RAZVOJ REGIONALNE ARHITEKTURE
I VIZANTIJSKA STILSKA GRUPA
„
1.
2.
„
„
„
OBUHVATA TERITORIJU MAKEDONIJE I SRBIJE I TRAJE
OD IX DO KRAJA XIV VEKA, SA DVE PODEPOHE:
DO OSVAJANJA MAKEDONIJE OD STRANE NEMANJIĆA;
ZA VREME SRPSKE SREDNJOVEKOVNE DRŽAVE KOJA
JE OBUHVATALA SRBIJU I MAKEDONIJU;
RAZVOJ VIZANTIJSKE STILSKE GRUPE NA TERITORIJI
DANAŠNJE MAKEDONIJE SE UPOZNAJE, KAKO BI SE
UOČILI UTICAJI KOJI SU DELOVALI SA PRIMERA IZ 1.
PERIODA NA GRADJEVINE 2. PERIODA.
DUG VREMENSKI PERIOD KOJI SE U ARHITEKTURI
KARAKTERIŠE PROMENOM PROSTORNE KONCEPCIJE,
ALI KONSTRUKCIJSKI SKLOP I TEHNIKA GRADJENJA
OSTAJU ISTI, NAROČITO U SMISLU UPOTREBE
MATERIJALA I SPOLJAŠNJE STILSKE OBRADE.
GRADITELJSKA AKTIVNOST OGLEDA SE U NAPORU
PROTOMAJSTORA DA STVORE NOVA, ORIGINALNA
REŠENJA;
GLAVNA PODRUČJA SA GRAĐEVINAMA VIZANTIJSKE
STILSKE GRUPE U MAKEDONIJI
GLAVNA PODRUČJA SA GRAĐEVINAMA VIZANTIJSKE
STILSKE GRUPE U MAKEDONIJI
„
Gradivo, tehnike gradjenja i konstrukcije
Zajedničke karakteristike Vizantijske stilske grupe su:
„ zidanje, po pravilu opekom; opeka dobro pečena i raznih formata,
„ kada se koristi kamen, onda je to krečnjak, bigar i peščar,
„ ćelijasti slog, po pravilu, samo sa jednim redom opeke
horizontalno i vertikalno oko kamenog bloka,
„ česta sekundarna upotreba materijala,
„ svodovi i luci su polukružnog preseka, redji su krstasti svodovi,
bez rebara,
„ gradjenje lukova i svodova mešovito (kamen i opeka) ili samo od
opeke,
„ stupci se zidaju samo opekom,
„ znatno slabija tehnika zidanja nego u Raškoj stilskoj grupi,
„ poprečni luci, od stupaca do zidova direktno se utapaju u zidnu
masu, bez konzole za oslanjanje,
„ na fasadama ima prelomljenih lukova, ali unutra su uvek
polukružni
„
„
„
„
„
zidovi imaju drvene korektore (santrače) za
izravnanje i učvršćenje u obliku roštilja na svakih
1,20 m ili u obliku 2-3 gredice medjusobno spojene
poprečnom,
postavlja se prsten od gredica i na mestu gde se
oslanja tambur kubeta, što se spolja ne vidi, jer se
zatvara pojasom opeka,
nema podkrovne drvene konstrukcije, olovni lim
kao pokrivač se postavlja neposredno na svodne
površine,
unutrašnja strana zidova je oslikana fresko
živopisom (podražava se sokl od mermera)
podovi su od kamenih ploča
„
„
„
„
„
„
spoljašnja obrada zidova je bogatija, koriste se
raznovrsni slogovi, slova urezana u mekanu glinu,
slepe niše, dvostepeni okviri otvora,
prozori su monofore, bifore, trifore sa kolonetama,
centri lukova su nadvišeni, ali paralelni,
ukrasna skulptura je neujednačenog stila i
kvaliteta,
na starijim spomenicima primenjuje se dosta
prepleta i keramoplastičnih ukrasa,
mladji spomenici imaju dekor koji nije uvek stilski
povezan sa arhitekturom
Ćelijasti slog
Slaganje opeke na
riblju kost
TEHNIKE ZIDANJA
Slaganje opeke u
meandre
Keramoplastični lončići
DEKORATIVNI
KERAMOPLASTIČNI UKRASI
DEKORATIVNI
KERAMOPLASTIČNI UKRASI
I RAZLIČITI NAČINI
SLAGANJA
TIPOVI CRKVENIH GRADJEVINA
I period – IX do druge polovine XII veka:
„
„
„
„
„
trikonhos, tetrakonhos
bazilika sa kupolom i bez nje
upisani krst (razvijen i sažet, sa 1 i 5 kupola)
razni uprošćeni oblici
TRIKONHOS, TETRAKONHOS:
„ Sv. Naum na Ohridskom jezeru (episkop Naum)
„ Sv Pantelejmon (eks sv. Kliment, pa Imaret džamija),
886-916,
„ Bogorodica Eleusa (Veljusa), 1080- XII-XIII-XIV vek.
SVETI NAUM
OHRIDSKO JEZERO
PRVOBITNA OSNOVA-TRIKONHOS
CRKVA SVETOG PANTELEJMONA - OHRID
IMARET DŽAMIJA IZNAD
CRKVE SV. PANTELEJMONA
(srušena)
MODEL CRKVE TRIKONHO SA
SA CRKVOM IZ XIV VEKA
PLAOŠNIK
DANAŠNJI IZGLED KOMPLEKSA
CRKVA MANASTIRA
VELJUSE (BOGORODICE
ELEUSE)
BAZILIKE BEZ I SA KUPOLOM:
„ AIL NA PRESPI (CAR SAMUIL), KRAJ XPOČ.XI
„ BOGORODIČINA CRKVA KOD KURŠUMLIJE
(PRE OBNOVE STEFANA NEMANJE)
„ SV. SOFIJA U OHRIDU, (EPISKOP LEON),
1037-1056, GRIGORIJEVA PRIPRATA 1314,
„ BOGORODIČINA CRKVA U DRENOVI,
„ CRKVA MANASTIRA STARA PAVLICA (SA
KUPOLOM)
CRKVA SVETE SOFIJE – OHRID
SVETA SOFIJA
OHRID
BOGORODIČINA CRKVA U SELU DRENOVU KOD KAVADARA
CRKVA ZVANA
STARA PAVLICA KOD RAŠKE
RAZVIJENI UPISANI KRST:
„
„
„
Vodoča, episkopija Strumička, pre 1018 i više
faza
Bogorodica Perivlepta (sv. Kliment) (Progon
Zgur, zet Andronika II Paleologa), slikana
fasada,
Sv. Jovan Bogoslov (Kaneo), kraj XIII-prva
polovina XIV veka, trougaoni pinjoni kao
kod jermenskih crkava,
CRKVA U SELU VODOČI KOD STRUMICE
CRKVA BOGORODICE PERIVLEPTE
(SV. KLIMENT)
RIBARSKO SELO KANEO
I CRKVA SV. JOVANA
BOGOSLOVA
CRKVA U SELU GORNJI MATEJEVCI KOD NIŠA
SAŽETI UPISANI KRST:
„
„
„
„
Crkva Sv. Dimitrija u Varoši kod Prilepa,
Crkva Sv. Pantelejmona u Nerezima
(Aleksije Andjel, 1164)
Crkva Sv. Djordja u Gornjem Kozjaku, XIXII vek, vrlo sažeta osnova,
Crkva manastira Treskavac, XII-XIII,
obnavljali je srpski vladari
CRKVA SV. PANTELEJMONA
U SELU NEREZI KOD SKOPLJA
CRKVA MANASTIRA TRESKAVCA
d.
„
„
RAZNI UPROŠĆENI OBLICI:
Sv. Nikola u Varoši kod Prilepa, 1298,
izuzetno bogato dekorisana,
crkva car Konstantin i carica Jelena u
Ohridu, XIV vek
CRKVA SV. NIKOLE U VAROŠI KOD PRILEPA
FRESKA NA SVODU CRKVE SV. KONSTANTIN
I JELENA - OHRID
II PERIOD – OD OSVAJANJA MAKEDONIJE DO XIV
VEKA:
„ Osnova tipa upisanog krsta, najčešće bez narteksa,
sa različito razvijenim oltarskim prostorom;
„ varijante:
„ razvijeni upisani krst sa 1 i 5 kupola,
„ sažeti upisani krst sa kupolom na pilastrima
prislonjenim uz severni i južni zid,
„ sažeti upisani krst sa kupolom na pilastrima u
uglu, uz istočni i zapadni zid,
„ sažeti upisani krst sa kupolom na konzolama.
„
„
„
krstobrazni oblik je jako naglašen svodovima; do
crkve manastira Matejče se tragalo za završnim
rešenjem ove forme
dve najstarije crkve ove grupe, Sv. Bogorodica
Ljeviška u Prizrenu i Sv. Djordje u Starom
Nagoričinu su starije vizantijske bazilike, kojima je
ubačena konstrukcija sa kupolom u sredini i 4
bočne kupole. To zakrčuje unutrašnji prostor, ali
daje efektnu spoljašnjost,
kod crkve manastira Gračanice je prostor rešen kao
dva upisana krsta, pa je stvorena još veća zbijenost
unutrašnjeg prostora.
„
„
„
Konačno, kod crkve manastira Matejče je ponovo
ostvaren veći prečnik kupole, postoje samo 2
stupca i dva stuba u naosu, pa je dobijen pregledan
unutrašnji prostor.
Kupole su spolja osmostrane, dvanaestostrane, a
unutra kružne. Kockasto postolje je naglašeno.
Prečnici kubeta su mali, od 3,35 m do 5,20 m. Male
kupole su raspona od 1,0 do 2,20 m.
Spolja su zidovi oživljeni pilastrima, ukrašeni
keramoplastikom i gledjosanim opekama.
„
„
„
„
„
PRIMERI JEDNOKUPOLNIH CRKAVA
RAZVIJENOG UPISANOG KRSTA:
crkva Sv. Nikite u Čučeru kod Skoplja, (kralj Milutin)
1307,
Bogorodičina crkva u Mušutištu kod Prizrena, (veliki
kaznac Dragutin . žena Jelena, sin Staniša i kćer
Bogdana), ktitorski natpis iznad vrata, 1315,
Crkva Sv. Arhandjela kod Štipa, (vojvoda Hrelja) 1332,
Crkva u Ljubotenu (vlastelinka Danica), 1337.,
Crkva manastira Sv. Arhandjeli u Lesnovu kod Zletova
(despot Oliver), 1341, priprata 1349, polukolonete
kupole u osovinama crkve
CRKVA SV. NIKITE KOD ČUČERA BLIZU SKOPLJA
CRKVA SV. BOGORODICE U MUŠUTIŠTU KOD PRIZRENA
CRKVA SV. ARHANĐELA U ŠTIPU
CRKVA SV. NIKOLE U SELU LJUBOTEN KOD SKOPLJA
CRKVA SV. ARHANĐELA U SELU LESNOVU
„
„
„
„
„
PRIMERI JEDNOKUPOLNIH CRKAVA
RAZVIJENOG UPISANOG KRSTA:
Bogorodičina crkva u selu Kučevištu kod Skoplja
(župan Radoslav 1348.)
Crkva Bogorodice Zahumske (Zaum), (kesar
Grgur, brat Vuka Brankovića 1361.)
Crkva sv. Nikole manastira Banje kod Priboja
(kralj Stefan Dečanski i car Dušan), 1329.,
Crkva Sv. Nikole u Psači (sevastokrator Vlatko),
pre 1358.,
Crkva Markovog manastira u Sušici kod Skoplja
(kralj Vukašin i sin Marko), završeno posle 1317.,
(Maniša- protomajstor?)
BOGORODIČINA CRKVA U SELU KUČEVIŠTU KOD
SKOPLJA
CRKVA BOGORODICE ZAHUMSKE (ZAUM)
CRKVA SV. NIKOLE MANASTIRA BANJE KOD PRIBOJA
CRKVA MARKOVOG MANASTIRA U SELU SUŠICI
KOD SKOPLJA
PRIMERI PETOKUPOLNIH CRKAVA
RAZVIJENOG UPISANOG KRSTA:
„ Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu, sedište
Prizrenske episkopije, u IX veku bazilika sa narteksom
i drvenom konstrukcijom, obnovljena u prvoj polovini
XIII veka,
„ 1307. ponovo obnovio kralj Milutin,
„ u srednji brod su ubačena dva stupca i formiran je
upisani krst,
„ jednospratni egzonarteks sa transparentnim zvonikom,
„ bigar i opeka u alternaciji sa ispisanim tekstovima
(imena episkopa Save, kralja Milutina, protopopa
Damjana),
„ radili protomajstori Nikola i Astrapa
CRKVA BOGORODICE LJEVIŠKE U PRIZRENU
DETALJ PRELOMLJENE ARHIVOLTE I
IME SAVA U LUNETI PORED TRIFORE
Download

crkva Sv. Nikite u Čučeru kod Skoplja