Ramo) Džemal
1935
258 Mujić (Mujo) Zajim
1938
215 Mašić (Ibrahim) Suljo
1980
259 Mujić (Omer) Hazim
1980
216 Mašić (Omer) Azem
1961
260 Mujić (Pašan) Behaija
1944
217 Mašić (Suljo) Ibrahim
1958
261 Mujić (Salčin) Alija
1958
218 Mehanović (Huso) Suljo
1942
262 Mujić (Salčin) Bajro
1959
219 Mehić (Mehmed) Mirsad
1964
263 Mujić (Zekir) Ekrem
1957
220 Mehić (Rešo) Rešad
1971
264 Mulalić (Adem) Hajra
1976
25
1995
1975
265 Mulalić (Ahmo) Refik
1962
309 Osmanović (Šećo) Esad
1966
266 Muminović (Huso) Rahman
1940
310 Osmić (Bajro) Sabahudin
1974
267 Muminović (Ibrahim) Senad
1976
311 Palalić (Adem) Mevlid
1962
268 Muratović (Munib) Derviš
1958
312 Pašalić (Omer) Hamed
1936
269 Muratović (Salih) Smajo
1937
313 Pitarević (Durmo) Edin
1975
270 Musić (Huso) Esad
1966
314 Porobić (Omer) Muhamed
1975
271 Mustafić (Emin) Avdo
1954
315 Porobić (Ramo) Adil
1979
272 Mustafić (Mehmedalija) Jasmin
1979
316 Porobić (Zaim) Kadrija
1967
273 Mustafić (Mehmedalija) Mensur
1977
317 Porobić (Zaim) Nurif
1965
274 Mustafić (Meho) Daut
1920
318 Rahmanović (Ramo) Edhem
1919
275 Mustafić (Ohran) Osman
1962
319 Rahmić (Ismet) Bajro
1975
276 Mustafić (Rizvo) Hamdija
1961
320 Ramić (Redžep) Enver
1974
277 Mustafić (Salko) Ćazim
1963
321 Ribić (Ibro) Ergin
1972
278 Mustafić (Salko) Nurija
1920
322 Rizvanović (Mustafa) Šaćir
1954
279 Nuhanović (Abdurahman) Hajrudin
1964
323 Rizvanović (Šaćir) Mirzet
1976
280 Nuhanović (Omer) Selim
1952
324 Rizvanović (Šaćir) Nijaz
1978
281 Nukić (Ibrahim) Mirsad
1970
325 Rizvanović (Šećo) Meho
1950
282 Nukić (Ismet) Izudin
1978
326 Salihović (Ahmet) Mujo
1957
283 Nukić (Šaćir) Ramo
1951
327 Salihović (Bekto) Izet
1962
284 Numanović (Emin) Ekrem
1975
328 Salihović (Edhem) Ramo
1975
285 Numanović (Omer) Juso
1973
329 Salihović (Hasib) Hajrudin
1973
286 Numanović (Omer) Sadik
1977
330 Salihović (Haso) Ibrahim
1949
287 Omerović (Ahmo) Ahmedin
1977
331 Salihović (Muhaz) Muriz
1975
288 Omerović (Avdo) Ramiz
1963
332 Salihović (Murat) Ramo
1947
289 Omerović (Bajro) Senaid
1975
333 Salihović (Nurif) Sakib
1949
290 Omerović (Đemail) Fuad
1977
334 Salihović (Ramo) Mevludin
1960
291 Omerović (Đemail) Senad
1979
335 Salihović (Ramo) Senahid
1975
292 Omerović (Fehim) Amir
1969
336 Salihović (Salčin) Salih
1967
293 Omerović (Idriz) Sabahudin
1975
337 Salihović (Salih) Salčin
1927
294 Omerović (Jašar) Ekrem
1968
338 Salihović (Ševko) Vekaz
1957
295 Omerović (Omer) Ragib
1954
339 Salimović (Halid) Reuf
1958
296 Omerović (Smail) Fadil
1970
340 Salkić (Alija) Šaban
1946
297 Omerović (Suljo) Šemo
1932
341 Salkić (Alija) Šećan
1963
298 Omić (Alaga) Zejid
1979
342 Salkić (Hakija) Ibro
1936
299 Omić (Osman) Alaga
1953
343 Salkić (Nezir) Dževad
1973
300 Ordagić (Ibrahim) Ibro
1952
344 Salkić (Sadik) Saib
1975
301 Orić (Atif) Abdurahman
1943
345 Salkić (Salih) Avdurahman
1968
302 Orić (Hasan) Šahin
1952
346 Salkić (Salih) Muharem
1956
303 Orić (Omer) Avdija
1980
347 Salkić (Šaban) Senad
1972
304 Osmanović (Nezir) Vahdet
1965
348 Salkić (Šaban) Smajo
1974
305 Osmanović (Selman) Sadik
1974
349 Salković (Ševko) Nijazija
1976
306 Osmanović (Sulejman) Šećo
1943
350 Sandžić (Ibrahim) Hajrudin
1960
307 Osmanović (Šaban) Šefik
1961
351 Sejmenović (Ramo) Mehmedalija
1949
308 Osmanović (Šaban) Zihro
1959
352 Selimović (Abid) Selim
1952
26
353 Selimović (Avdo) Rahman
1926
382 Suljić (Bajro) Kasim
1939
354 Selimović (Hakija) Salko
1978
383 Suljić (Hajro) Nusret
1965
355 Selimović (Hasib) Hasan
1948
384 Suljić (Omer) Bahrudin
1963
356 Selimović (Mahmut) Ramiz
1968
385 Suljić (Osman) Mujo
1965
357 Selimović (Osman) Bećir
1947
386 Suljić (Šaban) Idriz
1935
358 Sinanović (Himzo) Redžo
1958
387 Šabić (Rahman) Asim
1951
359 Siručić (Osman) Hajrudin
1963
388 Šečić (Abid) Idriz
1952
360 Smajić (Ćamil) Huso
1950
389 Šehić (Šaban) Sabrija
1967
361 Smajić (Fadil) Hamid
1956
390 Šiljković (Hasib) Sadif
1970
362 Smajić (Huso) Husref
1978
391 Šiljković (Hasib) Safet
1968
363 Smajić (Salih) Mevludin
1960
392 Špijodić (Jusaga) Meho
1973
364 Smajić (Salih) Ohran
1943
393 Špijodić (Salko) Ferid
1958
365 Smajić (Salko) Hasib
1949
394 Tabaković (Ahmo) Besim
1969
366 Smajilović (Hasan) Hasib
1976
395 Tabaković (Ramo) Ramiz
1957
367 Smajlagić (Bekto) Vehbija
1936
396 Tihić (Enes) Jahija
1941
368 Smajlović (Esad) Nail
1965
397 Tihić (Hamid) Jasmin
1976
369 Smajlović (Huso) Smajo
1961
398 Turković (Alija) Mujo
1958
370 Smajlović (Jusuf) Fahrudin
1980
399 Turković (Alija) Nusret
1949
371 Smajlović (Jusuf) Samedin
1977
400 Turković (Mehmedalija) Osman
1967
372 Smajlović (Mahmut) Esad
1929
401 Tursunović (Meho) Mensur
1941
373 Spahić (Abdulah) Osman
1973
402 Tursunović (Šahin) Senad
1979
374 Subašić (Emin) Sabrija
1938
403 Uvalić (Mujo) Ibrahim
1952
375 Subašić (Hilmo) Nermin
1974
404 Uzunović (Atif) Halid
1941
376 Sulejmanović (Adil) Kemal
1974
405 Zuhrić (Ejub) Bego
1967
377 Sulejmanović (Ramo) Bajro
1930
406 Zuhrić (Ejub) Muhamed
1971
378 Suljagić (Demir) Mehmed
1959
407 Zukanović (Meho) Smajil
1941
379 Suljagić (Sado) Vejsil
1920
408 Zukanović (Smail) Suad
1973
380 Suljaković (Šaban) Muhamed
1974
409 Zukić (Alija) Senahid
1968
381 Suljić (Avdo) Atif
1937
27
Dankwoord
Dames en heren, we hebben nu de ballonnen losgelaten met de namen van de 409 mannen en
vrouwen die achttien jaar geleden zijn vermoord en vandaag in Potocari, Srebrenica, hun laatste
rustplaats hebben gevonden. Laten we hen en de andere slachtoffers van de val van Srebrenica
niet vergeten. Laten we, ieder op zijn eigen manier, bij hen betrokken blijven en hen meemaken in
ons hart. En laten we waakzaam blijven en alles doen wat in ons vermogen ligt om genocide als in
Srebrenica te voorkomen.
Nooit meer Srebrenica.
Namens alle organisatoren, dank aan alle vrijwilligers die deze dag mede mogelijk hebben gemaakt.
Tevens dank aan de musici:
Piono: Elna Lerk
Dwarsfluit: Miryam Ligtenberg
Ten slotte uiteraard bedankt voor uw aanwezigheid en graag tot volgend jaar, vrijdag 11 juli 2014!
***
Zahvala
Postovani, pustili smo 409 balona sa imenima ljudi, zena i djece koji su prije 18 godina ubijeni i koji
su danas u Potocarima konacno dobili posljednje mjesto smiraja. Ne zaboravimo njih i sve druge
zrtve pada Srebrenice. Ostanimo, svako na svoj nacin, vezani za nji i nosimo ih u nasim srcima.
Ostanimo oprezni i cinimo sve sto je u nasoj moci da ne dozvolimo da se ikada ponovi genocid kao
u Srebrenici.
Nikad vise Srebrenica!
U ime svih organizatora, zahvaljujemo se svim dobrovoljcima koji su omogucili da se ovaj dan odrzi u
najboljem redu. Takodjer se zahvaljujemo muzicarima:
klaviru : Elna Lerk
Flauti: Miryam Ligtenberg
Na kraju, se naravno zahvaljujemo vama na vasem prisustvu i nadamo se do slijedece godine,
u petak 11. jula 2014. godine.
Muziek: / Muzicka djela:
Deel een Six Pastiches - Cecilia Mc Dowall
Introspection II - Rogier van Otterloo
Vogels - Elna Lerk
Andante, Kleine Suite - Hendrik Andriessen
Prvi dio Six Pastiches - Cecilia Mc Dowall
Introspection II - Rogier van Otterloo
Vogels - Elna Lerk
Andante, Kleine Suite - Hendrik Andriessen
11 juli 2013, Het Plein - Den Haag
www.srebrenica-herdenking.nl
28
Download

programmaboekje Srebrenica-herdenking 2013