Osnivač i izdavač:
Matica muslimanska
Samostalno udruženje u oblasti kulture
manjinskog muslimanskog naroda
Crne Gore
Redakcija:
Dr Avdul Kurpejović
Ismet Hadžiić
Sreten Vujović
Osman Grgurević
Veseljko Koprivica
Senad Karađuzović
Bajram Šabanović
Glavni urednik:
Veseljko Koprivica
Lektor i korektor:
Veseljko Koprivica
Korice:
Ismet Hadžić, ak. slikar
Priprema za štampu:
DauS - Cetinje
Štampa:
IVPE - Cetinje
Adresa:
Mob. tel. o69/974-565
E-mail: [email protected]
Web.site; w w w..maticamuslimanska.me
Žiro račun: 520.432105-68 Hipotekarna banka Podgorica
Tiraž:
600 primjeraka
Časopis izjazi: jednom godišnje
Časopis je besplatan
Realizaciju projekta i štampanje časopisa finansirao je Fond za zaštitu i
ostvarivanje manjinskih prava
OSVIT
glas Muslimana Crne Gore
časopis za kulturu, nauku i društvena pitanja
Muslimana Crne Gore
Godina V
Broj 6
Podgorica, 2014.
4
SADRŽAJ
Aktuelnosti
Dr Avdul KURPEJOVIĆ
MUSLIMANI – OD ISLAMSKE RELIGIJE DO
MUSLIMANSKE NACIJE U MODERNOM SMISLU .......... 9
Prof. Bajram ŠABANOVIĆ
AUTOHTONOST MUSLIMANA I SUŽIVOT SA
OSTALIM NARODIMA U CRNOJ GORI ............................ 45
Dr Slobodan JERKOV
NARODNO PJEVANJE UZ SVIRKU MUSLIMANA U
CRNOJ GORI ............................................................................. 51
Veselin KONJEVIĆ
PREDANJE O PAVI - IZMEĐU ISTORIJE I LEGENDE .... 63
Blagoje GRAHOVAC
RUSKI FAKTOR NA BALKANU ............................................ 89
5
Prikazi
Dr Avdul KURPEJOVIĆ
Doprinos očuvanju i afirmaciji kulturne baštine
Muslimana Crne Gore
(Prikaz knjige: Prilog epici Muslimana Crne Gore,
autora i izdavača: Branka A. Koprivice i Sava Lazarevića) .. 103
Veseljko KOPRIVICA
Muslimani Crne Gore na putu ka etnogenocidu
(Dr Avdul Kurpejović: Analiza nacionalne diskriminacije
i asimilacije Muslimana Crne Gore, Matica muslimanska
Crne Gore, 2014. godine) ........................................................... 109
Mahmut Metanović, profesor
Borba Mrkojevića za Bar
( Mr Tadija Bošković: Bar pod mletačkom vlašću
1443 – 1571. godine) ................................................................. 117
Sadržaj časopisa Osvit - brojevi 1, 2, 3, 4 i 5 ......................... 121
Izdanja Matice muslimanske Crne Gore
od 1998. do 2014. godine .......................................................... 129
6
Aktuelnosti
7
8
Priredio: Dr Avdul Kurpejović
MUSLIMANI
Od islamske religije do muslimanske nacije u
modernom smislu
Muslimanska nacija na prostorima Balkana, na
kome egzistiraju države bivše SFRJ, ozvaničena je
počev od Danilovog zakonika 1855. godine u Crnoj
Gori. Tim zakonikom Muslimani kao “inovjernici”
dobijaju i status “inoplemenika”, prelazne faze ka
narodnosnom identitetu. U Bosni i Hercegovini
1900. godine umni ljudi i intelektualci odlučili su
da se pripadnici islamske religije nacionalno ide­
ntifikuju kao Muslimani. U kraljevini Srba, Hr­
vata i Slovenaca, na osnovu Senžermenskog ugo­
vora o miru iz 1919. godine i Ugovora o zaštiti
nacionalnih manjina 1920. godine, Deklaracijom
je priznat prelazak vjerske muslimanske manjine
u etno-nacionalni identitet. U Crnoj Gori su za nacionalni identitet autohtonih Muslimana od posebnog značaja ustavi iz 1974. godine i 2007. godine.
Međutim, i pored ustavne norme i međunarodnih
pravnih normi o zabrani asimilacije i diskriminacije, činjenica je da su autohtoni Muslimani Crne
Gore i na početku 21. vijeka izloženi, kao nikada do
sada, negiranju kulturnog i nacionalnog identiteta i
neosnovanog im nametanja novonastale po­litičke i
asimilatorske tvorevine - bošnjačkog identiteta
9
„Naučni kapacitet čovjeka je
najveći koji jedno biće može
da ima“.
(Sura, al-Anan,ajet 165).
U
istorijskim, etnološkim, etnografskim, kulturnim, naučnim
i drugim radovima, kada se govori o opštim pojmovima civilizacije - kulturi, istoriji, etnologiji, kulturnom i nacionalnom identitetu i nacijama, skoro da nema ništa, ili ima vrlo malo, o značaju i
doprinosu Kuranskog i islamskog učenja svjetskoj civilizaciji, kulturi,
nauci i naciji. Zbog toga cijenim potrebnim da dam prikaz i komentar o značaju Kuranskog učenja i islama za nauku, kulturu i savremenu civlizaciju.
Prikaz će biti sažet, sa kraćim pojmovnim značenjima, komentarima i osvrtima, uz upućivanje na izvornu literaturu u kojoj su ta
pitanja detaljnije izučena.
Moja je namjera da doprinesem prezentaciji značaja Kuranskog
učenja za nauku, istoriju i sva druga društveno korisna saznanja iz
prošlosti koja su aktuelna i u 21. vijeku.
Rad je namijenjen onima koji žele da cjelovitije izučavaju i
javnosti prezentiraju saznanja iz ovog domena.
I. Kuransko učenje o islamu
Prije obrade Kuranskog učenja o islamu i bitnim pitanjima
osobenosti islamske civilizacija, radi pravilnog razumijevanja i
shvatanja Kuranskog izvornog učenja o islamskoj civilizaciji i
kulturi i svim drugim komponentama ove religije, potrebno je
dati osvrt na izvorno Kuransko učenje o islamu zbog toga što post­
oje nedobronamjerna i antiislamska nastojanja da se Kuransko
učenje i islam vulgarizuju i prikažu kao bauk koji se nadvio
nad Evropom, Amerikom i ostalim svijetom i tako se vjernici
islama prikažu kao retrogradni, nekulturni, nehumani, teroristi
i ubice i time necivilizovani žitelji planete.
Kuran, koji je zbirka vjerskih izučavanja, naziva se ovim
imenom zbog toga što je objavljen i poslan da se vječno uči i
10
izučava. Kuran je Božija objava koja je stavljena na srce Božijem
Poslaniku Hazreti Muhamedu (47:2).
Objava Kurana je došla na arapskom jeziku (43:3 i 44:58).
Kuran je postepeno objavljivan i njegovo se objavljivanje tokom
dvadeset i tri godine upotpunilo i završilo.
Ima mnogo dokaza da je cio Kuran napisan za života Po­
slanika i da je svaki ajet napisan čim je bio objavljen. Kada je
Božiji Poslanik ostavio ovaj zemaljski život, Kuran je bio potpu­
no napisan i sačuvan, samo nije bio u jednoj zbirci ili u cjelinu
sakupljen i sabran. Kuran je sabran u jednu zbirku šest mjeseci
poslije preseljenja Božijeg Poslanika u vječnost.
Kuran je glavna knjiga čitavog islama. Poslije Kurana dru­
gi izvor islama je Sunet (Hadis). To je zbirka najpouzdanijih
hadisa, riječi Muhamedovih.
Odnos Kurana prema drugim Božijim knjigama je bio ko­
rektan. Kuran ističe da su istinite sve Božije knjige koje su po­
slane svima narodima svijeta i da je on jedina Božija knjiga koja
sve ove knjige priznaje i potvrđuje. Uz to, Kuran čuva sva is­
tinska objavljivanja i istinska upućivanja svih poslanika. Časni
Kuran kaže da bdije nad svetim knjigama i onda ističe da je
on „Hakim“- Sudija koji rješava sporove i nesuglasice među
ostalim vjerama. (Izvod iz Predgovora prevoda Kurana Dž.
Čauševića, Sarajevo, 1937. godine, Dodatak izdanju Stvarnosti,
Zagreb, 1969. godine, str. 838-860).
Islam je posljednja monoteistička religija iz porodice
Božijih religija koje su slanjem vjerovjesnika, počev od Ibra­
hima, Avrama, objavljene ljudskom rodu. Monoteistička poro­
dica religija ne može se dobro proučiti ukoliko se uz judizam i
hrišćanstvo ne izuči islam.
Islam je nastao u Arabiji u VII vijeku i proširio se na Blis­
ki istok, Afriku, Balkansko poluostrvo sve do Dalekog istoka
i Evrope. Islam je nastao u doba raspada tamošnje prvobitne
zajednice, jer je islamska religija omogućavala da se opravda
novostvorena društveno-ekonomska zajednica, robovlasničko
društvo, da se krize i sukobi rješavaju osvajanjima i opravda
ekonomska neravnopravnost. Islam je posljednja objavljena
11
Božanska poruka, a Muhamed s.a.v. je posljednji poslanik (hatemu nabijjin) ili „Pečat poslanika“, kako se pominje u časnom
Kuranu.
Islam je posljednja religija u lancu poslanstva koji počinje
hazreti Ademom, prvim vjerovjesnikom. Islam je savršena
vjera i ovaploćuje Božiju objavu.
Islam je pronašao svoj put do svijesti savremenog čovjeka.
Zajedno sa dvije druge religije, - judizmom i hrišćanstvom, is­
lam je stekao posebno mjesto u ljudskoj misli i govoru.
Riječ islam označava pokornost jednom Bogu.
Temelj islama jeste Šehade, koje glasi: „Ešhedu en la-ilahe
illah-ve ešhedu enne Muhameden abduhu ve resuluha“. Što
znači: „Vjerujem i izgovaram da je samo jedan Bog i vjerujem i
izgovaram da je Muhamed Božiji rob i Božiji poslanik“.
Temelji vjere islama su postavljeni u šest šartova. Oni
glase:
1.Vjerujem u Boga dž.š.
2.Vjerujem u Božije meleke
3.Vjerujem u Božije kitabe
4.Vjerujem u Božije poslanike
5.Vjerujem u sudnji dan
6.Vjerujem da sve što se događa zbiva se po Božijem
određenju
Pet islamskih dužnosti, islamskih šartova, i obaveza su:
1.Samo je jedan Bog- Alah /izgovoriti kelimenšehade)
2.Klanjati pet dnevnih namaza
3.Postiti mjesec Ramazan
4.Davati zekaz (islamski porez za siromašne)
5.Obaviti hadž (ukoliko si ispunio neophodne uslove)
Među islamskim dužnostima je bila i šesta - učešće u svetom
ratu ili džihadu, uglavnom odbrambenog karaktera.
U islamu se poklanja posebna pažnja molitvi, klanjanju pet
dnevnih namaza. To je obaveza koja traje cijelog ljudskog života.
12
Pet dnevnih namaza se klanja:
-Sabah
-Podne
-Ikindija
-Akšam
-Jacije
Islamsko učenje utemeljeno je Kuranom. Period objav­
ljivanja Kurana bio je poseban u ljudskoj istoriji. On je objavljen
u formi Allahova imperativa Poslaniku Muhamedu, a potom
svakom čovjeku da ga izučava i saznaje.
Svi Arapi lutalice bili su misaoni i religiozni, ali hrišćanstvo,
budizam i persijska religija nijesu uspjeli da među njima uhvate
korijene. Tako su oni živjeli u svojoj mnogobožačkoj religiji sve
do VII vijeka kada im je arapski trgovac po imenu Muhamed
donio novu vjeru.
Društvene prilike prije pojave islama
Prvi čovjek na zemlji – Adem a-s- bio je prvi Božiji poslan­
ik. Između njega i posljednjeg Božijeg poslanika Muhameda
s.s., bilo je mnogo Božijih poslanika. Kuran ih spominje samo
dvadeset pet.
Dolazak poslije Božijeg poslanika Muhameda s.s., nagov­
ijestili su prethodni Božiji poslanici. O tome, pored Kurana,
govore Stari i Novi zavjet. Kuran ističe da je Muhamed a.s.
„haremu-n-nebijin“, tj. da se s njime završava ciklus Božijih ob­
java.
Muhamed je rođen u malom gradu Meki, na obali
Crvenog mora u Arabiji, 20. aprila 571. godine, poslije Isa. a.s.
Bio je sin siromašnih roditelja (Abdulaha i Amine). Muhamed
kao i njegovi vršnjaci nije pohađao nikakve škole, niti je za to
imao mogućnosti, jer su Arapi živjeli u krajnjem siromaštvu i
neznanju. Kada je porastao Muhamed je prihvatio porodično
zanimanje trgovinu. Kada mu je bilo oko četrdeset godina
13
Muhamed je riješio da se odrekne posla i počne voditi život
posvećen molitvama, razmišljanju, propovijedima i pomaganju
siromašnim. Uskoro je stekao učenike, sljedbenike, baš kao i Isus
u Judeji početkom prvog vijeka ove ere. Muhamed je počeo da
propovijeda pravila o dobrom i ljubaznom postupanju, tvrdeći
da ga je nadahnuo Bog koji se na njegovome jeziku zove Alah.
U to doba, u mjesecu ramazanu, Muhamed a.s. je preko
meleka Džibrila primio prvu Božiju objavu, prve ajete iz sure
El-Alek.
„Uči u ime svoga Gospodara koji je sve stvorio“. U početku
Muhamedu a.s. je bilo naređeno da poziva u islam tajno i to svo­
ju najbližu rodbinu. Nakon tri godine Muhamed a.s. je počeo
javno i otvoreno pozivati u islam. Taj Mekkanski period širenja
islama bio je veoma težak i naporan, zbog strahovitog otpora
koji je pružala mekkanska aristokratija. Mnogobrojni uticaji na
Muhameda a.s da odustane nijesu imali nikakva uspjeha.
Božiji poslanik Muhamed a.s. na mnoge izazove odgo­
varao je: „Tako mi Allaha, kad bi mi dali Sunce u desnu, a Mje­
sec u lijevu ruku, ne bih se odrekao onoga što mi je Allah nare­
dio“.
Tako širenje islama teče istorijskim, dugotrajnim, evolu­
tivnim procesom sve do današnjih dana.
Islamizacija je zahvatila skoro cijeli svijet, uključujući Bal­
kan i dio Evrope.
Posebno je pitanje islama u bivšoj Jugoslaviji, koje se
obrađuje u posebnim dijelovima ovog rada.
U početku Muhamedovo a.s. učenje izazvalo je otpor
među Arapima, tako da su ga prognali iz Meke 622. godine, ali
je on pobjegao u Medinu, gdje je našao mnogo bolje uslove za
širenje svoje vjere. Muhamedova vjera je nazvana islam, a njeni
sljedbenici islamisti.
Islam je počeo da se širi kada je Muhamedovo učenje upi­
sano u KURANU, koji je sveta knjiga, kao što je to Biblija za
hrišćane.
Do Muhamedove smrti, 632. godine, cijela Arabija je pre­
obražena u novu vjeru islam.
14
Značaj islama je u tome što je nova zajednica vjernika is­
lama okupljala ljude na osnovu religije, a ne više po rodu, a
novi djelovi Kurana sve više regulišu imovinska, društvena i
politička pitanja, koja imaju osobine klasnih, jer daju pravila
ponašanja beduina, trgovaca i posjednika imovine. U takvim
novonastalim uslovima i odnosima se pojavljuje ŠERIJAT kao
dopuna Kuranu novim surama o pravima vjernika islama.
Prema tome, bez izvornog poznavanja i tumačenja Kura­
na i njegovog učenja nije moguće razumjeti i shvatiti islamsku
religiju.
KURAN je posljednja Božija knjiga dostavljena posljednjem
Božijem poslaniku Muhamedu a.s.
Prva objava Muhamedu a.s. došla je u blagoslovnoj noći – Lejletu-l- kadr, 610. godine. Prve riječi Objave upućene Muhamedu a.s.
preko meleka Džibrila, bile su:
„Uči, čitaj, u ime svoga Gospodara, koji sve stvara..“.(El- Alek. I).
Kuran znači „ Knjiga za učenje, recitovanje i čitanje“.
Objava Kurana je trajala od 510. do 632. godine, odnosno trinaest godina u Meki i deset godina u Medini.
Kuran ima 30 džuzova (dijelova). Podijeljen je na 114 sura-poglavlja. Sure se dijele na ajete, kojih u Kuranu ima 6236. Svaka sura
ima svoj naziv, uzet po nekoj riječi upotrebljavanoj u toj suri.
Muhamed a.s. je, nakon objave pojedinih ajeta-citata, tražio da
se Objava odmah piše i uči napamet . S obzirom na to da Božiji poslanik sam nije bio pismen, to su ovu dužnost obavljali posebni pisari. Kuranski tekstovi su pisani na komadima kože, palminom lišću,
kostima deva i sl. Mnogi muslimi su odmah učili napamet kuranske
tekstove.
Sadržaj Kurana
Kuranski tekstovi iz mekkanskog perioda uglavnom sadrže vjerovanje u jednog Boga – Alaha dž.š., osudu i odbacivanje idolopoklonstva- širka, opise Sudnjeg dana, Dženeta, Dženehema i drugo.
„Malo je knjiga u dugoj historiji čivječanstva izvršilo najpresudnije utjecaje i potaklo tako velike prekretnice kao što je to učinio
15
Kuran. U doba kad Evropa preživljava svoju višestoljetnu kulturnu i političku stagnaciju zvani – rani srednji vijek, početkom VII
stoljeća, sa stranica Kurana javlja se jedan novi vjerski, moralni i
društveni kodeks, koji u nezapamćenom naletu osvaja jednu šestinu
čovječanstva. I još više od toga: na kuranskim temeljima niče kompaktnost arapske nacije koja je svojim naglim usponom, nadahnuta
Kuranom, svojevremno pružila nov impuls kulturnom razvoju i
općem razvitku svih civilizacija.
Za cijeli svijet Kuran za uvijek ostaje značajan sastavni dio
općeg kulturnog i etičkog nasljeđa.
Za arapsku naciju Kuran je bio i ostaje temeljna knjiga nacionalnog osjećaja i tradicije.
Za muslimane je Kuran sveta knjiga, Božija riječ“.
(Predgovor izdavača prevodu Kurana 1937. godine, Stvarnost,
Zagreb, 1969. godine).
U Kuranu ajeti govore o vjerskim dužnostima, o pravnim propisima, moralnim normama, međusobnim odnosima i drugim pitanjima. U cjelini gledano sadržaj Kurana je raznovrstan, pa se ajeti mogu
podijeliti na više cjelina. Ta podjela je izvršena na devet cjelina.
Kuran nije samo vjerozakonik. On je savršen zbornik moralnih propisa, izvor prava i istorije prošlih naroda i Božijih poslanika.
Kuran zahvata i opštu istoriju, astronomiju, arheologiju, medicinu,
biologiju, jezik, matematiku i druge znanosti. Zbog takve širine i
sadržaja, Kuran zanima naučnike mnogih profila znanosti.
Kuran nije, u svim ajetima, potpuno za svakoga jasan, pa je
potrebno stručno izvorno tumačenje – tefsir. Zato je potrebno tu­ma­
čenje Kurana. U tumačenju Kurana, pored samog teksta, koristi se
i Sunet ( Hadis), riječi Božijeg Poslanika, koji je najpozvaniji tumač
Kurana.
Kuran sadrži pravila kako ga treba tumačiti, koja su sadržana
u ajetu (3:6), koji glasi: Ovo je knjiga što je tebi objavljena. Neki su
njeni ajeti čvrsti, izriču odlučno i nepobitno značenje. To su osnovi
knjige. A drugi se mogu tumačiti i razumjeti ih mogu samo oni koji
16
su pametni. U ovom se ajetu kaže da Kuran sadrži dvije vrste ajeta s
utvrđenim značenjem i onih koji se mogu tumačiti. Zbog zaštite od
proizvoljnih i nakradnih tumačenja, u Kuranu je propisano kako i ko
može tumačiti ona ajeta za koja su dozvoljena tumačenja.
Kuran
17
Kuran postavlja čovjekov um kao poseban izvor nauke i
saznanja. U tome se pridaje poseban značaj sadržini Kurana,
kada se kaže: „Mi ćemo im pružati dokaze u prostranstvima svemirskim, a i u njima samim, dok im ne bude jasno da je Kuran istina...
(Sura Fusisilet, ajet 53).
Obavezujući svoje vjernike na naučnom istraživanju i
poznavanju stvarnosti Kuran podiže nauku na najviši mogući
stepen i u tom smislu na desetine mjesta i u različitim kontek­
stima upotrebljava izraze znanje i spoznaju. Tako Kuran po
svojoj univerzalnosti, misaonosti i sveobuhvatnosti predstavlja
posebnu knjigu.
Koliku je važnost i značaj nauci pridavao islam pokazuju i
mnogi primjeri nekih arapskih poslovica i mudrih riječi koje su
se saživjele sa narodom.
Među arapskim poslovicama i mudrostima pomenuću
samo neke od njih.
„Traži nauku od bešike do motike“.
„Uči od onoga, koji ti znanje daje“.
„Znanje jednog čovjeka nije samo za njega, nego da drugima
koristi“.
„Nauka nije samo za muslimana, uzmi je makar i iz usta vi­
šebožaca“.
„Kada se s kim družiš gledaj mu na pamet, a ne na vjeru, jer
njegova vjera njemu, a znanje tebi“.
„Znanje je fars za svakoga Muslimana i Muslimansca“.
„Traži nauku, pa makar i u Kini“.
Prema tome, svi Muslimani, pa i Muslimani na našim prostorima odani su nauci, jer ih vjera sili i podstiče na naučni rad. Nauka je
fars, to jest obligatna dužnost za svakog muslimana i muslimanku, i
onaj koji ne bi tražio nauke griješio bi teško i naspram Boga i naspram
dobrih ljudi.
Islam zapovijeda muslimanima da traže nauku i znanja najprije
kod muslimana, ali neka ih traže i kod koga drugoga, bio on koje mu
drago vjere i narodnosti.
18
Naši crnogorski Muslimani su po naravi zdrav i duševno
još sasvim svjež elemenat i zato će lijepo napredovati. A da je to
tako svjedoči postignuto u relativno kratkom vremenu mirno­
ga doba, posebno za vrijeme bivše SFRJ. Toliko su toga posti­
gli u znanju, kulturi, ekonomiiji, sociologiji, politici, etnologiji,
etnografiji, načinu odijevanja, ishrani, komuniciranju i svemu
drugome, tako da skoro ni u čemu ne zaostaju iza svojih pre­
daka i drugih naroda i religija koje egzistiraju u Crnoj Gori, na
prostorima Balkana, dijelom i Evrope.
Sve je to rezultat nauke, znanja, obrazovanja, kulture, va­
spitanja i komuniciranja sa ljudima iz razvijene Evrope. Na tom
putu Muslimani Crne Gore ne smiju i neće zaostajati za drugim
narodima Crne Gore. Sadašnji intelektualni i naučni potenci­
jal Muslimana Crne Gore je garancija nastavljanja progresa i
srećnije budućnosti, u zajednici sa drugim narodima.
Zbog izuzetnog značaja Kuran je preveden prvi put u Ev­
ropi 1143. godine na latinski jezik, a na arapskom jeziku je prvi
put štampan u Veneciji 1573. godine, a masovnije se prevodi u
17. i 18. vijeku. Do danas je preveden na sve značajnije jezike.
Tako Kuran za cijeli svijet postaje značajan dio opšteg kulturn­
og i etičkog nasljeđa, kako je napisala Olga Zirojević, u „Moni­
toru“, br. 686/2003.
Po Kuranu vjera se naziva IMAN, odnosno DIN, a vjernik
islama se naziva MUMIN. Kasnije, po Muhamedu Muhamed­
anac. Nakon Muhameda po njegovom nasljedniku Muslimu
nazivaju se muslimi.
Pravednost u Kuranu je tako definisana i značajna da traži
od čovjeka da mora gledati na svakog drugog kao na samog
sebe. Istina je po Kuranu sveta i nedjeljiva, a ljudska misao se
mora podvrgavati i dokazivati naučno i iskustveno.
U Kuranu i islamskom shvatanju svijeta čovjek zauzima
značajno mjesto. Čovjek je biće koje ima moć da vlada svijetom
i da anđele stavi u svoju službu, a takođe može da padne do
najnižih bića. Sam čovjek mora da odlučuje o sebi i odredi svoju
finalnu sudbinu. Tako se čovjek smatra Božijim namjesnikom
na zemlji. Čovjek ima urođenu prirodu za spoznaju. U prirodi
19
čovjeka postoji i Božanski element, jer je mješavina prirode i
metafizike, materije i duše, duha i tijela. Čovjek je odabra­
no biće. Čovjek je samostalna i slobodna ličnost. Od njega je
zatraženo da svojim radom i umijećem zemlju učini pogodnom
za stanovanje i da sam izabere jedan od dva puta - blagostanje
ili nesreću. Čovjek ima urođenu plemenitost i dostojanstvo.
Čovjek ima moralnu svijest i unutrašnje čulo da shvata ružno
i ljijepo. Za čovjeka su stvorene zemaljske blagodeti. Čovjek je
jedno materijalno i duhovno biće.
U tretiranju čovjeka polazi se od učenja o odnosu nauke
i vjerovanja, o stvaranju ideala kao i aspekta uticaja nauke na
čovjeka. Tako se ističe da je nauka ljepota uma, a vjerovanje je
ljepota duha, nauka je ljepota misli, a vjerovanje ljepota osjećaja.
(Islam kao ideologija, knjižica Čovjek u islamu).
Pored individualnog aspekta islama, po Kuranskom uče­
nju islam ima prevashodno
Društveni aspekt
Istorijski, naučni i društveni aspekt Kurana polazi od sa­
znanja važnosti tri teme razmišljanja.
Prva je priroda. U Kuranu ima mnogo ajeta koji govore o
prirodi, tj. o zemlji, nebu, zvijezdama, suncu, mjesecu, oblaci­
ma, kiši, vjetru, biljkama, životinjama...
Druga je istorija. U Kuranu postoji veliki broj ajeta koja
pozivaju ljude na proučavanje istorije prethodnih naroda kao
izvor za sticanje nauke. Prije vas su bili mnogi narodi i nestali,
zato putujte po svijetu i posmatrajte kako su završili oni koji su
poslanike u laž gonili.
Treća je čovjekov um. Kuran predstavlja čovjekov um kao
poseban izvor nauke i saznanja.
Kao savršena i uravnotežena religija islam se, po Kurans­
kom učenju, bavi naučnim, političkim, društvenim i ekonoms­
kim aspektima čovjekovog života. Međutim, sadržaj i sveobuh­
vatnost učenja Kurana i suneta u odnosu na socijalna pitanja
s jedne, i života i ponašanje Poslanika s.a.v. i njegovih drugo­
20
va s druge strane, oduvijek je sprečavalo prihvatanje takvog
iznalaženja rješenja u odnosu na islam. U islamu, ovaj i budući
svijet, materijalni i svijet meleka, vjerovanje i djelanje, sreća i
blagostanje nijesu odvojivi, već međusobno povezani.
Društveno učenje islama po Kuranu s pažnjom se odnosi
prema svim aspektima socijalnog života, porodici i islamskoj
zajednici (umet), odnosima među članovima islamske zajed­
nice i državama, odnosu čovjeka prema životinjama i svom
okruženju. Tako ni jedan odnos između članova društva i is­
lama nije nevažan. Odnos pojedinca prema roditeljima, braći,
sestrama njegovoj djeci, susjedima ili odnos između učitelja i
učenika, odnos pojedinca prema muslimanima i onima koji to
nijesu.
Uz društvene aspekte islama Kuran sadrži ekonomsko
učenje. Iz tog učenja izdvaja se učenje da je ekonomiija i način
uređenja ekonomskih odnosa u društvu važan temeljni aspekt
života čovjeka svakog društva. Prema Kuranskom gledištu, ne­
regularni ekonomski odnosi se smatraju osnovnim elementom
i uzrokom mnogih društvenih, etničkih i kulturoloških manj­
kavosti.
Posebnu pažnju zaslužuje obrada ekonomskog učenja u
Kuranu.
Prvo ekonomsko načelo koje je istakao Kuran jeste da su
sva prirodna sredstva za proizvodnju i izvori predodređeni za
čovjekov život, to je Božija kreacija. Iz rečenog se konstituiše
princip da niko nema pravo slobodnog sticanja i iskorišćavanja
pomenutih izvora prema svojoj volji niti da nezavisno odlučuje
šta jeste zakonito, a šta nije.
Kuran priznaje pravo privatne svojine. Ekonomska šema
Kurana je utemeljena na ideji privatnog vlasništva u svakom
području. Kuran naglašava da imetak treba sticati zakonitim
sredstvima i da nezakonite načine i sredstva treba potpuno od­
baciti. U Kuranu su nabrojane zabrane sticanja imetka - uziman­
je tuđe svojine bez saglasnosti vlasnika ili bez nagrade, mito,
nasilno sticanje, prevara, krađa, otimačina svojine siročadi,
pogrešna mjera, nepristojni poslovi, prostitucija, proizvodnja i
21
prodaja vina, igre na sreću, astrologija, proricanje sudbine, ka­
mata...
Kuran uvodi obavezu davanja zekata, milostinje na imov­
inu. Zekat je utvrđivan u procentima na zlato, srebro, novac,
poljoprivredne proizvode, stoku i rudnike od 2,5 do 20%. Zekat
je pripadao samo siromašnima i bijednicima.
Kuransko pravilo o imovini koju osoba ostavlja poslije
smrti kaže da bude podijeljena njegovim roditeljima, djeci i
ženi ili mužu, prema specifičnoj razmjeri. Ako iza njega nijesu
ostali roditelji ili djeca, onda će njegova braća i sestre, rođena
i polubraća ili polusestre izvršiti podjelu. (Četvrto poglavlje
Kurana. Kuran dopušta pravo testamenta o imovini koji će se
ostaviti prije smrti).
Kuran reguliše sticanje i raspolaganje imetkom i dohot­
kom države. Isto tako, po Kuranu čovjek i žena su pojednako
vlasnici imetka koji zarađuju, nasljeđuju ili stiču na druge za­
konite načine. (M. M. Sharif, Historija Islamske filozofije, Au­
gust Cesarec, Zagreb,1988. str. 197-208).
Ajeti časnog Kurana i Hadisi Božijeg poslanika s.a.v.
poklanjaju značajnu pažnju štetnim posljedicama siromaštva
i nemaštine i velikim klasnim razlikama, moralu, vjeri i kul­
turi islamske zajednice. U tom cilju se traži da osnovne potrebe
čovjeka moraju biti zadovoljene i pojedinac se mora osjećati
relativno siguran u odnosu na njih, prije nego što se posveti
svojim duhovnim i ostalim potrebama.
Drugi važan dio ekonomskog učenja u islamu se odnosi
na politički i vojni položaj islamskog društva.
Kada je riječ o Kuranskim rješenjima političkih prava,
treba reći da su obuhvatna i savremena. Kuransko učenje izno­
si jasna i jedinstvna islamska učenja o političkim pravima i
dužnostima članova ekonomskog društva. Sva učenja se svode
na jedno - da je cilj svjesno i voljno usavršavanje i napredo­
vanje čovjeka i u tom cilju islamska vlast je dužna da utre put
povećanju slobode mišljenja i vjerovanja. Tako je u islamskom
društvu zvanično priznata raznolikost političkih, ekonomskih,
filozofskih, pa čak i vjerskih ideja, a postojanje ovog pluralite­
22
ta ideja i naučnog dijaloga stvara uslove za razvoj i napredak
muslimana.
Prema Kuranu svim građanima države, bili oni musli­
mani ili nemuslimani, moraju biti zajemčena sljedeća bitna pra­
va i država se obvezuje da će ih čuvati i braniti od svih oblika
narušavanja: lična sigurnost, sigurnost vlasništva, zaštita časti,
pravo na privatni život, pravo protesta protiv nepravde, pra­
vo preporučivanja dobra i zabrane zla, sloboda udruživanja,
sloboda savjesti i vjeroispovijesti, zaštita protiv vrijeđanja pri­
padnosti određenoj vjeri, ograničavanje odgovornosti svakog
pojedinca na njegova vlastita djela, sigurnost od laži, pravo
siromašnih i bijednih da im država osigura najnužnije za život,
jednak tretman svih podanika države bez ikakve diskriminaci­
je...
Uz ova politička prava je i pravo države da obavezuje
svoje građane da se potčinjavaju njenoj vlasti, da se pridržavaju
zakona i da ne narušavaju javni red i mir, da državi daju
neograničenu podršku u njezinim zakonitim aktivnostima, da
moraju biti spremni da žrtvuju svoj život i imovinu za odbranu
države.
Treba reći i to da Kuran daje uputstva o spoljnjoj poli­
tici države, svetost ugovora i valjanost svih transakcija među­
narodne pravde, poštovanje prava neutralnih u ratu, ljubav
prema miru, itd. (M. M. Sharif, Historija Islamske filozofije,
August Cesarec, Zagreb, 1988. godine, strana 208).
Uz Kuran za islam je bitno šta je Poslanik preporučio. To
što je Poslanik preporučio sadržano je u
Sunetu (Hadisi)
U Sunetu (Hadis) sakupljene su praksa, postupak i riječi
Alahova Poslanika Muhameda.
Kuran i Sunet (Hadis) jesu dva nerazdvojna izvora islama.
Kuran i Sunet se ne daju razdvojiti. Kuran jeste jezgrovita
Alahova poruka čovjeku, ali je Hadis najbolji, najautorativniji
komentar Kurana.
23
Muhamed alejhi-s-selam nam je objasnio kako da živimo
časno i jednostavno, kako da se odnosimo prema Stvoritelju,
kako da Mu budemo zahvalni i pokorni, kakao da uredimo
odnose sa drugim ljudima, kako da se ponašamo u braku, u
porodici, u društvu sa prijateljima, a kako sa dušmanima, kako
da se odijevamo, hranimo, kako i šta da govorimo, kako da se
veselimo, šalimo, kako da u postelju liježemo, kako da zekir
činimo, jesmo li dužni obilaziti rodbinu, bolesne, kako da se
ponašamo u nevolji u iskušenju, kako da se pripremamo za
smrt i mnoga druga pitanja na koja nailazimo u životu. Da nije
hadisa, kako bismo sve to znali. (Kako je govorio Muhamed,
Resulullah, HADIS; Priredio: Ahmed Mehmedović, Izdavač:
Islamska zajednica RBiH i Ured Rijaseta u Istanbulu, Istanbul,
1994., Riječ priređivača, str. 6 i 7).
Iz cjelokupnog proučavanja Kurana s punim pravom se
može reći da je to skup propisa koji čine glavni izvor Šerijatskog
prava. Kuran sadrži božanske norme objavljene preko poslanika
Muhameda koje su objavljene na arapskom jeziku i rimovanoj
prozi u Meki i Medini. Kuran je kodeks vjerskih, pravnih i moralnih
normi.
Tako se iz cjelokupnih naučnih, istorijskih i iskustvenih
saznanja može nedvosmisleno reći da po svom temeljnom civilizacijsko-kulturnom određenju Kuransko učenje, kao temelj ljudskog
postojanja, uzima princip odgovornosti čovjeka za sopstveni život
na zemlji, princip konsenzualnog uređenja života ljudskih zajednica,
princip tolerancije vjera, kultura i svih oblika života i princip stalnog
usavršavanja svih oblika ljudskog postojanja, prava i odnosa.
Zato pripadnici islama, i u Crnoj Gori, prema Kuranskom
učenju su pokazivali i sada pokazuju spremnost i sposobnost za
multikulturalnu, multikonfesionalnu i multietničku, odnosno
multinacionalnu, humanu, slobodnu i na vladavini prava zas­
novanu ljudsku zajednicu u kojoj će svaka religija, svaka kul­
tura, nacija i svaki oblik života imati jednaka prava, slobode,
obaveze i mogućnosti, međusobno se uvažavati, poštovati,
ispomagati i razvijati.
24
Treba reći da pripadnici islama i muslimanske nacije u
Crnoj Gori imaju jasnu viziju da razvijena Evropa predstavlja
i postavlja temelj poimanja nove slobode i demokratije u Ev­
ropi naroda i ljudi. Ta i takva Evropa priznaje pravo svakog
čovjeka da živi svoj život usklađen prema onim civilizacijskim,
kulturnim, etničkim, političkim i vjerskim normama ponašanja
kojima se obezbjeđuje egzistencija. Savremena i razvijena Ev­
ropa uvažava i prihvata sve vjerske, kulturne, jezičke i etničke
raznolikosti, kao kategorije ličnih ljudskih prava i sloboda.
Objašnjenje čitaocima: Namjera i cilj osvrta i komentara izvornog Kuranskog učenja o islamu je da se inspirišu poznavaoci Kuranskog učenja za cjelovitije i obuhvatnije izučavanje i prezentaciju cjelovitih saznanja.
Moje početno obrazovanje o Kuranskom učenju, stečeno u
Mektebu gdje sam tri puta proučio Kuran (Hatme činio,) nije mi
omogućavalo izvorno kazivanje Kuranskog učenja, nego njegovog
prevoda i komentara. Zato sam, uz prevod Kurana i Hadisa, koristio i
drugu literaturu, koja je prikazana.
Osvrt i komentar su vjerodostojni u prezentiranju izvornog
Kuranskog učenja.
II. Kuransko učenje o tradiciji i običajima u islamu
Rječnik stranih riječi daje sadržajno i opisno pojmovno
značenje odrednice Tradicija koje polazi od predanja, predaje
istorijskog materijala, običaja, poretka, pravila ponašanja koja
prelaze od pokoljenja na pokoljenje, načina sjećanja vlasništva
pokretnih stvari predajom iz ruke u ruku.
Kada je riječ i islamskoj tradiciji treba reći da nju karakterišu
jedinstvo i različitost, prema izučavanju islamske misli i učenja,
kao i istorije islamske civilizacije. Ta saznanja otkrivaju da su se
u toku dugog niza vjekova unutar islamske tradicije pojavile i
razvile mnogobrojne teološke škole, raznovrsni stilovi komen­
tarisanja i ezgeze kuranskog teksta i različite pravne škole. No,
uprkos svim njihovim različitostima, sve pravne škole su se
smatrale sastavnim dijelom islamske tradicije, zasnivajući svoje
25
principe i metode na posrednom ili neposrednom oslanjanju
na Kuran.
Bez obzira na sva filozofska, teološka i istorijska pitan­
ja, koja su dovela do formiranja različitih gledišta i mišljenja, u
islamskoj tradiciji postoje objedinjujući elementi. To su:
a. Vjerovanje u Božije jedinstvo (Altevhid), jer je mono­
teističko učenje islama najvažniji ujedinjujući faktor u is
lamskoj misli i tradiciji;
b. Vjerovanje u Poslanstvo hazreti Muhameda s.a.v.;
c. Vjerovanje u sve Božije poslanike;
d. Vjerovanje da je Kuran Božija objava;
e. Vjerovanje u budući svijet i vječni život i
f. obavljanje obreda gdje su Muslimani jedinstveni u po­
gledu obavljanja osnovnih vjerskih obreda, kao što su:
dnevni namaz, ramazanski post i odlazak na hadž, iako
između njih postoje velike islamske pravne razlike u
pogledu beznačajnijih pitanja, poput metoda, uslova i
forme njihovog obavljanja.
Sve pomenute i druge razlike u islamskoj tradiciji nijesu
mogle da naruše ni islam kao religiju, niti integritet islamske
civilizacije.
Na kraju treba reći da je i islamska tradicija, kao i tradicije
ostalih religija, bila i sada je podložna istorijskim evolutivnim
promjenama koje su vodile ka stvaranju običaja, kultura, jezika
i nacionalnih osobenosti vjernika pojedinih religija. Tako su
mnoge tradicije doživljavale različite komentare, dograđivane
su, mijenjane, napuštane i nove nastajale. Taj proces traje i sada
i trajaće još dugo.
Povezano sa tradicijom islamski običaji su se razvijali upor­
edo sa tradicijom i neke tradicionalne specifičnosti su prerastale
u običaje koji su imali znatno veću upotrebu među ljudima u
islamskoj zajednici.
Poznato je da svi narodi imaju svoje prirodne običaje koji
potiču iz davnih vremena kada su ljudi živjeli okruženi „mra­
kom i nečistim silama“, jer su primitivno vjerovali, nijesu mogli
niti smjeli da istražuju pojave koje su ih okruživale i koje su
26
se događale, a oni nijesu znali porijeklo i razloge. Zbog toga
su narodni običaji u svom nastanku uvijek imali u sebi za cilj
zaštitu od zlog i nepoznatog, da se sačuva zdravlje ukućana, da
se sačuva ljetina i drugi prihodi od gradonosnih oblaka, da se
izliječe bolesni i dr.
Iako istorijski isti, kod raznih naroda razvijali su se različiti
običaji, te se i kod nas kaže: „Koliko sela toliko adeta, tj. običaja“.
Ispoljavanje običaja je veoma obimno i sveobuhvtno,
počev od načina života, navika, vjerskih navika, plemenitosti,
poštovanja plemenika, prijateljstva, pobratimstva, kumstva,
porodičnih odnosa, odnosa među bračnim supružnicima, djeci,
roditeljima, braći, sestrama, starim i iznemoglim, siromašnim,
odijevanju, ishrani, poljoprivredi, zanatstvu, folkloru, smrti i
sahrani...
Mnogi običaji snagom vremena gube svoje značenje, način
prenošenja nije doslovan niti isti način primjene, neki običaji
nestaju, neki nastaju, međusobno se miješaju sa običajima pri­
padnika drugih vjera, kultura i nacija.
Kada je riječ o običajima pripadnika islama i muslimanske
nacionalnosti u Crnoj Gori treba reći da oni imaju svoje poseb­
nosti i osobenosti, ali je ne tako mali broj vrlo sličan običajima
pripadnika islama ili pravoslavlja, odnosno katoličanstva, jer se
međusobno susrijeću, komšije su i upućeni su jedni na druge.
Za ukupno sagledavanje običaja u Crnoj Gori veliki do­
prinos je dao Milan Vuković u knjizi „O našim narodima i
običajima“, u kojoj, pored ostalog, kaže: „Ne postoji narod koji
nema svoje običaje, bez obzira na kom kraju svijeta živi i na
kome je stepenu kulture“.
Da su običaji u Crnoj Gori u prošlosti imali veliki značaj
svjedoči nam i to da je Valtazar Bogišić napisao dvije posebne
studije na tu temu: „O značaju pravnih običaja“ i „O obradi
običajnog prava“. Uz to, poseban značaj imaju njegove ankete
za sakupljanje pravnih običaja kod Južnih Slovena na Kavkazu
i posebno Anketa u Crnoj Gori iz vremena pred početak pisanja
Zakonika. Tako su običaji i običajno pravo ili pravni običaji bili
jedan od osnovnih izvora za Bogišićev Zakonik.
27
Običaji pripadnika svih religija i naroda u Crnoj Gori ve­
zani su za ljudski život, od rođenja do smrti.
Običaji muslimanskog naroda u Crnoj Gori imaju svoje
osobenosti i specifičnosti, jer su proizvod islamske religije i
nasljeđa od predaka koji su primili islam. Zbog toga je veliki broj
običaja približno isti, ali postoje razlike u nijansama prenošenja
i primjene koje su prouzrokovane vjerskom pripadnošću i teri­
torijalnom razmještenosti stanovništva.
Svaki običaj se iznova stvara, dograđuje, obrađuje, modi­
fikuje, provjerava, interpretira, ali ipak opstaju, traju i još dugo
će trajati i opstajati. No, to nije zlo nego društvena neophodnost
i raznolikost umnih i komunuikacionih tvorevina savremenog
informacionog društva.
III. Islamska civilizacija i kultura
U određivanju uzroka koji utiču na pojavu civilizacije
postoje velika razmimoilaženja. U tom smislu pogledi islam­
skih mislilaca o islamskoj civilizaciji i kulturi osvjetljavaju real­
nost i predstavljaju zajedničku tačku.
Centralno mjesto u islamskoj civilizaciji pripada Bogu i
objavi Kurana, a ne čovjeku. Bog je temelj i osnova te civili­
zacije, a vjera obuhvata sve aspekte civilizacije i kulture.
Činjenica je da su religije, odnosno vjerska učenja bili
temelj i osnova svih nauka i tehnika, a posebno filozofije i in­
telektualnih nauka, koje se smatraju majkom svih znanja, što
potvrđuju istorijska svjedočanstva. Neki islamski mislioci nije­
su priznali takvu distinkciju između civlizacije i kulture u de­
bati o islamskoj civilizaciji, već su ih ponekad upotrebljavali
kao sinonime.
Na osnovu te pretpostavke, temelji islamske kulture i civilizacije obuhvatili bi sljedeće:
1.Teologija. Ključni temelj kulture je teološki, to je princip
spoznaje Boga, i ta odlika priznaje čvrstu i neprekinu­
tu vezu u svim djelićima postojanja, a jedinku i društvo
povezuju sa Tvorcem svijeta.
28
Islamska kultura se temelji na vjerovanju u postojanje jed­
nog Boga, gdje se smatra da je čitav svijet, sa svim nje­
govim karakteristikama i pojavama, podložan zakonu
o uzročnosti i Allahovoj volji, volji koja svojom milošću
obuhvata sva stvorenja i koja nikad nije prepreka u ko­
munikaciji i uticaju uzroka na posljedicu.
2. Savršenstvo i univerzalnost. Islamsku kulturu karakteriše
nepregledna širina i specifični kontinuitet. Svi njeni
segmenti zasnivaju se na kanonskim temeljima, ona je
potekla sa jednog izvora i iz jedne vrste promišljanja.
Zbog toga svi njeni aspekti su međusobno povezani i
usklađeni, zato ona ne može a da ne bude svestrana i da
nema snagu sažimanja i komplikovanja.
3. Konstruktivnost i kretanje. Putem Božanskog određenja
čovjek ostvaruje položaj „Božijeg namjesnika na zem­
lji“. Potpuno je jasno da ostvarenje ovog položaja mora
biti praćeno i potpunom slobodom. Svaki korak koji se
napravi na putu spoznaje istine i otkrivanja tajni prirode
na bilo kom stupnju jeste korak ka svetom cilju koji je
pripremljen za čovjeka i iskazivanje u pravcu dostizanja
krajnjih stupnjeva savršenstva, što i jeste cilj njegovog
stvaranja. Islamska kultura je konstruktivna i pulsirajuća,
ona na razuman način podstiče napredak čovjeka u svim
oblastima. Svaka spoznaja i novo otkriće prirodnih tajnih
posmatraju se kao dio cilja čovjekovog stvaranja, što se,
opet, posmatra kao put za spoznaju Boga.
Kretanje tim putem je ibadet i približavanje Bogu, ne­
ophodno za savršenstvo čovjeka.
4. Jedinstvo i monolitnost. Ovo obilježje, koje se smatra jed­
nim od važnijih u islamskoj kulturi, podrazumijeva to
da svako nastojanje u kulturi koje se ostvaruje u nekom
od njenih aspekata, treba da bude usklađeno i sihroni­
zovano sa drugim nastojanjima, kako bi čovjek svojim
sluhom mogao da oslušne melodiju postojanja, melodiju
koja je usklađena sa hvalom svih stvorenja u univerzu­
mu. Svako traganje za saznanjima ima tri komponente:
29
sistem vrijednosti; znanje i politička moć. Smatra se da je
tačan oblik islamske civilizacije Kuran, knjiga koja je ob­
javljena. Kuran uz Allaha ujedinjuju i povezuju različite
društvene sklonosti, jer ljudi sami uz pomoć materijalnog
usavršavanja ne mogu se ujediniti i povezati u različite
društvene sklonosti. Monolitnost društva se može os­
tvariti samo na temeljima Božijeg namjesništva, koje se
bazira na stvaranju jedne istinske poluge, koja je poluga
obožavanja. (Tekst preuzet iz Časopisa za kulturu i is­
lamske teme, Islamske Republike Iran, NUR br. 28-29,
zima, 2001. godine).
Kada se analizira Kuransko učenje o islamu i sve što je
napisano i znano o islamu od postanka do današnjih dana,
neizbježan je i osvrt na dešavanja koja su pratila i sada prate
islam kao jednu od najmnogoljudnijih religija u svijetu.
Nepristrasni posmatrač će primijetiti različite teološke,
kanonske i istorijske razlike unutar ovog jedinstva. Povremeno
je usljed njih dolazilo do sukoba i krvoprolića u pogledu in­
terpretacije Kurana i tradicije različitih kanonskih, teoloških i
filozofskih škola i mišljenja. Međutim, te razlike nijesu mogle
da naruše ni islam kao religiju niti interese islamske civilizacije.
Danas su muslimani podijeljeni na dvije grupe: Šiite i
Sunite.
Suniti čine muslimansku većinu, oko 87%, a Šiiti čine oko
13% muslimanske populacije.
Predmet razmimoilaženja Sunita i Šiita datira od događaja
nakon smrti Muhameda i odnosi se na njegovo nasljeđivanje.
Suniti su smatrali da je Ebu Bekr (Abu Bakr) prvi halifa na os­
novu konsenzusa muslimanske zajednice. Šiiti, pak, smatraju
da pitanje nasljedstva poslanika Muhameda nije samo čisto
političko. Ova funkcija, prema njihovom shvatanju, ne zahti­
jeva isključivo političku moć, već duhovnu snagu i posebnu
vrstu znanja i pravednosti, kako bi pojedinac bio sposoban da
Kuran i religiju tumači ispravno. Oni zaključuju da takvu osobu
mora odabrati Allah. Oni smatraju da je Ali ibn Talib (Ali ibn
Abu Talib) posjedovao sve pomeute odlike i da je bio od strane
30
Boga, a preko poslanika Muhameda, odabran za imama. Šiiti,
isto tako, smatraju da su smrću poslanika Muhameda okončani
objava i poslanstvo.
Na svu nesreću i štetu po islam kao religiju, razlike među
Sunitima i Šiitima su takve da i danas dovode do sukoba i
krvoprolića.
U XIX vijeku u islamu se javlja i vehabizam, čiji je osnivač
bio Muhamed ibn Abdu-l-Vehab, čije sjedište je u Saudijskoj
Arabiji. Vehabizam se smatra vrlo konzervativnom doktrinom.
On počiva na nekoj vrsti političke nagodbe iz 19. vijeka između
Muhameda Vehabe i kraljevske dinastije Suada. Propovjednik
Vehaba je apelovao vraćanju izvornom islamu na način da se
odbaci svaka ideološka deskripcija ili nadogradnja koja nije
izričito zapisana u Kuranu.
Vrmenom su vehabije prerasle u militantnu i terorističku
grupaciju koja svoje djelovanje zasniva na izvornom islamu,
iako u Kuranu i islamu nije dozvoljeno ubijanje nedužnih ljudi,
posebno djece i žena.
Djelovanje vehabija nanosi veliku štetu ugledu islama u
svijetu kao religije i time se stvara negativan odnos prema vjer­
nicima islama, odnosno muslimanima.
Vehabizam je prodro i na Balkan, pa time i u Crnu Goru.
U nekim evropskim i drugim državama, sa populaci­
jom drugih vjera u odnosu na islam, sve češće se manifestuje
i ispoljava radikalizacija islama. Takvih manifestovanja ima i
u državama na Balkanu, odnosno u Srbiji i još nekim drugim.
Ovakvo djelovanje se temelji na kazivanjima da je islam već sada
najveća religija na svijetu i u velikoj je ekspanziji, zahvaljujući
izrazito visokom natalitetu kod muslimana. Ako se ekspanzija
islama nastavi ovim tempom, svijet će uskoro biti većinski mus­
limanski. Na putu do globalne dominacije nekadašnje tvrđave
hrišćanstva, koje Turci nijesu pokorili oružjem prije šest vjeko­
va, padaju poput domina. Među prvim na udaru je i Srbija.
Srba i ostalih hrišćana sve je manje, a muslimana (musliman
onaj koji se pokorava alahu) sve više. Po zakonima prirode, oni
kojih je sve više, zahtijevaju sve veća prava. Šta očekuje Srbiju i
31
njen trenutno najzapaljiviji dio Rašku oblast ili Sandžak. ( List
„Kurir“, Beograd, septembar, 2010. godine).
Uzroci islamske radikalizacije u Evropi i posebno na Bal­
kanu su mnogobrojni, objektivni i subjektivni i traže obuhvat­
nije sagledavanje i argumentovano prezentiranje.
Osvrt na modernu varijantu Reformi islama
Krajem 19. vijeka mnogim islamskim intelektualcima ne
samo da je teško padala premoć Zapada, već su osjećali i kom­
pleks niže vrijednosti zbog ideološke dominacije kojoj je islam­
sko društvo bilo izloženo. I neki Evropljani smatrali su da mus­
limani zbog svoje religije nijesu u stanju da se razvijaju poput
Zapada. Drugim riječima, islam i nauka kao i islam i civilizacija
su principijelno nespojivi.
Kolonijalna privredna ekspanzija od 19. vijeka, kojom je
bio izložen islamski svijet, i stagnacija duhovnog života u Os­
manskom carstvu i Egiptu, sve glasnije su zahtijevali reforme
islama. Reforme su otpočele u Egiptu uvođenjem u državnu
upravu evropskih metoda. Zatim je Tunis dobio moderni
Ustav 1861. godine. Ideologija koja je nastala kao odgovor na
pro­dor evropskih kolonijalnih sila na Bliski i Srednji istok je
panislamizam. Ova ideja je bila raširena među osmanskim in­
telektualcima, čiji je najpozntiji predstavnik bio Iranac. Nakon
Prvog svjetskog rata i ukidanja halifata, 1924. godine, opao
je bio značaj panislamizma. Međutim, poslije Drugog svjetskog
rata ova ideologija ponovo dobija na značaju, jer je Saudijska
Arabija pokušavala da se panislamizmom suprotstavi sekular­
nom panarabizmu, uz pomoć dviju organizacija - Lige islamsk­
og svijeta, 1962. godine, i Organizacijom islamske konferencije,
1969. godine.
U tom periodu se pojavljuje Muhamadija, Islamski mode­
rnistički i nacionalni reformski pokret, osnovan 1923. godine u
Indoneziji. On je bio odraz želja za oponašanjem kolonizatora
32
pod maskom ispoljavanja sopstvene osobenosti. Ovaj pokret je
imao poseban ženski orgranak kao i dječju skautsku organizac­
iju. U vrijeme Drugog svjetskog rata pokret pada pod jak uticaj
vjerskih organizacija, od čega se nije nikada sasvim oporavio.
U Osmanskom carstvu reformsko raspoloženje je naišlo
na ogorčen otpor od strane sultana Abdulhamida II. Na polju
religije je došlo do promjena, jer se u Arabiji u 18. vijeku pojavio
vehabizam - jedan rigorozni, nazadni, reformski pokret, koji se
probio uz pomoć oružane sile.
Međutim, moderna varijanta reforme islama predstavlja,
prije svega, intelektualni pokret. Njeni najznačajniji predstavni­
ci su bili Indusi, Egipćani, Iranci i Libanci. Pokret je nazvan
selefije (izvorni islam predaka, pobožni preci). Oni su zagovarali
unutrašnju reformu islama, koja se zasnivala na tumačenjima
izvornih tekstova Kurana i Hadisa, jer su smatrali da je uzrok
zaostajanja muslimana u okoštalom i nefleksibilnom shvatanju
islama. Tako se i danas u javnim diskusijama u islamskim zem­
ljama postavljaju pitanja o novoj interpretaciji islama, pitanja
koja su postavljali i reformisti. Nosioci ovog pokreta nastojali
su da pomire islam s idejama sekularnog materijalizma. Pokret
je inicirao izgradnju modernih univerziteta u islamskom svi­
jetu, izdavanje reformski orijentisanih časopisa, razmatra teme
o potrebi modernog obrazovanja koji treba da bude dostupan
i ženama. Islamska kultura promišlja se u skladu sa modernim
razvojem, uz spremnost prihvatanja teorije evolucije.
Tada je u Egiptu izdata fetva, 1889. godine, kojom se do­
zvoljava kamata na uloženi kapital, iako je Kuran kamatu
zabranjivao. Tadašnji muftija Egipta je pozivao na zatvaranje
četiri pravne škole i uspostavu jedinstvenog zakona koji bi bio
usklađen sa zahtjevima modernog doba. Reformski pokret se
vremenom proširio na cijeli islamski svijet, iako ideja da se is­
lam podvrgne diktatu modernog doba nije naišla na opšte odo­
bravanje.
U moderno doba ideologiju selefija zasjenile su, reakcije
fundamentalista koji se žestoko bore protiv reformi i otvaranja.
33
Značajan doprinos reformi islama dao je Muhamed Ikbal,
u svom čuvenom djelu – Obnova vjerske misli u islamu, kojim
je pokušao da kombinuje ideje modernih zapadnih filozofa,
kao što su Bergson i Niče, s Kuranom. On je propast islam­
ske kulture pripisivao pogrešnoj slici o čovjeku kao i jednom
proširenom nesporazumu u islamskoj mistici. Polazeći od teorije
o dvije nacije Inusi i Muslimani, koje se tako fundamentalno ra­
zlikuju u svom načinu života da se ne mogu posmatrati kao
jedan narod, a muslimanska država treba da bude tolerantna
prema nemuslimanima.
U svom djelu Obnova vjerske misli u islamu, Ikbal je pokušao
da kombinuje ideje modernih zapadnih filozofija sa Kuranom.
Danas se na sajtu ovog poete i filozofa čita: „Najsmjeliji in­
telektualni modernista kojeg je iznjedrio muslimanski svijet“.
(Na engleskom i urdu jeziku). Zaista! „Ovaj poeta istoka bio je
čovjek za mir i ravnopravnost za sve ljude bez obzira na rasu,
vjeru, oblast, kastu“. (Olga Zirojević, Islam: Pokušaj reformi (1)
i (2), časopis Monitor, br. 936. i 937 /2008.).
U sadašnjem vremenu su najznačajnija gledišta o islamu i
Kuranu Salmana Ruždija, iz Irana, koji živi u inostranstvu i za kime
je raspisana potjernica i ponuđena naknada za njegovu likvidaciju.
On ističe da je tradicionalni islam slobodoumna religija
koja uključuje milione tolerantnih, civilizovanih muškraca i
žena, ali je takođe okružen onima koji imaju primitivan stav
prema ženskim pravima, smatraju homoseksualnost bogo­
huljem, imaju malo vremena za pravu slobodu mišljenja i obre­
da, izražavaju antisemitsko raspoloženje i koji, u slučaju mus­
limanske dijaspore, najbolje je reći, imaju čudan stav prema
hrišćanima, hindusima, nevjernicima, kao i prema jevrejskoj
kulturi sa kojom žive.
„Salman Ruždi ukazuje na potrebu da se bude ispred
tradicije, ništa manje od reforme pokreta koji će prenijeti os­
novne koncepte islama u moderno doba. Muslimanska refor­
macija mora se boriti protiv ideologije džihada, ali isto tako pro­
tiv prašnjave i zagušljive bogoslovije tradicionalista i potrebno
je što prije otvoriti prozore da bi smo dopustili svježem vazduhu
da uđe.
34
Ruždi dalje ističe da je krajnje vrijeme za početnike da
budu u mogućnosti da proučavaju i otkrivaju svoju religiju kao
događaj unutar istorije, koja nije natprirodna. Stvar stalnog za­
nimanja za sve Muslimane treba da bude činjenica da je Islam
jedna religija čije je porijeklo i istorijski potkrijepljeno, i stoga
nije utemeljeno na legendi, već i u stvarnosti.
Muhamed je bio uspješan trgovac i učio je na svojim
putovanjima Nestorovu, hrišćansku Bibliju, koja se ogleda u
Kuranu (Isus je, prema Kuranu, rođen u oazi pod palmovim
drvetom). To bi trebalo da bude fascinantno za sve Muslimane
koji mogu da uvide koliko je zapravo njihova voljena knjiga
proizvod vremena i mjesta i kako na mnoge načine reflektuje
Prorokovo lično iskustvo.
Međutim, nekoliko Muslimana je zabranilo takvo pro­
učavanje Kurana. Tekstovi Kurana su nepogrešiva, nekreativ­
na riječ Boga koji daje suvoparan, analitičan, školski govor koji
je nemoguć. Zašto bi Bog imao uticaj na društvenu ekonomiju
sedamnaestog vijeka, poslije svega? Zašto bi Prorokovi lični
događaji imali bilo što sa samom porukom. Odvijanje istori­
jskih rola došlo je u prave ruke bukvalista i islamskih fašista,
dopuštajući im da zatvore islam iza gvozdene zavjese i apsolu­
ta. Ako se poslije svega Kuran vidi kao istorijski dokument,
onda bi bilo legitimno da se ponovo interpretira i prilagodi us­
lovima novog doba. Zakoni stvoreni u 17. vijeku mogu najzad
biti potrebni dvadesetom ili dvadesetprvom vijeku. Islamska
reformacija počinje ovdje, sa prihvatanjem koncepta svih idja,
čak i onih svetih, koje se moraju prilagoditi drugačijoj stvar­
nosti.
Širokoumlje je isto što i tolerancija, otvoreno umlje je isto
što i mir”. (Tekst iz Londonskog Tajmsa, objavio dnevni list
„Pobjeda“, u dodatku Agora, broj: 16/2006. godine).
Poznato je da je cjelovite reforme sprovela Turska, jedina
islamska država, početkom 20. vijeka. Tada je Mustafa Kemal
Ataturk sproveo refome, proglasio državu republikanskom,
uveo gregorijanski kalendar, latinično pismo, ukinuo vjerske
škole, proglasio državu sekularnom i ubrzao njen ekonomski
35
razvoj. Turska je izrasla u razvijenu zemlju koja se ekonomski
nije razvila na osnovu bogatih nalazišta nafte.
Sva ukazivanja na potrebu reformi islama i na uzroke
zaostalosti Muslimana govore o tome da je najveći razlog
zaostajanja Muslimana neznanje. Manjkavo znanje je takođe
jedan od najvećih razloga muslimanskog nazatka. Isto tako,
među najveće faktore muslimansnskog nazatka spada i okorje­
li konzervatizam. (Emir Šekib Arslan).
IV. Kuransko učenje o naciji
(Nacija u islamu)
„Među ljudima nema nikakve razlike osim
u njihovom pristupu dobru i zlu, korisnom
i štetnom, lijepom i rđavom.
Svrha postojanja različitih nacija je u
međusobnom upoznavanju, saradnji na
dobru, razmjeni iskustava i međusobnom ispomaganju“.
(Kuran časni, Predgovor A. Smailović,
Tetovo, 1992).
Islam smatra da čovječanstvo, bez obzira na boju kože i
rasu, može obrazovati jedinstvenu naciju i zajednicu. Na osn­
ovu urođene prirode čovjeka, islam cijelo čovječanstvo pred­
stavlja kao jedan narod. „Ljudi su jednu zajednicu sačinjavali, a
onda su se jedan drugome suprotstavili /Jumus 19) .
Po islamskoj ideologiji religija i vjerska ubjeđenja su poka­
zatelj nacije i stvarni faktor njenog nastanka. Tako su islamsku
naciju sačinjavali ljudi koji vjeruju u islamske zakone i principe
i slijede islamsku vjeroispovijest. Zbog toga nije slučajno što se
u islamu umjesto izraz nacija više upotrebljava izraz „ummet“,
narod.
„O ljudi. Mi vas od jednog čovjeka i jedne žene stvaramo i na
narode i plemena vas dijelimo da biste se upoznali. Najugledniji kod
Allaha je onaj koji Ga se najviše boji“. (Al-Hadžurat, 13)
36
Mnogima je nepoznato ili namjerno sklanjaju u zaborav
to što se u Kuranskom učenju govori o naciji s obzirom na vri­
jeme njegovog nastanka i prve pojave termina nacija u Aka­
demskom rječniku Francuske 1893. godine. Većina društvenih
nauka naciju ili nacionalnost definiše kao jednu vrstu političkih
i duhovnih veza koje ljude povezuju sa određenim adminis­
trativnim aparatom, vladom. Po Kuranskom učenju jedinstven
narod se sastoji od ljudske zajednice koja na osnovu jedinst­
venih ubjeđenja za sebe odabira zajedničkli život i saradnju,
bez obzira na nacionalne, rasne, plemenske i jezičke razlike,
a značenje nacije jedne drugima i između njih stvara poseban
poredak koji odgovara zahtjevima njihovog ubjeđenja.
Za Kuransko učenje veoma je značajno to što se opre­di­
jeljenosti za pravednost daje izuzetno značenje, jer čovjek mora
da gleda na svakog drugog kao na samog sebe. Isto tako, is­
tina je po Kuranu sveta i nedjeljiva, a ljudska misao se mora
potvrđivati i dokazivati naučno i iskustveno.
Obavezujući svoje pripadnike na naučno istraživanje i
spoznavanje stvarnosti, Kuran podiže nauku na najviši mogući
stepen i u tom smislu na desetine mjesta i u različitim kontek­
stima upotrebljava izraze znanje i spoznaja. Kuran insistira na
posmatranje prirode i čovjeka, podjednako u njihovoj podvo­
jenosti kao i u njihovom jedinstvu.
Kuran traži stalan progres. On upućuje ka kontinuiranom
napretku i dinamičnom razvoju. To su dalekosežna i trajna
viđenja i dometi.
Prema nekim saznanjima i kazivanjima Muhamed je izdi­
ktirao prvi ustav u ljudskoj istoriji – Medinsku povelju (kitšab
ili sahifa), kao državno-pravni dokument jedne uređene zajed­
nice muslimana i nemuslimana.
Medinska povelja (kitšab ili sahifa)
Prvi ustav u istoriji čovječanstva
„Prvi ustav u historiji čovječanstva. Medinska povelja (kitšab
ili sahifa) koju je izdiktirao poslanik islama Muhamed – Bog ga
37
blagoslovio i mir mu podario - je državno-pravni dokument jedne
pravno uređene zajednice muslimana i nemuslimana, kojim se svim
građanima osiguravaju temeljna prava i slobode i u kojem nalazimo
„sretan spoj duhovne i svjetovne vlasti“.
Džemaludin Latić: Kuda vodi islamska revolucija.
Edicija: EXPRESS O71- Specijal, Sarajevo, Maj 1991. godine,
str. 8/9. Tema skupa - Može li Bosna biti islamska država.
Raznovrsnost Kuranskog učenja i istorijski evolutiv­
ni procesi su uslovljavali sveobuhvatnu pravnu regulativu
društvenog i državnog uređenja u novonastalim i okupiranim
državama.
Tako se ustanovljava i islamsko pravo koje je zasnovano
na Kuranu i naziva se
Šerijat
Za vrijeme Osmanskog carstva uvedeno je šerijatsko pravo,
koje je bilo osnov i temelj na kome je počivalo cijelo društveno
uređenje Turske carevine.
Izvori šerijatskog prava su Kuran, Sunet (Hadis), Tradici­
ja, Idžma – ul umet (učenje islamskih naučnika) i Kijas (sistem
analogne interpetacije).
Pod šerijatskim pravom podrazumijevaju se svi propisi
koji su u vezi sa islamskom vjerom, a imaju za cilj da regulišu
sistem koji je na snazi. Šerijatsko pravo obuhvata vjersko pravo
(Fikh) i svjetovno pravo (Kanuni).
Dr Čedomir Bogićević: Islamska pravna kultura – Šerijatsko
pravo i šerijatski sudovi, časopis OSVIT, Glas Muslimana Crne
Gore, br. 4/2012. koji izdaje Matica muslimanska - Samostalno
udruženje u oblasti kulture, istraživanja i razvoja u društvenim
naukama manjinskog muslimanskog naroda Crne Gore.
U ovom radu Dr Bogićević je, pored ostalog, napisao:
„U buketu izvora pravnih civilizacija najljepši cvijet, po vrijednostima kojima se izražava poštovanje prema čovjeku, njegovom
dostojanstvu, poštovanju, digniteta drugog i različitog, poetskom
nadahnuću i filozofsko-pravnoj meditaciji istorijskih i socioloških vri38
jednosti običaja, morala i tradicije, pripada islamskoj pravnoj kulturi
i šerijatskim izvorima prava, ali o tome se odgovarajućim pravnim
disciplinama, na fakultetima jurističkih znanosti u Crnoj Gori, vrlo
malo zna, a još manje izučava jedna velika pravna kultura naših velikih sunarodnika – Muslimana, koji čine osobiti i posebiti etnički i
kulturni subjektivitet i identitet“.
V. Muslimanska nacija u modernom smislu
U Povelji Organizacije islamskih zemalja, (OKI), osnovane
1969. godine u Saudijskoj Arabiji, koja okuplja kraljeve i vlade islamskih zemalja, je ustanovljena Muslimanska nacija u modernom
smislu kao nacija Muslimana čitavog svijeta. (Četvrti član).
„Konferencija kraljeva i šefova država ili vlada je najviši
organ organizacije. Ona se sastaje kada interes muslimanske
nacije to zahtijeva“.
(Miroljub Jeftić: Pravni sistem Organizacije islamske kon­
ferencije, Marksističke teme, Niš,3/4, 1986. godine, fusnota br.
4 u referatu Dr Slavenka Terzića, sa Naučnog skupa: Islam,
Balkan i Velike sile, u organizaciji Istorijskog instituta SANU,
časopis Nastava istorije, Savez istoričara Jugoslavije, br. 5/1997.,
str. 94).
Prof. Miroljub Jevtić isto tako ističe, „da je kralj Fejsal, in­
spirator i finansijer najjače islamske institucije „Svjetska islam­
ska liga“, na osnivačkom skupu rekao: „Draga braćo, danas mi
vidimo da muslimanska nacija pati od nejedinstva“. (The World
Leagure, Journal, oktobar, 1987. str. 1-2).
Povelja je napisana na arapskom jeziku, tako da se član
IV kojom se uspostavlja muslimanska nacija u modernom smi­­
slu riječi može prevoditi kao islamska i kao muslimanska naci­
ja, koja islam ima za osnovu. Međutim, prof. Jeftić kaže da sve
češća upotreba tremina muslimanska nacija od strane državnika
i naučnih radnika ukazuje na opredjeljenje da se islamska religija
ne poistovjećuje sa Muslimanima i muslimanskom nacijom, jer
je istorijski evolutivni proces doveo do narodnosnog oformljenja
Muslimana u mnogim evropskim i drugim državama u svijetu.
39
Ozvaničenju muslimanske nacije u modernom smislu
kao nacije Muslimana čitavog svijeta prethodila su saznanja
naučnih radnika i intelektualaca islamskih zemalja da su sazre­
li uslovi napuštanja prakse poistovjećivanja islama i islamskih
vjernika sa odrednicom Musliman, jer je kroz dugi period došlo
do prerastanja niza vjerskih odlika u narodnosne, nacionalne,
kakav je bio slučaj i kod nastanka drugih naroda i nacija. Tako
je odrednica Musliman poprimila savremeno obilježje koje ima
sve odlike nacionalne odrednice.
Prema tome, imamo na djelu evolutivni proces razdvaja­­nja
religijskog od nacionalnog. Pri tome se mora uvažavati istorijs­
ko saznanje da je muslimanska nacija jedinstvena pojava u ev­
ropskoj istoriji da jedan narod nastane u svom punom etničkom
i nacionalnom biću na osnovu tzv. religijske inicijacije. U toku
dugotrajnog evolutivnog procesa narodnosnog oformljenja
dola­zilo je do prerastanja tradicije, običaja, kulture i drugih oso­
benosti iz vjerskih u kulturne i iz kulturnih u narodnosne oso­
benosti kojima se konstituiše nacionalni identitet Muslimana.
Znači, poistovjećivanje islamista, vjernika islama koji se
nazivaju muslimi u arapskim zemljama sa nacionalnom odred­
nicom Musliman ne odražava sadašnju stvarnost u mnogim
državama, pa time ni Crnoj Gori i drugim državama Balkana.
Imamo Muslimane kao nacionalnost, islamske vjeroispoivijesti
(religije, vjere).
Prilikom opredijeljenosti Organizacije islamskih zemalja
za uspostavljanje muslimanske nacije u modernom smislu kao
nacije Muslimana čitavog svijeta, pored rečenog, imala su se u
vidu i zbivanja u mnogim zemljama uzrokovana radikalnim is­
lamistima, militantnim i ekstremnim organizacijama i teroristi­
ma što stvara nepovoljan imidž vjernika islama koji se nazivaju
muslimi, odnosno muslimani, u mnogim evropskim i drugim
državama. Zato se ukazala potreba da se sa takvim islamis­
tima ne poistovjećuju Muslimani kao nacionalnost, koji su u
mnogim državama slovenskog porijekla i evropski narod koji
stremi istim idealima kojima streme i pripadnici drugih naroda
i nacija Evrope.
40
Kada se govori o uspostavljanju muslimanske nacije u
modernom smislu kao nacije Muslimana čitavog svijeta, po­
trebno je ocijeniti njeno mjesto u savremenoj naciji u Evropi i
dru­gim razvijenim i demokratskim državama u kojima preovladava
stanovništvo drugih, a ne islamske religije.
Prije obrade savremene nacije potrebno je objasniti odred­
nicu narod. Odrednica narod se upotrebljava u više značenja,
s tim što je u antropološko-sociološkom značenju narod dru­
štvena grupa koja se istorijski javlja iz krvno-srodničkih veza
novim teritorijalnim povezivanjem.
O naciji postoje razne teorije - građanska, nemarksistička,
marksistička i u novije vrijeme se pojavljuju naučni radnici koji
zagovaraju građansku naciju.
Prva ideja nacije javlja se u Italiji s razvijenim gradovi­
ma u XIII vijeku. Na širem evropskom području ovaj termin
se sve češće susreće u XV vijeku. U njegovom savremenom
značenju gospođa De Stal prvi put ga je upotrijebila tek 1810.
godine. Sam termin „Nacija“, ušao je 1893. godine u fran­
cuski Akademski rječnik. Znači, tek kada su ideje o naciji i
nacionalnooslobodilačkim pokretimaa bile vladajuće u naučnofilozofskoj i političko-socijalnoj literaturi. Zato se XIX vijek i na­
ziva „vijekom nacionalnosti“.
U Maloj političkoj enciklopediji, u izdanju Savremene ad­
ministracije, Beograd, 1966. godine, pojam nacije se definiše:
„Nacija je specifična društvena zajednica nastala na osn­
ovu društvene podjele rada epohe kapitalizma, na povezanoj
teritoriji i u okviru zajedničkog jezika i bliske etničke i kulturne
srodnosti uopšte“. (E. Kardelj: „Razvoj slovenačkog nacional­
nog pitanja“).
Naučna analiza istorijske geneze nacije pokazuje da je
upra­vo pojava i egzistencija tzv. „jedinstvenog unutrašnjeg
tržišta“ bila od odlučujućeg značaja za formiranje nacije, tj. čim
se u krilu feudalizma počinju razvijati elementi kapitalizma,
naročito u vezi s razvitkom trgovine i novčanog prometa, jer
tako počinje povezivanje naroda i razbijanje uskih lokalnih
ekonomskih i političkih horizonata.
41
Lenjin je postavio tezu „O pravu nacija na samopredjeljen­
je“, što znači i otcjepljenje. Zato posebno mjesto o naciji pripada
socijalizmu i njenom postojanju u socijalističkim državama i
društvenim okvirima.
Uvažavanje i poštovanje nacija i nacionalnog identiteta
ljudi ima univerzalni karakter i međunrodnu zaštitu kao jedno
od neprikosovenih ljudskih prava i sloboda. Međunarodna i
evropska dokumenta kao i nacionalni ustavi zabranjuju nasilnu
asimilaciju, ali postoje i drugi oblici asimilacije – tiha, prinud­
na, nametnuta, nelegalna, uslovljena... Sve oblike i mogućnosti
asimilacije zabranjuje Okvirna evropska konvencija o zaštiti
nacionalnih manjina.
Muslimanska nacija na prostorima Balkana, na kome eg­
zistiraju države bivše SFRJ, ozvaničena je počev od Danilovog
zakonika 1855. godine u Crnoj Gori. Tim zakonikom Muslimani
kao “inovjernici” dobijaju i status “inoplemenika”, prelazne
faze ka narodnosnom identitetu.
U Bosni i Hercegovini 1900. godine umni ljudi i intelek­
tualci odlučili su da se pripadnici islamske religije nacionalno
identifikuju kao Muslimani. U kraljevini Srba Hrvata i Slove­
naca, na osnovu Senžermenskog ugovora o miru iz 1919. go­
dine i Ugovora o zaštiti nacionalnih manjina 1920. godine,
Deklaracijom je priznat prelazak vjerske muslimanske manjine
u etno-nacionalnu identitet.
Taj proces traje kontinuirano sve do današnjih dana, jer
procesi nacionalne i kulturne identifikacije na Balkanu još traju
i nije izvjesno do kada će trajati.
U Crnoj Gori su za nacionalni identitet autohtonih Mus­
limana od posebnog značaja ustavi iz 1974. godine i 2007. go­
dine.
Međutim, i pored ustavne norme i međunarodnih pravnih
normi o zabrani asimilacije i diskriminacije, činjenica je da su
autohtoni Muslimani Crne Gore i na početku 21. vijeka izloženi,
kao nikada do sada, negiranju kulturnog i nacionalnog iden­
titeta i neosnovanog im nametanja novonastale političke i asi­
milatorske tvorevine - bošnjačkog identiteta.
42
Velikobošnjačka nacionalistička i asimiltorska prljava i
lažna propaganda je nanijela trajne negativne posljedice po
kulturni i nacionalni identitet autohtonih Muslimana Crne
Gore. Broj Muslimana u Crnoj Gori, počev od 1993., odnos­
no popisa stanovništva iz 2003. i 2011. godine, sveden je na
nešto preko 20 hiljada sa oko 90 hiljada, koliko ih je bilo na po­
pisu stanovništva 1991. godine. Na tom popisu, niti ijednom
drugom prije stvaranja SFRJ i popisima počev od 1948. godine,
u nacionalnoj strukturi stanovništva nije bilo Bošnjaka.
Muslimanska nacija u državama bivšim republikama
SFRJ, odnosno novonastalim državama Balkana, koje streme
ka ulasku u Evropsku uniju, je izložena negiranju i nametanju
asimilacije, s krajnjim ciljem etno-genocida.
Očekuje se da državni organi i rukovodstva političkih par­
tija u Crnoj Gori, u kojima su Muslimani politički organizovani,
preduzmu adekvatne mjere na zaštiti kulturnog identiteta, kul­
turne baštine i nacionalnog identiteta autohtonih Muslimana,
jer u protivnom prijeti im opasnost od etno-genocida, što bi po
ovaj narod bilo tragično, a za državu Crnu Goru presedan u
Evropi 21. vijeka.
Pored citirane, konsultovana je i korišćena
L i t e r a t u r a:
1. Istorija osmanskog carstva. Priredio: Rober Montan, u
izdanju Klio, Beograd, 2002. godine
2. Temelji islama. Autor: Muhamed Ibn Džemil, u izdanju
Hum. fond, Prizeren, 2000. godine
3. Čovjek u Kuranu. U izdanju Kulturnog centra Islamske
Republike Iran, Beograd, 1998. godine
4. Temelji islama i imana, Prizren, 2000. godine
5. Satanski stihovi. Autor: Salman Ruždi, Prosvjeta, Beo­
grad, 1991. godine
43
6. Opća enciklopedija, u izdanju Jugoslovenskog leksiko­
grafskog zavoda, Zagreb, 1979. godine
7. Mala politička enciklopedija, Savremena administracija,
Beograd, 1966. godine
8. O porijeklu Muslimana u Crnoj Gori. Autor: Jovan
Bojović. U izdanju: Mostovi XXVI, 1997. godine
9. Muslimani Crne Gore. Autor: Dr Ejup Mušović, Muzej
“Ras”, Novi Pazar, 1997. godine
10. Muslimani bjelopoljskog kraja. Autor: Jovo Medojević. U
izdanju časopisa Almanah, Podgorica, 2003. godine
11. Plav i Gusinje u prošlosti. Autor: Mustafa Memić. U iz­
danju Univerziteta “V. Vlahović”, Podgorica, 1989. go­
dine
12. Program nacionalne afirmacije Muslimana u Crnoj Gori.
Autor: Dr Avdul Kurpejović. U izdanju Matice musli­
manske Crne Gore, Podgorica, 1998. godine
13. Muslimani Crne Gore, Značajna istorijska i druga saznan­
ja. Autor: Dr Avdul Kurpejović. U izdanju Matice musli­
manske Crne Gore, Podgorica, 2008. godine
14. Ustavi Crne Gore iz 1974. i 2007. godine
15. Zakon o zaštiti kulturnih dobara. Skupština Crne Gore,
2010. godine
16. Zakon o zabrani diskriminacije. Skupština Crne Gore,
2010. godine
17. Zakon o manjinskim pravima i slobodama, Odluka o
osnivanju Centra za očuvanje i razvoj kulture manjina i
Odluka o osnivanju Fonda za zaštitu i ostvarivanje man­
jinskih prava
18. Osnovna dokumenta o ljudskim pravima Ujedinjenih
nacija.
19. Dokumenta o ljudskim pravima Evropske unije
20. Izdanja Matice muslimanske Crne Gore.
44
Piše: Prof . Bajram ŠABANOVIĆ
Autohtonost Muslimana i suživot sa
ostalim narodima u Crnoj Gori
Zajedničke etnološke osobenosti autohto­nih Mu­
slimana Crne Gore su: humanost, merha­met, (sa­
osjećanje), tolerantnost, poštovanje i uvažavanje
drugih, spremnost na suživot sa pripadnicima
dru­­gih vjera i nacija. Muslimanski intelektualci u
Crnoj Gori snose istorijsku odgovornost za sudbinu i položaj svog naroda. Treba prevazići zaista
teška iskušenja i razvijati bliskost, saradnju, toleranciju, suživot i zajedništvo sa hrišćanskim narodima u cilju srećnije budućnosti, jer smo istih korijena. Treba imati nadu da budućnost postoji, da
ljubav i dobro pobijedi zlo približavajući čovjeka
čovjeku, pa je onda suživot moguć
M
uslimani Crne Gore izvode svoje porijeklo od domi­
cilnog naroda što znači da su preci Muslimana etnoistorijski narod nastao od Slovena i asimilovanih starosjedilaca
Ilira, Vlaha…te su njihovi korijeni isti sa korijenima Crnogora­
ca. Vrlo mali broj je od Turaka. Poznati istoričar Ejub Mušović
je tvrdio da su za vrijeme Osmanskog carstva u Baru, Herceg
Novom i Podgorici živjeli neki koji su bili privilegovani (nisu
45
plaćali porez), a zvali su se Muslimi. Pojedini istoričari tvrde
da su Turci zatekli jedan broj islamiziranog stanovništva u Pod­
gorici. Pavle Radusinović navodi i prezimena takvih porodica.
No najveći broj je islamiziran vodeći porijeklo znači od
Slovena, Vlaha, Ilira…Neću ulaziti u razloge i okolnosti prelas­
ka u islam, neka bude to stvar prošlosti.
Pokušaću dokazati da su Muslimani koji su od Slovena,
njih oko 10% (po tvrdnji književnika Milike Pavlovića), a ranije
su istraživači navodili veći procenat, promijenivši vjeru očuvali
jezik. U narodnom govoru starijih generacija kod Muslimana
Bijelog Polja i okoline pored turcizama: akšam-mrak(veče),
sabah-zora (svitanje), džam-staklo, pendžer-prozor itd. za­
držali su se izrazi još iz staroslovenskog jezika. Na primjer,
savremeni glagol htjeti u staroslovenskom je bio XOT - (čita se
hoten). U govoru moga oca i njegovih savremenika čujalo se
npr. Oni hotu da idu…(znači izgovaralo se: hotu, netu umjesto
hoće, neće). Mi, školci, smo se tada smijali govoru naših star­
ih, ali kasnije proučavajući staroslovenski jezik došao sam do
zaključka da su se grčevito trudili da očuvaju jezik svojih pre­
daka , a vjeru promjenili.
Od 17. vijeka pa na dalje glas „h” se nije izgovarao kod
pravoslavnih, a Muslimani su ga očuvali, što je primijetio Vuk
Karadžić. Drago Ćupić u ,,Bjelopoljskim novinama “ piše o gla­
su h kod muslimanskog stanovništva. Iz svega ovoga se može
zaključiti da jedan dio Muslimana vodi porijeklo od velike lep­
eze slovenskih naroda.
Takođe se može izvesti tvrdnja da jedan dio Muslimana
vodi porijeklo od Vlaha uzevši u obzir toponimiju. Na prim­
jer, nedaleko od Bijelog Polja između Rasova i Bistrice postoje
nazivi sela : Gornji Vlah, Donji Vlah. Narod je govorio za jedno
zapušteno groblje da je vlaško groblje.
Naravno da je tačno da jedan dio Muslimana potiče od Ili­
ra (Albanaca). Kod Bijelog Polja u selu Goduši žive Mučići, ima
ih i u Podgorici, a potiču od Albanca Mučaja. Zna se da su Mus­
limani Pepići iz Tuzi od Albanaca Ivezaja. Begovići, Muslimani
iz Rasova, i Jaćimovići (pravoslavni) iz Kostenice kod Bijelog
46
Polja su bili istog korijena, pa i jedni i drugi znaju za to. Kalači
iz Rožaja znaju da su od Milačića i tako dalje, da ne nabrajam.
Treba uzeti u obzir činjenicu da je veliki broj istih prezi­
mena u Crnoj Gori i kod pravoslavnih i kod muslimana. Na
primjer, Bajram Šabanović, Zoran Šabanović, direktor vodo­
voda u Herceg Novom , isto prezime, isti jezik, samo razlika
u imenu. A što je ime? Ruža bi i dalje mirisala i da se drugačije
zove. Miomir Dašić u ,, Sjaj zajedničke prošlosti “ objavio je u
“Mostovima” 1996. osvrt na kulturu Polimlja, gdje se osvrće i
na Muslimane koji su zadržali jezik, prezime i običaje.
Znači bilo je teških iskušenja , ali ipak odnosi su bili
snošljivi, postojalo je i zajedništvo. Ako se uzmu u obzir vjerski
praznici: Božić, Petrovdan, Ilindan… i Muslimani su se držali
običaja da ne rade u toku tih praznika. Govorili bi stari da se ne
pomjeri sjekira i drugi alat. Spremila bi se bolja, izuzetna hrana
itd. Uoči Petrovdana i muslimanska i pravoslavna djeca i om­
ladina je zajednički palila lile (trešnjeva kora u procijepu). Za
Ilindan su zajednički okupljeni na Lađevce igrali Užičko kolo,
Čačak, Moravac… Naziv Lađevac (između Bihora i Pešteri )
potiče od imena slavenske boginje ljepote Lade.
Zajedničke etnološke osobenosti autohtonih Muslimana
Crne Gore su: humanost, merhamet,(saosjećanje), tolerantnost,
poštovanje i uvažavanje drugih, spremnost na suživot sa pri­
padnicima drugih vjera i nacija.
U “Kuranu” , poglavlje Trpeza 82. stoje naznake potrebe
o suživotu: “Ti ćeš sigurno naći da su vjernicima (Muslimani­
ma) najljući neprijatelji Jevreji i mnogobošci i svakako ćeš naći
da su vjernicima najbliži prijatelji oni koji govore : „Mi smo
hrišćani ” zato što među njima ima sveštenika i monaha i što se
oni ne ohole ”.
Kuran je osnovni kodeks islama koji reguliše mnoge oblas­
ti ljudskog života. Ratko Deletić u „Korjeni istog stabla” kaže:
„Junaci u romanu Isa Kalača „Izgnanik ” najbolja su slika naše
pravoslavne i muslimanske tragedije ”.
U romanu „ Derviš i smrt ”, za koji je Meša Selimović do­­
bio Njegoševu nagradu, lik Hasan izriče sud o položaju i sudbi­
47
ni Muslimana: „ Htjeli smo se sačuvati, a tako smo se izgubili
da ne znamo ko smo… Ni sa kim istorija nije napravila takvu
šalu kao sa nama. Mi smo kao rukavac koji se odvojio od matice
rijeke koji nije velik da postane jezero, a ni mali da bi ga zemlja
upila. Primaju nas pod zastavom kad smo potrebni, a odbacuju
kad smo nepotrebni….”
Važno je napomenuti da je većina muslimanskih pjesnika i
književnika u svojim djelima za suživot , toleranciju i zajedništvo
sa hrišćanskim narodom.
Ćamil Sijarić u pjesmi „Bratstvo ” dovoljno govori kakvi
treba da budu odnosi među ljudima i u najtežim situacijama.
Navodim samo nekoliko stihova:
„ Danas nas stara rana ne boli
Mi hoćemo da smo svoji.
A kad opet neko između nas stane
I prljavu ruku pruži nam ka djeci
Brate , za ruku! Otseci! Otseci! ”
Navodim i dio malo poznate pjesme “Odjek iz Skadra”
Derviša Ledinića, objavljenu u ,,Cetinjskom vjesniku” za vri­
jeme balkanskih ratova:
„Mi smo braća listom Crnogorci
To lijepo svaki od nas znade
Da smo iste krvi i porijekla
Te zato smo krvavi junaci
Kao naša braća Crnogorci.
Muslimani ako smo po vjeri
Naša vjera to ništa ne kvari
Da smo vjerni svojoj miloj braći ”.
Sait Agović , pjesnik iz Vrbice-Petnica kod Berana, u zbirci
pjesama u narodnom duhu “Trag u zemanu”, u jednoj pjesmi
govori o dvijema učenicama iz istog sela (Mari i Esmi), jedna je
48
pravoslavne vjere, a druga islamske, koje su se družile i izuzet­
no voljele:
„Drugarstvo im dobro liči
Sa njima se škola diči.
Gdje je svirka, gdje je pjesma
Tu je Mara – tu je Esma.
Zagrljene kao sestre
Pomiluj ih blagi vjetre.
I kako su pune sreće
Razdvajat se one neće.
Dva su tjela - duša jedna
Zajedničke sreće žedna.
Što se vole i bez mjere
Ne smetaju dvije vjere…”
Zar nije predivna i pjesma u duetu Dragane Mirković i
Hanke Paldum “Kad nas vide zagrljene”.
Navešću i neke stihove iz moje pjesme “Crna Gora - brat­
ska kolijevka” :
„Obratimo pažnju na stihove ove
zaboravimo zlu prošlost-budućnost nas zove
neka ljudskost, humanizam bude,
zajedništvo da okuplja ljude,
Isti korijeni nas će uvjek spajat
a vjere nas ne smiju razdvajat.
Ljubav, bliskost vječito da bude,
čežnja k sreći ista za sve ljude
pa će ljepše sijat sunce sreće
da nam bude to blago najveće :
da se složno živi dovijeka
Crna Gora nam je bratska kolijevka”.
Bilo je takođe i pravoslavnih pjesnika koji su toplo i bratski
pisali o suživotu sa Muslimanima. Zmaj u pjesmi „ Alija ” kaže:
49
„Alija , Alija ti u zurnu sviraš
A svirkom i pesmom u srce me diraš.
Pusti sada zurnu da eglenišemo
Nećemo o Hristu, niti o Kuranu
Sve što nas deli bacimo na stranu.
Što su nekad jadi ištetili teško
Sve će nam prebolet srce nam viteško…..”
Zatim, malo poznata pjesma „Zaboravimo” Alekse Ša­
ntića, navodim samo jednu strofu:
„Što da nas vjere na zlu mržnju gone
Kad naša srca jednom vatrom biju
Kad majke naše pokraj čeda bdiju
Zar jednu pjesmu ne pjevaju one …”
Baš tako, zašto da nas vjere razdvajaju, nijedna vjera nije
da se proliva krv. Svak potiče od nekog. Sloveni su bili do 9.
vijeka pagani i bez pisma što se može tvrditi i po ,,Panonskim
legendama” . Kasnije primaju hrišćanstvo i pismenost , a još
kasnije zbog raznih okolnosti neki primaju islam.
Poznata Šantićeva pjesma „Ostajte ovdje” posvećena je
Mu­slimanima, koji su iseljavali za Tursku sa željom da ih brats­
ki zadrži.
Risto Ratković u „ Nevidbogu ” je bio protiv osvete nad
Muslimanima poslije balkanskih ratova i povlačenja Turaka.
Poznata je pjesma ,,Turčinu” Knjaza Nikole o poštovanju
junaštva, pa i ako ponovo dođe do borbe : ,,Mi ćemo se iza
toga opet štovati ka junaci “.
Muslimanski intelektualci u Crnoj Gori snose istorijsku
odgovornost za sudbinu i položaj svog naroda. Treba prevazići
zaista teška iskušenja i razvijati bliskost, saradnju, toleranci­
ju, suživot i zajedništvo sa hrišćanskim narodima u cilju sre­
ćnije budućnosti, jer smo istih korijena. Treba imati nadu da
budućnost postoji, da ljubav i dobro pobijedi zlo približavajući
čovjeka čovjeku, pa je onda suživot moguć.
50
Piše: Dr Slobodan Jerkov
NARODNO PJEVANJE UZ SVIRKU MUSLIMANA U
CRNOJ GORI
Narodno sviranje Muslimana u Crnoj Gori ispoljava se kroz praksu manjeg broja akustički različitih
narodnih muzičkih instrumenata. Neki od njih,
kao što su, na primjer, duvački instrumenti - svirala i kaval, koje vezujemo za prvobitni stočarski
način privređivanja (čobanovanje), skoro su sasvim nestali iz narodne muzičke prakse
V
iševjekovni mnogostruki kulturni uticaj istoka ostavio
je traga kako na seosku, tako i na gradsku sredinu, s
tim što su se međusobno razlikovali kako po intenzitetu, tako i
po kvalitetu. S obzirom na ulogu administrativnog i kulturnog
centra, grad je imao veću koncentraciju Osmanlija (vojska, lo­
kalna uprava, škola, trgovina), što je rezultiralo izrazitom ori­
jentalnom obojenošću njihove kulture. S druge strane, iako pod
islamskim uticajem, selo se, ipak, nije mnogo promijenilo i u
skladu sa porijeklom svojih žitelja dosta je ostalo vjerno tradicji.
Uz ovu karakteristiku kao svojevrstan otpor uticaju osvajača i
životni stil crnogorskih Muslimana poprimio je specifičnu crtu.
Međusobni odnos crnogorskih gradova (varošica) s jedne, i
sela s druge strane, nije nimalo jednostavan i daleko je složeniji
i raznovrsniji nego što to u prvom trenutku izgleda, a najviše
51
za­to što je u njemu sadržan odnos dvije različite kulture. Kako
je predmet ovog rada narodna muzika, pomenuti odnos grada
i sela biće posmatran kroz muzičku prizmu i to kroz svirku i
pjevanje uz pratnju narodnih instrumenata, kako starijih, tako i
novijih, koje je prisutno u obije muzičke prakse.
Narodno sviranje Muslimana u Crnoj Gori ispoljava se
kroz praksu manjeg broja akustički različitih narodnih muzičkih
instrumenata. Neki od njih, kao što su, na primjer, duvački in­
strumenti - svirala i kaval, koje vezujemo za prvobitni stočarski
način privređivanja (čobanovanje), skoro su sasvim nestali iz
narodne muzičke prakse. Harmonika, uglavnom "dugmetara",
je već više od pedeset godina jedan od najpopularnijih instru­
menata, naročito u mjestima gdje većinu stanovništva čine
Muslimani, a to je uglavnom na sjeveru Crne Gore. Ranije se
harmonika koristila kao solistički instrument, a danas je često
u sastavu sa nekoliko drugih instrumenata: gitarom, kontraba­
som, bubnjevima... Šargija (tambura) i saz pretežno se srijeću
na sjeveru, istoku i krajnjem jugu Crne Gore.
Svirala i kaval su stari čobanski instrumenti i koristili su
se isključivo kao solistički. Na njima se izvodila slobodnije
koncipirana svirka i više srodnih oblika, čiji je jedini cilj bio da
čobaninu prekrati vrijeme provedeno uz stoku. Osnovne kon­
struktivne karakteristike ovog muziciranja su da se ono zasni­
va na ponavljanju manjih talasastih melodijskih cjelina, koje se
pritom često variraju, pa čak i raspadaju na još manje dijelove.
Što se tiče tonskog sistema svirala i kavala može se zaključiti
da on pretežno odgovara dijatonskoj - durskoj ljestvici. Zanim­
ljivo je da se skoro nikada ne koriste ljestvični tonovi, već samo
nekoliko njih koji su najčešće u okviru pentahorda. Instrumen­
talne melodije se izvode u osnovnom ili drugom "preduvanom"
registru. Veliki broj instrumentalnih melodija zasnovan je na
pjesmi, pa se otuda uz svirku do danas sačuvala i pjesma koju
karakteriše fragmentarnost i izvjesna misaona nedorečenost.
52
Svirale i kaval
Šargija (tambura) je kordofoni narodni muzički instrument,
koji je u ove krajeve najvjerovatnije stigao dolaskom Osmanlija
i uglavnom je rasprostranjen u sjevernom dijelu, a nalazimo je
u manjem broju i u ostalim naseljima (kod pojedinih porodica)
Crne Gore. Ovaj tip se koristi u seoskoj tradiciji, a odlikuje ga
specifičan korpus - otesan "na brid".
Šargija ima više vrsta, sa četiri do dvanaest žica i štimuju
se na tri tonske visine sa većim brojem pomičnih perdeta (pra­
gova na vratu), u odnosu: C je u sredini, F sa gornje strane, dok
su donje dvije žice naštimovane na visinu G, s tim što se na
posljednjem tonu štimuju dvije žice na kojima se izvodi melo­
dija, dok ostale imaju prateću (bordunsku) ulogu, uglavnom u
sazvučju čiste kvarte (kako su i naštimovane), ili kvinte i sek­
ste u slučaju da dođe do "skraćivanja" gornje F žice. Svirka na
šargiji ostvaruje se uz pomoć "terzijana" ili "trzalice" (plektro­
na) uz čestu upotrebu tremola, što je i razumljivo, s obizorm
na kratko trajanje tona dobijenog jednostrukim okidanjem žice.
Najjednostavniji način sviranja na ovom instrumentu sas­
toji se od melodijske linije, dobijene "skraćivanjem" najviše žice,
i pratnje - ostvarene okidanjem dviju "neskraćenih" (praznih)
53
žica. Iako se kod etnomuzikologa koji su se ranije bavili pro­
učavanjem svirke na šargiji o tome najčešće govori kao jedinst­
vu melodije i pratnje koju čine dva ritmizirana borduna, ovdje
je ovo muziciranje donekle razvijenije. Nerijetka je pojava da
se uz G žicu, tokom svirke, skraćuje i F žica. Takva melodija,
dobijena na toj žici, zato što je stvara palac (koji je najmanje
pokretan od svih prstiju, a uz to još i za sviranje u veoma nepo­
godnom položaju, jer obuhvata vrat instrumenta) jednostavna
je, jer je sastavljena od 2-3 tona; F-G-A, odnosno F-G-AS i uvi­
jek je podređena vodećoj. Na taj način dobija se izvjestan broj
novih sazvučnih takozvanih "harmonskih struktura".
Zanimljivo je da povremeno dolazi i do neke vrste
sazvučnog pojednostavljenja sazvučne strukture prilikom čega
dolazi do svođenja troglasa na dvoglas. Još jedan, mada ne tako
čest način "obogaćenja" zvuka šargije, predstavlja i izvijena, može
se nazvati "tonska dioba", koja nastaje zajedničkim zvučanjem
dvije isto štimovane žice, od kojih je jedan skraćena, a druga
nije. Tada dolazi i do obrazovanja svojevrsne četvoroglasne
sazvučne strukture. Čest prateći, a takođe i zvučno obogaćujući
element svirke na šargiji, je i udar prstom (ruke koja okida žice)
po rezonatorskoj kutiji (tijelu instrumenta), najčešće tako da
daje ravnomjerni ritmički puls u četvrtinama stvarajući utisak
pratnje nekog ritmičkog instrumenta.
Tonska struktura melodije zavisi od rasporeda perdeta
(pragova) na samom instrumentu. Ona odgovara ne baš sas­
vim temperovanoj, durskoj ili molskoj ljestvici, od čega se u
muzičkoj praksi najčešće koristi samo jedan isječak tetrahordal­
nog, rjeđe pentahordalnog sklopa.
Na šargiji se ponekad prate narodne igre, ali se češće uz
taj instrument pjeva. U skladu sa relativno kratkim trajanjem
pojedinačnih (terzijanom okinutih) tonova, melodija je ritmički
veoma usitnjena, a takođe i sa čestom upotrebom tremola. Za­
nimljivo je da kod ove svirke nema uobičajenih instrumental­
nih ukrasa ispoljenih u vidu kratkog predudara, postudara,
kao i dvostrukog predudara. Pored tipičnog stakato izvođenja,
54
interesantno je da se u svirci šargije povremeno mogu javiti i
legato odsvirani tonovi, a dobijaju se kao posljedica opuštanja
prethodno skraćene žice. Što se tiče jačine, svirka na šagriji je
veoma jednolična i skoro uvijek ostvarena u forte dinamici.
Šargija
I saz pripada grupi kordofonih instrumenata i srodan je
šargiji, ali za njega bi se moglo reći da predstavlja njenu nešto
razvijeniju varijantu. Ovaj instrument je dubokog i zaobljenog
korpusa, ukrašen raznim ukrasima i intarzijom, ostvarenom
uz pomoć komadića drveta, a često i sedefa. Osim što je veći
od šargije, saz od nje ima i više žica - od osam do dvanaest.
Bez obzira na brojnost, takođe se štimuju u "tri glasa" (C-F-G),
odnosno na tri različite tonske visine (po nekoliko žica na jed­
nu visinu) kao i kod šargije. Zanimljivo je da broj žica varira u
odnosu na visinu tona na koji su naštimovane. Tako ih je najviše
naštimovano na ton G, najvjerovatnije zato što je u pitanju žica
na kojoj se izvodi melodija, a nešto manje na ton F i najmanje
na ton C. U principu svirači na sazu najviše sjedinjenih žica
štimuju na najviši ton (na kome se svira melodija), a što se ide
ka nižim tonovima, to je sve manje žica.
Kao pravi predstavnik varoškog instrumenta, još od tur­
skog vremena, saz je uglavnom vezan za vladajuću klasu, pa
ga iz tog razloga i danas pojedini nazivaju "begovskim instru­
mentom".
Pod uticajem jake klasne pripadnosti od šargije se odvaja i
po nekim svojim muzičkim osobinama. Svirka na sazu u suštini
je jednaka svirci na šargiji; homofona je sa melodijom koja se
izvodi na najvišoj žici, dok se pratnja izvodi na ostalim. Iako
55
je sličnost sa šargijom nesumnjiva, sazlijsku svirku karakteriše
veća opuštenost. Njena muzička faktura daleko je razuđenija
tako da se kreće od jednoglasa, koji se izvodi uz učešće svih
žica, preko uobičajenog troglasa (sa kvartnim sazvukom u
pratnji) sve do četvoroglasa. Da je sličan šargiji može se čuti i
po osobenostima izvođenja; uoptreba palca u sviranju iz čega
proističe i donekle razvijenija linija drugog glasa, "tonska di­
oba", a s njom i pojava četvoroglasa, kao i udar prstom po re­
zonatorskoj ploči.
Muzička struktura sviranja na sazu je, na neki način, "pro­
zračnija" od sviranja na šargiji. Tu je česta i pojava jednoglasa,
a s tim i povećana razuđenost melodijske linije koja u svom
nastupu zahvata čak i ton F sa istoimene prazne žice, a sve to
kombinovano raznim ukrasima u vidu tremola i trilera. Još
nešto, što sviranje na sazu odvaja od onog na šargiji, je veo­
ma izraženo agogičko i dinamičko nijansiranje (od piana do
forte) najčešće ispoljeno u vidu brzih krešenda i dekrešenda,
a takođe izraženo veoma čestim, ponekad i prenaglašenim ak­
centima (sf).
Specifično nijansiranje u svirci saza ispoljava se i na pla­
nu tempa, koji često nije ustaljen, već biva usporen - glavnom
koronom na nekom od dužih tonova ili na pauzi, a takođe i
ubrzan. Svirka na sazu sadrži i pojavu ukrasnih tonova kao
što su: kratak preudar, triler, partriler i dr., dok toga u svir­
ci na šargiji nema. Kao vid svojevrsnog zvučnog obogaćenja
u svirci na sazu, muzičar često zna da tokom svirke srednjim
prstom ruke u kojoj drži terzijan udari po rezonatorskoj ku­
tiji stvarajući tako utisak pojave nekog pratećeg ritmičkog
instrumenta. Upotreba ovog dodatnog izražajnog sredstva
takođe nije jednaka kod oba instrumenta, tako da je kod šargije
obavezna jer ima ulogu da podcrta igrački ritam, dok je kod
saza rezultat želje za što "muzikalnijom" svirkom, pa je otuda
rjeđa kod svirke na sazu.
56
Saz
Kao rezultat okruženja u kome se nalaze, šargija i saz se
različito koriste, a samim tim i njihov repetoar je veoma različit.
Prije svega, treba reći da se uz tamburu pjeva isto, kako u selu,
tako i u gradu. Ovakav način muziciranja prvenstveno je vezan
za Muslimane, a manje za pravoslavne stanovnike koji žive u
istom selu, a koji takođe (iako rijetki) sviraju na pomenutom in­
stumentu. Suprotnosti između njih su uvijek bile daleko manje
na selu nego u gradu gdje je islam živio punim intezitetom, te
je tako seosko stanovništvo, bez obzira na svoju vjeru, nosilo (i
nosi) dosta sličnih osobina.
Kao tipičan seoski instrument šargija najčešće prati igru,
dok to saz nikada ne čini. Poštovan kao instrument uz koga
se odmarala i uživala muslimanska vlastela, saz je uvijek imao
poseban status. U tom smislu sazlije smatraju da isti svirač ne
može svirati na sazu i šargiji, jer i pored sličnog štima "nema
tog zvuka i ne svira se tako". Zbog toga, saz se nikada nije ko­
ristio u seoskoj praksi, niti su na njemu svirali seljaci. Ovakav
odnos prema sazu ostao je sve do današnjih dana, bez obzira
na to što na njemu danas najčešće sviraju ljudi sa sela. Kako
se ovdje želi uporediti muziciranje na šargiji i sazu, a kroz to i
muzičke tradicije sela i grada, to će biti učinjeno kroz prezen­
tiranje zajedničkog repertoara ovih instrumenata, a to je kroz
pjevanje uz instrumentalnu prartnju.
Uz šargiju postoji više oblika pjevanja, a najčešći je - pje­
vanje uz igru, odnosno kolo. Veoma rijetko se može čuti i to
uglavnom u Rožaju i okolini.
Osnovna karakteristika ovog pjevanja jeste da je ono jed­
nostavno i uglavnom se zasniva na tekstu šaljive sadržine. Ako
57
nijesu igračkog karaktera, pjesme su silabične, malog ambitu­
sa, ostvarenog u unisonu sa instrumentalnom pratnjom, živog
toka, tako da se uz njih može i igrati.
Što se tiče muzičke strukture ovog muziciranja dok se svi­
ra uvod i intermeca, šargija uglavnom donosi osnovnu melo­
diju, praćenu ritmiziranim bordunom ostalih žica. Kao prateći
instrument ona je više statična i akordski podržava osnovni ri­
tam, katkad melodijski udvajajući pjevačevu dionicu. Uz saz
se najčešće pjeva tradicionalna muslimanska varoška pjesma
- sevdalinka, dok je veoma rijetko solistički instrument.
Istini za volju, u Crnoj Gori se pjeva bosanska sevdalinka,
jer u ovoj geografskoj oblasti nikada se nije stvarala originalna
sevdalinka. Treba naglasiti da sevdalinke koje pjevaju Musli­
mani iz Crne Gore imaju u karakteru izvjesnu "grubost" koju
nemaju (i ne smiju imati) sevdalinke iz Sarajeva (gdje su i nas­
tale). Zapravo, mnogi u Crnoj Gori sve pjesme ljubavne lirike
muslimanskog kruga smatraju sevdalinkama. U tu kategoriju
ubrajaju se i one pjesme čiji su stihovi i napjevi vedri ili šaljivi, a
u suštini sevdalinka je pjesma dubokih osjećanja, koja je sjetna
ili tužna i izražava se odgovrajućim melopoetskim oblicima.
Pjevanje uz saz, kao što je već napomenuto, pripada
varoškoj tradiciji i uz njega se izvode pjesme velikog daha,
široke i melizmatične melodijske linije, u kojima se više nego u
bilo kom drugom obliku muziciranja zapažaju orijentalni uticaji.
Izvođenje tih pjesama sadrži u sebi jak elemenat improvizacije,
čiji oblik i intezitet najviše zavise od sposobnosti interpretatora
da na osnovu postojećeg modela stvori varijantu. Za to vrijeme
glas pjevača najčešće ima nazalnu boju što njegovom pjevan­
ju daje specifičan orijentalni prizvuk. Ova osobina izvođenja
primijećena je i kod drugih oblika muziciranja Muslimana u
Crnoj Gori, čak i kod pjesama koje pripadaju seoskoj tradiciji i
vjerovatno da predstavlja jednu od niza ispoljenih osobenosti
koje su seoski izvođači primili kao uticaj iz grada.
Nekada je sviranje na sazu i pjevanje uz (njegovu) prat­
nju najviše bilo vezano za profesionalne muzičare od kojih su
58
neki živjeli kod veleposjednika. U Crnoj Gori nema mnogo sa­
zlija, rijetke svirače možemo čuti u Ulcinju, a još je manje onih
kojima je to porodična tradicija. Međutim, ova činjenica ne
utiče bitno na strukturu sazlijske svirke koja je kod svih veoma
slična. Uz tu, bogato ornamentisanu melodiju saza, kao udvo­
jena a muzički jednostavnija, javlja se melodija glasa (pjevača).
Treba naglasiti i to da se u praksi ponekad dešava da uz saz ne
pjeva onaj koji na njemu svira, već drugi pjevač.
Sve navedeno odrazilo se i na pjevanje uz tamburu koje
je, posmatrajući selo, veoma koherentno bez obzira na to kome
narodu pripada, počev od vrste tambure uz koju se izvodi (u
pitanju je šargija), načina na koji se muzicira (silabično pjevanje
udvojeno svirkom instrumenta koja je po svojoj strukturi iz­
razito homofona), pa do samog repertoara koji se i kod jednih
i kod drugih ograničava na pjesme šaljivog sadržaja. S druge
strane, Muslimani iz grada muziciraju na srodnom, tehnički
ne mnogo naprednijem, ali po formi rafiniranijem instrumentu
 sazu. Pjesma uz taj instrument izvodi se na rubato način sa
veoma razvijenom melodijskom linijom koja često doseže i do
oktave, a obiluje intervalom prekomjerne sekunde koji ovom
pjevanju daje posebnu, orijentalnu boju.
Vokalna melodija je obogaćena najrazličitijim ukrasima i
melizmima. Riječi se kreću od onih ljubavnog sadržaja do onih
u kojima preovlađuje svojevrsno pesimističko raspoloženje.
U okviru melostrofe česta su ponavljanja nekih djelova tek­
sta, a nerijetko biva "obogaćen" i raznim otegnutim eksklam­
acijama (najčešće na početku i u sredini stiha). Za razliku od
seoskog pjevanja, koje je po mnogim svojim osobinama veo­
ma određeno, pjevanje pjesama nastalih u gradu veoma često
sadrži elemenat improvizacije čiji oblik i intezitet uglavnom
zavise od sposobnosti izvođača. Gradska, a mogla bi se naz­
vati i orijentalna muzika Muslimana tipična je po izraženoj
linearnosti s kojom je praktično u vezi niz osobina kao što su:
sforcando i diminuendo, portamento, glisando, a takođe i onih
usko vokalnih; vibrato, guturalni tonovi (grleni), nazalni tono­
59
vi (nosni) i dr. U izvođenju ove muzike nema prave polifonije,
a i ako se javi višeglasje ono je heterofono i najčešće je proizvod
slučajnosti.
Harmonika dugmetara
Svirku harmonike - dugmetare karakteriše veoma bogata
ornamentisana melodijska linija, praćena jednostavnom har­
monskom pratnjom, sačinjenom najčešće od tri osnovne har­
monske funkcije: T-S-D i jedne izvedene: DD. Ono što svirku na
harmonici čini zanimljivom je harmonski nesklad koji se javlja
između melodije i pratnje, a koji nastaje uglavnom zbog har­
monske statičnosti ove druge. To važi za amatere i početnike,
dok harmonski pokretniju i raznovrsniju pratnju čujemo kod
harmonikaša novijeg vremena, koji često sviraju pod uticajem
novokomponovane "narodne muzike". Kao tonalno i harmon­
ski veoma razvijen, ovaj instrument je u izvjesnoj mjeri oprečan
60
i sa osnovnim stilom muslimanskog narodnog stvaralaštva
koje je u osnovi najbliže crnogorskom vokalnom narodnom
stvaralaštvu. Kao što je napomenuto, ako se pjevala uz in­
strument, sevdalinku je najčešće pratio saz, pa se na taj način
postizao skladan odnos između glasa pjevača i tona instrumen­
ta, dok je zamjenom instrumenta, kad je sevdalinku počela da
prati harmonika, došlo do značajnih promjena, a najviše u stilu
izvođenja sevdalinke. To se ogledalo u punoći tona, uvođenju
zapadnoevropskog temperovanog sistema i nametanju novih
do tada neprimjenjivanih ritmičkih obrazaca, kao i odsustvu
izvjesne improvizacije koja se podrazumijeva u izvođenju
sevdalinke.
Pobornici tradicionalnog pjevanja ovih pjesama smatraju
da je harmonika izvršila negativan uticaj tako što harmonikaši
oštrim ritmom prate ravne pjesme u sporom tempu da bi u
razvučenosti pjevanja i ritmički odsječne pratnje bilo kontrasta.
Kada to ne bi bio manir nekako bi se takva pratnja prihvatila
kao "savremen izraz", ovako pratnju ovih sevdalinki treba učiti
od sazlija.
61
Literatura.
1. D. Golemović: Etnomuzikološki ogledi, Biblioteka XX vek,
Beograd 1997.
2. D. Golemović: Narodna muzika Podrinja, Drugari, Sara­
jevo 1987.
3. A. Gojković: Narodni muzički instrumenti, Vuk Karadžić,
Beograd 1989.
4. Z. Marjanović: Karakteristike muzičkog izvođenja svira­ča na
polusazu Mehe Huseinovića, Rad XXXV kongresa SUFJ,
Rožaje 1988.
62
Piše: Veselin Konjević
PREDANJE O PAVI - IZMEĐU ISTORIJE I LEGENDE
Predanje o nastanku imena Pavino Polje zaokupljalo je pažnju brojnih istoričara, hroničara i novinara, koji su, ponekad i naratorski nadahnuto,
saopštavali svoje verzije, sa željom i uvjerenjem
da interpretiraju neki istorijski događaj iz pro­
šlosti ovog kraja. Vremenom će se, a pogotovu u
posljednjih dvadesetak godina, dopisivanjem i
domišljanjem iskarikirati ova divna elegična priča,
jer je, izgleda, glavna preokupacija zapisivača bila
– kako unijeti „nešto novo“ u predanje, a ne kako
preispitati njegovu istorijsku osnovanost! Tako je i
nastalo dvadesetak verzija ovog predanja.
Na nekoliko stotina metara od centra Pavina Polja,
na putu prema Pljevljima, pedesetak metara s desne
strane, u pristranku, nalaze se dvije monumentalne
kamene ploče – jedna s uklesanim reljefnim krstom, a druga s polumjesecom. To su, po opštem
uvjerenju mještana, nadgrobne ploče Pave i njenog
muža Ahmet-paše. Po predanju, po toj Pavi čitav
kraj je nazvan – Pavino Polje.
63
P
riča o ljubavi Pave1 i njenog islamiziranog muža
Ahmet-paše je najpoznatije predanje/legenda s po­
dručja današnje Vraneške doline, koje se više od tri i po vijeka
čuva od zaborava. To predanje, kako se vjeruje, opisuje događaj
iz prošlosti Vraneša, koji se vezuje za đevojku (jedinicu) Pavu,
kćerku vraneškog kneza Nikole Milikića, koja se udala za is­
lamiziranog mještanina Ahmet-pašu Hasanbegovića, donoseći
mu u miraz posjede (polje).
Grobovi Pave i Ahmet paše
Pava je rodila tri sina – Muša, Hasana i Dauta, od kojih
su nastala tri znamenita muslimanska bratstva – Mušovići, Ha­
sanbegovići i Dautovići. Pava je umrla na drugom porođaju,
ra­đajući žensko dijete - koje je ubrzo po rođenju umrlo i koje
je, shodno dogovoru sa njenim mužem, trebalo da bude pravo­
slavne vjere. Nakon što je mlada umrla, paša je, u znak velike
1
Pava (muško ime Pavo, Pavle, Pavao...) latinskog je (romanskog) pori­
jekla. Često se kao osnova (pav) javlja u onomastici i toponomastici balkanskih
naroda (u onomastici: u imenima - muško ime, Pavle, Pavao, Paul..., u prezi­
menima - Pavlović, Pavleković, Paveljić i sl.; u toponomastici – Pavlovina, Pavljani,
Pavičina kula, Pavlov do i sl. Petar Skok: Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga
jezika, knj. II, k-poni, JAZU, Zagreb 1972, 624, 625
64
ljubavi i poštovanja prema Pavi, naredio da se to polje, koje mu
je Pava donijela u miraz, prozove – Pavino Polje.
Kada je umirao, paša je ostavio amanet da bude sahranjen
pored Pave, koja je do kraja života zadržala svoju (pravoslavnu
– hrišćansku) vjeru. Dvije nadgrobne kamene ploče (na jednoj u
reljefu urezan krst, a na drugoj polumjesec), koje se danas nalaze
nedaleko od centra Pavina Polja, za koje se vjeruje da su upravo
Pave i njenog muža, svojevrstan su spomenik toj velikoj ljubavi.
Predanje o nastanku imena Pavino Polje zaokupljalo je pa­
žnju brojnih istoričara, hroničara i novinara, koji su, ponekad
i naratorski nadahnuto, saopštavali svoje verzije, sa željom i
uvjerenjem da interpretiraju neki istorijski događaj iz prošlosti
ovog kraja. Vremenom će se, a pogotovu u posljednjih dvadese­
tak godina, dopisivanjem i domišljanjem iskarikirati ova divna
elegična priča, jer je, izgleda, glavna preokupacija zapisivača
bila – kako unijeti „nešto novo“ u predanje, a ne kako preispi­
tati njegovu istorijsku osnovanost! Tako je i nastalo dvadesetak
verzija ovog predanja. Hroničari i istoričari, koji su posljednjih
decenija 20. vijeka zapisivali to predanje, prosto su se utrkivali
ko će maštovitije i „ubjedljivije“ domisliti i dopričati spektaku­
larniju verziju, nastojeći da „uvežu“ što značajnije ličnosti
(stvarne ili izmišljene), bez obzira na to da li se one realno
mogu uklopiti (i vremenski i istorijski) u to predanje. Zapisiv­
alo se, dakle, predanje - ne onako kako ono postoji u narodu ili
kako bi se logično moglo pretpostaviti da se desio taj događaj
na osnovu koga je kasnije nastalo predanje - već onako kako bi
sami autori željeli da se dogodilo! To je dovelo do toga da se
više niko i ne sjeća kako su glasile te prve verzije predanja, ob­
javljene prije više od sto godina, a koje su vjerovatno i najbliže
istini. Jer kasnije varijante predanja sve više su bile produkt
mašte onoga ko je domišljao i dodavao, a sve manje su se os­
lanjale na narodno kazivanje o tom događaju.
Na kraju, prve zapisane verzije predanja, s početka 20. vi­
jeka, za koje se može reći da imaju istorijsku osnovu, toliko su
„nadograđene“ izmišljenom potkom da su prerasle u legendu –
dakle, u nešto što se nikako, niti s istorijskoga niti s logičkoga as­
pekta, nije moglo desiti! Tako je predanje o Pavi, odnosno o nas­
65
tanku imena Pavino Polje poprimilo oblik groteske, jer se jedna
lijepa, elegična priča, koja je imala istorijsku osnovu, pretvorila
u veliki broj potpuno iskonstruisanih iskarikiranih predanja, bez
ikakvog istorijskog utemeljenja. Stoga se predanje o nastanku
imena Pavino Polje može posmatrati i kao svojevrsna paradigma
prekrajanja prošlosti vraneškog (a i ne samo vraneškog!) kraja.
Prva verzija predanja o Pavi
Prvo poznato zapisano predanje o Pavi, odnosno o nas­
tanku imena Pavino Polje, datira još iz 1901. godine i objavljeno
je u salnami (godišnjaku) Kosovskog vilajeta (na turskom jezi­
ku), za pomenutu godinu. Taj zapis pronašao je istoričar Gliša
Elezović i objavio u skopskom časopisu Južni pregled, 1931.
godine2, a integralno glasi:
„Pa i ime Pavinog Polja pokazuje, a to i narodna tradicija
potvrđuje, da je prije nekolike stotine godina to polje pripa­
dalo nekakvoj djevojci po imenu Pava, koja je obasjana sve­
tlošću islama, pa se zato udala za nekog iz tamošnje kuće Ha­
sanbegovića, pošto je u mladim godinama umrla, zemlja je
pre­šla u nasljeđe njenom mužu, a njoj za spomen polje i selo u
nje­mu prozvani su njenim imenom“.
Ovo predanje napisano je sažeto (u jednoj složenoj rečenici),
bez širih opisa i sa jasno izraženom poentom – kako je postalo
ime (toponim) Pavino Polje. Uočljivo je da turski hroničar gov­
ori da je predanje o Pavi veoma staro - govori se o „narodnoj
tradiciji od prije nekolike stotine godina“. Saopštavaju nam se
neki osnovni podaci o tome šta se, navodno, nekada dogodilo
u Vranešu: da je postojala „nekakva“ đevojka Pava; da se mla­
da udala za mještanina Hasanbegovića; da je donijela značajne
posjede u miraz; da je mlada umrla i da su ti posjedi prešli u
vlasništvo njenog muža, koji ih je, njoj za spomen, nazvao njen­
im (Pavinim) imenom.
2
Gliša Elezović: „Kolašin na Tari i Kolašin na Ibru. Kako je nastalo ime
Kolašin“, Južni pregled br. 1. VI, Skoplje 1931, 23-24. Elezović navodi da je ovo
predanje o nastanku imena Pavino Polje objavljeno u Salname–i–vilayet-i-Kosova
(zvaničnom godišnjaku Kosovskog vilajeta) za 1901. godinu (1318. po hidžri),
na strani 730.
66
Konstataciju autora (turskog hroničara) teksta da se,
zato što ju je privukla draž islamske vjere (kako se u tekstu
kaže: „obasjana svetlošću islama“), Pava udala za mještanina
Hasanbegovića („pa se zato uda...“), teško da drugačije možemo
protumačiti osim kao autorovu (hroničarevu) pristrasnost. Jer,
da je bila očarana „svetlošću islama“, valjda bi, udajom, i prom­
ijenila vjeru!? Stoga je i sasvim logičan onaj dio (nadograđenog)
kasnijeg predanja, koji govori da je „paša“ (Hasanbegović) bio
zaljubljen u Pavu, te da joj je, iz tog razloga, dozvolio da zadrži
svoju, pravoslavnu vjeru.
Iz ovog teksta turskog hroničara ne može se precizno
zaključiti ko je „naredio“ da se čitav kraj prozove Pavinim ime­
nom, kao što se to saopštava u kasnijim verzijama (da je „paša
naredio“). No, iz dijela teksta, đe se kaže „njoj za spomen ...
prozvani su njenim imenom“, može se zaključiti da je tu inici­
jativu (ili, naredbu, svejedno) predložio Pavin muž. Zašto je
Hasanbegović, Pavin muž, „naredio“ da se rečeno polje pro­
zove Pavinim imenom? Ključni razlog za to vjerovatno je taj što
su ti posjedi, kako se dâ zaključiti iz predanja, bili njen (Pavin)
miraz, dakle, njeno vlasništvo3.
Ključni momenat predanja jeste Pavina prerana smrt, koji
priču usmjerava ka poenti – da se (Pavini) posjedi prozovu Pa­
vinim poljem! Da nije bilo tog dramatičnog događaja (Pavine
prerane smrti), priča o njenim posjedima i udaji za nekog „tur­
skog“ pašu vjerovatno bi brzo nestala u istorijskom kovitlacu
konstantnih ovdašnjih previranja i sukoba, dok bi tok istori­
jskih (budućih) događaja odredio (izvjesno drugačiji) i naziv
tog mjesta – koje se danas naziva Pavino Polje.
Autor zapisa ne saopštava detaljnije podatke o tome ko su
bili Pava i njen muž Hasanbegović, što će biti kasnije predmet
mnogih nagađanja. Za Pavinog muža jedino se može zaključiti
3
U tekstu se kaže da je (Pava) posjedovala „to polje“, pri tom očigledno
misleći na prostor koji obuhvata teritoriju Pavinog Polja. I danas je čest običaj
u Crnoj Gori da se pojedini posjedi (polja, livade ...) zovu po prethodnom vlas­
niku. Zato je vjerovatno u narodu opšteprihvaćen (sve do današnjih dana) na­
ziv Pavino Polje – jer je ostalo u sjećanju (vjerovanju) da je to polje (ranije) bilo
Pavino vlasništvo.
67
da je bio mještanin – musliman, jer se kaže da se udala za „nek­
og iz tamošnje kuće Hasanbegovića“.
Nesumnjivo je da je prva verzija predanja o Pavi, kao i
ono što se logički dâ naslutiti iz ovog teksta, otvorila prostor za
naraciju, za ispredanje brojnih kasnije nastalih priča.
Druga verzija predanja
Vraneška dolina
Godinu kasnije (1902.) poznati pljevaljski etnograf Tana­
sije Pejatović objavio je novu verziju predanja, koja je, kako
navodi, takođe objavljena u salnami Kosovskog vilajeta (ne
kazuje za koju godinu)4. U toj verziji je gotovo identična priča
koja, na izvjestan način, samo pojašnjava situaciju: da je Pava
bila kćerka - jedinica „nekakvog bogatog čovjeka“; da se udala
za nekog plemića (H)asanbegovića, te da mu je nakon prerane
smrti ostavila svu naslijeđenu zemlju. U toj verziji je precizira­
no da je Pavin muž, u znak zahvalnosti, zemlju koju je od Pave
naslijedio prozvao – Pavino polje (kaže se: „...tu zemlju prozva
4
Tanasije Pejatović: „Srednje Polimlje i Potarje“, reprint izdanje, Pljevlja
1986, 135.
68
Pavino polje“). U mnogim kasnijim varijantama predanja biće
dilema oko toga – čija je bila ta zemlja (posjedi), i zašto je „paša“
prozvao „nečiju“ zemlju po Pavi? Zapravo, samo će istoričar dr
Žarko Šćepanović napisati da su u pitanju „združeni posjedi“
koje je Pavin muž prozvao po njoj, dok se u svim kasnijim vari­
jantama potpuno gubi podatak da je Pava imala posjede.
Na osnovu dijela priče o „nekakvom bogatom čovjeku
koji je imao jedinicu Pavu“, mogli bismo zaključiti da je ona
bila kćer vjerovatno nekog vraneškog kneza, koji je imao, ma­
kar kako se da zaključiti iz ovog predanja, velike posjede koji
su obuhvatali prostor današnjeg Pavinog Polja! Jer, u predanju
se izričito kaže da je njen (Pavin) muž „...tu zemlju nazvao Pa­
vinim poljem“ – očigledno misleći na zemlju koju je Pava os­
tavila svom mužu u nasljedstvo! Takođe je jasno da je riječ o
kćeri – jedinici, jer ona u miraz udajom donosi i sve te posjede.
To odgoneta i dilemu: otkuda njoj (Pavi) toliki posjedi? Naime,
jedino ih je kao jedinica mogla naslijediti! U nekim kasnijim ver­
zijama kaže se da je Pava bila i ljepotica - sve su to bitni predus­
lovi da se razvije priča o tome kako je paša volio Pavu, i kako
je, kao uspomenu na nju, „naredio“ da se ti posjedi, koje je on
naslijedio od Pave – prozovu Pavinim poljem. U Pejatovićevom
zapisu uočljivo je da se Pava udala za „plemića Asanbegovića“
– a ne Hasanbegovića, kao što se kaže u prvoj verziji predanja.
Vjerovatno se radi o istom prezimenu, odnosno bratstvu, te
može biti u pitanju samo slovna greška, uslovljena vjerovatno
razlikama u izgovoru toga prezimena5.
Ono što u prethodnom kazivanju nije bilo sasvim jasno,
Pejatović pojašnjava da je Pavin muž (a ne, recimo, narod tog
5
Hadži Jovo Medojević navodi podatak da su Asanbegovići u bjelo­
poljski kraj doselili iz Kolašina nakon 1878. godine, dok za Hasanbegoviće kaže
da su porijeklom od Hajdarpašića (J. Medojević: Muslimani u bjelopoljskom kraju
1477-2002, Almanah, Podgorica 2003, 79, 103). Na osnovu ovoga, nameće se
zaključak da su u pitanju dva bratstva – sa različitom genealogijom. Međutim,
problem je u nepouzdanosti (kontradiktornosti) Medojevićevog kazivanja pori­
jekla bjelopoljskih muslimanskih bratstava. Stoga možemo zaključiti da je ovđe
vjerovatno riječ o jednom bratstvu – Hasanbegovićima, a zapisivač druge ver­
zije predanja o Pavi je, vjerovatno u skladu sa izgovorom, izostavio početno
slovo prezimena “H” i tako je ostalo Asanbegović.
69
kraja), iz zahvalnosti, „... prozvao tu zemlju Pavinim poljem“.
Takođe je važno naglasiti da se u ovoj verziji pominje plemić
(„...nekakav plemić“) kao Pavin muž, jer u ovom podatku (da
je Pavin muž bio plemić) leži logički osnov kasnije razrađene
priče (predanja) koja kaže da je u pitanju bio paša, zapravo –
sandžak beg (hercegovački namjesnik), koji je „naredio“ da se
određeni posjedi prozovu Pavinim poljem.
I u toj, kao i u prethodnoj verziji, naglašava se da je Pava
kratko živjela sa svojim mužem, odnosno da je mlada umrla.
Njihovo potomstvo u tim dvijema verzijama se ne pominje.
U tim (prvim) dvijema varijantama ne pominje se ime Pa­
vinog muža, samo se navodi da je mještanin – (H)asanbegović,
a u drugoj varijanti - i da je plemić! To će biti zgodna osnova da
se kasnije razvije priča koja, ali samo u nekim segmentima, ima
logičko utemeljenje - o njegovom prelasku na islam, odlasku na
školovanje u Tursku, vraćanju u Vraneš sa dostojanstvom paše,
prepoznavanju majke itd. Obje verzije, manje ili više direktno,
naglašavaju da je Pava prihvatila islam, što možemo smatrati
nedovoljnom informisanošću zapisivača (turskog hroničara).
Takva dilema više ne postoji kod savremenika jer se jed­
nostavnim uvidom – posjetom Pavinom grobu, jasno uočavaju
vjerska obilježja – Pavin grob je sa uklesanim reljefnim krstom,
a grob njenog muža – sa polumjesecom.
Treća verzija predanja
U trećoj verziji predanja, koju je zabilježio Đukan Jo­
ksimović 1939. godine6, saopštava se nešto više podataka o tom
događaju. Prvi put se pominje Pavino prezime – Milikić, kao i
prezime njenog muža prije nego je prešao na islam - Joksimović.
Već u toj verziji prisutna je razrađena priča o odlasku i povratku,
kako se navodi, islamiziranog Joksimovića – paše, te o njego­
voj ženidbi s Pavom, kćerkom „nekog kneza Milikića“. Đukan
Joksimović smatra da je paša, nakon ženidbe sa Pavom, izdje­
jstvovao kod sultana da Joksimovići postanu vraneški knezovi.
6
Đukan Joksimović: Donji Kolašin, Leskovac 1939, 16 – 17.
70
No, u toj verziji predanja ne pominje se ključni detalj – kako je
Pavino Polje dobilo ime? Ne pominju se Pavini (naslijeđeni) pos­
jedi, niti ko je i zašto „naredio“ ili dao ime tim posjedima. Tako,
sudeći na osnovu ove verzije predanja, ostaje nejasno - kako je i
zašto Pavino Polje dobilo ime upravo po Pavi?! U istom tom tek­
stu, na prethodnu priču nadovezuje se i predanje o tome kako je
izvjesni „knez Milikić“ proćerao pašu iz Vraneša, koji je došao u
taj kraj da vidi „je li raja vjerna caru“. S obzirom na činjenicu da
se u nekim kasnijim varijantama ta priča, unekoliko izmijenje­
na, pominje kao sastavni dio predanja o nastanku imena Pavino
Polje, nameće se pitanje - da li je taj „knez Milikić“ zapravo Pavin
otac, koji se, kako se vjeruje, zvao Nikola Milikić? Za precizan
odgovor na to pitanje ne postoje pouzdane istorijske činjenice.
Zapisi Ejupa Mušovića o predanju o Pavi i Ahmetu
Sedamdesetih godina prošlog vijeka pojavile su se nove
verzije ovog predanja. Prvo, književnika Momira Sekulića7, po­
tom, desetak godina kasnije, dr Žarka Šćepanovića8 i dr Ejupa
Mušovića - koja je značajna stoga što je, kako dr Mušović kaže,
zapisana po pričanju izbjeglih Mušovića iz Nikšića i Kolašina
s kraja 19. vijeka, a koji su vezivali svoje porijeklo za Pavu.
Veliki znalac istorije, odnosno porijekla muslimana u Crnoj
Gori, dr Ejup Mušović, smatra da je „muslimansko plemstvo u
većini jugoslovenskih zemalja, u ogromnoj većini, slovenskog
porekla“, te da su „čvorna mesta u Turskoj, u vremenu njenog
sjaja, bila popunjena jugoslovenskim Muslimanima“. U tekstu
„Mušovići“9, objavljenom u Istorijskim zapisima, 1981. godine,
navodi jedno predanje o porijeklu Mušovića, koje glasi:
„Neki turski oficir, rodom iz Konje u Maloj Aziji, došao
u kolašinski kraj s askerom (vojskom). Tu se zagledao u lijepu
Crnogorku Pavu, iz vlastelinske kuće i ponudio joj brak. Brak
7
Verziju predanja koju je zapisao Momir Sekulić objavio je Mirko
Milojković u knjizi U tami blago, Prosvjeta, Beograd 1974, 293.
8
Žarko Šćepanović: Srednje Polimlje i Potarje, 110.
9
Ejup Mušović: „Mušovići“, Istorijski zapisi br. 2, godina XXXIV, Istori­
jski institut SRCG, Titograd 1981, 87.
71
je sklopljen pod uslovom da Pava ne mijenja vjeru, da muška
djeca budu Muslimani, a ženska Crnogorci. Iz braka su ostala tri
sina: Mušo, Hasan i Daut. Od njih su Mušovići, Hasanbegovići i
Dautovići. Priča se kako su sinovi izuzetno voljeli majku Pavu.
Svake neđelje su je vodili, na sedleniku, po njenoj želji, u crkvu
i sačekivali je ispred crkvenih vrata dok bi obavila molitvu. Na
samrti, Pava je ostavila amanet da joj se ime ne zaboravi, a sino­
vi, poštujući majčinu želju, veliko polje prozvaše Pavino polje,
koje i danas postoji u bjelopoljskom kraju“.
Paša je, kako se vjeruje, kada je umirao, ostavio amanet da
ga sahrane pored Pave.
Ograđeni grobovi Pave i Ahmeta
Mušović dodaje da su Hasanbegovići prvobitno živjeli u
Vranešu i Šahoviću (Tomaševo), te da „tamo i danas postoji
Hasanbegovića mahala“. „Odatle su se“, kaže on, „odselili u
Pljevlja, Sarajevo, Novi Pazar, Beograd, Tursku. Dautovići se
najviše pominju u Trebaljevu kod Kolašina, a odatle su otišli
72
1862. godine u Ravnu Rijeku, Komaran, Prijepolje, Sarajevo,
Novi Pazar. I jedni i drugi se i danas rođakaju sa Mušovićima“.
Za ovo predanje (legendu) navodi se da je „aktuelizovano“
od onih Mušovića koji su se iseljavali iz Nikšića i Kolašina (kra­
jem 19. vijeka), što će reći da je ono i ranije postojalo. Mušovići
su, po tvrdnji Ejupa Mušovića, bili kapetani Nikšića od 1714.
do 1877. godine, kada je posljednji nikšićki kapetan Hamza-beg
Mušović predao ključeve Grada knjazu Nikoli. Nakon toga, iz
Nikšića, kao i iz novooslobođenog Kolašina, Mušovići se iselja­
vaju pretežno u pravcu Novopazarskog sandžaka, koji je tada
bio u granicama Turske carevine, kada mnogi uzimaju novo
prezime – Nikšići, po mjestu prethodnog boravišta. U Vranešu,
Mušovići su se zadržali sve do 1924. godine10.
U toj (Mušovićevoj) verziji predanja prvi put se pominje
da je Pava rodila tri sina - Muša, Hasana i Dauta (od kojih su,
kako se navodi, nastala tri bratstva – Mušovići, Hasanbegovići i
10
Isto, 92, 93, 95. Ejup Mušović navodi podatak da se od 1877. do 1882.
godine iz Nikšića iselila 391 muslimanska porodica, te da ih je ostalo još 19. On
po prezimenima nabraja 90 bratstava koja, kako kaže, žive u Sandžaku kao po­
tomci muhadžira (izbjeglica). E. Mušović: „Nikšićani i Kolašinci u Sandžaku“,
Revija Sandžak, Novi Pazar, jesen-zima, 1997., 27-30. Isti podatak o broju is­
eljenih muslimana iz Nikšića saopštava i Đoko Pejović (Uzroci masovnog iseljavanja stanovništva Crne Gore (1878-1916.), Istorijski zapisi, knj.XIX, sv. 2, 214.)
Novica Rakočević navodi podatak da su prekotarski Mušovići tražili
četvrtinu prihoda od mještana kolašinske Bistrice, pošto je selo bilo njihovo.
Knjaz Nikola je bio izdao naredbu kojom svakom muhamedancu koji se iseli
iz Crne Gore pripada četvrtina prihoda sa zemlje koju je do tada držao. Novica
Rakočević: Iseljavanje muslimana i razgraničenje Crne Gore i Turske u oblasti Kolašina
poslije Berlinskog ugovora, Istorijski zapis, knj. XIX, sv. 2, Titograd 1962, 262.
Đoko Pejović takođe kaže da je „država (Crna Gora) bila dužna da plaća
muhadžirima (izbjeglim muslimanima) dohotke sa svih onih imanja koje je ona
bila dodijelila katunskim bataljonima u Nikšićkom polju, donekle rovačkim i
moračkim u Kolašinu i drugim darovnicima u svim novooslobođenim kra­
jevima.“ Pejović navodi podatak da su pojedini glavari tom prilikom dobili
„po nekolike stotine rala najbolje zemlje“, te da su „pojedinci do maksimuma
iskorištavali funkcije vlasti, ne birajući sredstva da već dobijeni posjed što prije
uvećaju i dadu čivčijama na obradu, pod uslovom da im daju po pet talira
arende na ralo ili trećinu prihoda“. (Dakle, više su tražili nego što se davalo
odbjeglim muslimanima! – prim. V.K.) Vojnički dio iznosio je ralo i po zemlje.
Đoko Pejović: Uzroci masovnog iseljavanja stanovništva Crne Gore (1878-1916.),
Istorijski zapisi, knj.XIX, sv. 2, Titograd 1962, 212-213, 222.
73
Dautovići), kao i o pogodbi u braku (vezano za vjersku, tj. nacio­
nalnu, pripadnost eventualne njihove đece). Takođe, za razliku
od prethodnih varijanti, u kojima se Pava udaje za mještanina –
muslimana, ovđe se prvi put pominje da je Pavin muž rodom iz
Konje u Maloj Aziji, te da dolazi u Vraneš sa vojskom kao turski
oficir. Ostali dio priče (o tome kako su sinovi poštovali majku),
logičan je nastavak ispredanja ovog predanja.
Detalj, unekoliko različit od prethodnih, jeste da je Pava
na samrti ostavila amanet „da joj se ime ne zaboravi“, što je
poslužilo kao povod njenim sinovima da veliko polje u Vranešu
nazovu Pavinim poljem. U prethodnim varijantama predanja
navodi se da je njen muž „naredio“ da se polje prozove Pavinim
imenom. U ovoj varijanti, pak, ne uočava se trajnije prisustvo
njenog muža, za kojeg se može pretpostaviti da je otišao s tur­
skom vojskom (askerom) iz Vraneša (u početku priče se kaže
da je „došao s askerom“), te da je, sljedstveno tome, Pava ostala
sa svojim sinovima, koji su je, kako predanje navodi, izuzetno
voljeli i vodili je svake neđelje u ckrvu.
Nešto kasnije, Ejup Mušović je objavio drugu, donekle
izmijenjenu, verziju predanja od prethodne u studiji Muslimani
Crne Gore od pada Zete (1489)11. Mušović je, zapravo, kom­
binovao svoju prvu verziju s kazivanjem Đorđija Joksimovića,
lokalnog hroničara - da je islamizirani sin Heraka Vraneša Ljubo
postao Ibrahim-paša i imao dva sina Ahmeda i Skendera; da je
Ahmed pošao u Carigrad, izučio škole, a po završetku, kao vrlo
mlad, imenovan je za namjesnika Konje u Maloj Aziji i nastavlja:
„Na njegovo nastojanje premešten je u Hercegovinu i na
dužnosti hercegovačkog sandžak-bega pominje se već 1500. go­
dine, a sedište mu je bilo u Foči. Sledi o njemu brižljivo čuvana
legenda, koja sasvim sigurno nije bez osnova.
Oženio se Ahmed-paša Vranešević lepoticom Pavom,
kćerkom Nikole Konjevića iz Bijelog Potoka. Ona je pristala na
brak, ali uz uslov da ne menja veru i ime i tako je bilo. Rodila
je tri sina, Hasana, od koga su poznati begovi Hasanbegovići
11
Dr Ejup Mušović: Muslimani Crne Gore od pada Zete (1499), Novi Pazar
1997, str. 36.
74
(očuvano im je ime u Hasanbegovića mahali u Vranešu –
Tomaševo); Muša čiji su potomci Mušovići, kolašinski i nikšićki
kapetani, i Dauta od koga su, poodavno nastali Dautovići. Priča
se da su sinovi izuzetno voleli majku Pavu, vodili je svake ne­
delje na sedleniku u crkvu, sečekali je ispred crkvenih vrata
dok ne obavi obred, a onda je vraćali kući. Ispoštovali su joj
amanet da joj se ime ne zaboravi, pa su jednom delu Vraneša
dali ime Pavino Polje (sada istoimeno selo u Vranešu)“.
Poštanska marka - Pava i Ahmet
Problem sa ovom verzijom predanja jeste u tome što nije
istorijski utemeljena, odnosno ne može se nikako vremenski
uklopiti u navedeni period. Naime, znameniti vraneški knez
Herak Vraneš živio je u drugoj polovini 15. i početkom 16. vije­
ka, dok se rodonačelnik Milikića (Konjevića) – knez Milika, po­
75
minje u dokumentima početkom 17. vijeka. S obzirom na to da
se smatra da Pava potiče iz toga bratstva (Milikića/Konjevića),
sasvim je izvjesno da se taj događaj, na osnovu koga će kasnije
nastati predanje, nije mogao desiti prije (polovine) 17. vijeka!
Karikiranje prošlosti
Naredne verzije ovog predanja (koje su zapisivali Vuko­
man Šalipurović, Đorđije Joksimović, Petko Bošković, Ljubomir
Joksimović i dr.), sve više će se iskrivljavati, deformisati i kariki­
rati dopričavanjem i domišljanjem, u želji autora da pošto-poto
u postojeću fabulu unesu „nešto novo“12. Zapravo, sa svakom
novom publikacijom koja je dolazila iz Vraneša, pojavljivale
su se i neke nove varijante predanja o nastanku imena Pavino
Polje (devet u posljednjih petnaestak godina!), čiji su nas autori
uvjeravali da su upravo one autentične i istinite. Pritom valja
naglasiti da se autori, saopštavajući navodno nove detalje ovog
predanja, ne pozivaju ni na kakav (novi) izvor! Jedna od takvih
konstrukcija jeste da je Herak Vraneš, navodno, porijeklom od
Nemanjića13, iako za to ne postoji niti jedan argument!
12
U nekim kasnijim verzijama predanja navodi se da je Pava umrla na
drugom porođaju, rađajući žensko dijete (koje je, shodno dogovoru sa njenim
mužem, trebalo biti pravoslavne vjere), koje je takođe odmah po rođenju um­
rlo. Sahranjeno je pored majke a nadgrobna ploča, na kojoj je bila uklesana koli­
jevka, po tim verzijama predanja, uklonjena je nepažnjom, prilikom izgradnje
lokalnog puta prema Pljevljima, nakon Drugog svjtskog rata.
13
Nasuprot gotovo opštoj fasninaciji Nemanjićima, kod autora koji pišu o
prošlosti vraneškog kraja, a i šire, period (vladavine) dukljanske kraljevine go­
tovo niko ne pominje! Karakterističan primjer za to jeste Hadži Jovo Medojević,
koji u knjizi Muslimani u bjelopoljskom kraju 1477-2002, detaljno opisuje radne
obaveze seljaka na vlastelinstvu Bogorodice Bistričke u doba Nemanjića (na str. 13),
ali ni jedne riječi ne kaže o Kraljevini Duklji, o bjelopoljskom kraju u to vri­
jeme: recimo, o bici koja je opisana u Ljetopisu popa Dukljanina, koja se odigrala
između Rašana i Dukljana, vjerovatno u predjelu današnjeg Zatona, u kojoj je
raška vojska bila poražena, itd. O tome više: Radoslav Rotković: Ilustrovana
istorija crnogorskog naroda, I, Podgorica 2003, 85; isti, Kraljevina Vojislavljevića,
XI - XII vijeka, Podgorica 1999, 109.
Područje Potarja i Polimlja, na osnovu tumačenja Ljetopisa popa Dukljanina, spadalo je u oblast Podgorja, koje je bilo granično područje te Dukljanske
države (Kraljevstva Slovena) i Raške, a zauzimalo je veliku oblast iznad Zete,
76
O precima kneza Heraka Vraneša gotovo se ništa ne zna.
On se prvi put pominje u dubrovačkim arhivima marta 147014.
U Poimeničnom popisu sandžaka - vilajeta Hercegovina, u na­
hiji Ljuboviđa, upisan je „džemat Đurđa, sina Heraka“15. Te iste
(1477) godine pominje se da je Herak izgubio posjede – Popo­
vo Polje i Trebinje, koje je godinu ranije bio dobio na upravu.
Bogumil Hrabak kaže da Herak Vraneš „nije spadao u vlaste­
lu ranije države, čak nema vesti da je bio pripadnik porodice
koja bi u nekoj uglednoj vlaškoj skupini izbacivala rukovodeće
ljude... biće da je rodom vlah iz dublje Hercegovine16, pošto se
Travunije i Zahumlja, a ispod Bosne i Raške. Pop Dukljanin nabraja jedanaest
župa u Podgorju: Onogošt, Morača, Komarnica, Piva, Gerico/Gacko, Nevesinje,
Guisemo/Gusinje, Kom, Debreca, Nerenta i Rama. Deveta dukljanska župa Debreca, koju Radosav Rotković ubicira kao Dabar na Limu, smještena je bila
u središnjem dijelu Polimlja i Potarja, te je vjerovatno u njen sastav ulazilo i
područje današnje Vraneške doline. Rotković smatra da je ova župa bila sjever­
na granična oblast Kraljevine Vojislavljevića prema Raškoj. Radoslav Rotković:
Kraljevina Vojislavljevića, 108. Tanasije Pejatović smatra da je i područje Pljevalja
spadalo u župu Debreca. T. Pejatović: Srednje Polimlje i Potarje, reprint izdanje,
Pljevlja 1986, 47.
14
Bogumil Hrabak: „Herak Vraneš“, Godišnjak Istorijskog društva Bosne i
Hercegovine, Sarajevo, 1955. isto, 54 i 56.
15
Ahmed Aličić: Poimenični popis sandžaka - vilajeta Hercegovina, Orijen­
talni institut, Sarajevo 1985, 52.
16
Hercegovina – po Stjepanu Vukčiću (Kosači), (1404/405-1466), hercegu
od Sv. Save, sinovcu velikog bosanskog vojvode Sandalja Hranića, iz sela Kosače
u Hercegovini, čitava oblast kojom je vladao („od ušća Neretve, do Kotora i
Lima“) dobiće kasnije naziv – Hercegovina (hercegova zemlja). Titulu hercega vojvode, Stjepan Vukčić je, kako se smatra, dobio od njemačkog cara Fridriha III,
vjerovatno 1449. godine. (Gliša Elezović: Turski spomenici, knj. I. sv. I, 583, 585,
586.) Enes Peledija navodi da je titulu hercega imao i Sandalj „Hranič – Kosača“.
(Enes Peledija – Behija Zlatar: Pljevlja i okolina u prvim stoljećima osmansko-turske
vlasti, Pljevlja 1988, 16.) Herceg Stjepan je umro u jeku ratnih operacija u maju
1466. godine. (Istorija Pljevalja, grupa autora, Pljevlja 2009, 133.)
Istoričar Vladimir Ćorović, pak, kaže da se Stjepan Vukčić sam proglasio
hercegom, „nakon uspešnog vojnog pohoda u Bosni, protiv kralja Tomaša“. „Ti­
tulom ‘hercega od sv. Save’ Stepan je htio da svoj novi čin veže za jedno veoma
popularno ime narodnog kulta“, kaže Ćorović, dodajući da je Stjepan tu titulu
„uzeo negde oko 10. oktobra 1448. godine“. On kaže da, „iako se jedno vreme
verovalo da je austrijsko-nemački car Fridrih III dao Stjepanu herceški naziv, u
izvorima o tom nema traga“, te da titula herceg „nije došla iz nemačkog jezika
(herzog), nego po ugarskom obliku“. Ćorović kaže da je „mnogo nedela, i materi­
77
Vraneši kao rod ne javljaju bliže Dubrovniku“17.
Period vladanja Nemanjića ovim prostorom ostavio je
snažan trag u svijesti mjesnog stanovništva, pa je i fascina­
cija tom srpskom srednjovjekovnom dinastijom gotovo opšte­
prisutna. Mnoga bratstva vraneškog kraja za nekog svog pra­
pretka obavezno „pronalaze“ nekog iz loze Nemanjića18.
jalnih i moralnih, vezano za njegovo (Stjepanovo) ime“, ali je on, dodaje, „jedna
od najkrupnijih ličnosti naše historije iz druge polovine XV veka, nemoralan ne
samo po ličnim sklonostima nego i kao proizvod vremena i sredine u kojoj se
razvio. On je tipičan predstavnik vremena, kad je lično i sebično vladalo nad
opštim...“ Herceg Stjepan bio je oženjen Jelenom, kćerkom Balše III, a njegova
kći Mara, udala se 1469. godine za Ivana Crnojevića. V. Ćorović: Istorija Srba, kn.
II, 240, 256, 257, 325, 335.
Islamizirani brat hercega Stjepana, Isa-beg Isaković, kome hrišćansko ime
nije poznato, osnivač je Novog Pazara i Sarajeva. (Ejup Mušović: „Islamizacija
u Novopazarskom sandžaku“, Istorijski zapisi, 3-4, Istorijski institut SR CR, Tito­
grad 1981, 6.) Kao bosanski namjesnik, Isa-beg Isaković je „u ljeto“ 1465. godine
započeo osvajanje Hercegovine. Do 1468. Isa-beg osvojio je i priključio Bosans­
kom sandžaku čitavu Istočnu Hercegovinu, sem uskog područja između Novog
i Risna koje je osvojeno 1482. godine. (Istorija Pljevalja, 133.)
- Hercegovački sandžak (kome je pripadala i nekadašnja župa, a potom
nahija Ljuboviđa, čije je sjedište bilo u Šahoviću, današnje Tomaševo) formi­
ran je 16. januara 1470. godine, sa sjedištem u Foči (do 1572. g.), a prvi njegov
namjesnik bio je Hamza-beg. Konačno osvajanje Hercegovine od strane Turaka
okončano je padom (Herceg) Novog krajem januara 1482. godine. Od 1572.
do 1833. godine sjedište ovog sandžaka bilo je u Pljevljima. Sve do prvih de­
cenija XVI stoljeća Hercegovački sandžak bio je podijeljen na četiri kadiluka:
Drinski ili Fočanski, Blagajski, Mileševski, odnosno Prijepoljski, i Novski. Od
XVI vijeka, reorganizacijom, ustanovljena su četiri (nova) kadiluka – Mostarski,
Cernički, Nevesinjski i Pljevaljski, da bi krajem istog vijeka bio nanovo izdijeljen
na 11 kadiluka. Tokom XIX vijeka bile su nekolike administrativno-teritorijalne
reorganizacije Bosanskog pašaluka (vilajeta), kome je pripadao i Hercegovački
sandžak. H. Šabanović: Bosanski pašaluk, 46-47, 166, 188, 234. O padu Herceg
Novog vidi i Vladimir Ćorović: Istorija Srba knj. II, 334. Ćorović kaže da je „Her­
cegovina pala više kao težak i kužan bolesnik, nego kao junak čija pogibija znači
u isto vreme i novi život“. (isto, 335)
Sandžak (turcizam persijskog porijekla - sandguk) – zastava, bajrak. Oblast
ili okružje u bivšoj turskoj carevini. A. Škaljić: Turcizmi, 548.
17
B. Hrabak: „Herak Vraneš“, 61.
18
U Rodoslovu Joksimovića navodi se da ovo bratstvo vodi porijeklo od
Nemanjića. (Lj. Joksimović: Vraneška kolijevka – bratstvo Joksimovića iz Vraneša,
Pegaz, Bijelo Polje, 2004, vidi rodoslovne tabele.
78
Manifestacija Pavi u čast dani sporta i kulture u Pavinom Polju posjeta Pavinom i Ahmetovom grobu
Žarko Šćepanović navodi da je, kroz brojna predanja,
prisutna težnja „svih Nikšića i nekih drugih brdskih plemena,
da svoju prošlost vežu za Nemanjiće“, što, kako kaže, „pred­
stavlja ozbiljnu smetnju da se iz ovih predanja izvuče zrnce
istine“19. On dodaje da je takav slučaj (vezivanja porijekla za
Nemanjiće) prisutan i kod onih bratstava „za koja se pouzdano
može reći da su vlaškog (stočarskog) porijekla“. Na originalan
način (i kroz lični primjer!) takvu zabludu našeg naroda veo­
ma efektno i duhovito dekonstruiše (demitologizuje) Milovan
Đilas, u romanu Besudna zemlja20.
19
20
Ž. Šćepanović: Srednje Polimlje i Potarje, 66.
Milovan Đilas: Besudna zemlja, Daily Press, Podgorica 2006, str. 1 - 3.
79
Pisanje o prošlosti Vraneške doline u protekloj deceniji,
kao i tokom posljednjih decenija XX vijeka, često se svodilo na
bajkolike priče, koje sa stvarnim događajima iz prošlosti toga
kraja nemaju gotovo nikakve veze. Ideološka i mitomanska
opterećenost, potom težnja da se svemu što pripada tome kraju
da veći značaj nego što mu objektivno priliči, kao i falsifikovan­
je prošlosti - osnovne su karakteristike brojnih publikacija
koje su se, u navedenom periodu, bavile prošlošću Vraneške
doline. Takođe, porijeklo mnogih značajnih istorijskih ličnosti
(često i legendarnih), kao i vladarskih porodica (po nekim lo­
kalnim hroničarima, i njeguški Petrovići vode porijeklo od
Heraka Vraneša!), naknadno je dovođeno u vezu sa Vranešom
(Vraneškom dolinom), iako sa tim područjem stvarno nemaju
nikakve veze. Prisutna je i težnja pojedinih bratstava na tome
području da svoje porijeklo vezuju za Nemanjiće, Kosovo i
kosovske junake iz legendi.
Bez osjećaja za mjeru i bez želje da svoje pisanje potkrijepe
provjerenim istorijskim izvorima, pojedini hroničari, brojnošću
i učestalošću svojih (takvih!) napisa, stvorili su iskrivljenu
sliku ne samo o prošlosti naroda ovog kraja, već i o njegovoj
sadašnjosti!21
21
Karakterističan primjer iskrivljavanja prošlosti i davanja tome kraju
(Vranešu) više značaja nego što mu objektivno pripada, jeste i legenda o tome
kako je taj kraj dobio naziv. Naime, navodno je srpski „car“ Lazar („zbog nedol­
aska u boj na Kosovo“), prokleo cio kraj, koji se do tada, navodno, zvao Zlatež,
govoreći: „Dabogda se ne zvao Zlatež, nego bio vran (crn) kao gavran“! I tako
nastane Vraneš (Vran – eš). Interesantno je da će se naći poneki lokalni znalac
koji će ustvrditi da je sudbinu Kosovske bitke ključno odredio nedolazak
Vranešana (zapravo, „Zlatežana“) u boj! U više navrata istoričari su dokazivali
da se Vraneš nikada nije zvao Zlatež. Božidar Šekularac kaže da „kao što je župa
Tarski Nikšići dobila ime prema novodoseljenim Nikšićima, tako i Vraneška
župa dobija ime po imenu roda Vraneši“. (B. Šekularac: Katastik, 39.) Isto tvrdi i
Hazim Šabanović (H. Šabanović: Bosanski pašaluk, 166.). Prepričavajući legendu
o nastanku imena Vraneš, Žarko Šćepanović kaže da „ako bismo ovom pre­
danju tražili istorijsku osnovu, onda bismo je, možda, trebali tražiti u saradnji
vlaha Vraneša sa Turcima, vrlo prisnoj u to prvo vrijeme turske vlasti. Mogućno
je da je zahvaljujući tome i došlo do izdvajanja nekih džemata vlaha iz nahije
Ljuboviđa i obrazovanja posebne nahije Vraneš, da kasnije Ljuboviđa, po svoj
prilici, i nestane, što bi, vjerovatno, trebalo da znači sticanje neke beneficije od
strane vlaha Vraneši“. ( Ž. Šćepanović: Srednje Polimlje i Potarje, 64.)
80
Istorijska utemeljenost predanja
Ne postoji istorijski zapis, odnosno relevantan dokument
koji neposredno svjedoči o događaju na osnovu koga je nas­
talo predanje o nastanku imena Pavino Polje. S obzirom na to
nameće se pitanje da li postoje pouzdani dokazi koji ukazuju na
to da je predanje o nastanku imena Pavino Polje istorijski ute­
meljeno? To jest, da li se nešto tako (kako se govori u predanju,
ili nešto slično), stvarno desilo u prošlosti vraneškog kraja?
Najuvjerljiviji dokaz za to da se „nešto“ dogodilo za šta
se vezuje predanje jeste postojanje mjesta (toponima, naselja)
Pavino Polje. Jer ne postoji - niti u istorijskim izvorima niti u
narodnom predanju – druga verzija o nastanku imena Pavino
Polje, osim one koja uključuje predanje o Pavi!
Takođe, postojanje grobova, tj. nadgrobnih kamenih
ploča u Pavinom Polju, za koje je opšteprihvaćeno uvjerenje
(i mještana Pavinog Polja, i hroničara, odnosno istoričara koji
su pisali o ovom predanju), da pripadaju Pavi i njenom mužu
– može se smatrati još jednim dokazom istorijske osnovanosti
ovog predanja.
Treći dokaz o istorijskoj osnovanosti ovog predanja, jeste
upravo postojanje samog predanja koje opstaje toliko vjekova!...
Događaj i predanje
S obzirom na činjenicu da ne postoji istorijski zapis,
odnosno relevantan dokument koji bi neposredno svjedočio o
događaju na osnovu koga je nastalo predanje o nastanku imena
Pavino Polje, njegovu eventulnu istinitost i vrijeme događanja
možemo dokazivati samo posredno – preko poznatih istori­
jskih činjenica i događaja koji se dovode (ili mogu dovesti) u
vezu sa tim predanjem.
Svi podaci iz pojedinih verzija predanja, koji navodno
uka­zuju na to da se događaj na osnovu kog će kasnije nastati
pre­danje o Pavi zbio krajem 15. vijeka, potpuno su izmišljeni!
81
Svi relevantni istorijski izvori i činjenice, koji na bilo koji
način imaju veze sa tim događajem, ukazuju na to da se udaja
Pavina za mještanina Hasanbegovića (vjerovatno islamiziranog
Joksimovića), najvjerovatnije desila u drugoj polovini 17. vijeka.
Najznačajniji dokument u tom pogledu, koji možemo posredno
vezati za predanje o Pavi, jeste Katastik manastira Dobrilovine,
u kome je, u selu Bijeli Potok, u Vranešu, prvoupisana kuća
kneza Milike, za kojega se vjeruje da je rodonačelnik bratstva
Milikića (i Konjevića). S obzirom na opšteprihvaćeno mišljenje
da Pava potiče iz ovog bratstva (Milikića), taj nam podatak daje
mogućnost da približno odredimo vrijeme kada se sve to dogo­
dilo.
Naime, u ovom Katastiku, koji je, kako konstatuje njegov
priređivač dr Božidar Šekularac, pisan s početka 17. vijeka,
navodi se da je u selu Bijeli Potok22, prvoupisana kuća kneza
Milike, za koga Šekularac kaže da je „rodonačelnik bratstva
Milikića, iz kojeg potiče Pava, po kojoj je i jedan dio Vraneša
dobio ime – Pavino Polje“23. Dr Šekularac izvodi zaključak da
„pošto se u Katastiku prozivaju kao Knežići, a titulišu se i sami
kao knezovi – Milika i Stjepan24 iz Bijelog Potoka u Vranešu,
skoro sigurno se može reći da su oni potomci slavnog pretka
Heraka (Vraneša)“25.
Iako se ne odnosi na predanje o nastanku imena Pavino
Polje, Šekularčev zapis je veoma značajan za rasvjetljavanje
teme o kojoj je riječ. Prije svega, za rješavanje dileme – kada
se zbio taj događaj na osnovu koga će kasnije nastati predan­
je o Pavi? Naime, bratstva Milikića i Konjevića26 vjeruju da je
22
23
39.
Selo Bijeli Potok i danas postoji, pripada Mjesnoj zajednici Pavino Polje.
Božidar Šekularac: Dobrilovina i dobrilovinski Katastik, Mojkovac 1988,
24
Knez Stjepan je u Katastiku upisan u „pleme Vranješi“, u „selu Bijeli
Potok“, sa pet članova – Josif, Jovan, Ilija, Monjo, Atanasije. Nema preciznih
podataka koje bratstvo (ili bratstva) danas vodi porijeklo od ovog vraneškog
kneza.
25
Isto, 38.
26
Vraneški Konjevići potiču od (vraneških) Milikića i blisko su krvno
vezani.
82
njihov zajednički rodonačelnik knez Milika, koji se pominje
u tome Katastiku. Takođe je opšteprihvaćeno uvjerenje u tim
bratstvima, kao i kod hroničara i istoričara koji su zapisivali
tu legendu, da je Pava rodom Milikić. Ako je, dakle, izvjesno
da Pava potiče iz bratstva Milikića, onda je jasno da se i pome­
nuti događaj (Pavina udaja) nikako nije mogao desiti prije 17.
vijeka - jer je tada knez Milika – rodonačelnik bratstva, upisan
u Katastik!
Učesnici Likovne kolonije na Pavinom grobu
Ukoliko je, naime, istorijski utemeljeno uvjerenje da je
Pava rodom Milikić, onda ona nikako nije mogla živjeti prije 17.
vijeka, jer je popis u Katastiku, u kojem se pominje knez Milika,
kako konstatuje dr Šekularac, obavljen početkom 17. stoljeća!
Pavinu udaju možemo preciznije datirati i locirati preko
njenog oca, za kojeg se vjeruje da se zvao (knez) Nikola. Izvjes­
no je, dakle, da je knez Nikola Milikić bio potomak vraneškog
83
kneza Milike. Međutim, iako se u nekim varijantama predanja
kaže da je knez Nikola bio sin kneza Milike, to ne može biti
tačno jer među upisanim članovima kuće kneza Milike u Katas­
tiku nema njegovog imena! Upisano je 14 članova - sedam
muških i sedam ženskih, i to: Aranit, Đurđe, Avram, Jakim,
Ivan, Teofana, Manda, Milica, Nenadija, Matijaš, Poleksija,
Cvijo, Jana i monahinja Marta. Nema, dakle, nijednog Nikole!
Stoga bi Nikola mogao biti unuk kneza Milike – ukoliko je,
naravno, istinito predanje da se Pavin otac zvao Nikola! Po toj
logici - ukoliko je, dakle, otac Pavin bio unuk kneza Milike - i
vrijeme Pavine udaje moralo bi se pomjeriti s početka 17. vi­
jeka, kada je knez Milika upisan u Katastik, za dva generacijska
pasa („koljena“), a to bi bilo 70-tih godina 17. vijeka!
Ukoliko prihvatimo predanje koje je zapisao Đukan
Joksimović 1939. kao istorijski utemeljeno i uporedimo ga s
poznatim istorijskim događajima, takođe dolazimo do računice
da se događaj za koji se vezuje predanje o Pavi zbio najvje­
rovatnije 70-tih godina 17. vijeka! Jer, po toj verziji predanja,
paša - Pavin muž, islamizirani Joksimović, izdjejstvovao je
od sultana kneževsku titulu svome bratstvu u Vranešu. Knez
Joksim Vraneški, za kojeg se pretpostavlja da je rodonačelnik
vraneških Joksimovića, u turskim dokumentima prvi put se
pominje 1684. godine!27. U prilog takvome tumačenju ide i onaj
dio iz istog (treće verzije) predanja, đe se kaže da je izvjesni
„knez Milikić“ išćerao turskog pašu iz Vraneša, a ta njegova
neposlušnost i nepokornost turskoj vlasti vjerovatno je bila još
jedan razlog da mu se oduzme titula kneza. Dakako, Joksim je,
zahvaljujući islamiziranom bratu, sebi obezbijedio privilegov­
an status kod sultana i dobru preporuku za dobijanje kneževske
titule! Dodatna pogodna okolnost da Joksim dobije kneževsku
titulu u Vranešu vjerovatno je bila ta što je Pava bila jedinica,
27
Gliša Elezović: Turski sapomenici, knj. I, sv. I, 1348-1520, Beograd, 1940,
866. U dokumentu (tapiji), koji je izdan od kadije u Prijepolju 27. X 1684, navodi
se da je „raja po imenu knez Joksim kupio od Todora sina Radosavljeva i Tri­
funa sina Andrijina, žitelja sela Murgaševića, u nahiji Vraneš, u kadiluku Pre­
polje, planinu Žari...“
84
kako Đukan Joksimović navodi - „nekog kneza Milikića“, pa
titulu kneza od oca Pavina nijesu mogli naslijediti njegovi di­
rektni muški potomci, što je tadašnji turski zakon propisivao
kao obavezu 28.
Još jedan podatak ukazuje na to da se rečeni događaj (uda­
ja Pavina) odigrao vjerovatno 70-tih godina 17. vijeka. Naime,
dr Ejup Mušović tvrdi da se Mušovići u istorijskim izvorima
prvi put pominju početkom 18. vijeka. On takođe navodi da
Mušovići vode porijeklo iz Vraneša, odakle su se, kako kaže,
raselili prema Kolašinu i Nikšiću, vjerovatno krajem 17. vijeka.
Podsjećamo da se po predanju o nastanku imena Pavino Polje
kaže da je Pava rodila (i) Muša – rodonačelnika Mušovića.
Ukoliko uporedimo prve tri zapisane verzije predan­
ja o Pavi sa prvim istorijskim podacima o Mušovićima (koje
saopštava dr Ejup Mušović) dolazimo do zaključka da je Pavin
muž Hasanbegović, vjerovatno bio brat (po predanju koje ka­
zuje dr Žarko Šćepanović), ili sin (kako vjeruje dr Ejup Mušović)
Joksima Vraneškog, koji je primio islam, otišao na školovanje u
Carigrad, postao paša i, kako gotovo sve verzije predanja ka­
zuju, došao s vojskom u rodni kraj – u Vraneš. Tu se zaljubljuje
u „vlastelinku“ Pavu, s kojom se ženi, a u znak poštovanja,
svome bratu (ili ocu), Joksimu, izdejstvovao je kod sultana da
bude knez u Vranešu29.
28
U Bosanskoj kanun-nami (zakoniku) iz 1530. godine, kaže se: „..dogod
(kneževi) vrše svoju službu i nemaju greške, neka budu slobodni i oprošteni
od dažbina, kao što je zavedeno u defteru, ... a kada oni umru, neka na nji­
hova mjesta njihovi sinovi postanu primićuri (knezovi – nap. V.K.)“, Branislav
Đurđev: O knezovima pod turskom upravom, „Istorijski časopis“, SANU, Beograd,
1949, str. 7; vidi i: Kanuni i kanun-name za bosanski, hercegovački, zvornički, kliški,
crnogorski i skadarski sdandžak, „Zakonski spomenici“, sv. I, Monumenta Turcica,
Orijentalni institut Sarajevo, 1957, str. 34-47.
29
Đukan Joksimović, u svojoj verziji predanja, kaže da je taj islamizira­
ni Joksimović svome bratstvu „izradio kod sultana ferman, po kome se
Joksimovićima priznaje begovstvo nad Vranešom“. Beg je plemićka titula (Ab­
dulah Škaljić: Turcizmi u Srpsko-hrvatskom jeziku, četvrto izdanje, Sarajevo 1979,
str. 129), a jedina plemićka titula u Vranešu mogla je biti knez.
85
Značaj predanja
Predanje o Pavi, odnosno predanje o nastanku imena Pa­
vino Polje, nosi u sebi snažnu poruku o potrebi vjerske i na­
cionalne tolerancije, bez obzira na razlike i predrasude koje
nameće vrijeme. Uzajamna ljubav Pave i njenog islamizovanog
Romea (paše) ruši sve (nametnute) barijere. Iako nam dolazi iz
drevne prošlosti, ova priča nosi u sebi uvijek aktuelnu poruku,
pa i za naše vrijeme o neophodnosti tolerancije i suživota, đe
se ne pita ko je i kakve vjere ili nacije, već da li je neko vrijedan
poštovanja (i ljubavi) ili nije.
Iako bi, s tog aspekta, trebalo da predstavlja prvoraz­
redni kulturnoistorijski spomenik, danas je ovo mjesto (đe
se nalaze grobovi) potpuno zapušteno. Bujice od kiša već su
odavno zatrpale kamene ploče. Samo se, s vremena na vrijeme,
zahvaljujući znatiželjnim i upornim hroničarima, otkopaju i
očiste, kad se ukažu ove impresivne ploče – kao svjedočanstva
o davno minulim vremenima i događajima u ovom kraju.
Potrebno je postaviti trajniju (metalnu, ili betonsku)
ogradu, koja će sigurnije zaštititi Pavin i Ahmetov grob, a po­
tom ih (grobove) i arheološki obraditi. Jer bi se arheološkim is­
kopavanjem i antropološkom analizom eventulanih bioloških
ostataka, mogla odagnati jedna od ključnih dilema: kada se
zbio taj događaj (udaja Pavina) na osnovu kojega je kasnije nas­
talo predanje? Samim uređenjem mjesta Pavin grob bi mogao
biti prepoznatljiv kulturnoistorijski spomenik Pavinog Polja i
Vraneške doline. Taj lokalitet bi moglo biti mjesto okupljanja i
održavanja raznih kulturnih i drugih manifestacija.
86
*
*
*
Prvo izdanje moje knjige „Vraneške legende“ (izdavač
Matica crnogorska), objavljeno je 2010. godine. Recenzenti
su: prof. dr Božidar Šekularac, akademik DANU, i dr Rado­
je Pajović, akademik DANU, dok je predgovor knjizi napisao
književnik i publicista Marijan Mašo Miljić.)
Sa promocije knjige Vraneska legenda u Pavinom Polju u okviru
manifestacije Pavi u čast
Pojavljivanje knjige „Vraneška legenda“ izazvalo je
značajnu pozornost crnogorske javnosti. Bjelopoljski Centar za
kulturu najavio je aktivnosti na pravljenju pozorišne predstave
posvećene predanju o Pavi i Ahmetu, dok je književnih i pjesn­
ik Zuvdija Hodžić, akademik CANU i DANU, napisao tekst
za baladu o ovom predanju. Održane su tri promocije knjige
87
(u Podgorici, u Bijelom Polju i u Pavinom Polju), a u Pavinom
Polju organizovana je (2011.) i manifestacija „Pavi u čast – dani
sporta i kulture u Pavinom Polju“. Prilikom posjete učesnika
likovne kolonije „Stari most“ Pavinom i Ahmetovom grobu, u
julu 2011, slikarka Marion Albrecht iz Nirnberga, Njemačka, u
ulju na platnu naslikala je motive ovog predanja.
Svakako, najznačajniji događaj u vezi sa tim jeste pojav­
ljivanje prigodne poštanske marke posvećene predanju o Pavi i
Ahmet-paši, koja je u novembru 2012, uz promociju drugog iz­
danja knjige, promivisana u Centru za kulturu u Bijelom Polju.
Bjelopoljski zavičajni muzej nominovao je, 2013. godine, crno­
gorskom Ministarstvu kulture predanje o Pavi i Ahmet-paši
za stavljanje pod zaštitu države, kao nematerijalno kulturno
nasljeđe Crne Gore.
Crnogorska spisateljica Nada Bukilić, inspirisana ovim
predanjem, napisala je priču „Polje jedne ljubavi“, koja je ob­
javljena u časopisu „Inflajth“, a o predanju o Pavi i Ahmetu
napisana je i epska pjesma, iz pera Dragan Kovačevića, u
izvođenju narodnog guslara Vasilija Bata Lekovića.
Prilikom posjete pripadnika bratstva Milikić/Konjević Pa­
vinom i Ahmetovom grobu (iz kojeg bratstva, kako se vjeruje,
potiče Pava), u avgustu 2013, inicirano je uređenje njihovih
grobova i postavljanje ograde od trajnog materijala.
88
Piše: Blagoje GRAHOVAC,
General avijacije u penziji i analitičar geopolitike
RUSKI FAKTOR NA BALKANU
Vjerujem da pripadam grupi koja objektivno
ana­­lizira stanje u Crnoj Gori. Zbog toga veoma
ozbiljno shvatam upozorenje Tarika Alia, uglednog
britansko-pakistanskog filozofa, istoričara i pisca,
a koji eksplicitno tvrdi: da je Crna Gora tužna
pri­ča male zemlje, koja sigurno ne bi opstala da
nije novca ruske mafije; da zemljom ekonomski
dominira mafija; te da će, ulaskom Crne Gore u EU,
ruska mafija imati bazu u EU
J
oš niko neće da otvori stručnu, naučnu ili političku
raspravu zašto i kako je razbijena Jugoslavija. Iskonska
je to potreba, kako bi se mogli odvojiti oni koji su bili politčki
naivni od onih koji su bili na zadatku razbijanja. Dok mi neko
drugačije ne dokaže, istrajavaću na stavovima i tvrdnjama
da je KGB bio njen osnovni razbijač, iako ne zanemarujem
određene krugove na Zapadu kojima je to bilo veoma do­
padljivo.
Mlađe čitaoce ću podsjetiti samo na dva događaja. Č­itav
miroljubivi svijet je osudio invaziju snaga Varšavskog ugo­
vora (VU) na Čehoslovačku 20. avgusta 1968. godine. Od svih
zvaničnih državnih politika, najstroža osuda je dolazila od
89
tadašnje SFRJ. Njen predsjednik, Josip Broz Tito, posebno se
isticao u strogoći osude takvog postupka država VU. Zbog
takvih političkih stavova zvanične Jugoslavije, „za dlaku“ je
(na nju) izbjegnuta agresija država VU. Kada su od oružane
agresije odustali, tadašnji generalni sekretar KPSS Leonid
Brežnjev je u septembru te godine, u neskrivenoj ljutnji, izjavio:
„Pustićemo Jugoslaviju još 10-15 godina da se pati i onda će
ona samoj sebi doći glave“. To je bila javno iznešena prijetnja i
javno izdati zadatak snagama KGB šta im valja činiti.
Jedan drugi slučaj, u operativnom smislu, još je ilu­stra­
tivniji. U oktobru 1978. godine u Upsali (Švedska) je održan
svjetski kongres sociologa. Na zatvorenom dijelu kongresa
američki sociolog Zbignjev Bžežinski iznio je svoju ocjenu o
Jugoslaviji. Osnovne odrednice njegove analize o Jugoslaviji
su bile: da Jugoslavija, po mnogim pitanjima, može biti po­
zitivan primjer za tadašnju Evropsku zajednicu; da njen jed­
nopartijski komunistički sistem ne omogućuje pune političke
slobode; da neravnopravan status imovinskih prava (posebno
inferioran ustavno-pravni položaj privatne svojine) ugrožava
ravnopravnost građana; da je Jugoslavija, kroz Pokret nesvrsta­
nih zemalja, postala važan faktor međunarodnog mira; da (kao
takva) nikako ne odgovara politikama država komunističkog
bloka; da joj prijeti velika opasnost od tog bloka, te da Jugoslaviji
treba pomoći da se održi na putu demokratizacije i ulaska u
tadašnju Evropsku zajednicu.
Pošto su sve tadašnje državne, republičke i vojne tajne
službe u SFRJ dominantno bile pod uticajem KGB, vještom
zamjenom teza one su zabrinutost Zbignjeva Bžežinskog pre­
okrenule u takozvani plan Amerike za razbijanje Jugoslavije.
Od tada, pa sve do današnjeg dana, u poluzvaničnim (pa i
nekim zvaničnim) krugovima neprekidno su se podastirale
različite varijante „planova“ razbijanja Jugoslavije od strane
Zapada, dok je na terenu operativni plan razbijanja išao vrlo
pragmatičnom KGB putanjom. Od predstavnika svih naroda
iz svih republika pronađene su odgovarajuće ličnosti za taj
zadatak od kojih je formirana tipična politička mafija, koja je
90
pod svoju kontrolu stavila: sve tajne vojne i državne službe; sve
druge mafijaške klanove; te sve nacionalističke, neofašističke i
klerikalne pokrete i organizacije. Na populizmu, o ugroženosti
sopstvenog naroda, populus je gurnut u bratoubilački rat,
dok je u isto vrijeme politička mafija krala i pljačkala imovinu,
koju je taj isti populus decenijama stvarao. SFRJ je razbijena,
a, i dan danas, političke i sve druge kriminalne grupe i sve
tajne službe novonastalih država imaju visok stepen saradnje
u organizovanom kriminalu, a posebno u prikrivanju zločina
nastalih u svim tim ratovima.
Geopolitički i geostrateški interes Rusije uvijek je bio fo­
ku­siran na prostor Balkana. Slavenofilstvo i pravoslavni fu­n­
damentalizam osnove su doktrine Ruske pravoslavne crkve.
Izvoz komunističke ideologije i izvoz oružja bila je de­ce­
nijska osnova svih politika sovjetske, pa i ruske države. Pošto
su takve politike uvijek nailazile na otpor na prostoru koji je
trebalo osvojiti, otpočela se primjenjivati nova politička (bolje
reći geopolitička) doktrina. Naime, nakon raspada SSSR-a, jedna
čitava armija robusnih operativaca KGB je ostala i bez države
(kojoj su služili) i bez zaposlenja. U to vrijeme, na prostoru RF,
pojavio se enorman broj prebogatih (a zaplašenih) tajkuna.
Rješenje je pronađeno u spajanju robusnih i osiromašenih
KGB-ovaca i prebogatih, a zaplašenih, tajkuna. Tako je
stvo­rena oligarhija koja je, skoro upotpunosti, stavljena
u službu državne politike RF. Adekvatno tome otpočela je
pri­mjena sasvim nove doktrine. Umjesto izvoza ideologije i
oružja, ekspanzivno je otpočeo izvoz prljavog i sumnjivo
ste­­­čenog kapitala. I nigdje više nisu nailazili na otpor. Na
novim prostorima sačekuju ih lokalni tajkuni i sprega između
tajnih službi, lokalnih političara i lica iz mreže organizovanog
kriminala. Kapital oligarha je, po pravilu, išao na Zapad. Ra­
zvijena je veoma široka njihova lobistička mreža, sumnjivi ka­
pital se na različite načine registruje, bujaju špekulativni po­
slovi, a finansijski inženjering se razvio do neslućenih raz­mjera.
Nakon stavljanja sumnjivog kapitala u redovne finan­
sijske tokove, taj isti kapital (za koga se kolokvijalno kaže da
91
je zapadni, a čiji su stvarni vlasnici Rusi) dolazi na Balkan,
prvenstveno na prostor država sa većinskim pravoslavnim
narodom. Za takvu ofanzivu kapitala ruskih oligarha na države
Balkana uvijek se priprema adekvatna politička podloga, a koja
je sadržana u formuli: „Glasna politička priča o evropskim
i evroatlanskim integracijama ispod koje se sprovodi prava
okupacija privrednih resursa od strane ruskih oligarha“.
Ta formula godinama potvrđuje veliku efikasnost ruske
politike na Balkanu. Vašingtonske i briselske administracije
su nadmudrene. Djelimično i iz razloga što su dijelovi tih
administracija kontaminirani korupcijom iz lobističkih mreža
ruskih oligarha i sa njima povezanih političara balkanskih
država.
Pet godina prije izbijanja finansijske krize u Grčkoj i na
Kipru, u javno objavljenim tekstovima alarmantno sam upo­
zoravao šta će se desiti sa ove dvije države, ukazujući da će one
uskoro postati veliki evropski problem. To se i desilo. Odakle
su mi bila ta „saznanja“? Jednostavno, praćenjem kompanija
koje dolaze u te dvije zemlje, a ko su stvarni ili većinski vlasnici
tih istih kompanija. Nije bilo teško utvrditi da su to bili ruski
oligarsi.
Crna Gora je tipičan primjer potencijalne geopolitičke
žrtve. Što je glasnost političkih elita o evroatlanskim integracijama
jača, utoliko je veća okupacija privrednih resursa od strane
ruskih oligarha. Zabrinjavajuće su činjenice koje ukazuju da
u investicijama u Crnoj Gori, koje dolaze od poznatih biznis
imena sa Zapada, ruski oligarsi imaju značajan (a u nekim i
većinski) udio u tim kompanijama. Željezara Nikšić i Kombinat
aluminijuma Podgorica samo su neki od primjera do čega su
ruski investitori doveli privredna društva koja su bila nosioci
privrednog razvoja Crne Gore. Ogromne površine zemljišnih
prostora, koje su Rusi kupili, započeli nekakvu gradnju, a zatim
odustali i nestali u nepoznatom pravcu, siguran je pokazatelj
pranja prljavog novca. Ti zarobljeni prostori su, u privrednom
smisli, umrtvljeni sa neizvjesnim ishodom. Kupoprodajni
ugovori privrednih društava godinama su držani u tajnosti.
92
Nakon eskaliranja problema, te stečaja i sudskih procesa u vezi
sa tim preduzećima, dolazi se do zabrinjavajućih podataka.
Ni danas se ne može utvrditi njihova stvarna kupoprodajna
cijena. Međusobne garancije o realizaciji tih ugovora se mogu
višestruko tumačiti, a međusobne obaveze ugovornih strana
se ni danas ne mogu rastumačiti. Jedno je neupitno - vlast
je naknadno davala državne garancije, koje su aktivirane, a
iz državne kase neplanski je otišlo na stotine miliona evra. I
svemu tome nije kraj. Ruski oligarsi i dalje potražuju još i još,
te i dalje prijete tužbama i međunarodnom arbitražom. U isto
vrijeme, isti političari i dalje drže sve poluge svih grana vlasti
u Crnoj Gori. Vlast obilato koristi jaku rusku mitomaniju, koja
vlada u redovima nekih opozicionih partija, te među brojnim
građanima pravoslavne vjeroispovjesti.
Dok je Bugarska bila u sastavu Varšavskog ugovora,
kod njenih građana je vladao veliki otpor (pa i animozitet)
prema ruskoj politici. Analizirajmo današnju građansku svijest
u Bugarskoj, poslije svih promjena koje su se desile njenim
ulaskom u EU i u NATO, a u vezi sa njenom državno-političkom
orijentacijom. Utvrdićemo da su se značajno povećale simpatije
prema Rusima. Šta je razlog? Ruski oligarsi su najbrojniji
vlasnici kapitala koji ulazi u Bugarsku, iako taj kapital
formalno dolazi sa Zapada. Ozbiljnom analizom doći ćemo do
još jednog zaključka – da je vitalnost tih privrednih društava veća
nego u ostalim balkanskim državama, koje se nalaze zapadnije
od Bugarske, iako su isti vlasnici tih kompanija. I to je jedan od
pokazatelja da su ruski oligarsi u službi državne politike RF i da
je sve to u funkciji geopolitičkih i geostrateških ciljeva.
Decenijsko mučenje Makedonije zbog njenog imena,
po mom mišljenju, nije prvenstveno problem istorijske, ku­
lturološke, a niti političko-pravne prirode. To je tipična ge­
opolitička igra. Amerikanci unutra, a ruski oligarsi svuda
(po­sebno u Grčkoj) naokolo, realnost je u kojoj Makedonija
živi, upravo od vremena otkad je problem eskalirao. Stabi­
lizovanjem Srbije na njenom evropskom putu potpuno će se
ogoljeti zavrzlama makedonsko-grčkog rebusa.
93
Kapital koji ulazi u Albaniju težišno dolazi sa Zapada, a
većinski vlasnici tog kapitala su takođe sa Zapada. Ali, skoro
u svim tim kompanijama jedan udio imaju ruski oligarsi.
Godinama upozoravam na rusko-balkansko-južnoameričku
transferzalu organizovanog kriminala i korupcije. Mafije su
operativna vojska te transferzale, a rusko-crnogorsko-srpskoalbanske mafije su međusobno spregnute do neslućenih
granica. One su u velikoj mjeri pod zaštitom dijelova državnih
politika, a koje su direktno uključene u geopolitičku igru.
Razloge za postupanje pojedinih političara treba tražiti u
njihovoj povezanosti sa biznisom ruskih oligarha.
Kosovo se može analizirati po matrici koja se primjenjuje
za Albaniju. Oslobađanje Kosova od mnogih društveno-po­
litičkih devijantnosti će se dinamizirati nakon stabilizovanja
Srbije na njenom evropskom putu.
Za izučavanje geopolitičkih igara Srbija je dobar primjer.
Srbija se vijekovima nalazi u društvenom i političkom raspeću.
Građanska svijest u Srbiji težišno je preferirala prostor kome
Srbija civilizacijski i geografski pripada, a to je Evropa. Politička
svijest je uporno gradila državno-politički sistem okrenut prema
Moskvi. Borba između te dvije svijesti viševjekovna je zbilja
Srbije. U posljednjoj deceniji, sa manje ili više otvorenosti, dolazi
do sinergije ove dvije svijesti. Glasnije od svih dosadašnjih
političkih elita, vlast, koju su težišno činili SNS i SPS, otvoreno
je krenula putem evropskih integracija.
Ovdje treba apostrofirati da je, u odvajanju jedne grupacije
od SRS Vojislava Šešelja i u formiranju SNS, važnu ulogu
imao predsjednik DPS Crne Gore gospodin Milo Đukanović.
Tu vlastodržačku partiju Crne Gore karakteriše dupla politička
igra, sa bučnom pričom o evroatlanskim integracijama, ispod
koje se sprovodi okupacija privrednih resursa od strane ruskih
oligarha. Bliskost Đukanovića sa Nikolićem i Vučićem, najprije
izvan očiju javnosti, a sada napadno i upadljivo, nesporna je.
U tom krugu su i neka lica koja godinama prati kontroverza u
vezi sa njihovim biznisom i njihovom duplom igrom između
Istoka i Zapada.
94
Nebitno je: da li zbog njihovog političkog preumljenja;
zbog vješte političke igre; zbog duple političke igre; zbog po­
litičke iskrenosti; da li zbog toga što su se nekome na Zapadu
čvrsto obećali; ali, nesporna je činjenica da Vučić i Dačić žele
voditi Srbiju putem evropskih inegracija. NATO inegracije
će se, same po sebi, nametnuti, jer je procenat građana Srbije,
koji žele Srbiju u NATO-u, respektabilno visok. Sve te činjenice
mogu zabrinuti (i već zabrinjavaju) zvaničnike ruske politike.
Zato ne treba da čude ofanzivna nastojanja ruske države i
ruskih oligarha u brzini osvajanja privrednih resursa Srbije.
Državne i vojne tajne službe na Balkanu uvijek su bi­
le u snažnoj vezi i pod snažnim uticajem ruskih tajnih
službi. Njihove nezvanične veze su bile daleko čvršće od onih
zvaničnih. Ako se analiziraju sve personalne smjene na čelu
vojnih i civilnih tajnih službi u Srbiji i regionu, doći će se do
zaključka da niti jedna od tih promjena nije provedena bez
snažnog upliva ruskih tajnih službi. Jedna od tih promjena je
karakteristična. Naime, nakon konstituisanja SNS-SPS vlasti u
julu 2012. godine, jedan od prvih najavljenih poteza tadašnjeg
ministra odbrane Aleksandra Vučića je bila promjena na čelu
VBA i VOA. Službeni razgovor, u vezi sa tim, bio je i zakazan.
Neposredno prije tog sastanka, tadašnji ambasador RF u Srbiji,
gospodin Aleksandar Konuzin, tražio je hitan sastanak sa
Aleksandrom Vučićem. Nakon tog sastanka do smjene na čelu
VBA i VOA ipak nije došlo. One su se desile tek nedavno. I
ostale promjene neodoljivo liče.
Ruska politika nema više niti jedan razlog za veliko po­
vjerenje u Vučića i Dačića. Zvanične politike Zapada ima­ju
mnogo razloga za još veće povjerenje u njih dvojicu. Odmje­
ravanja političkih moći su u toku. Srbija je danas, kao rijetko
kada, predmet geopolitičke igre. Pobjednik u toj borbi, sa
velikom sigurnošću, već se zna. Pobijediće Srbija, jer su
nje­ni građani odlučni da idu putem evropskih, a kasnije i
evroatlanskih integracija.
Valja razmišljati u sljedećem pravcu: Rusi će učiniti sve
da politički razdvoje Vučića i Dačića. Dačić i njegova SPS će
95
imati trajne posljedice, ukoliko se utvrdi da je dio MUP-a (kojim
je Dačić godinama rukovodio) bio izvan kontrole državnih
organa, a posebno ukoliko su njegove strukture imale vezu sa
organizovanim kriminalom. Ukoliko Rusima to pođe za rukom,
sljedeća faza bi bila snižavanje političke snage proevropski
odlučnog Vučića, ali preko Tomislava Nikolića. Ruska
politika i Ruska pravoslavna crkva imaju veliko povjerenje u
sveslavjanski i pravoslavni senzibilitet Tomislava Nikolića.
U geopolitičkoj igri, u vezi sa Srbijom, treba imati u
vidu još jednog igrača, koji je uvijek, kroz istoriju, imao važnu
ulogu. To je Crna Gora. I Istok i Zapad to dobro znaju, pa ne
treba da čudi što se Crna Gora decenijama koristi za različite
uticaje prema Srbiji. Iz ovog ili onog razloga. Vrh DPS Crne
Gore se čvrsto i javno obećao Zapadu, ali je preko finansijskih
transakcija veoma dužan Istoku. Ovo prvo je deklarativna
politika, ali ono drugo je pojedinačni lični dug i zalog životom.
Pitanje je šta ima veću snagu u državama moćnih pojedinaca,
a slabašnih institucija, baš kakva je Crna Gora. Prijateljstvo
između građana Srbije i građana Crne Gore ništa ne može
ugroziti. Ono je bilo stabilno i u vremenima kada su političke
elite ove dvije države bile posvađane do stepena neukusa.
Naglo i napadno pokazivanje prijateljstva prema Srbiji, od
strane vrha DPS Crne Gore, treba uzeti sa rezervom. Duplim
igračima, po pravilu, najvažniji je lični interes.
Velika sreća za Srbiju i srpski narod je u činjenici da je
geopolitička igra, u vezi sa Srbijom, ušla u finale. Pobjednik iz
tog derbija, siguran sam, već je poznat. Srbija nezaustavljivo
ide u EU, kasnije i u NATO, a sa Kosovom će uspostaviti
prijateljske i dobrosusedske odnose. Srpsko-hrvatskoalbansko prijateljstvo će biti najveći dugoročni garant
evropskog mira.
Prethodno rečeno će direktno uticati na smirivanje odnosa
u BiH i konačno konstituisanje države BiH prema društvenim i
političko-pravnim standardima koji vladaju u EU. Stanje u BiH
je u direktnoj zavisnosti od stabilizacije Srbije na njenom
evroatlanskom putu.
96
I Hrvatsku treba posmatrati u kontekstu prethodno re­
če­nog, uključujući i jedan društveno-politički paradoks. Ako
se ozbiljno analiziraju ideološke dimenzije političkih partija u
Hrvatskoj, pa i onih drugih na Balkanu, doći ćemo do zaključka
da su partije desnice, u praktičnom djelovanju, bliže ruskoj
nego evropskoj politici, a partije ljevice upravo obrnuto. No,
taj paradoks ne treba da zabrinjava. Treba znati da upravo
tajne službe funkcionišu po principima paradoksa. Oni koji
operativno rade za Istok, uglavnom žive na Zapadu, glumeći
veliko evropejstvo. I obrnuto. Sve do momenta kada moraju
emigrirati u državu-poslodavca.
Zbog formule „G-6 + 2“, koju je promovisala Vlada Crne
Gore, ista je dobila pohvalu od nekih zvaničnika Evropske
komisije. Evropskim zvaničnicima su uvijek dopadljive ideje o
regionalnom povezivanju, ali nedovoljno obraćaju pažnju na
moguće podvale od strane nekih inicijatora. O čemu se zapravo
radi? Decembra 2010. godine objavljen je moj tekst pod naslovom
„Yugo regija“ u kome sam objasnio neminovnost procesa da se
sedam država (nastalih od bivše SFRJ) regionalno udruže i da
to bude okosnica buduće Balkanske regije u okviru EU. Ideja
je značajno zainteresovala ne mali broj naučnih i političkih
krugova u regionu i u Evropi, uključujući i neke najviše
pozicionirane državne dužnosnike, o čemu postoje pisani
dokazi. Pošto procesi na Balkanu zaista i idu u tom pravcu,
isti su mogli zabrinuti (i već zabrinjavaju) geopolitičkog „tatu“
sa Istoka, jer mu se iz ruku preotima alat, kojim je vijekovima
potpaljivao Balkan. Objedinjena i integrisana Evropa nikako
mu ne odgovara. Preko koga bi drugog izvršio diverziju na
tu ideju, nego preko DPS Crne Gore. Ta partija, koja inače
decenijama igra duplu političku igru, najodaniji je politički (čak
i geopolitički) gardista „Velikog brata“.
U čemu je problem? Analizirajmo ideju „G-7 PLUS“,
koju sam inicirao prije tri godine, a koja je objašnjena u tekstu
„Yugo regija“. U najkraćem – NE restaurirati bilo koji oblik
Jugoslavije, nego na bazi interesa udružiti ono što nam je
isto, slično ili zajedničko u sedam ex-Yu država, čime ćemo,
97
regionalno udruženi, olakšati svoj put u EU. Oni koji su u
EU već ušli, u ostatku će imati jaku potporu u svim oblastima
društvenog, ekonomskog i kulturnog života. Ova formula
se jednostavno može nazvati „evropskom formulom“, jer
ostavlja mogućnost da se „G-7 PLUS“ (počevši od Albanije)
regija proširi i na ostale balkanske države, pa bi kao Balkanska
regija postali stabilan region u okviru EU.
Fomulu „G-6 + 2“, koju je inicirala Vlada Crne Gore,
treba ozbiljno izanalizirati i dati odgovor na pitanje, da li se ta
ideja može smatrati „evropskom formulom“. Vladina formula
podrazumijeva Albaniju sa grupom od pet ex-Yu država, ali bez
Slovenije i Hrvatske (na koje se i odnosi onaj plus). Formalno
objašnjenje oni vide u činjenici da su Slovenija i Hrvatska već
u EU. Upravo to objašnjenje je maska za opaku geopolitičku
diverziju. Prvo, to objašnjenje ne pije vodu, jer u Skandinavskoj
regiji ima država koje nisu u EU. Drugo (i ono najopasnije) je
sadržano u činjenici da rusko-srpsko-crnogorsko-albanska
mafija (spregnute sa političkim mafijama) ovaj dio Balkana (pa
i šire) već drži pod visokim stepenom svoje kontrole. Ne može
se otrgnuti utisku da formula sadrži onu liniju razgraničenja po
kojoj je zloglasni KGB imao ključnu ulogu u razbijanju SFRJ, a
koje je faktički otpočelo iz Crne Gore 20. avgusta 1988. godine.
Oni su znali da Sloveniju i Hrvatsku niko ne može spriječiti
da se integrišu u Evropu, kao što su znali da se prostori sa
većinskim pravoslavnim narodima u bivšoj SFRJ nalaze u
zoni ruske mitomanije. Linija razgraničenja između „G-6“ i
onog ostatka (plus 2) je zapadna granica BiH, koja se potpuno
poklapa sa granicom slavenofilskog geopolitičkog projekta,
a što je sadržano u (dva vijeka staroj) geopolitičkoj doktrini
„Istočno pitanje“. Tu doktrinu neskriveno restaurira Vladimir
Putin, a glasno izgovara Vladimir Žirinovski. Ukoliko njihova
formula zaživi, siguran sam da će prostor navedenih šest država
(Srbija, BiH, Crna Gora, Makedonija, Kosovo i Albanija), raznim
opstrukcijama i incidentima, zauvijek ostati izvan EU. Onaj dio
„+ 2“ (Slovenija i Hrvatska) su samo maska predlagača, kako
politička diverzija ne bi bila uočljiva.
98
Zbog lobističkih apanaža, Evropa može biti ozbiljno ugro­
žena. Vjerujem da pripadam grupi koja objektivno analizira
stanje u Crnoj Gori. Zbog toga veoma ozbiljno shvatam
upozorenje Tarika Alia, uglednog britansko-pakistanskog
filozofa, istoričara i pisca, a koji eksplicitno tvrdi: da je Crna
Gora tužna priča male zemlje, koja sigurno ne bi opstala da nije
novca ruske mafije; da zemljom ekonomski dominira mafija; te
da će, ulaskom Crne Gore u EU, ruska mafija imati bazu u EU.
Regrutovanje rusofilskog podmlatka, strateški je cilj
geopolitičkih igrača. Mnogi novoformirani privatni fakulteti,
akademije i instituti na Balkanu (a posebno u Srbiji i u Crnoj
Gori) su pod jakim uticajem proruske politike. Bezbjednost,
diplomatija i menadžment, težišni su sadržaji njihovih studijskih
programa. Rusofilstvo i „urota Amerike i Zapada protiv Srbije i
srpskog naroda“, osnovne su odrednice kadrova koji su radno
angažovani u tim institucijama. Mnogi od njih su bili radnici
(a neki veoma angažovani saradnici) tajnih državnih i vojnih
službi.
Nikako se ne smije zanemariti tiha opasnost od slave­
nofilskog geopolitičkog projekta, koji je sadržan u geopolitičkoj
doktrini, tkz. „Istočno pitanje“. Ruska pravoslavna crkva je svoje
učenje i praktično djelovanje usmjerila u tom pravcu. SPC je u
potpunosti prati na tom putu. Ove dvije crkve zabrinjavajuće
razvijaju klerikalizaciju društva, na osnovama pravoslavnog
fundamentalizma. Treba imati u vidu da je klerikalizacija bilo
kog društva isto što je i njegova militarizacija na osnovama
neofašizma. Zbog toga treba imati ozbiljnu rezervu u njihovu
iskrenost kada pozivaju na multietnički i multireligijski sklad.
Najgori odgovor, od svih, bio bi onaj, ako bi se manjinske re­
li­gije na ovim prostorima (posebno Muslimani i Bošnjaci),
ko­rištenjem sopstvenog radikalizma, počele sa njima nadgo­
rnjavati. Najbolji odgovor na sve te devijantne pojave je
upornost u građenju građanskog i civilnog koncepta društva.
Urota ćutanja o svojim profesionalnim biografijama, osno­
vna je karakteristika bivših obaveštajaca i bezbjednjaka na Ba­
lkanu. Zakletva službama i „profesionalna etika“ su floskule,
99
kojima se mnogi od njih brane od sumnjive ili nečiste savjesti.
Jer, njihova iskrenost o svemu što su radili, bila bi blagotvorni
lijek za utvrđivanje istine o jednom vremenu i svemu onome
što ga je karakterisalo. Na svu sreću, Srbija bi, u tom pogledu,
uskoro mogla biti pozitivan primjer. Počeli su se otvarati i
progovarati.
Godinama ističem da će se Rusija uskoro suočiti sa velikim
problemima. Nedostatak demokratije, uskraćena ljudska prava
i slobode, autoritaran režim, te ogromne socijalne razlike
između novokomponovanih bogataša (dojučerašnjih siromaha)
i velikog broja građana u oskudici, Rusiju mogu uvesti u
građanski rat. Režim je toga svjestan, pa će permanentno
primjenjivati strategiju „isturene odbrane“. Šta to konkretno
znači? Svojim prisustvom na Balkanu (prvenstveno preko tajnih
službi i oligarha), nastojaće da što duže održe ili stanje hladnog
rata ili stanje vrućeg mira, i na taj način da pažnju međunarodne
zajednice zadrže na većoj distanci od svojih granica. Sljedeća
linija odbrane njihovog režima će biti Ukrajina i Kavkaz.
Nagorno Karabah, Abhazija, Južna Osetija i sjeverni Kavkaz
su odavno zamrznuti konflikti. Proces odmrzavanja tih
konflikata će ići daleko brže nego što zvanične politike misle
ili žele. Odmrzavanje tih konflikata će otpočeti odmah nakon
stabilizovanja Balkana. U to sam siguran.
100
Prikazi knjiga
101
102
Dr Avdul Kurpejović
Doprinos očuvanju i afirmaciji kulturne baštine
Muslimana Crne Gore
(Prikaz knjige: Prilog epici Muslimana Crne Gore,
autora i izdavača: Branka A. Koprivice i Sava Lazarevića)
Osvrt na očuvanje i afirmaciju kulturne baštine Muslima­
na Crne Gore čini polaznu osnovu za kazivanje o knjizi: Prilog
epici Muslimana Crne Gore.
Muslimani Crne Gore, analogno drugim narodima, pos­
jeduju vjekovima stvaranu, izuzetno vrijednu, osobenu, razno­
liku, očuvanu, nedovoljno zaštićenu, afirmisanu i javnosti
prezentiranu, prepoznatljivu kulturnu baštinu.
Bitnu i veoma značajnu komponentu ukupne kulturne
baštine Muslimana Crne Gore čini književnost, a u okviru nje
usmena narodna književnost, epska poezija i epika.
Nematerijalna, duhovna, kulturna baština Muslimana
Crne Gore vjekovima stvarana, izuzetno vrijedna, raznoilika i
osobena čini bitnu komponentu knjiženosti ovog naroda.
Epska muslimanska književnost se odavno razvijala, ali
nije izučavana, sakupljana, obrađivana niti javnosti prezen­
tirana na odgovarajući način, jer nastavno-obrazovnim pro­
gramima osnovnih i srednjih škola nijesu obuhvaćeni istorija,
tradicija i kultura pripadnika manjinskog muslimanskog nar­
oda. U novije vrijeme, od 1992. godine, ni ustavne obaveze o
103
obuhvatnosti nastavno-obrazovnim programima osnovnih i
srednjih škola istorije, kulture, tradicije i nacionalne osobenosti
pripadnika manjinskih naroda, pa time i Muslimana, ne ost­
varuje Ministarstvo prosvjete i sporta.
Ministarstvo prosvjete i sporta otvoreno produžava tra­
janje tihe asimilcije pripadnika manjinskih naroda, konkretno
pripadnika manjinskog muslimanskog naroda Crne Gore.
Međutim, i u takvim, nepovoljnim, istorijskim, društvenim,
političkim, kulturnim, nacionalnim i državnim uslovima, mus­
limanski stvaraoci su stvarali, pisali, pjevali i uspijevali da
afirmišu, očuvaju i štite osobenu književnost, posebno epsku,
narodne pjesme, pripovijetke, romane i druge književne vrste.
Oni su stvarali i u doba osmanskog carstva na orijentalnim
jezicima, tako da književnost osmanskog perioda obuhvata
cijelo ovo razdoblje, što podrazumjeva i književnost Muslima­
na Crne Gore, koja je stvarana na turskom, arapskom i persi­
jskom jeziku. Premda najstariji epovi tretiraju mitološke teme,
oni su kroz tu prizmu najbolje oslikavali stanje duha naroda,
njegove domete u kulturi, a kroz to su zamjenjivali enciklope­
dije i biblioteke.
U to vrijeme glavni motivi književnika muslimanske na­
cionalnosti su bili ljubav prema domovini, ljubav prema ženi,
ljubav prema zavičaju, seobe...
Posebno je bila izražena ljubav prema domovini i zavičaju,
jer su takve mentalitetske osobenosti ovog naroda. Skoro da
nema književnih djela u kojima se ne piše o ženi i ljubavi. Uz
to, zavičaj, rodno mjesto, ognjište - veoma su zastupljeni u
književnosti ovog naroda. U književnosti muslimanskog naro­
da Crne Gore veoma su zastupljene teme seobe, emigracije, jer
je veliki broj Muslimana napustio Crnu Goru i odselio, pretežno
u Tursku.
Epika Muslimana Crne Gore
U književnosti muslimanskog naroda posebno mjesto
pripada epskoj poeziji, kojom se bavio jedan broj uglednih i
104
međunarodno priznatih stvaralaca. Epska poezija je još kod
drevnih civilizacija, pa time i islamske, igrala značajnu ulogu,
u zavisnosti od stepena razvoja pojedinih društava, kulturnog
nasljeđa, pismenosti i civilizacijskih dostignuća.
Postojanje narodne epike svjedoči o narodnosnoj, kulturn­
oj i civilizacijskoj izgrađenosti određenog kolektiviteta, odnos­
no naroda i nacije. Na ovim prostorima epsko stvaralaštvo je
prenošeno sa generacije na generaciju, uglavnom preko gusala.
Gusle su koristili i pripadnici islamske religije i muslimanske
nacionalnosti.
Presudan značaj za očuvanje i afirmaciju muslimnske ep­
ske poezije imao je dolazak harvardskih naučnika Milmana Pe­
ria i Alberta Batesa Lorda, koji su prije više od šezdeset godina
zabilježili muslimansko blago, vjekovima čuvano. U tom smis­
lu pored ćor-Husa, Saliha Ugljanina, posebno mjesto pripada
Avdu Međedoviću iz Bijelog Polja, koji je, iako nepismen, znao
širok repertoar pjesama. Među njima je najpoznatija – Ženidba
hadži Smailagić Meha, sa ukupno 12.310 stihova, za koje ovi
eminentni stručnjaci tvrde da se uz Homerove stihove ubrajaju
u najduža i najbolja djela te vrste.
Prilog epici Muslimana Crne Gore
Autori i izdavači: Branko A. Koprivica i
Savo Lazarević iz Nikšića
Zbirka Prilog epici Muslimana Crne Gore je obima 800
stranica, formata A4.
Autori Priloga epici Muslimana Crne Gore, u uvodnom
kazivanju Riječ unaprijed ističu:
„Od pojave Zbirke Koste Hermana (Narodne pjesme Mu­
hamedovaca u Bosni i Hercegovini, I-II, Sarajevo, 1888-1889.
godine), pa sve do naših dana, niko se na jugoslovenskim pro­
storima nije duže, svestranije i sveobuhvatnije (sa šireg pros­
tora i od većeg broja kazivača) bavio sabiranjem narodne epike
Muslimana od Andrije Luburića“.
105
Luburić je stigao da sabere jednu četvrtinu, odnosno oko
150 pjesama ili 80 hiljada stihova pjesama Muslimana iz ovih
krajeva, koje je rasporedio u pet grupa.
Muslimanski epski pjesnici, pjevači i kazivači, koji se u
knjizi prezentuju, mahom su rođeni u drugoj polovini 19. vi­
jeka, a pjesme od njih zapisao je Luburić u vremenu od 1910.
do 1941. godine. Uz kratke biografske podatke o pjesnicimapjevačima javnosti se prezentuju prvi put pjesme u originalu,
kakve se čuvaju u arhivima i kako bi se na osnovu originalnih
rukopisa mogla nastaviti i ostala naučna istraživanja, vezana
za duhovno i narodno stvaralaštvo Muslimana Crne Gore.
106
Knjiga sadrži epske pjesme 19 pjevača-kazivača Musli­
mana iz Crne Gore ili ukupno 55 pjesama sa preko 21 hiljadu
stihova. Pjevači-sabirači su iz Nikšića, Kolašina, Bijelog Polja,
Plava, Gusinja, Pljevalja i Rožaja.
Javnosti su do sada bile nepoznate pjesme brojnih pjevača
i kazivača Muslimana Crne Gore. To su: Marko Asović, Smajo Adžimusić, Adžo Barjović, Muamed Barjović, Husaga
Barjović, Sulejman Dervišević, Fazlija-Fazlo Jaganjac, Emin
Jusufagić, Ago Kalić, Mazo Kastrat, Osman Kuč, Osman-Ljuca
Nikšić, Avdo Međedović, Hadžo Mekić, Juso Omeragić, Alija
Pijuk, Arif Ramadanović, Mustafa Fetahović i Malja Džurlić.
Bilo je još muslimanskih pjesmotvoraca i pjesmoznalaca
koje Luburić nije obišao niti uspio da sakupi njihove pjesme do
1941. godine.
Autori knjige ukazuju na činjenicu da se epika Muslimana
Crne Gore ne može posmatrati i izučavati sama po sebi i izo­
lovano, bez poznavanja epike susjednih naroda: Crnogoraca,
Srba, Albanaca, Makedonaca, Hrvata i drugih. Ovom knjigom
je otrgnut od zaborava izuzetno značajan dio duhovnog kul­
turnog stvaralaštva Muslimana Crne Gore iz vremena kada
pripadnicima ovog naroda nije bilo dostupno osnovno, srednje
i fakultetsko obrazovanje, već samo vjersko, učenje Kurana i
islama.
Radi argumentovanosti, originalnosti i nemogućnosti ne­
osnovanog prisvajanja i proglašavanja bošnjačkim, kao i os­
poravanja autentičnosti, autori za svaku objavljenu pjesmu
upisuju arhivsku oznaku, a gdje je to potrebno, u kraćim osvr­
tima, podsjećaju na varijante i motive epike Muslimana koji se
prezentuju.
Treba reći i to da su knjigom obuhvaćeni najnoviji podaci
o zapisivačima ovih pjesama, dati su fotosi pojedinih pjevača,
stari fotosi krajeva iz kojih su poticali i obiman spisak izvornika
- objavljene literature, koju su autori koristili i kao i arhivske
građe.
Jedan od recenzenata knjige prof. dr Dragiša Bjelica, pored
ostalog, kaže:
107
„Muslimani Crne Gore mogu biti ponosni na svoje duhovno
blago sabrano u ovoj knjizi, na svoju epiku i njene kazivače, a autori ponosni što su uložili ogromno znanje i trud na izradi ovog
dragocjenog naučno-istraživačkog zbornika sa preko dvadeset hiljada
stihova muslimanske epike...
Rukopis ima trajan i zavidan društveni i kulturno-istorijski
značaj za Muslimane Crne Gore (ne samo za njih), pa ga najsrdačnije
preporučujem za objavljivanje, uz sve čestitke savjesnim, vrijednim i
umnim autorima gosp. Branku Koprivici i Savi Lazareviću“.
Zbirkom se javnosti prvi put prezentuju pjesme, pjevači i
kazivači u originalu. Autori su izvorno objavili faksimile ručno
ili na pisaćoj mašini pisane pjesme, ispod naslova svake pjesme
Luburić je napisao da je muslimanska, na kraju svake pjesme
podatak odakle je pjevač-kazivač i odakle pjesma potiče, tako
da ih zlonamjerni asimiltori ne mogu osporavati, prisvajati i
proglašavati svojim, posebno kada je riječ o neosnovanom i
neodgovornom prisvajanju i proglašavanju bošnjačkim svih
epskih pjesama Muslimana Crne Gore.
Od izuzetnog je značaja i to što se ovom knjigom
djelimično otklanja nepravda, zanemarivanje i zapostavljanje
od strane muslimanskih kulturnih radnika, književnika i osta­
lih intelektualaca naučni i kulturni stvaralac Andrija Luburić.
Knjigom se daje značajan doprinos izučavanju, prouča­
va­nju, očuvanju, zaštiti od tihe asimilacije, diskriminacije i
bošnjačke asimilacije kao i afirmaciji nematerijalne, duhovne,
kulurne baštine autohtonih Muslimana Crne Gore.
Savremena muslimanska književnost je dostigla takve
domete koji je svrstavaju uz književnosti ostalih naroda, te joj
se mora pristupati sa dužnom pažnjom, jer dosadašnje bavljen­
je muslimanskom književnošću u Crnoj Gori uglavnom je bilo
informativnog karaktera. Zato je potreban ozbiljniji pristup
mu­slimanskoj književnosti, i u okviru nje epskoj poeziji, kao
segmentu istorije crnogorske književnosti.
108
Veseljko KOPRIVICA
Muslimani Crne Gore na putu ka etnogenocidu
(Dr Avdul Kurpejović: Analiza nacionalne diskriminacije
i asimilacije Muslimana Crne Gore; izdavač: Matica
muslimanska Crne Gore, Podgorica 2014.)
Dr Avdul Kurpejović, neumorni i savjesni istraživač
nacionalne asimilacije i diskriminacije Muslimana Crne Gore
pripremio je o toj temi još jednu publikaciju, koja se s pravom
može nazvati studija.
Riječ je o Analizi nacionalne diskriminacije i asimilacije
Muslimana Crne Gore, u izdanju Matice muslimanske.
Autor već u Predgovoru jasno definiše suštinsku poruku
ove knige: „Iako su u jednom broju dosadašnjih izdanja Matice
muslimanske analizirani osnovni uzroci i negativne posljedice
tihe nacionalne asimilacije, nacionalne diskriminacije i
velikobošnjačke nacionalne asimilacije autohtonih Muslimana
Crne Gore, nadležni državni organi i institucije nijesu
ništa preduzimali na eliminisanju i zaštiti pripadnika ovog
manjinskog naroda“.
U Crnoj Gori imamo kulturnu, nacionalnu, društvenu i
političku diskriminaciju autohtonog manjinskog muslimanskog
naroda.
Zbog toga su, kako kaže dr Kurpejović, organi upravljanja
Matice muslimanske ocijenili neophodnim da se posebnim
projektom sveobuhvatnije i na osnovu nepobitnih činjenica
109
analiziraju osnovni uzroci i negativne posljedice sadašnjeg
položaja ovog manjinskog autohtonog naroda Crne Gore.
Konstatujući da su Muslimani Crne Gore izloženi tihoj
crnogorskoj kulturnoj i nacionalnoj asimilaciji, koja traje od
njihovog postanka do današnjih dana 21. Vijeka, autor, pored
ostalog, podsjeća na Danilov zakonik iz 1855. godine kojim su
Muslimani svrstani u „inoplemenike“, ustave SFRJ, Ustav Crne
Gore iz 1974. i Ustav nezavisne i samostalne države Crne Gore
iz 2007. godine. No, za Ministarstvo prosvjete i sporta Crne
Gore ne važi Ustavom zajemčeno pravo pripadnika manjinskih
naroda niti oročena obaveza Strategijom Vladine manjinske
politike na četiri godine od njenog donošenja 2008. da nastavnoobrazovni programi obuhvate istoriju, kulturu i nacionalnu
osobenost manjinskog autohtonog muslimanskog naroda
Crne Gore. Uzaludni su bili zahtjevi Matice muslimanske da
se ustavna obaveza realizuje kao i Ocjene i stavovi Skupštine
Matice, usvojeni na sjednici održanoj 5. oktobra 2012. godine,
kaže autor. To znači da autohtoni Muslimani Crne Gore ni
poslije više od 550 godina postojanja nemaju pravo da njihova
istorija i kultura budu obuhvaćeni nastavno-obrazovnim
programima i udžbenicima na svim nivoima obrazovanja u
demokratskoj i građanskoj državi Crnoj Gori.
Zvanična državna diskriminacija autohtonih Muslimana
Crne Gore traje od 1996. godine. Ona se manifestuje u raznim
vidovima i rezultat je nesprovođenja Ustavom zajemčene za­
štite od diskriminacije i posebnim Zakonom o zabrani di­
skriminacije. Autor naglašava da se Muslimani Crne Gore
nalaze na sudbinskoj istorijskoj prekretnici na putu ka etnogenocidu, ukoliko se hitno ne preduzmu mjere zaštite njihovog
kulturnog identiteta, kulturne baštine i nacionalnog identiteta i
imena od diskriminacije i posebno velikobošnjačke asimilacije.
On kaže da su jednakost i ravnopravnost i zaštita od
tihe asimilacije i diskriminacije Muslimana u Crnoj Gori pre­
vashodno državno pitanje, koje se može riješiti ako nadležni
državni organi i institucije kao i rukovodstva političkih partija
obezbijede ostvarivanje Ustavom zajemčenih prava i sloboda.
110
111
Ljudska prava se ne mogu kupiti, davati, zasluživati ili
naslijediti - sa njima se svako ljudsko biće rađa. Ljudska prava
se ne propisuju niti se odobravaju, ali se međunarodnim i
nacionalnim pravnim instrumentima garantuju, podsjeća
dr Kurpejović. To su i polazne osnove Analize nacionalne
diskriminacije i asimilacije Muslimana Crne Gore, jer je čla­
nom 9 Ustava Crne Gore propisano: „Potvrđeni i objavljeni
međunarodni ugovori i opšteprihvaćena pravila međunarodnog
prava sastavni su dio unutrašnjeg pravnog poretka, imaju primat nad
domaćim zakonodavstvom i neposredno se primjenjuju kada odnose
uređuju drugačije od unutrašnjeg zakonodavstva“.
Osvrćući se na crnogorsku političku, društvenu, kulturnu,
vjersku i nacionalnu državnu scenu, autor u tom kontekstu
govori o velikosrpskom i prosrpskom nacionalističkom asimi­
latorskom programu.
Prema njegovom mišljenju rukovodstva političkih partija
DPS i SDP potcjenjuju i tolerišu nametanje velikobošnja­čke
asimilacije autohtonim Muslimanima Crne Gore, jer novo­na­
stala politička i asimilatorska tvorevina Bošnjaci nijesu pri­
vrženi Crnoj Gori kao što su to bili, a i sada su, Muslimani.
Status Muslimana u Crnoj Gori pogoršava i sve masovnije
manifestovanje retrogradnog, dogmatskog islamskog fanati­
zma iz XV vijeka, koji dolazi, pretežno, iz Novog Pazara, Bosne
i dijelom iz Turske. Uz to, tu su i vehabije koje se brojčano
povećavaju, ali još ne djeluju destruktivno, kao u drugim
državama na Balkanu. Islamska zajednica Crne Gore, a posebno
reis Fejzić, direktno je uključen u političko djelovanje u cilju
ne­giranju kulturnog identiteta i kulturne baštine i nacionalnog
identiteta Muslimana i nametanja im bošnjačke asimilacije,
upozorava dr Kurpejović.
O negatorskom odnosu i marginalizovanju Muslimana
svjedoče i podaci o njihovoj zastupljenosti u Skupštini Crne
Gore, pomoćničkim ministarskim funkcijama, diplomatiji i u
raznim drugim državnim institucijama.
Muslimani su, naglašava autor, bezrezervno privrženi
i odani svojoj domovini i državi Crnoj Gori. Muslimani Crne
Gore takođe nemaju dilemu o tome da je članstvo u Evropskoj
112
uniji i NATO-u neizbježno ako se hoće trajnija bezbjednost i
sigurnost, bez koje nema uspješnijeg ekonomskog, društvenog
i sveukupnog razvoja i perspektive.
U značajnija poglavlja knjige spadaju: Uloga i značaj
islamske religije, civilizacije i kulture u oformljenju kulturnog
i nacionalnog identiteta Muslimana Crne Gore, Osobenost
kulturnog identiteta autohtonih Muslimana Crne Gore,
Osobenost nacionalnog identiteta autohtonih Muslimana Crne
Gore i Diskriminacija autohtonih Muslimana Crne Gore.
Govoreći o osnovnim oblici manifestovanja nacionalne,
kulturne, društvene i političke diskriminacije autohtonih Mu­
sli­mana Crne Gore, dr Kurpejović, između ostalog, kaže:
„Naučne, obrazovne, istorijske, kulturne i druge institucije,
koje se finansiraju iz državnog budžeta i u čijim prihodima
participira i ovaj narod, nijesu se bavile niti se sada bave
naukom, istorijom, etnologijom, etno-genezom, kulturom i
nacionalnom osobenošću autohtonog muslimanskog naroda
Crne Gore, koji postoji preko 550 godina. Nastavno-naučnim
i vaspitno-obrazovnim programima predškolskog, osnovnog
i srednjeg obrazovanja nije obuhvaćena istorija, kultura i
nacionalna osobenost Muslimana“.
Osvrćući se na nastanak i manifestovanje velikobošnja­
čkog islamskog nacionalističkog i asimilatorskog programa,
autor kaže da se radi o antimuslimanskom djelovanju koje za
krajnji cilj ima etno-genocid ovog naroda, u 21. vijeku, u Evropi.
Nametnuta bošnjačka asimilacija Muslimana Crne Gore
traje od 1993. godine i nastavlja se istim intenzitetom, jer ima
za krajnji cilj etno-genocid ovog naroda u XXI vijeku. Mu­
slimanima se, navodi dalje Kurpejović, na razne načine, a
posebno preko falsifikatorske propagande nameće prihvatanje
političke i asimilatorske tvorevine nacionalnog identiteta
Bošnjak. To je najteži izazov, iskušenje i istovremeno posrnuće
Muslimana Crne Gore, posebno njihovih intelektualaca, u
njihovoj dugotrajnjoj istoriji.
Svi akteri ostvarivanja velikobošnjačkog programa mogu
se svrstati u najveće neprijatelje Muslimana Crne Gore u njihovoj
istoriji, kaže Kurpejović i dodaje: “Bošnjačka grupa okupljena
113
oko Almanaha, peuzimajući rukovodeću funkciju u vođenju
propagande negiranja nacionalnog identiteta Muslimana i
nametanja im političke i asimilatorske tvorevine bošnjaštva,
razradila je svoju strategiju i utvrdila metode djelovanja.
Svi Muslimani Crne Gore, koji su se izjasnili da su Bo­
šnjaci, izgubili su svoju nacionalnu autohtonost, matični narod,
maternji jezik, kulturni i nacionalni identitet i ime, matičnu
državu, matično državljanstvo. Riječju izgubili su sve, a nijesu
dobili ništa, ocjenjuje autor.
On navodi više predloga kako se suprotstavljati veliko­
bošnjačkoj asimilaciji Muslimana Crne Gore. Neki od njih su
usklađivanje odnosa između Ustavom zajemčene zaštite ide­
ntiteta i stvarnog stanja, nastaviti naučnoistraživački rad i
izdavaštvo, jer se time najuspješnije može suprotstavljati ve­
likobošnjačkoj asimilaciji Muslimana, zatim proučavati i pre­
zentovati istorijski evolutivni proces kulturološkog i na­ro­
dnosnog oformljenja Muslimana Crne Gore i razvijati nove
oblike institucionalnog organizovanja Muslimana - političkog,
ustanova, udruženja i nevladinih organizacija, kako bi se
stvorile institucionalne pretpostavke za ostvarivanja nacionalne
afirmacije, statusa i položaja ovog naroda u državi Crnoj Gori.
Takođe treba uporno zahtijevati od Ministarstva kulture
i medija da zaštite kulturnu baštinu autohtonih Muslimana od
prisvajanja i proglašavanja bošnjačkom, što je školski primjer
asimilacije.
Jedno poglavlje autor je posvetio aktivnostima Matice
muslimanske Crne Gore, kao Samostalnog udruženja u oblasti
kulture manjinskog muslimanskog naroda Crne Gore.
U knjizi se potencira da je budućnost Muslimana, kao i
drugih naroda Crne Gore, u stremljenju ka modernoj, gra­
đanskoj, nezavisnoj, demokratskoj evropskoj državi.
Da se iz knjige ne bi shvatilo da je namjera autora da
odgovornost za kulturni i nacionalni status i položaj Muslimana
Crne Gore svali na drugoga, autor upozorava na odgovornost
intelektualaca muslimanskog naroda. „Svi intelektualci musli­
manskog naroda Crne Gore moraju da shvate i prihvate da nije
dovoljno privatno razgovarati o statusu i položaju Muslimana
114
i ugroženosti njihovog kulturnog i nacionalnog identiteta i
kulturne baštine, već da se adekvatno organizuju i djeluju
kroz postojeće institucije na to šta treba i šta se može uraditi
na poboljšanju kulturnog i nacionalnog statusa i položaja svog
naroda“.
Sada je sasvim izvjesno da ostvarivanje povoljnijeg kultu­
rnog i nacionalnog statusa i položaja pretpostavlja neizbježno
političko organizovanje Muslimana u sopstvenoj demokratskoj
partiji, jer sadašnji odnos rukovodstva vladajućeg DPS-a pre­
ma Muslimanima, među kojima ima ogroman broj njegovih
članova i birača, nije ni približno zadovoljavajući, smatra Kur­
pejović. On kaže da nema nikakvih razloga za odgađanje
osnivanja političke partije, jer prema novom izbornom zakonu
odbornički i poslanički mandati pripadaju političkim partijama,
a Muslimani je nemaju. A to je bitan preduslov za poboljšanje
statusa i položaja Muslimana. Za to je, prema njegovom mišljenju,
potrebna i spremnost i odlučnost intelektualaca, koji su sada
politički organizovani u DPS-u i SDP-u. Za popravljanje statusa
i položaja Muslimana bitno je da njegove kulturne, nacionalne i
društvene interese artikulišu legitimne i legalne političke partije
i institucije, koje će svojim djelovanjem doprinositi ostvarivanju
stvarnih interesa ovog naroda.
U poglavlju Završna razmatranja autor navodi da je ova
knjiga „nastala sakupljanjem i analizom brojnih istorijskih i
drugih saznanja, dokumenata i podataka, a posebno sadržanih
u izdanjima Matice muslimanske, o istoriji, etnologiji, tradiciji,
običajima, kulturi, kulturnoj baštini i kulturnom i nacionalnom
identitetu i imenu autohtonih Muslimana Crne Gore“.
Na kraju knjige dr Kurpejović je dao osvrt na opšte ocjene
o tihoj nacionalnoj asimilaciji, nacionalnoj diskriminaciji i
velikobošnjačkoj nacionalnoj i kulturnoj asimilaciji autohtonih
Muslimana Crne Gore.
„Sadašnji kulturni i nacionalni status i položaj Muslimana
u Crnoj Gori je zasnovan na ustavnim normama i time je
ovaj narod, pravno, jednakopravan sa statutom i položajem
drugih naroda. Međutim, stvarni kulturni i nacionalni status
115
i položaj pripadnika manjinskog muslimanskog naroda je
neravnopravan sa statusom i položajem pripadnike drugih
manjinskih i statusom i položajem relativno većinskih naroda.
Pripadnici manjinskog muslimanskog naroda stvarno se nalaze
u diskriminatorskom položaju u odnosu na pripadnike drugih
naroda Crne Gore“, zaključuje Kurpejović.
116
Mahmut Metanović, profesor
Borba Mrkojevića za Bar
( Mr Tadija Bošković: Bar pod mletačkom vlašću
1443 – 1571. godine)
Poštovani prijatelji pisane riječi, želim vas upoznati sa
knjigom Bar pod mletačkom vlašću 1443 – 1571. godine mr
Tadije Boškovića, koja je objavljena u Bijelom Polju, 2004.
godine.
Predstavlja mi veliku čast što mogu reći nekoliko riječi o
ovom značajnom djelu, u kome je na najbolji način dat odgovor
na pitanje statusa grada Bara tokom mletačke uprave, a ujedno
i na prošlost i političke odnose sa Mrkojevićima - prvim
susjedom u ovom periodu.
Autor je na bazi dostupnih izvora sastavio i predstavio
sliku o Mrkojevićima, počevši od starog sjedišta plemena preko
župe Prapratna i prvog pominjanja imena koje se veže za 1409.
godinu, potom nas upoznaje sa prilikama u zetskom primorju
u doba srpske vlasti kada su Mrkojevići imali starinsku župsku
organizaciju sa knezom na čelu i plemenskom samoupravom.
Saznajemo o načinu života čije je osnovno obilježje stalna
borba za opstanak bilo oruđem ili ratničkom vještinom, koja se
zasnivala na brojnosti, dobroj organizaciji, ratnoj taktici i svom
oružju.
Najznačajnije je što je prikazan odnos izmeđe Mrkojevića
sa svojim susjedima i posebno Mletačkom Republikom, koji
karakteriše međusobna netrpeljivost koja je išla dotle da se
planiralo i potpuno uništenje do saradnje u onim trenucima
117
kada su im se interesi poklapali i bili nagrađeni za pruženu
pomoć od svijetle Republike u vidu privilegija i izdržavanja.
Krajem XV vijeka osmansko carstvo svojom granicom
došlo je do istočne obale Jadrana, a pad Skadra 1479. godine
označio je u tom trenutku pojavu još jednog neprijatelja
Mrkojevića, kome će se prikloniti iste godine, ali samo kao
pokušaj da se trenutno zaštite. Sve do 1571. godine, kada su Bar
osvojili Osmanlije, Mrkojevići su bili čas uz jednu čas uz drugu
118
stranu iščekujući koja će strana da prevlada. Od tada pa sve do
1878. godine biće u sastavu osmanskog carstva, a neprijateljstvo
između Barana i Mrkojevića će nestati. Ono što ovaj period čini
specifičnim u istoriji Mrkojevića jeste islamizacija o kojoj će biti
riječi drugom prilikom.
Reći ću da je ovo vrijeme vrijeme stalne borbe Mrkojevića
za Bar koji im je tako blizu, a istovremeno i tako daleko. No, po
svemu sudeći, kao i da im nije bilo stalo do samoga Bara koliko
do njegovog bogatstva, što potvrđuje i jedan izvještaj iz 1555.
godine u kome se kaže da bi Bar bio “najmanje siromašan grad
Dalmacije, samo da ga ne tlače Mrkojevići”.
Od ne manjeg značaja je i činjenica koja nas upoznaje sa
dvojicom Barana slikara, od kojih je jedan Božidar – Nadalinus
dala cortine Marchoyeuigh – tj. iz Mrkojevića kod Bara, čije se
ime pominje u jednom dokumentu iz 1440. godine.
Ističem da je na početku ove knjige slijedeća autorova
poruka - knjigu posvećujem onima kojima značim. Tadija Bošković
je svojim djelom dao nemjerljivi doprinos proučavanju ne samo
prošlosti Bara nego i Mrkojevića, pa vam je i preporučujem.
119
120
PREGLED IZDANJA ČASOPISA OSVIT
GLAS MUSLIMANA CRNE GORE
Sadržaj Osvita broj 1
Dr Avdul Kurpejović
KO SU MUSLIMANI CRNE GORE ........................................... 9
Salko Čoković
USTAVNO-PRAVNO GARANTOVANJE I
OSTVARIVANJE NACIONALNOG IDENTITETA
MUSLIMANA CRNE GORE ..................................................... 19
Dr Avdul Kurpejović
MATICA MUSLIMANSKA CRNE GORE ............................... 25
Sreten Vujović
„MALI NARODI“ U KONTEKSTU ISTORIJSKIH
PROMJENA I AKTUELNIH DEŠAVANJA ............................ 33
Aleksandar Čilikov
PRILOG PROBLEMATICI PROUČAVANJA I
ISTRAŽIVANJA ISLAMSKE UMJETNIČKE KULTURE
U CRNOJ GORI ........................................................................... 43
Doc. dr Srđan Vukadinović
KULTURNI MODEL UNIVERZALIZMA I PRIPADANJA
U MULTIKULTURALNOM DRUŠTVU ................................. 51
121
Bajram Šabanović
ZAJEDNIŠTVO, SUŽIVOT I TOLERANCIJA U
KNJIŽEVNOSTI .......................................................................... 61
Sabrija Vulić
ZNAMENITOSTI ORIJENTALNE KULTURE U RISNU ....... 67
Zoran Stanojević
ISKUŠENJA MUSLIMANA POSLIJE BALKANSKIH
RATOVA U ARHIVSKOJ GRAĐI DRŽAVNOG
ARHIVA CRNE GORE ............................................................... 73
OSVIT - glas Muslimana Crne Gore
2
Sadržaj Osvita broj 2
OSVIT
glas Muslimana Crne Gore
2
Dr Avdul Kurpejović
Očuvanje KulTurnog identiteta i
baštine Muslimana Crne Gore .................................... 9
122
Dr Avdul Kurpejović
Osobenosti i zaštita kulturnog identiteta i
baštine Мuslimana Crne gore .................................. 13
Prof. Bajram Šabanović
Književnost Muslimana Crne Gore ........................ 23
Bogić RakočeviĆ
Afirmacija nacionalnih osobenosti ..................... 33
Dr Danilo Radojević
Politizacija kulturnog identiteta
muslimana crne gore ..................................................... 39
Mr Elvira Pupović
Kultura plavsko-gusinjskih muslimana sa
posebnim osvrtom na narodnu nošnju ............... 43
Ferid Orahovac
Uloga Islama u formiranju kulturnog
identiteta Muslimana Crne Gore ............................ 67
Ismet Hadžić
Slikarstvo muslimana u crnoj gori ...................... 89
Nik Gašaj
Crna gora i multikulturalizam ............................. 95
Osman Grgurević
Tradicionalni običaji Muslimana u Baru ......... 105
Sabrija Vulić
Uloga i značaj medija u očuvanju kulturnE
baštine i identiteta Muslimana Crne Gore .... 117
Salko Čoković
Međunarodno-pravno garantovanje
kulturnog identiteta i baštine naroda ........... 123
Prof. dr Slobodan Jerkov
Očuvanje muzičke tradicije muslimana
crne gore .............................................................................. 133
Prof. dr. sc. Srđan Vukadinović
Kulturni identitet muslimana crne gore kao
specifična vrijednost mnoštva identiteta
123
crnogorskog društva ................................................. 157
Akademik Sreten Perović
O čuvanju kulturnog nasljeđa
podgoričkih muslimana ............................................. 171
Sreten Vujović
Položaj Muslimana i Crnogoraca u
kontekstu istorijskih dešavanja .......................... 179
Sreten Zeković
Njegoš i mažuranić u savremenom kontekstu
očuvanja kulturnog identiteta i baštine
muslimana u crnoj gori i okruženju ................... 187
Prof. Sabro Pepić
Prof. Adisa Pepić
Zastupljenost istorije muslimanskog naroda
u naučno–nastavnim programima
osnovnog obrazovanja .............................................. 201
Sadržaj Osvita broj 3
Uvodne napomene ....................................................................... 7
Tok svečane sjednice ................................................................... 11
Pozdravne riječi na svečanoj sjednici
Skupštine Matice Muslimanske Crne Gore ............................. 19
Prigodno izlaganje ...................................................................... 31
Petnaest godina Matice Muslimanske Crne Gore ................... 41
Odluka o dodjeljivanju nagrada, priznanja i zahvalnica ........ 87
Izjave povodom petnaestogodišnjice rada
Matice Muslimanske Crne Gore ................................................ 93
Prilozi .......................................................................................... 101
124
Sadržaj Osvita broj 4
Aktuelnosti
Osman Grgurević
MUSLIMANI CRNE GORE – ANALIZA POPISA
STANOVNIŠTVA U CRNOJ GORI 2011. GODINE ................. 9
Prof. Midhat Riđanović
ZAŠTO NE VALJA NAZIV „BOŠNJAK”? .............................. 35
Dr Avdul Kurpejović
NOVOPAZARSKI SANDŽAK JE NEPOSTOJEĆA
BIVŠA TURSKA TVOREVINA .................................................. 39
Istorija
Sreten Zeković
BOŽIĆNJI USTANAK, ROVAČKA REPUBLIKA I
PLAVSKA AUTONOMIJA ........................................................ 51
Salko Čoković
ZUMRETA AHMETOVIĆ ČOKOVIĆ - BORAC
ŠESNAESTE MUSLIMANSKE
NARODNO-OSLOBODILAČKE BRIGADE ........................... 61
Kulturna baština
Dr Čedomir Bogićević
ISLAMSKA PRAVNA KULTURA- ŠERIJATSKO
PRAVO I ŠERIJATSKI SUDOVI ................................................ 69
Avdo NURKOVIĆ
ULOGA I ZNAČAJ PRIPOVIJEDANJA
ĆAMILA SIJARIĆA U KNJIŽEVNOSTI
MUSLIMANSKOG NARODA CRNE GORE .......................... 75
Mustafa CANKA
ŠEJH TAHIR KANAĆI – VELIKAN SUFIJSKE PRAKSE ...... 81
125
Fadil M. Kardović
ROŽAJSKE VODENICE ............................................................. 85
Bajram Šabanović
OBIČAJI MUSLIMANSKOG NARODA U BIHORU ............. 97
Prikazi
Osman Grgurević
Dr Safet BANDŽOVIĆ
ISELJAVANJE MUSLIMANA
CRNE GORE U TURSKU, I i II, Matica
muslimanska Crne Gore, Podgorica, 2011. ............................ 105
Veseljko Koprivica
dr Avdul Kurpejović: KULTURNI I NACIONALNI
STATUS I POLOŽAJ MUSLIMANA CRNE GORE,
Matica muslimanska, 2011 ....................................................... 109
Mahmut Metanović
Dr Luka Vujović: MRKOVIĆKI DIJALEKAT, reprint
izdanje, Savjet Muslimana Crne Gore, Podgorica, 2012 ...... 113
IZDANJA MATICE MUSLIMANSKE CRNE GORE
U periodu 1998-2011. godine .................................................... 119
Sadržaj Osvita broj 5
Aktuelnosti
Dr Avdul Kurpejović
MUSLIMANI CRNE GORE OD ISLAMSKE
DEKLARACIJE DO BOŠNJAČKE ASIMILACIJE .................... 5
Prof. dr Novak Kilibarda
126
NJEGOŠ IZMEĐU LEGENDE I ŽIVOTNE ISTINE ............... 45
Dr Radenko Šćekić
BALKAN KAO PROSTOR PROŽIMANJA
CIVILIZACIJSKIH UTICAJA U SVIJETLU
NEOOSMANISTIČKOG KONCEPTA ................................... 63
Prof. dr. sc. Srđan Vukadinović
KULTUROLOŠKA PARADIGMA IDENTITETSKOG
ISPOLJAVANJA .......................................................................... 83
Istorija
Zoran Stanojević
ODNOS VLASTI PREMA MUSLIMANIMA U
KNJAŽEVINI/KRALJEVINI CRNOJ GORI SA
OSVRTOM NA STARE PORODICE
CETINJSKIH MUSLIMANA ...................................................... 97
Mahmut Metanović, prof.
MRKO/JE/VIĆI- ISTORIJSKI RAZVOJ ................................... 115
Jevrem Brković
ZLOČINI AVRA CEMOVIĆA, SAMOZVANOG
ĐENERALA NAD MUSLIMANIMA PLAVA I
GUSINJA 1912. GODINE ......................................................... 127
Kulturna baština
Željko Milović
ŠKANJEVIĆA DŽAMIJA I MINARE
HASEĆIJE-ALI AGE ........................……………............…… 133
Dr Vukajlo Gluščević, sociolog
UTICAJ VJERE NA MENTALITET MUSLIMANSKE
ŽENE (PSIHO-ANALITIČKI PRISTUP) .............................. 145
127
Prikazi
Osman Grgurević
Dr Zvezdan FOLIĆ
ISTORIJA MUSLIMANA
CRNE GORE 1455 – 1918,
Matica muslimanska Crne, Gore , Podgorica, 2013. .............. 159
Veseljko Koprivica
Salko ČOKOVIĆ i dr Avdul KURPEJOVIĆ:
USTAVNO-PRAVNI I POLITIČKI STATUS I
POLOŽAJ MUSLIMANA CRNE GORE,
Matica muslimanska Crne Gore, Podgorica, 2012. ............... 163
Amar Škrijelj
Antun Hangi: ŽIVOT I OBIČAJI MUSLIMANA U
BOSNI I HERCEGOVINI, Avlija, Rožaje, 2013. ................... 169
Osman Grgurević
ZAŠTITA I OČUVANJE KULTURNOG IDENTITETA I
BAŠTINE MUSLIMANA CRNE GORE,
zbornik, Matica muslimanska Crne Gore, Podgorica, 2013. .. 185
Priredio
Veseljko Koprivica
128
Matica muslimanska
Samostalno udruženje u oblasti kulture
manjinskog muslimanskog naroda
Crne Gore
IZDANJA MATICE MUSLIMANSKE
( 1998-2014.)
1. Program nacionalne afirmacije Muslimana u Crnoj Gori
Autor: Dr Avdul Kurpejović
Izdanje 1998. godine
2. Kulturni identitet muslimanskog naroda u Crnoj Gori. Zbornik
Autori: Dr Avdul Kurpejović; Mr Smajo Šabotić;
Prof. dr Vojislav P. Nikčević; Akad. slikar Ismet
Hadžić; Prof. Ibiš Kujević; Prof. delija Kurpejović
Dipl. prav. Mervad Nurković; Dr Maksut Dž.
Hadžibrahimović; Prof. Jusuf Mustafić; Prof. Atlaj
Suroj, Prof. dr Slobodan Jerkov i Uzeir Bećović.
Izdanje: 2001. godine
3. Etnološke odlike muslimanskog naroda u Crnoj Gori
Autor: Dr Avdul Kurpejović
Izdanje: 2002. godine
4. Bibliografija muslimanskog naroda Crne Gore
Autor: Ljiljana Lipovina
Izdanje: 2004. godine
5. Zbornik: Kulturna baština muslimanskog naroda Crne Gore
Autori: Uzeir Bećović; Dr Avdul Kurpejović; Dipl. prav.
Jusuf Bibezić; knjiž. Sreten Vujović; Akademik Olga
Perović; Prof. dr Slobodan Jerkov; Dipl. ing. Pajazit
Hasić
Izdanje: 2006. godine
6. Slovenski Muslimani zapadnog Balkana
Autor: Dr Avdul Kurpejović
Izdanje: 2006. godine
129
7. Vjerske, kulturne i etnološke odlike tradicionalnog braka i
porodice muslimanskog naroda Crne Gore
Autor: Dr Avdul Kurpejović
Izdanje: 2007. godine
8. Muslimani Crne Gore Značajna istorijska saznanja, dokumenta,
institucije i događaji
Autor: Dr Avdul Kurpejović
Izdanje: 2008. godine
9. Matica muslimanska Crne Gore – Informativ
Priredili: Dr Avdul Kurpejović
Osman Grgurević
Izdanje: 2010. godine
10 . Iseljavanje Muslimana Crne Gore u Tursku Knjiga I
Autor: Dr Safet Bandžović, Izdanje: 2011.
11. Vjersko i kulturno u nacionalnom identitetu Muslimana Crne Gore
Autori: Dr Božidar Šekularac; Prof. dr Novak Kilibarda;
Prof. Ferid Orahovac; Dr Avdul Kurpejović;
knjiž. Sreten Vujović; Akad. slikar Ismet Hadžić i
Prof. dr Slobodan Jerkov
Izdanje: 2011. godine
12.. Kulturni i nacionalni status i položaj Muslimana Crne Gore
Autor: Dr Avdul Kurpejović, izdanje 2011. godine
13. Iseljavanje Muslimana Crne Gore u Tursku, knjiga II
Autor: Dr Safet Bandžović, izdanje 2011. godine
14. Ustavno-pravni i politički status i položaj Muslimana Crne Gore
Autori: Salko Ćoković i dr Avdul Kurpejović
Izdanje: 2012. godine
15.. Istorija Muslimana Crne Gore (1455-1918) Knjiga I
Autor: Dr Zvezdan Folić
Izdanje, 2013. godine
16. Zaštita i očuvanje kulturnog identiteta i baštine Muslimana Crne Gore
Zbornik. Grupa autora. Izdavač Matica muslimanska, 2013. godine
17. Analiza nacionalne diskriminacije i asmilacije Muslimana Crne Gore
Autor: Dr Avdul Kurpejović
Izdanje: 2014. godine
130
IZDANJA ČASOPISA „ OSVIT“ GLAS
MUSLIMANA CRNE GORE
1. Prvi broj časopisa Matice muslimanske OSVIT, glas Muslimana
Crne Gore, izašao je iz štampe u izdanju Matice muslimanske 2010.
godine
2. Drugi broj časopisa OSVIT, glas Muslimana Crne Gore, u izdanju
Matice muslimanske izašao je iz štampe 2010. godine
3. Treći broj časopisa OSVIT,glas Muslimana Crne Gore, u izdanju Matice
muslimanske, izašao je iz štampe 2011. godine
4. Četvrti broj časopisa OSVIT glas Muslimana Crne Gore, u izdanju
Matice muslimanske, izašao je iz štampe 2012. godine
5. Peti broj časopisa OSVIT, glas Muslimana Crne Gore, u izdanju Matice
muslimanske, izašao je iz štampe 2013. godine
Naučnoistraživačkim radom i izdavaštvom Matice muslimanske dat je
izuzetno značajan doprinos izučavanju i prezentaciji istorije, kulture, etnologije,
kulturnog i nacionalnog identiteta, statusa i položaja autohtonih slovenskih
Muslimana Crne Gore.
Finansijska sredstva za realizaciju svih istraživačkih projekata su
obezbjeđivana učešćem na konkursima za raspodjelu sredstava nevladinim
organizacijama, konkursima Ministarstva za kulturu, iz povremenu,
simboličnu, jednokratnu pomoć Vlade i Ministarstva za zaštitu ljudskih
i manjinskih prava, a od 2008. godine od Fonda za zaštitu i ostvarivanje
manjinskih prava.
Za jedan broj dosadašnjih izdanja Matice organizovane su promocije ili
medijska predstavljanja preko štampe, časopisa i elektronskih medija, javnog
servisa RTV Crne Gore i pojedinih komercijalnih elektronskih medija.
Izdanja Matice su izlagana na sajmovima knjige u Sarajevu i Podgorici.
Izdanja Matice su uključena u međunarodnu razmjenu knjiga preko
Nacionalne biblioteke „Đurađ Crnojević“, Cetinje.
Izdanja se distribuiraju dijaspori posredstvom Centra za iseljenike Crne
Gore i preko jednog broja povjerenika Matice u inistranstvu.
Distribucija izdanja u Srbiju i još neke države vrši se preko Preduzeća za
distribuciju knjiga i časopisa VIDELO iz Beograda.
Mnoga izdanja Matice su tražena i koriste se u pripremanju magistarskih
ili doktorskih radova kao i u analizi statusa i položaja pripadnika manjinskih
naroda Crne Gore.
Sva izdanja se beplatno dostavljaju svim gradskim bibliotekama i
bibliotekama obrazovnih, naučnih, istorijskih, kulturnih i drugih institucija,
ministarstvima i drugim institucijama, elektronskim i štampanim medijima i
pojedincima. Izdanja Matice se mogu nabaviti u Gradskoj knjižari i knjižari
Narodne knjige u Podgorici, a u Baru, Podgorici, Bijelom Polju, Nikšiću,
Petnjici, Ulcinju i Rožajama kod povjereništava Matice.
131
U naučnoistraživački rad, realizaciju projekata i izdavanje knjiga uklju­
čena su 34 autora muslimanske, crnogorske, srpske, novonastale bošnjačke i
albanske nacionalnosti.
U knjizi Muslimani Crne Gore - Značajna istorijska saznanja, dokumenti i
događaji, autora Dr Avdula Kurpejovića, u izdanju Matice muslimnaske, sakupljena
su i objavljena saznanja i kazivanja o nacionalnom identitetu Muslimana od 96 autora
iz bivše SFRJ.
U realizaciji dosadašnjih brojava časopisa OSVIT, glas Muslimana Crne Gore,
uključeno je 37 autora muslimanske, crnogorske, srpske, novonastale bošnjačke i
albanske nacionalnosti.
U izdavanju četiri broja časopisa OSVIT, glas Muslimana Crne Gore
( u trećem broju prikazana je svečana sjednica Skupštine Matice povodom
15-godišnjice osnivanja) uključeno je 37 autora muslimanske, crnogorske,
albanske, srpske i novonastale bošnjačke nacionalnosti.
Na Naučnom skupu: Očuvanje kulturnog identiteta i baštine Muslimana
Crne Gore, održanom 2010. godine u Podgorici, podneseno je 17 referata,
koji su objavljeni u broju 2, časopisa OSVIT, glas Muslimana Crne Gore.
Dosadašnji rad Matice muslimanske, a posebno rezultati u naučno­
istraživačkom radu, doporinio je da ona izraste u respektabilnu i stabilnu
kulturnu i naučnoistraživačku i izdavačku instituciju, koja se bavi naukom,
istorijom, etnologijom, kulturom, društvenim i nacionalnim pitanjima
autohtonih Muslimana Crne Gore.
Na kraju treba reći da od osnivanja, 6.10.1996. godine, do danas država
Crna Gora, odnosno Ministarstvo kulture i medija nije našlo za shodno da riješi
najosnovnije uslove rada Matice muslimanske, jedine institucije autohtonog
muslimanskog naroda Crne Gore, koja se bavi njegovom istorijom, kulturom i
nacionalnim pitanjem i time se nalazi u diskriminatorskom položaju u odnosu
na uslove rada Matice crnogorske. Ministarstvo kulture i medija za Maticu
muslimansku nije obezbijedilo ni kancelariju, administrativnog radnika, niti
minimalna finansijska sredstva za obavljanje redovne djelatnosti.
Za Ministarstvo kulture ne važi ni Ustavom Crne Gore zajemčeno pravo
pripadnika manjinskih naroda da osnivaju kulturna udruženja uz materijalnu
pomoć države. Matica muslimanska - Samostalno udruženje u oblasti kulture
manjinskog muslimanskog naroda Crne Gore, osnovana je po članu 79 Ustava
Crne Gore, i ispunjva uslove za ostvarivanje materijalne pomoći države,
ali Ministarstvo kulture i medija, kao resorno nadležno, neće da obezbijedi
ostvarivanje tog Ustavom zajemčenog prava.
Priredio predsjednik Matice muslimanske
Dr Avdul Kurpejović
132
CIP - Каталогизација у публикацији
Национална библиотека Црне Горе , Цетиње
ISSN 1800-8674 = Osvit (Podgorica)
COBISS.CG-ID 17546768
133
Download

OSVIT – broj 6 - matica muslimanska crne gore