VOJVODINA U
NARODNOOSLOBODILACKOJ
BORBI 1941–1945.
^
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
4
FAŠIZAM
Fašizam je kao državni poredak, u
prvoj polovini 20. veka, bio rezultat
krize kapitalističkog sistema, ali istovremeno i pokušaj njegovog spasavanja u vremenima akutnih kriza.
Pored razvijenog fašističkog pokreta u društvu i prijemčivosti tih ideja
nezanemarljivom broju ljudi, mora
postojati i želja vladajuće klase, pre
svega predstavnika krupnog kapitala za savezom sa fašizmom. U međuratnom periodu kada se fašizam
konstituiše kao vladajući poredak u
mnogim evropskim društvima, narastaju unutrašnje protivrečnosti u
čitavoj Evropi, zbog tek završenog
rata i nestabilne ekonomske situacije. Kapitalizam u 20-im i 30-im godinama 20. veka nije pronašao rešenje za siromašenje srednjih slojeva i
radništva, zbog čega se povećavaju
unutarklasni antagonizmi u mnogim
evropskim društvima, jačajući snage
revolucionarne levice, što je, prirodno, plašilo predstavnike krupnog kapitala. Zato su oni preko svojih medija, političkih partija, intelektualnih
krugova, itd. markirali tzv. neprijatelje, one koji su navodno krivi za široku socijalnu krizu: Jevreje, masone,
komuniste, homoseksualce, itd. U
savezu sa fašizmom krupni kapital
je dobijao apsolutnu potčinjenost
radništva njegovim udaljavanjem
od revolucionarnih ideja i pokreta; a
takođe je obezbeđivao i mogućnosti
nove akumulacije kapitala putem
planske privrede, ulaganjem u industriju naoružanja, kontrolu nadnica,
ograničavanje konkurencije i iznad
svega osvajanje novih izvora sirovina, tržišta i jeftine ili besplatne radne
snage.
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
5
Temeljni okvir svakog fašizma čini
totalitarna nacionalna država u kojoj
se pod kontrolu stavljaju sve sfere
društvenog života. Fundamentalni sadržaj fašizma čini autoritarni
nacionalizam, jer je nacionalizam
rodno mesto svakog fašizma. Važni
elementi svakog fašizma su i mitski
iracionalizam, militantni i borbeni
antikomunizam, antisemitizam i antidemokratija. I najvažniji element
fašističke ideologije jeste rasizam –
učenje da postoje više, „superiorne“
vladajuće rase i niže, „inferiorne“ rase
koje se moraju potčiniti ili istrebiti,
u čemu je i suština diskriminacije i
nejednakosti. Nasuprot fašizmu, stajao je i stoji antifašizam kao pokret,
nastao dvadesetih godina 20. veka,
koji uključuje sve pojedince i organizacije u svetu koji su se pre, tokom
i posle Drugog svetskog rata borili
protiv fašističkih i rasističkih ideja.
Pre početka rata 1939. antifašizam
je bio izrazito antiratni i pacifistički
pokret, jer je fašizam podrazumevao
rat, pa je prirodno antifašizam zastu-
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
6
pao ideju mira. Međutim, kada je rat
počeo, antifašizam zastupa izrazito
borbenu poziciju, tj. da se fašizmu
mora suprotstaviti silom i da se on
samo u ratu može konačno poraziti.
Fašizam u užem smislu je kao državni poredak potčinio najpre Italiju,
kojom je 1922. zavladao Benito Musolini. U širem smislu, fašizmom se
označavaju svi ekstremno desničarski i rasistički pokreti u Evropi i svetu.
Najviši stadijum i najveću tragediju
u svetskoj istoriji prouzrokovao je
nemački nacizam, kao fašizam u širem smislu, koji je zavladao najpre
Nemačkom od 1933. kada Adolf Hitler postaje najpre kancelar, a ubrzo
i neprikosnoveni vođa Trećeg Rajha.
reprezenti dubokih podela i unutrašnjih protivrečnosti u kojima je jugoslovensko društvo funkcionisalo tridesetih godina 20. veka. Opredeljanja i postupanja jugoslovenskih levičara i desničara, tokom četiri godine
borbe koje je republikanska Španija
vodila za svoj opstanak, bile su najbolja anticipacija predstojećeg rata
protiv fašizma u samoj Jugoslaviji.
Levica, predvođena komunistima
krenula je u beskompromisnu antifašističku borbu i socijalnu revoluciju, dok su predstavnici desno nacionalističke i fašističke ideologije otišli
u kolaboraciju, praćenu planskim i
sistematskim zločinima.
***
NARODNI FRONT U VOJVODINI
Komunistička partija Jugoslavije,
kao i komunisti u ostalim delovima
sveta, bila je među prvima i nesumnjivo najbeskompromisnija u otporu
fašizaciji jugoslovenskog društva tridesetih godina 20. veka. Slično kao
i u ostatku Evrope, „Španija“ je prva
u monarhističkoj Jugoslaviji kristalisala suprotstavljene ideološke orijentacije intenzivnije i jasnije od bilo
kog događaja pre antifašističkog
rata koji je bespoštedno vođen na
Pirinejskom poluostrvu 1936–1939.
Komunisti sa jedne strane kao najsnažnija i najorganizovanija podrška
španskim antifašistima i predstavnici
jugoslovenskih vlasti, jasno opredeljeni na strani frankizma, bili su samo
S obzirom na takve karakteristike
jugoslovenskog društva, sredinom
tridesetih godina stvara se antifašistički front – Narodni front, koji od
početka insistira na otporu fašizmu,
demokratizaciji zemlje posle Šestojanuarske diktature, rešenju nacionalnog pitanja na osnovama ravnopravnosti, a posebno na federalizaciji
Jugoslavije. U tom smislu, insistira se
na slobodnoj zajednici svih naroda
Jugoslavije, uređenoj na „federativnoj
osnovi, a protiv svakog ugnjetavanja
i hegemonije, bilo kojeg naroda po
drugom... Hrvatski, slovenački, srpski, makedonski i crnogorski narod
treba da se na demokratski način izjasne kako žele da urede svoje međusobne odnose u državnoj zajednici“,
odnosno da i „stanovnici pojedinih
istorijskih pokrajina kao što su Bosna
i Hercegovina i Vojvodina imaju isto
tako prava da slobodno opredele svoj
odnos i položaj prema drugim narodima i prema državnoj celini.“ Ove
ideje razbijale su dotadašnju, uglavnom, srpsku koncepciju o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji i Vojvodini.
Po svom karakteru one nisu samo komunističke, već su proizišle iz znatno
ranijeg istorijskog razvoja, kojima je
prosvećeno građanstvo dalo ovako
širok i demokratski smisao. Posebno
se to odnosi na shvatanje Vojvodine
i njeno uvažavanje kao istorijske pokrajine koja se javlja još u 19. veku,
u vreme poznatih revolucionarnih
zbivanja 1848., kada se pitanje Vojvodine postavlja s pozicija srpskih
nacionalnih zahteva u Habsburškoj
monarhiji i prvi put teritorijalno omeđuje i ustavno definiše pod imenom
Vojvodovina Srpska. Iako je tada samo
srpski motivisana i inspirisana idejama revolucije, pravna i istorijska
osnova ovih rešenja proizlazila je iz
privilegija koje su doseljeni Srbi u 18.
veku dobijali od austrijskih careva.
Nacionalističke pojave tridesetih godina 20. veka i fašizacija jugoslovenskog društva, uveliko su se reflektovale i na političke i nacionalne prilike
u Vojvodini. Karakterišu ih procesi
političke homogenizacije na nacionalnoj osnovi, koje naročito zahvataju Nemce i Mađare, i to uglavnom na
antijugoslovenskoj platformi. Pojave
nacionalne homogenizacije javljaju
se i kod Srba, i one su podstaknute
stavovima vodećih političkih stranaka, radikala pre svega. Posebnu
istorijsku težinu u tom periodu imaju stavovi komunista, s obzirom na
konzistentnost njihovih gledišta o
nacionalnom pitanju i doslednom
opredeljenju za Jugoslaviju, uređenu na federativnim osnovama i punoj nacionalnoj ravnopravnosti, kao
i najdoslednijem otporu svim fašističkim idejama i pokretima u Kraljevini Jugoslaviji.
***
OKUPACIJA I PODELA VOJVODINE
U kratkotrajnom Aprilskom ratu
1941. godine Vojvodinu su okupirale nemačke i mađarske fašističke
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
7
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
8
snage. Banat je zauzeo nemački 41.
motorizovani korpus, Bačku i Baranju mađarski 4. i 5. pešadijski i 1.
oklopni korpus, a Srem nemačka 8.
tenkovska i 16. motorizovana divizija 46. korpusa. Ulazak neprijateljskih
jedinica naišao je na široku podršku nemačke i mađarske nacionalne
manjine u Vojvodini, i bio je praćen
brojnim zločinima i deportacijama
Srba, Crnogoraca, Jevreja i Roma.
Samo u Alibunaru, Petrovgradu i
Pančevu streljano je 3.000 ljudi; u
Bačkoj i Baranji ubijeno je od 11. do
15. aprila preko 3.500 ljudi, uhapšeno oko 10.000, a iseljeno je preko
10.000 kolonizovanih dobrovoljaca
iz Prvog svetskog rata.
Okupacione snage su organizovale
koncentracione logore u Starom Bečeju, Bačkoj Topoli, Apatinu, Starom
Vrbasu, Odžacima, Novom Sadu,
Bačkoj Palanci, Titelu, Pančevu, Petrovgradu, Zemunu, Jarku, Sremskoj
Mitrovici, Vukovaru, Kikindi i drugim
mestima, a deportacija je vršena i u
koncentracione logore u Mađarskoj,
od kojih je najveći bio u Šarvaru.
Posle okupacije Bačku i Baranju anektirala je Kraljevina Mađarska, a aneksiju je, formalno, potvrdila mađarska
skupština 16. decembra 1941. godine. Bačka je ušla u sastav Bačko-Bodroške županije, osim grada Horgoša
koji je pripao Čongradskoj županiji, a
Baranja je priključena Baranjskoj županiji. Novi Sad, Sombor, i Subotica
proglašeni su slobodnim kraljevskim
gradovima, i bili su neposredno podređeni mađarskoj vladi. Okupacio-
nu vlast vršile su do 25. aprila trupe
mađarske „Južne armije“, zatim Komanda vojno-upravne grupe Južne
armije, a od 15. avgusta 1941. do oktobra 1944. godine vlast je vršila građanska uprava, potpomognuta mađarskom policijom i žandarmerijom.
Banat je u sistemu nemačke okupacione uprave sačinjavao posebno nadleštvo podbana Dunavske banovine
za Banat, gde su vlast organizovali i
vršili folksdojčeri. Nalazio se pod jurisdikcijom nemačkog vojnog zapovednika Srbije, kojem je bila neposredno
raspoređena Oblasna vojno-upravna
komanda 610, sa središtem u Pančevu. Kada je ona prebačena u Srbiju,
u Banatu je ostala Okružna vojnoupravna komanda 823, sa središtem
u Petrovgradu. U Banat su maja 1941.
došle manje posadne jedinice, a pored njih bilo je oko 120.000 folksdočjčera, koji su tražili da se obrazuje
„Slobodna država Banat“ (nem. Freistaat Banat). U Banatu su se folksdojčeri organizovali u dobrovoljnu naoružanu formaciju „Dojče manšaft“
(nem. Deutsche Mannschaft) koja
je okupljala sva lica nemačke nacionalnosti muškog pola od 18. do 60.
godina. Od tog ljudstva formirani su
„Alarmni bataljoni“ (nem. Alarminheiten), koji su do 1943. narasli na
oko 6.000 ljudi, a znatan broj ljudstva
je bio angažovan u Sedmoj SS diviziji
„Princ Eugen“.
buržoaski sistem i da nove prilike
nameću nužnost njegove smene,
zbog čega orijentacija komunista
mora imati karakter borbe i za nacionalno i za socijalno oslobođenje.
Na toj političkoj platformi započele
Srem je uključen u sastav tzv. Nezavisne Države Hrvatske. Pored delova
nemačkog 750. pešadijskog puka
718. divizije, u Sremu su se nalazile ustaške i domobranske jedinice i
folksdojčerske naoružane grupe.
***
PRIPREME KPJ ZA USTANAK
Početak napada na Jugoslaviju zatekao je prvog čoveka KPJ, Josipa
Broza u Zagrebu, kada u vreme proglašenja tzv. NDH, saziva desetog
aprila 1941. sednicu CK KPJ i CK KPH
na kojoj je odlučeno da se pruži oružani otpor okupatoru, ustaškom pokretu i njihovim saradnicima. Tada
se formira i Vojni komitet na čelu sa
Titom, što još više potvrđuje orijentaciju na odbranu zemlje, ali i revoluciju, kao osnovu strategije KPJ. U
tadašnjim prilikama, smatra se, da
KPJ ima istorijsku odgovornost za
sudbinu Jugoslavije, posebno zbog
očekivanja da će Nemačka napasti i
Sovjetski Savez, čime bi ostvarenje
revolucionarnih ciljeva KPJ bilo istorijski izvesnije. U kontekstu takvih
opredeljenja održano je 1941. Majsko savetovanje rukovodstva KPJ, na
kome su definisani neposredni politički zadaci KPJ. Analizirajući prilike
u zemlji, Tito ocenjuje da je krahirao
su i konkretne pripreme za oružanu
borbu – formirani su vojni komiteti
pri svim partijskim rukovodstvima,
otpočelo organizovano prikupljanje
oružja, stvarale se i obučavale borbene grupe itd. U drugoj polovini
maja 1941. Tito iz Zagreba prelazi u
Srbiju i odatle neposredno rukovodi
pripremama za oružanu borbu.
Kada je 22. juna 1941. Nemačka napala SSSR, Tito drži sastanak sa članovima Politbiroa CK KPJ koji su se
nalazili u Beogradu. Tom prilikom
ocenjeno je da su nastale odlučujuće promene i povoljni međunarodni
uslovi za pokretanje oružane borbe
protiv okupatora, kao primarnog
zadatka partije. U tom smislu već
27. 6. 1941. formira se Glavni štab
NOPOJ na čelu sa Titom, od kada se
razvitak oslobodilačkog pokreta u
svim njegovim vojnim i političkim
etapama faktički vezuje za organizaciju i istorijsku ulogu KPJ. Strategija
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
9
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
10
i koncepcija KPJ sada se shvata kao
jedinstven nacionalno-oslobodilački
i revolucionarni proces, uprkos zahteva Kominterne da se antifašističkom otporu ne daje, u ovoj etapi, i
karakter revolucionarne borbe. Ipak,
KPJ ostaje verna koncepciji koja će
antifašističkoj borbi dati i širi, društveni i revolucionarni karakter.
Na sednici Politbiroa CK KPJ od 4.
jula 1941. doneta je odluka o otpočinjanju ustanka naroda Jugoslavije
u duhu definisane koncepcije. Predlažući nužnost oružane antifašističke
borbe, Tito je naglasio da će se ona
razvijati u formi partizanskog rata. U
njegovim shvatanjima, partizanski
rat i opštenarodni ustanak imaju karakter glavnog, a ne pomoćnog fronta oružane borbe, kako se u vojnim
doktrinama obično shvatala njegova
uloga. Imajući u vidu te okolnosti,
rukovodstvo KPJ, insistira da se sa
ustankom odmah započne na celom
jugoslovenskom prostoru, i da se
razvija osloncem na sve patriotske
slojeve – radništvo, seljaštvo, inteligenciju itd.
U Vojvodini je, zbog karaktera okupacionog sistema (Srem je priključen
tzv. NDH, Bačku je anektirala Hortijeva Mađarska, dok je Banat bio pod
posebnom nemačkom upravom),
ustanak imao specifična svojstva. U
njemu se više ističu i socijalne ideje, zbog antijugoslovenske politike
okupatora, koji imaju dominantniji
uticaj na politička opredeljenja pojedinih nacionalnih manjina, naročito Nemaca i Mađara. Uprkos tome
vođstvo NOP-a u Vojvodini nastoji
da sve njene narode ujedini u oslobodilačkom i antifašističkom otporu.
U izvesnoj meri u tome uspeva, jer
će se tokom Narodnooslobodilačke
borbe formirati i posebne vojne jedinica nacionalnih manjina na antifašističkoj platformi KPJ.
Neposredno pred rat u Vojvodini
se nalazio Pokrajinski komitet KPJ i
Pokrajinski komitet SKOJ za Vojvodinu, sa oko 1.250 članova KPJ i oko
3.000 članova SKOJ. Pripremama za
oružani ustanak rukovodio je Pokrajinski komitet KPJ na čelu sa Žarkom
Zrenjaninom, a formiran je i Vojni
komitet, kojim je rukovodio Radivoj
Ćirpanov. Sprovodeći odluke i zaključke sa Majskog savetovanja CK
KPJ, u drugoj polovini juna formirani su vojni komiteti za Srem, Banat,
Bačku i Baranju, počelo je stvaranje
mesnih desetina udarnih i diverzantskih grupa po gradovima i selima,
sakupljene su veće količine oružja,
municije i sanitetskog materijala.
Na sastanku Pokrajinskog komiteta
KPJ za Vojvodinu, održanom 23. juna
1941. godine u Petrovgradu, formiran je Štab NOP odreda Vojvodine,
koji je posle savetovanja u Stolicama, preimenovan u Glavni štab NOP
odreda Vojodine.
***
PRETPOSTAVKE ZA USTANAK I
KARAKTER ANTIFAŠISTIČKOG I
NARODNOOSLOBODILAČKOG
POKRETA U VOJVODINI
Antifašističkom i Narodnooslobodilačkom pokretu Jugoslavije, Vojvo-
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
11
dina je dala značajan vojni, politički,
ali i ekonomski doprinos (naročito u
završnoj fazi rata). Te istorijske činjenice istoriografija je već analizirala i
naučno potvrdila. Njena zapažanja
u ravni su sa stvarnim istorijskim
doprinosom, uprkos pokušaja da
se ona miniziraju i ospore, najčešće
samo zato što su njihovi vodeći protagonisti bili komunisti. Ti pokušaji
obično su neistorijskog, odnosno revizionističkog i političkog karaktera.
Istoriografija se s njima ozbiljnije suočava poslednjih decenija, zapravo
od vremena kada su i oslobodilački
i antifašistički pokret sasvim relativizovani i prestali da budu deo istorijske i državne tradicije Srbije.
U dosadašnjim istoriografskim analizama preovlađuju ocene o specifičnom razvoju Narodnooslobodilačkog pokreta Vojvodine, koje se i u
jugoslovenskim razmerama smatraju
osobenim. Njihova specifičnost, međutim, determinisana je i jugoslovenskim zbivanjima, naročito onim uoči
Drugog svetskog rata. Specifičnosti
Narodnooslobodilačkog pokreta u
Vojvodini najviše su determinisane
geografskim prilikama – ravničarskim
terenom, vodenim tokovima, koji
presecaju tri velike reke koje utiču
na očuvanje jedinstvene organizacije
pokreta, nacionalnom strukturom i s
tim u vezi karakterom okupacionih
sistema koji se neposredno oslanjaju
na takvu strukturu. S obzirom na to,
nije slučajno što se specifičnosti antifašističkog i oslobodilačkog pokreta
Vojvodine najviše i vezuju za nacionalnu strukturu. U njoj se konstituišu
tri surova okupaciona režima koja se
najviše koriste nacionalnom strukturom Vojvodine, pre svega nemačkom
i mađarskom zajednicom. Otuda se
karakter okupacionog sistema u Vojvodini i ne može procenjivati samo
kao okupacija – radi se o odnosu prema Bačkoj i Banatu koje Mađarska i
Nemačka smatraju svojim integralnim teritorijama. Njihova politika na
tim teritorijama izražava se u represiji,
genocidu, denacionalizaciji i etničkom čišćenju. U istoj ravni je i karakter
ustaškog okupacionog sistema, koji
svojoj politici daje izrazito fašistoidni
i genocidni karakter. Njihovi metodi
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
12
počivaju na politici „krvi, rase i zemlje“
koja je srpsko stanovništvo ubijala i
fizički i duhovno. Uspostavljena vlast
„NDH“, morala je, kako su tvrdili, biti
ustaška i ustaški određena – moralo se „misliti, raditi i govoriti ustaški“.
Sve je to bilo ozakonjeno i posebnim
ustaškim zakonodavstvom.
Tih nekoliko objektivnih pretpostavki, predodredili su razvoj oslobodilačkog pokreta u Vojvodini i njegove
istorijske mogućnosti. Moglo bi se
reći da te pretpostavke gotovo i da
nisu davale ozbiljnije nade za ozbiljniji uspeh oslobodilačkog pokreta.
Otuda je ključno pitanje za razvoj
NOP-a Vojvodine i bilo pitanje –
kako u njoj primeniti političku platformu KPJ. U tom smislu, bez obzira
na pomenute okolnosti, komunisti
Vojvodine su uvereni da se i u ovako složenim političkim i geografskim
prilikama može organizovati oslobodilački i oružani pokret protiv okupatora, iako KPJ tada broji samo 1.200
komunista. U to je objektivno uverena, iako je bila svesna da postojeća
situacija ne daje osnove za masovniji
pokret na široj antifašističkoj i jugoslovenskoj platformi. Uprkos tome,
posebna važnost pridaje se organizaciji i razvoju oslobodilačkog pokreta unutar svih naroda Vojvodine,
kako bi se prevazišlo uverenje o tzv.
nacionalnom „oslobođenju“ koje je
došlo, kao deo političke koncepcije
okupatora. Tu politiku – da su fašistički okupatori „oslobodili“ pripadnike svojih naroda – Mađare, Nemce
i Hrvate, KPJ je morala politički razobličiti i diskreditovati. U tom smislu,
oslobodilački pokret u Vojvodini zaista će dati značajan doprinos, jer će
na kraju uspeti da on ne bude samo
srpski i jednonacionalan.
Polazeći od stava da je oružana borba jedina alternativa u postojećim
prilikama, KPJ u svojim prvim dokumentima i proglasima nastoji da
izrazi i oslobodilački, i antifašistički i
jugoslovenski karakter svoje borbe.
Ona je uverena da NOP u Vojvodini ni u kom slučaju ne sme postati
samo stvar srpskog naroda, niti izraz
bilo kakvog srpskog nacionalizma
(zbog situacije u kojoj se našao srpski narod), u kom pravcu pokušavaju da ga usmere neke građanske
grupacije. „Vi ne smete dopustiti da
vas navedeni zločini odvedu na put
šovinizma, da omrznete radne mase
Mađara, Nemaca... Borba za oslobođenje naroda Jugoslavije može i za
Vojvodinu da bude uspešna samo
ako se vi zajedno sa mađarskim, nemačkim i ostalim narodima borite za
oslobođenje Vojvodine, kako bi svi
njeni narodi sporazumno odlučivali
o sudbini Vojvodine“, kaže se u Proglasu Pokrajinskog komiteta KPJ za
Vojvodinu, iz juna 1941. Mađarima
se Proglas obraća sledećim rečima:
„Na vama u Bačkoj i Baranji leži velika istorijska odgovornost za dalju
sudbinu Vojvodine. Kao što su srpski radnici i seljaci išli putem borbe
protiv njihovih kapitalista ugnjetača
radnih masa i nesrpskih naroda tako
se i vi morate boriti protiv vaše mađarske gospode koja sada ugnjetava
nemađarske narode u Bačkoj i Baranji. Zastava proleterske borbe protiv
nacionalnog ugnjetavanja, prešla
je sada u vaše ruke.“ Proglas se na
sličan način obraća i drugima narodima Vojvodine: Nemcima, Rumunima, Slovacima i Rusinima, pozivajući
ih u zajedničku borbu za nacionalno
oslobođenje u ravnopravnost svih u
budućoj slobodnoj Vojvodini. U koncepciji KPJ ističe se i stav da NOP u
Vojvodini mora imati antifašistički
karakter, jer je okupacija delo fašističkih armija, bez obzira na svu propagandu koja se čini prema Nemcima i Mađarima – te je kao takva u
krajnjoj instanci suprotna vitalnim
interesima svih naroda Vojvodine.
Platforma posebno insistira na jugoslovenskom karakteru borbe naroda
Vojvodine, mada nije bilo nepoznato da će takvi ciljevi suziti nacionalnu širinu NOP-a, jer je na politici za
ili protiv razbijanja Jugoslavije, već u
početnom periodu okupacije, u velikoj meri završen proces političkog
diferenciranja. Treba reći da i politička pasivnost, koja se kod određenih
grupacija javlja prema NOP-u, nije
motivisana suprotstavljanjem njegovoj antifašističkoj orijentaciji, ili
socijalno-političkim tendencijama
(koje ga karakterišu od samog po-
četka), već otporom prema njegovoj
jugoslovenskoj orijentaciji, koja ih je
asocirala na monarhističku državnu
tvorevinu sa kojom nisu imali najbolje političko iskustvo.
Politička platforma partije 1941.,
kao što se vidi veoma je široka; ona
diferencirano nastoji da prodre istovremeno i u sve socijalne i u sve
nacionalne slojeve, bez obzira na
veoma složene okolnosti u kojima
se našla Vojvodina. Osnovno pitanje
koje se u takvim okolnostima nametalo partiji, jeste borba za poverenje
masa u tako složenoj i raznolikoj nacionalnoj situaciji. Na toj političkoj
platformi NOP će, ipak, postepeno
zadobijati simpatije među pripadnicima svih naroda Vojvodine (izuzev
Nemaca), i objektivno omogućavati
njihovu političku koegzistenciju i na
antiokupatorskoj i na jugoslovenskoj i na revolucionarnoj osnovi.
Pažljivija analiza ove koncepcije (o
razvitku NOP-a u Vojvodini) ukazuje i
na izvesne kompromise u njoj. Na to
su upućivale realne političke prilike
koje su se stekle u Vojvodini 1941.,
a trebalo je primarno da onemoguće nacionalno ujedinjavanje na
platformi okupatora. U specifičnoj
nacionalnoj i političkoj situaciji, kao i
karakteru okupacionog sistema, patriotski – jugoslovenski ciljevi NOP-a,
gotovo su se nužno morali prožimati
i socijalnim idejama, kako političko
diferenciranje prema okupatoru ne
bi imalo samo nacionalni karakter i
sužavanje oslobodilačkog pokreta
samo na jedan ili dva naroda. Trebalo
je kompromitovati okupacione siste-
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
13
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
14
me i na nacionalnoj, i na fašistoidnoj,
i na socijalnoj osnovi. To se rukovodstvu pokreta u Vojvodini nametalo
kao osnova za pokretanje masovnijeg ustanka na široj političkoj osnovi. Na takvu orijentaciju takođe su
uticale i različite političke prilike u
pojedinim delovima Vojvodine, jer
se jedna situacija javlja u Sremu, a
druga u Bačkoj ili Banatu. U nekim
od tih sredina jugoslovenski i nacionalno-oslobodilački ciljevi, javljali su
se kao prepreka za njegov masovniji
razvitak na socijalnim osnovama u
drugim. Stoga je ocenjivanje NOP-a
Vojvodine istorijski složenije pitanje
i ne može se razumeti ako mu se pristupa samo sa stanovišta opšte koncepcije KPJ i njene orijentacije. Razlike u pojedinim delovima Vojvodine
realno su postojale i bitno determinisale organizaciju i razvoj NOP-a.
Zbog tih različitosti bilo je otežano
i uspostavljanje čvršćih veza sa širokim masama brojnih narodnosnih
grupa u Vojvodini, naročito u Bačkoj.
Tome je istovremeno doprinosila i
pojava smanjenja partijskih kadrova, naročito iz redova mađarske narodnosti, budući da su već u početku
okupacije bili likvidirani i na druge
načine onemogućeni za veći uticaj
na mađarske mase.
***
USTANAK I ANTIFAŠISTIČKI I
NARODNOOSLOBODILAČKI RAT
U VOJVODINI
Nekoliko dana posle odluke Politbiroa CK KPJ od 4. jula 1941. o počet-
ku oružane borbe protiv okupatora
u Jugoslaviji, na sastanku Pokrajinskog komiteta KPJ za Vojvodinu narod Vojvodine pozvan je da odmah
počne sa oružanom borbom. Do
tada je u Vojvodini, u mesnim desetinama i diverzantskim grupama,
obuhvaćeno u Banatu preko 4.000, u
Bačkoj i Baranji preko 3.000 i u Sremu preko 2.000 ljudi. Mesne desetine koje su formirali vojni ili partijski
komiteti, bile su, delimično naoružane i delovale u bližoj okolini svojih sela. Zadaci mesnih desetina bili
su: prikupljanje oružja i druge vojne
opreme, izvođenje diverzantskih akcija, prihvat i skrivanje ilegalaca i ranjenika i sprečavanje dobrovoljnog
odlaska na rad u Nemačku. U toku
1941. u Vojvodini je formirano 12
partizanskih odreda, sa ukupno 400
boraca i desetak partizanskih grupa
i desetina. U Banatu je u julu formirano 9 partizanskih odreda: Aleksandrovački, Mokrinski, Kikindski, Melenački, Kumanački, Karađorđevački,
Petrovgradsko-stajićevski, Dragutinovački i Prvi južnobanatski NOP
odred, sa ukupno 240 boraca. U Bačkoj je bila najjača Novosadska udarna grupa, a u novembru je formiran i
Prvi šajkaški NOP odred. U Sremu su
u toku septembra formirani Fruškogorski i Podunavski NOP odred. Poseban uticaj na razvoj NOP u Sremu
imao je beg grupe zatvorenika-komunista iz sremskomitrovačkog zatvora. Bekstvo komunista iz zatvora
u Sremskoj Mitrovici odigralo se u
noći 21–22. avgusta 1941. Okupacija Kraljevine Jugoslavije, zatekla
je u sremskomitrovačkom zatvoru,
32 politička zatvorenika komunista,
koji su još pre toga pripremali bekstvo. Uz pomoć mesne partijske organizacije, oni su uspeli da noću 22.
avgusta 1941. pobegnu iz zatvora.
Posle bega jedno vreme su bili na
Fruškoj gori, potom je jedna grupa
otišla u Srbiju u Vrhovni štab NOP
odreda Jugoslavije, a druga ostala
da rukovodi borbom u Sremu. Ovo
masovno bekstvo je imalo odlučujući značaj za razvoj ustanka u Sremu i
šire, jer se radilo o starim komunistima i iskusnim političkim radnicima.
Od 32 robijaša, Nemcima i ustašama
je uspelo da uhvate samo dvojicu.
Među 32 zatvorenika nalazili su se,
kasnije vođe NOP-a Vojvodine: Jovan Veselinov Žarko, Stanko Paunović Veljko, Slobodan Bajić Paja i dr.
Osmorica učesnika bega su proglašena za narodne heroje. Specifičnost
oružanog ustanka u Vojvoini je bila u
tome što je ona svojim geografskotopografskim sklopom omogućavala okupatoru da se motorizacijom
brzo prebacuje sa jednog na drugo
područje. Ravnica i velike reke imale
su znatnog uticaja na organizaciju i
oblik borbe, na razvoj i održavanje
oslobodilačkog pokreta. Okupator
je u Vojvodini imao i punu podršku
gotovo celokupne nemačke i dela
mađarske nacionalne zajednice. I
pored svih teškoća, partizanski odredi u Vojovdini su tokom 1941. izvršili
preko 220 oružanih, diverzantskih i
sabotažnih akcija.
Nemci su krajem jula 1941. godine
uputili delove 704. i 714. divizije u
Banat, gde su zajedno sa tamošnjim okupacionim snagama i folksdojčerima razbili Južnobanatski,
Petrovgradsko-stajićevski i Kikindsko-mokrinski NOP odred. Zbog
toga su krajem avgusta i početkom
septembra, NOP odredi u Banatu
reorganizovani od devet u dva odreda. U Bačkoj su u poterama mađarske vojske, policije i žandarmerije,
razbijene mnoge partizanske grupe
i desetine, kao i mnoge partijske
organizacije Komunističke partije
Jugoslavije. Pojačan je i teror okupatora, a u koncentracionom logoru u
Kikindi nalazilo se, u periodu od jula
do septembra, čak 4.234 zatvorenika. U nizu policijskih akcija i presuda
mađarskih prekih sudova u Bačkoj
je, od juna 1941. do oktobra 1942.,
ubijeno oko 350 članova KPJ i oko
5.000 rodoljuba i antifašista. Posebnu teškoću u rukovođenju oružanom borbom u Vojvodini predstavljalo je to što Pokrajinski komitet i
Glavni štab nisu imali nikakve veze
sa CK KPJ i Vrhovnim štabom, a i
mnoge veze unutar pokrajine su bile
prekinute. Zbog toga je Pokrajinski
komitet KPJ za Vojvodinu, novembra 1941., odlučio da se podeli i da
grupa predvođena Žarkom Zrenjaninom rukovodi oružanom borbom
u Banatu, a da grupa predvođena
Tozom Markovićem rukovodi oruža-
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
15
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
16
nom borbom u Bačkoj. Veze između
Pokrajinskog komiteta i rukovodstva
u Sremu, tada nisu postojale, a oružanim ustankom tamo je rukovodio
Okružni komitet KPJ za Srem na čelu
sa Jovanom Veselinovim. U toku
zime 1941/42. okupatori su nizom
akcija i potera nastavili da uništavaju partizanske odrede i partijske organizacije u Vojvodini. U toku 1942.
u Banatu i Bačkoj izginuli su najviši
vojno-politički rukovodioci NOP-a
(skoro čitavo članstvo Pokrajinskog
komiteta). U Banatu je Nemcima uspelo da onemoguće prebacivanje
partizanskih odreda u Srem i da im
u više akcija nanesu velike gubitke.
Od juna 1941. do avgusta 1942. godine u Banatu je ubijeno preko 500,
a odvedeno u logore oko 4.400 ljudi.
Teške okolnosti pokrajinsko rukovodstvo shvata i u svojim ocenama na
njih posebno upozorava. U nekoliko
svojih izveštaja ono daje ocene političke situacije 1941. u Vojvodini, s posebnim osvrtom na nacionalnu situaciju i njen uticaj na razvitak NOP-a.
Tako Svetozar Marković Toza, organizacioni sekretar Pokrajinskog komiteta KPJ za Vojvodinu, u avgustu 1942.
pokušava da odgovori na pitanje
– zašto se ustanak u Bačkoj i Banatu
razvijao veoma nepovoljno. U analizi
koju je tom prilikom dao on dolazi do
uverenja, pored organizacionih slabosti, loših političkih procena trajanja
rata i pojava oportunizma među članovima partije, da je nacionalna situacija nastala okupacijom i podelom
Vojvodine u velikoj meri uticala na
razvitak pokreta u Vojvodini: „Po oku-
paciji Jugoslavije i podeli Vojvodine
na tri dela, situacija se znatno izmenila. Ovde treba imati u vidu naročito
nacionalni sastav Vojvodine, jer je baš
taj sastav imao odlučujuću ulogu kod
nastale preorijentacije masa... Revizionistički porket je bio jak kod Mađara
u Bačkoj i pre sloma jugoslovenske
države osim dobrog dela proletera
mađarske narodnosti sve je bilo otrovano revizionizmom. Okupacijom
Bačke od mađarske vojske i većina
proletera (mađarske narodnosti) davala je punu podršku novouspostavljenoj vlasti.“
U jednom drugom izveštaju iz oktobra 1942., Marković daje još potpuniju ocenu političkih previranja
u Vojvodini naglašavajući njihova
nacionalna obeležja. Napominje da
su nemačke mase „još uvek u većini izrazito fašistički nastrojene. Iako
postoji nezadovoljstvo sa Mađarima
i sumnje u Hitlerovu pobedu, to još
nije toliko i takvo da bi nam omogućilo da im se približimo i među njih
prodremo.“ U odnosu na Mađare
izveštaj sadrži ocene o još uvek prisutnim revizionističkim tendencijama među njima, pa čak i među članovima Partije. „Zverstvo okupatora
i delimično učestvovanje Mađara iz
Bačke u tim zverstvima načinili su
duboki jaz između Mađara i slovenskih naroda. I pored otvorenog nezadovoljstva protiv postojećeg stanja
(ekonomskom situacijom, stanjem
na frontu i sl.) i razočarenja u oslobođenje, mađarske mase još ne prilaze
Srbima, a ni Srbi njima. Retki su slučajevi dezerterstva iz vojske... Mađari
se boje povratka stare Jugoslavije,
jer u tom slučaju računaju na osvetu
Srba nad svim Mađarima bez obzira
na krivce. Naš stav je po tom pitanju
(protivno stavu srpske buržoazije)
da krivci za teror moraju biti kažnjeni, a ne Mađari uopšte. Nastojavamo
da taj stav prodre u mađarske mase,
koje sa okupatorskim dželatima i
pljačkašima nemaju nikakve veze.“
Izveštaj ocenjuje i političko ponašanje slovenskih naroda – Srba, Hrvata
i Slovaka za koje kaže da je uglavnom
zadovoljavajuće i dobro, mada među
bogatijim slojevima, pre svega kod
Srba „ima dosta aktivnih anglofila, ali
je njihov uticaj za sada slab. Njihova
se aktivnost za sada svodi samo na
propagandu za staro stanje, za osvetu nad Mađarima i protiv komunista.
To su sve dražinovci... Mi im onemogućujemo organizovanje i raskrinkavamo njihove namere.“
Sva ova zapažanja proizlazila su, kao
što se vidi, iz uverenja da se nacionalno pitanje, okupacijom Vojvodine
izrazilo u politički faktor od koga je
u najvećem delu zavisila masovnost
NOP-a. Navedena zapažanja Toze
Markovića, verno su prikazivala realnu i kompleksnu situaciju i objektiv-
ne okolnosti za razvoj pokreta u Vojvodini (Bačkoj i Banatu) tokom 1941.
i 1942. godine.
Kasnije ocene političkih prilika u
Bačkoj i Banatu, posebno od obnovljenog Pokrajinskog komiteta 1943.,
biće u znatnoj meri različite i kritičnije prema praksi i orijentaciji koja
se 1941. u ovim sredinama razvijala.
One su potpunije i politički jasnije,
ali se čini da zaobilaze težinu objektivnih okolnosti, koje, bez obzira na
njihovu raniju apsolutizaciju, ipak
imaju važno političko značenje i uticaj 1941. godine. U cirkularu Pokrajinskog komiteta KPJ za Vojvodinu,
„Svim članovima partije u Bačkoj i
Baranji o liniji KPJ u današnjoj Narodnooslobodilačkoj borbi“ od 15. maja
1943. skreće se pažnja, posebno na
krupne organizacione i političke slabosti Partije u pripremanju i organizovanju ustanka u ovim krajevima. „U
borbu koja je bila otpočela 1941. nisu
uvlačene široke narodne mase, već
su u akciju bacani isključivo članovi
Partije i SKOJ-a i po koji bolji simpatizer. Zbog toga je okupator uspeo da
nas tako, odvojene od masa, relativno lako razbije i uništi, nanevši tako
smrtonosne udarce našoj Partiji i Narodnooslobodilačkoj borbi...
U toku borbe nisu stvarane Narodnooslobodilačke i antifašističke organizacije,
narodnooslobodilački
odbori, narodnooslobodilački fond
i druge masovne organizacije žena i
omladine... Mađarskom narodu nije
dovoljno i pravilno objašnjeno šta
mu je donela okupacija Bačke. Raniji protivnarodni režimi u Jugosla-
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
17
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
18
viji svojom manjinskom politikom
stvarali su povoljne uslove za raspirivanje revizionističke propagande
od strane peštanske reakcije. Umesto da se nezadovoljstvo i borbene
težnje mađarskog naroda protiv fašizma, rata, bede i nemaštine sliju sa
borbenim težnjama srpskog i ostalih
naroda u okupiranoj Bačkoj i Baranji
u jedinstven narodnooslobodilački
front, front borbe protiv fašističkih
osvajača i njegovih slugu, pošlo se
putem stvaranja odvojenih antifašističkih organizacija Mađara (organizovanja Antifašističkog saveza bačkih Mađara).“
U vezi sa ovim ocenama, mora se naglasiti da su postojale mnoge slabosti u radu KPJ na razvitku Narodnooslobodilačkog pokreta u ovim krajevima. Međutim, svesti ove ocene
samo na uticaj Partije, na njenu nedovoljnu političku organizovanost,
objektivno previđa činjenicu da se
ustanak u Vojvodini ipak nije mogao razvijati podjednako masovno u
svim njenim delovima kao što je bio
slučaj u Sremu.
I pored svih ovih okolnosti NOP u
Vojvodini se organizovao 1941. i u
Bačkoj i u Banatu i u Sremu. Formirano je više partizanskih odreda koji su
pružali otpor okupatoru i u tako složenim prilikama. U Bačkoj i Banatu
taj pokret je na kraju 1941. doživeo
veliku krizu i poraz, ali je ipak uspeo
da se održi i da se tokom 1942., 1943.
i 1944. razvije u duhu političkih ideja
koje je KPJ definisala već 1941. Istoriografija je već ocenila da su mnoge
slabosti u razvoju pokreta u dvema
pokrajinama Vojvodine uslovljene i
subjektivnim greškama – neprimerenosti pokreta geografskim prilikama, primenom nekih dogmatskih
kriterija, očekivanja da će pokret
kratko trajati i da će Sovjeti vrlo brzo
pobediti na Istočnom frontu itd.
***
TEROR OKUPATORA – RACIJA
Najmasovnija kampanja terora koju
su sproveli mađarski fašisti u Bačkoj
dogodila se januara 1942. Reč je o
istorijskom događaju poznatom pod
nazivom Racija koji se odigrao u selima Šajkaše, Novom Sadu i Starom
Bečeju između 4. i 29. januara 1942.
Navodni povod za pogrom širih
razmera pronađen je u otkrivenom
Šajkaškom partizanskom odredu u
Žabaljskom ritu na Pustajićevom salašu. Kod ove grupe pronađeno je 17
pušaka. Odred je otkriven 4. januara
1942. od strane patrole mađarskih
žandarma i graničnih lovaca, koji su
ih napali. U samoodbrani, šajkaški
rodoljubi su ubili dva graničara lovca i dva žandarma, a nekoliko ih ranili. Dejstvom velikih okupatorskih
snaga ovaj odred je u potpunosti
razbijen u toku istog dana. Ovaj događaj okupacione vlasti proglasile
su za „ustanak“. Mađarske okupacione vlasti iskoristile su ovaj manji
incident kako bi nastavile sa sprovođenjem svoje represivne politike u Bačkoj. Pravi cilj racije je bila
kampanja etničkog čišćenja usmerena protiv srpskih i jevrejskih civila
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
19
(uključujući žene, decu i stare), kao
i pljačka njihove imovine. Racija je
planirana znatno ranije i napad na
partizane u Šajkaškoj je samo iskorišćen kao izgovor za sprovođenje
planiranog etničkog čišćenja „Južnih
krajeva“. Racija je bila rezultat dobro
smišljene i dugo pripremane akcije
u kojoj su učestvovali mnogi najviši
vojni i civilni funkcioneri Mađarske.
Vinovnici ovog zločina bili su: načelnik Mađarskog kraljevskog generalštaba Ferenc Sombathelji, ministar
unutrašnjih poslova Ferenc Keresteš
Fišer, ministar narodne odbrane Karolj Barta, predsednik mađarske vlade dr Laslo Bardoši i regent i vrhovni komandant svih oružanih snaga
Mađarske Mikloš Horti. Do danas ne
postoji zvaničan broj ljudi stradalih
u Raciji, ali, zahvaljujući poimeničnim registrima, možemo govoriti o
približnim brojkama.
od čega je 809 Jevreja i 375 Srba,
pri čemu je u Novom Sadu ubijeno
165 dece, 177 staraca, 415 žena i 489
muškaraca. Zatim, najveći broj stradalih zabeležen je u Čurugu (893:
82 dece, 104 staraca, 153 žene, 554
muškaraca; 842 Srba, 44 Jevreja, 7
Roma), Žablju (666: 101 dete, 69 staraca, 141 žena, 355 muškaraca; 614
Srba, 28 Jevreja, 23 Roma), Starom
Bečeju (215: 13 dece, 19 staraca, 72
žene, 111 muškaraca; 110 Jevreja,
102 Srba), Mošorinu (205: 44 dece,
26 staraca, 41 žena, 94 muškarca;
170 Srba, 34 Roma). Zatim, po broju stradalih, slede naselja: Đurđevo
(223), Gospođinci (85), Vilovo (64),
Titel (51), Temerin (48), Lok (47), Gardinovci (37), Šajkaš (26).
Istoriografija je rekonstruisala poimenične spiskove za 3.874 lica ubijena od strane mađarskih fašista u
južnoj Bačkoj. Najveći broj stradalih
zabeležen je u Novom Sadu (1.246),
Daleko više uspeha i organizovanosti od Bačke i Banata doživeo je pokret u Sremu. Iako se nešto kasnije
počeo razvijati, pokret je bio lišen
mnogih slabosti koje su se susretale
***
USTANAK U SREMU
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
20
u Bačkoj i Banatu. On se postupno
razvijao i od početka imao izraziti
patriotski, jugoslovenski i oslobodilački karakter. Razvio se i u pokret
širih socijalnih osnova, uprkos mnogih istorijskih predubeđenja. Politički i vojni procesi u Sremu demantovali su sve pretpostavke o „zakonitostima“ u ponašanju određenih socijalnih slojeva prema komunistima i
njihovim težnjama. Shodno tome
treba znati da je do 1941. politički
uticaj komunista u Sremu bio sasvim marginalan, da je odnos Sremaca prema nacionalnom pitanju
u Jugoslaviji i Vojvodini bio izrazitije
srpski i nacionalistički intoniran, i da
su u političkom životu uglavnom
dominirale radikalske orijentacije
i opredeljenja. Ipak je u vremenu
1941–1945. platforma KPJ dobila
najširu podršku i potvrdu. Politička
homogenizacija Srba uoči Drugog
svetskog rata nije u Sremu poprimila nacionalistički karakter, već samo
jugoslovenski i nacionalno-oslobodilački. Otuda u Sremu i nije bilo četničkog pokreta u vojnom smislu. S
tim u vezi, istorijsko mišljenje mora
respektovati ove činjenice, razumeti
njihov smisao i zašto je u Sremu prihvaćena parola, „svi smo mi jedna
partija“, borbena i patriotska platforma komunista, a ne kolaborantska i
nacionalistička kakvu su propagirali
četnici. Istovremeno, treba reći da
su se u Sremu sporije razvijale šire
nacionalne osnove pokreta. Jednostranosti u tom smislu ostale su sve
do kraja rata, a uveliko i posle u političkom životu oslobođene zemlje.
Naročito se to odnosilo na pristup
hrvatskog življa u NOP.
U Sremu se praktično otkrivalo i
demonstriralo kako su, u uslovima
NOP-a i revolucionarne strategije
KPJ, bile neodržive dogmatske predstave komunista o revoluciji, klasnoj
borbi, osvajanju vlasti, neuvažavanju
istorijske tradicije i dr. Komunisti su i
u Sremu ostvarili svoju rukovodeći
ulogu, ali je u narodu sazrevalo uverenje da su oni svi jedno. U Sremu
se ne javlja diferencijacija na klasnoj
osnovi – da je bogato seljaštvo predodređeno za protivnike komunista,
a siromašno za njih. U Sremu su oni
svi u jednom oslobodilačkom i patriotskom frontu a vode ih komunisti.
Možda niko pokret u Sremu jednostavnije a uverljivije nije ocenio, kao
što je to učinio britanski obaveštajac
Bazil Dejvidson koji je u Sremu boravio 1944. i upoznao njegov pravi
karakter. Kada je 1944. prebačen u
Italiju da se upozna sa partizanskim
pokretom i pomogne njegov razvoj,
rekao je – kakav partizanski pokret u
Italiji, ja znam samo za jedan pokret,
a to je onaj u Sremu.
Početkom decembra 1941. u Pećincima je održano Okružno partijsko
savetovanje, a ubrzo posle toga formiran je Štab NOP odreda za Srem.
Fruškogorski i Podunavski NOP
odred okupili su se marta 1942. na
Fruškoj gori i do kraja juna izveli preko 30 uspešnih akcija. Sredinom jula
OK KPJ za Srem i Štab NOPO Srema
preduzeli su mere za oživljavanje
oružane borbe van Fruške gore, tako
da je ubrzo formiran Posavski NOP
odred, koji je delovao u jugoistočnom delu, i Bosutska partizanska
četa, koja je delovala u jugozapadnom delu Srema. U periodu jul – avgust stanovništvo Srema i partizanski
odredi prikupili su i sklonili velike količine žita, a na imanjima folksdojčera
i saradnika okupatora, kao i na dobrima „NDH“, spalili su oko 3.000 jutara
žita. U mnogim krajevima Srema bila
su izgrađena podzemna skloništa
tzv. „baze“ za smeštaj i negu ranjenika, sklanjanje oružja, sanitetskog
materijala i hrane. U drugoj polovini
avgusta 1942. Nemci su izveli ofanzivu na Frušku goru. Ofanziva je počela
24. avgusta napadom na Podunavski
odred. Napad na Fruškogorski odred,
koji se nalazio u zapadnom delu Fruške gore, počeo je 26. avgusta. Odred
je bio okružen, ali je glavnina uspela da se probije i izbegne uništenje.
Nemci su nastavili nastupanje prema
Dunavu, uništili manje partizanske
jedinice i pohvatali mnoštvo naroda
koji se nalazio u zbegu. Izbijanjem na
Dunav, 31. avgusta, nemačka ofaniziva je završena, a od 1. do 15. septembra domobrani su izvršili ponovni
„pretres“ Fruške gore.
Od polovine 1942. pokret u Sremu
već dobija masovniji karakter. Tim
procesima prethodilo je oštro suprotstavljanje pokatoličavanju koje
su preduzele ustaške vlasti. To je
omogućilo da se pokret omasovi i
širi na ceo Srem, a ne samo u okolini Fruške gore. Takav razvoj ubrzo je
doveo do njegove vodeće uloge u
oslobodilačkom pokretu Vojvodine.
Srem se pojavljuje kao njegov kohezioni politički faktor, koji primarno
utiče i na politički razvoj pokreta, posebno na definisanje karaktera autonomije koja je bila u programu KPJ.
***
PRELAZAK VOJVOĐANSKIH
PARTIZANA U BOSNU
Početkom septembra 1942. od svih
partizanskih jedinica na teritoriji Srema, formiran je Sremski NOP odred,
a dotadašnji Štab NOP odreda za
Srem postao je Štab Sremskog NOP
odreda. Početkom oktobra, iz istočne Bosne u Srem se prebacila Šesta
istočno-bosanska brigada, koja je zajedno sa sremskim partizanima razbila neprijateljske posade u Vrbanji i
Kuzminu. OK KPJ za Srem, na osnovu direktive Vrhovnog štaba, doneo
je odluku da se glavnina Sremskog
odreda, jačine dva bataljona (sa oko
700 boraca), prebaci u istočnu Bosnu, zajedno sa Šestom istočno-bosanskom brigadom. Takođe, u tom
periodu, nakon pogibije Žarka Zrenjanina, januara 1943. na incijativu
CK KPJ, formiran je novi Pokrajinski
komitet KPJ za Vojvodinu, na čelu sa
Jovanom Veselinovim. Marta 1943.
od boraca koji su ostali u Sremu formiran je novi Sremski NOP odred, a u
aprilu on je narastao na dva bataljo-
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
21
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
na jačine oko 700 boraca. U periodu
mart – april on je izveo preko 200
oružanih akcija.
22
***
FORMIRANJE VOJVOĐANSKIH
INSTITUCIJA U NOP-u
Bataljoni koji su prešli sa Šestom
istočno-bosanskom brigadom u
Bosnu najpre su prerasli u Grupu
vojvođanskih udarnih bataljona, a
u aprilu u Prvu i Drugu vojvođansku
brigadu. Od dva bataljona Sremskog
odreda, jedne čete i novopridošlih
boraca formirana je Treća grupa vojvođanskih udarnih bataljona, koja
je 3. juna postala Treća vojvođanska
brigada. Srem je tada postao baza
za popunu ljudstvom, odećom i hranom vojvođanskih brigada koje su
se nalazile u istočnoj Bosni. Krajem
maja je iz Srema za istočnu Bosnu
krenulo oko 1.100 boraca i oko 100
kola sa hranom i odećom za popu-
nu Prve i Druge vojvođanske brigade. Noću 22/23. maja transport se
prebacio preko Save, gde su ga prihvatile vojvođanske brigade. Sremski NOP odred i Treća vojvođanska
brigada su do kraja juna izveli preko
130 raznih akcija. Odlukom Vrhovnog štaba NOV i POJ, 2. jula 1943.
Operativni štab NOV i PO Vojvodine
je preimenovan u Glavni štab Vojvodine, a formirana je i Šesnaesta
vojvođanska divizija u čiji su sastav
ušle Prva, Druga i Treća vojvođanska
brigada. Od posebnog značaja za razvoj NOB, ne samo u Vojvodini, već
i u Jugoslaviji, imale su akcije sremskih i slavonskih partizana na pruzi
Beograd – Zagreb, koje su ometale
normalan i bezbedan protok okupatoru. U Sremu je naročito bila uspešna akcija tokom žetve 1943., pod
parolom „Ni zrno žita okupatoru“,
kada su partizani spalili preko 600
vagona žita i oko 130 vagona kudelje. Stanovništvo Srema je, za svoje
potrebe, sakrilo velike količine žita,
a za ishranu boraca je dalo oko 100
vagona žita.
Oslobodilački pokret od početka
otvara i pitanje Vojvodine u budućim političkim promenama koje će
nastati tokom rata i posle oslobođenja zemlje. U pitanju je jasno političko opredeljenje za autonomiju
Vojvodine u procesima federalizacije jugoslovenske države. Prema
ovom pitanju Narodnooslobodilački
pokret odnosi se načelno i smatra ga
strategijskim. Na to upućuje i brojna
dokumentacija a posebno uverljivo
oštre reakcije Pokrajinskog komiteta
prema provokacijama o Sremu, koje
inicira hrvatsko partijsko rukovodstvo. U tim reakcijama i razvojem
NOP-a sa svim političkim i vojnim institucijama vojvođanskog karaktera
(Glavnim štabom, Glavnim Narodnooslobodilačkim odborom Vojvodine,
Pokrajinskim komitetom KPJ za Vojvodinu) obezbeđivala se osnova za
načelno rešenje statusa Vojvodine.
Titove ocene odrazile su se i na razvoj pokreta u Vojvodini kojem je on
dao veliku podršku prilikom susreta
sa vojvođanskim rukovodstvom kod
Kladnja, 30. juna 1943. Odobravajući
rad obnovljenog Pokrajinskog komiteta, Tito je ocenio da: „U Evropi
misle da su naše planine rodile naš
pokret i našu vojsku, a Srem to najbolje demantuje. Nacionalna i politička svijest naroda i revolucionarna
partija koja je sposobna da pokrene
i vodi narod u borbi – to je osnovno
za ustanak.“ Ove ocene objektivno
su doprinosile jačanju svesti i o Vojvodini kao subjektu politike federalizacije Jugoslavije koja se ostvarivala
kroz NOB. Potvrdilo se to već 3. jula
1943. u Titovoj odluci da se izvrši teritorijalno-političko i vojno razgraničenje nadležnosti između partijskih
i vojnih rukovodstava Vojvodine,
Hrvatske i Srbije. „Zaključno sa linijama Vukovar – Vinkovci – Županja,
pa sve istočno uključivši i Zemun pripada ne samo kao vojno-operativno
područje Glavnom štabu Vojvodine,
nego i kao područje Pokrajinskog
komiteta Vojvodine, na kome će isti
razvijati svoju partijsku i političku
delatnost.“ Istovremeno sa odlukom
o razgraničenju, Vrhovni štab NOV i
POJ formirao je sredinom maja 1943.
Glavni štab NOV i PO za Vojvodinu,
čime je prestao da postoji dotadašnji
Operativni štab Vojvodine.
***
„SLOBODNA VOJVODINA“
List „Slobodna Vojvodina“ je pokrenut ilegalno od strane rukovodstva
Narodnooslobodilačkog
odbora
Vojvodine, 15. novembra 1942.
Štampan je u ilegalnoj podzemnoj
štampariji na tadašnjoj periferiji Novog Sada. List je predstavljao glasilo
pokrajinskog Narodnooslobodilačkog odbora Vojvodine. Prvi urednik
lista bio je potonji narodni heroj Svetozar Marković Toza, a pored Markovića, tekstove su pisali i Branko Bajić
i Nikola Petrović. List je štampan na
geštetneru i ilegalnim kanalima rasturan po Bačkoj. Kad je kurir koji
je iznosio novine iz baze bio uhapšen, odao je adresu štamparije i četiri dana posle izlaska prvog broja,
19. novembra, mađarska policija
je zajedno sa žandarmima opkolila
kuću i otkrila bazu izgrađenu ispod
dvorišne terase. Urednik lista, Svetozar Marković je uhapšen i izveden
pred vojni sud, gde je osuđen na
smrt. Obešen je u kasarni u Futoškoj
ulici 9. februara 1943. Preživeli Nikola Petrović je, zajedno sa Gezom
Tikvickim, organizovao novu bazu
u Starom Vrbasu, tako da naredni
brojevi lista izlaze ovde, a potom u
Paragama. Kad je rukovodstvo NOPa u Bačkoj uspostavilo stalnu vezu
sa centrom pokreta u Sremu, „Slo-
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
23
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
24
bodna Vojvodina“ je premeštena u
Surduk. Uređivanje lista povereno
je Jovanu Popoviću, tadašnjem sekretaru Pokrajinskog NOO. List je
štampan u Surduku od novembra
1943. do septembra 1944., a preko
„partizanske pošte“ distribuiran je
po celoj Vojvodini.
Oktobra 1944. rukovodstvo NOP-a
iz Srema prelazi u oslobođeni Petrovgrad (današnji Zrenjanin) i „Slobodna Vojvodina“ je premeštena u
ovaj grad, a 19. novembra vraćena je
u Novi Sad. U početku je izlazila kao
dnevni list na srpskom i mađarskom
jeziku. Mađarska verzija lista nosila
je naziv “Szabad Vajdaság”, a kasnije je preimenovana u “Magyar Szó”
(“Mađarska reč”). Verzija lista na srpskom jeziku izlazila je pod imenom
„Slobodna Vojvodina“ sve do kraja
1952., a od 1. januara 1953. izlazi
pod imenom „Dnevnik“.
***
NEMAČKA OFANZIVA U SREMU
1943.
Zbog masovnog učešća naroda Srema u Narodnooslobodilačkoj borbi
Nemci su odlučlili da krajem septembra 1943. izvedu ofanzivu kojom
bi obuhvatili do tada najširi prostor u
Sremu. Cilj ofanzive je bio da se unište partizanske jedinice, opljačkaju
i popale sela i da se sve sposobno
muško stanovništvo odvede u logore. Za ovu ofanzivu Nemci su angažovali oko 30.000 ljudi. Ofanziva
je počela 19. septembra napadom
na partizanske snage u području
Fruške gore, a zatim je prenesena u
severoistočni Srem u periodu od 30.
septembra do 8. oktobra, duž pruge
Beograd – Zagreb, od Zemuna do
Sremske Mitrovice. Tokom ofanzive
Nemci su uspeli da nanesu samo
manje gubitke partizanskim jedinicama, ali je stanovništvo Srema bilo
izloženo pljački, masovnim streljanjima, odvođenjima u logore i dru-
gim represalijama. Ali i pored toga,
razvoj NOB u Sremu je do kraja 1943.
bio u stalnom porastu, pa je 14. novembra 1943. formiran Diverzanstki
bataljon Glavnog štaba NOV i PO
Vojvodine.
***
DALJI RAZVOJ NOP-a U BAČKOJ I
BANATU
Posle krize koja je nastupila tokom
1942. u razvoju NOP-a u Bačkoj, Baranji i Banatu, zbog nadmoćnosti
okupatorskih jedinica i masovnih
zločina nad civilnim stanovništvom,
oslobodilačka borba je u toku 1943.
ponovo počela da uzima šire razmere. Rukovodstvo NOP u Bačkoj i Baranji uspostavilo je početkom 1943.
vezu sa Pokrajinskim komitetom KPJ
za Vojvodinu, čijom je odlukom maja
1943. obrazovan novi Oblasni komitet KPJ za Bačku i Baranju. U Sremu
je 11. avgusta, od boraca iz Bačke,
formiran Treći bačko-baranjski NOP
odred, koji se krajem meseca prebacio u Bačku. Popunjen novim borcima Odred je tokom septembra i
oktobra izveo više akcija, ali je zbog
jakog pritiska neprijateljskih snaga
i mađarskog terora nad stanovništvom, u novembru ponovo prešao
u Srem. U Banatu je i pored surovog
terora okupatora sve više jačao NOP
pokret. Početkom januara 1943. formiran je Severnobački NOP odred,
koji je dejstvovao u rejonu Karađorđeva, Srpske Crnje i Radojeva. Zbog
osetnih gubitaka bio je prisiljen da
se 17. septembra 1943. prebaci u
Srem, gde se priključio sremskim
partizanima. Jedan deo ovog odreda se posle završenog diverzantskog
kursa vratio u Banat i nastavio dejstva. U Sremu je tada formiran i novi
OK KPJ za severni Banat. U južnom
Banatu je početkom 1943. dejstvovao Južnobanatski NOP odred, koji
se zbog čestih neprijateljskih potera
prebacivao u rumunski deo Banata.
Njegovim delovanjem bile su stvorene mnoge organizacije NOP u južnom Banatu i među srpskim življem
u Rumuniji.
Početkom 1944. u Sremu je delovalo
preko 120 mesnih i 4 gradska Narodnooslobodilačka odbora, kao i Glavni Narodnooslobodilački odbor Vojvodine, formiran 23. oktobra 1943.
Tokom januara i februara 1944. izvršeno je oko 40 diverzija na prugama
i mostovima, kao i veliki broj napada
na neprijateljske posade, zbog čega
je sredinom februara iz Šlezije na
područje Vinkovaca i Rume prebačena 13. SS divizija „Handžar“. Ona
je sa drugim nemačkim i ustaškodomobranskim snagama počela 10.
marta 1944. trodnevnu operaciju
sa ciljem da se okruže i unište partizanske snage. Glavni štab NOV i PO
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
25
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
26
Vojvodine je pod borbom povukao
jedinice i noću 10/11. marta ih prebacio preko Save u istočnu Bosnu.
Tokom ove kratkotrajne operacije
okupator je u selima Batrovcima,
Moroviću, Sremskoj Rači i Jameni
pobio oko 750 civila.
***
OPERACIJA „ŽITNI CVET“
Sredinom 1944. snage NOP u Vojvodini su veoma narasle. U to vreme
16. i 36. vojvođanska divizija vodile
su borbe u sastavu 12. vojvođanskog
udarnog korpusa NOVJ (koji je formiran 1. aprila 1944.) u istočnoj Bosni, a u Vojvodini su dejstvovali Šesta
vojvođanska brigada, Prvi i Drugi
sremski NOP odred, Severnobanat-
ski, Južnobanatski i Treći bačko-baranjski NOP odred, kao i Diverzantski
bataljon Glavnog štaba Vojvodine.
Zbog stalne aktivnosti sremskih partizana na pruzi Beograd – Zagreb i
ometanja okupatora u prikupljanju
letine, Nemci su 14. juna 1944. preduzeli operaciju pod nazivom „Žitni
cvet“. Glavni štab NOV i PO Vojvodine je pravovremeno saznao za
nemačku operaciju i prebacio Šestu
vojvođansku brigadu u bosutske
šume, a deo Prvog sremskog odreda
u jugoistočni deo Srema. Do 30. juna
okupator je završio pretres Fruške
gore, na kojoj nije zatekao jače partizanske snage, već je samo uspeo da
otkrije nekoliko partizanskih baza i u
njima pohvata oko 100 boraca.
***
REORGANIZACIJA SNAGA
GLAVNOG ŠTABA VOJVODINE
Naredbom Glavnog štaba NOV i PO
Vojvodine od 22. jula 1944. počela
je reorganizacija komandovanja i
jedinica NOVJ na području Vojvodine. Od Prvog i Drugog semskog
NOP odreda i novopristiglih boraca
formirani su: Fruškogorski, Posavski i
Bosutski NOP odred, koji su potpali
pod komandu novoformiranog Štaba sremske operativne zone, a u avgustu su formirani štabovi banatske
i bačko-baranjske operativne zone.
Štab bačko-baranjske operativne
zone je krajem avgusta od Trećeg
bačko-baranjskog NOP odreda i novih boraca formirao: Bačkopalanački, Šajkaški, Novosadski, Somborski i
Subotički NOP odred. Južnobanatski
NOP odred je u julu preimenovan u
Čatvrti banatski NOP odred, a zatim
reorganizovan u Vršački, Belocrkvanski i Pančevački NOP odred. Tokom
avgusta su jedinice Glavnog štaba
Vojvodine, u vezi sa operacijama
Prvog proleterskog i 12. vojvođanskog udarnog korpusa u Srbiji i naređenjem Vrhovnog štaba NOV i POJ,
pojačale dejstva na okupatorske posade i komunikacije. U drugoj polovini avgusta i početkom septembra
snage NOVJ u Vojvodini su uništile
brojne okupatorske posade, porušile oko 30 kilometara pruge, uništile
preko 20 lokomotiva, 70 vagona, 10
železničkih stanica, 10 mostova. Uspešna dejstva snaga NOVJ u Srbiji,
istočnoj Bosni, Slavoniji i Vojvodini
i izbijanje jedinica Crvene armije na
jugoslovesnko-rumunsku granicu,
ubrzali su proces demoralizacije i
osipanja kvinslinških vojnih formacija. U jesen 1944. jedinicama NOVJ u
Sremu se predalo oko 2.600 domobrana; istovremeno je došlo do novog priliva boraca. Naredbom Glavnog štaba Vojvodine, 11. septembra,
su formirane Osma, Deveta, Deseta i
Jedanaesta vojvođanska brigada.
***
ZAVRŠNE OPERACIJE I
OSLOBOĐENJE VOJVODINE 1944.
Jedinice sovjetske Crvene armije su
19. oktobra 1944. zauzele Temišvar
i izbile na jugoslovensko-rumunsku
granicu. Uz sadejstvo jedinica Banatske operativne grupe, snage 10. gardijskog streljačkog korpusa Crvene
armije su u snažnom naletu oslobodile: Belu Crkvu 1. oktobra; Vršac 2.
oktobra; Kovin 3. oktobra; Pančevo
6. oktobra. Jedinice 31. gardijskog
korpusa su oslobodile: Petrovgrad 3.
oktobra i Kikindu 6. oktobra. Do 10.
oktobra jedinice Crvene armije i Banatske operativne grupe su izbile na
Tisu i Dunav i oslobodile čitav Banat.
U selu Vojlovici kod Pančeva formirana je 8. oktobra 1944. Dvanaesta
vojvođanska brigada. Njena dva bataljona i jedinice 109. streljačke divizije Crvene armije forsirale su 10/11.
oktobra Dunav, kod sela Višnjice i u
sklopu Beogradske operacije učestvovale u borbama kod Mirijeva. U
Bačkoj su za to vreme jedinice Bačko-baranjske operativne zone vodile
uspešne borbe sa neprijateljem; a
Subotički NOP odred je 11. oktobra
oslobodio Suboticu. Jedinice 31.
gardijskog korpusa Crvene armije
počele su 19. oktobra dejstva u Bačkoj. U sadejstvu sa Bačkopalančkim
NOP odredom oslobodile su 21.
oktobra Bačku Palanku, a sa Somborskim NOP odredom Sombor. Jedinice Sedme vojvođanske brigade
su 22. oktobra oslobodile Sremsku
Kamenicu, a sutradan delovi Dvanaeste vojvođanske brigade Titel.
Petrovaradin i Sremske Karlovce je
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
27
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
28
23. oktobra oslobodila Sedma vojvođanska brigada, a Novi Sad 23/24.
oktobra Novosadski NOP odred. Do
27. oktobra jedinice Crvene armije
su iz sadejstvo Sedme, Osme i Dvanaeste vojvođanske brigade izbile
na Dunav kod Bezdana i Apatina.
***
BATINSKA BITKA
Početkom novembra 1944. oslobođeni su Beograd, Banat i Bačka, a u
Sremu je formiran Sremski front, dok
je glavnina nemačke Armijske grupe
E daleko zaostala, a njena prethodnica se probijala kroz Sandžak. Time
su se pred jedinicama Crvene armije
otvorile široke ofanzivne perspektive.
Sovjetska Vrhovna komanda odlučila
je da iskoristi relativnu slabost nemačkih snaga, forsira Dunav i prodre
u jugozapadnu Mađarsku. U Novom
Sadu je 31. oktobra 1944. formirana
51. vojvođanska divizija, u čiji sastav
su ušle Sedma, Osma i Dvanaesta
vojvođanska brigada. Tek osnovana
51. vojvođanska divizija se uskoro uz
jedinice 57. sovjetske armije sukobila
sa nemačkim jedinicima kod Batine u
Baranji. Snage 75. streljačkog korpusa 57. armije i tek osnovane 51. vojvođanske divizije NOVJ su se rasporedile na levoj obali Dunava od Baje
do Bačke Palanke. Sa druge strane,
Vermaht je rasporedio diviziju Brandenburg od ušća Drave do Batine,
a od Batine do Baje novoformiranu
31. mađarsku SS diviziju Lombard,
pojačanu mađarskim fašistima. Kombinovane nemačke snage u početku
batinske operacije brojale su preko 30.000 vojnika, a na kraju preko
60.000 vojnika. Cilj jedinica NOVJ je
bilo oslobađanje Baranje, a sovjetske
armije je bio da uspostavi mostobran
za prelazak svojih tenkovskih jedinica
na desnu stranu Dunava radi lakšeg
zauzimanja Mađarske. Sa druge strane Nemci su se trudili da omoguće
povlačenje nemačkih i kvinsliških
jedinica preko Hrvatske i Slovenije
u Austriju. Operacija Crvene armije
uz pomoć jugoslovenskih, bugarskih i rumunskih snaga, okončana
je velikim uspehom. Tokom novembra 1944. jedinice 57. armije Crvene
armije i 12. korpusa NOVJ uspele su
da odbrane i prošire mostobrane u
Baranji, uprkos ogorčenom otporu,
prvenstveno divizije Brandenburg. S
obzirom da je NOVJ uspešno zadržala
nemačke snage Komande Jugoistoka
(Armijske grupe F), nemačka Vrhovna
komanda bila je prinuđena da na ovaj
front dovlači snage Armijske grupe C
iz severne Italije. Batinska bitka je trajala od 11. do 19. novembra 1944. i
okončala se pobedom jedinica NOVJ
i Crvene armije.
***
OSLOBOĐENJE SREMA I SREMSKI
FRONT
Posle oslobođenja Beograda Prvi
proleterski i Dvanaesti vojvođanski udarni korpus NOVJ preneli su
težište dejstava na pravac Zemun –
Vinkovci. Pošto su oslobodili istočni
deo Srema, razbili su nemačku odbranu u rejonu Sremske Mitrovice,
koja je 1. novembra oslobođena, a
potom su u daljem nadiranju do 10.
novembra izbili pred utvrđene položaje na liniji Ilok – Erdevik – Martinci.
Na tim položajima razvila se frontalna borba, poznata pod nazivom
Sremski front.
Na Sremskom frontu angažovane
su brojne snage Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, Crvene
armije i Bugarske narodne armije.
Tokom višemesečnih borbi na frontu je duže ili kraće vreme ratovalo 11
jugoslovenskih divizija: Prva i Druga
proleterska, Peta krajiška, Šesta lička proleterska, 11. krajiška, 21. i 22.
srpska, 16. i 36. vojvođanska, 42. i 48.
makedonska divizija, grupa vazduhoplovnih divizija i više samostalnih
jedinica. Ove jedinice dejstvovale
su po smenama. U sastavu Prve kra-
jiške brigade Pete divizije borio se i
bataljon Slovenaca, formiran u oslobođenom Beogradu, kao i brigada
“Italija”. Jugoslovenskim jedinicama
na Sremskom frontu do 10. novembra komandovao je štab 12. korpusa.
Ovaj štab je 1. januara 1945. preimenovan u štab Prve armije Jugoslovenske Armije. Snage Crvene armije,
angažovane u početku, činile su artiljerijske i specijalizovane jedinice
za podršku delovima NOVJ. Tokom
decembarske ofanzive angažovani
su 68. streljački korpus i Dunavska
rečna flotila. Vazdušnu podršku pružala je vazduhoplovna grupa Vitruk.
Jugoslovenske jedinice angažovane u borbama na Sremskom frontu
popunjavane su regrutima iz Srbije.
Krajem 1944. i u zimu 1945. sprovedene su dve mobilizacije u oslobođenoj Srbiji. Sa mladim borcima
održavani su kursevi, vojne obuke, a
potom su upućivani u borbene jedinice. Oni su u velikoj većini činili sastav svih jedinica, kako srpskih, tako
i crnogorskih, bosanskih i hrvatskih
(sem makedonskih). Nemačke snage
u Sremu u prvoj fazi sačinjavala je
divizija Bether, na brzinu sklopljena
formacija od raznorodnih policijskih
delova i formacija iz sastava armijske
rezerve Druge oklopne armije. Nakon oslobođenja Beograda u sastav
divizija Bether uključene su i snage
borbene grupe Štefan koja se povukla iz Beograda, i sa njima su nemačke jedinice na Sremskom frontu
brojale oko 15.000 ljudi. Pred proboj
fronta, odbrambena zona bila je posednuta 41. nemačkom pešadijskom
divizijom, 12. divizijom „NDH“, 13.
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
29
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
30
ustaškim zdrugom, zdrugom Vuka
i brojnim dodatnim njima potčinjenim manjim nemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama. Nemci su
na Sremskom frontu bili pomognuti
i delovima belogardejskog Ruskog
zaštitnog korpusa.
Formiranje fronta
Sremski front je formiran posle
oslobođenja Beograda, kao sistem
utvrđenih odbrambenih linija radi
usporavanja napredovanja savezničkih snaga. Izgradnja prvih položaja
počela je 24. septembra. U planiranju i izgradnji utvrđenja i uporišta
angažovane su inžinjerijske jedinice
2. oklopne armije, folksdojčeri i civilno stanovništvo. Početkom oktobra
1944. formirana je Divizija Bether,
koja je otpočela izgradnju položaja na kojima je trebalo da prihvati
borbu protiv jedinica NOVJ koje su
nastupale kroz Srem, od Zemuna
prema Rumi i dalje na zapad. Kako
su se borbe za Beograd bližile kraju,
brojno stanje Divizije Bether bilo je
sve jače jer su u njen sastav pristizale
nove jedinice, tako da je Divizija formirala četiri borbene grupe: „Lindenblat”, „Cimerman”, „Cirngibl“ i „Za-
levski” – ukupno jačine preko 15.000
vojnika bez ustaško-domobranskih i
folksdojčerskih jedinica. Od oslobođenja Beograda 20. oktobra 1944.,
pa sve do početka decembra, jugoslovenske i ruske snage vršile su
potiskivanje Nemaca. U centru neprijateljskih odbrambenih položaja
razvile su se veoma žestoke borbe.
Nemci su pružili vrlo snažan otpor,
pa su, odbivši napad vojvođanskih
brigada NOVJ, prešli u protivnapad.
U toku tih borbi poginuo je i politički komesar 2. vojvođanske brigade
Arso Mijović. Napad na Rumu počeo
je 26. oktobra. Međutim, borcima
16. divizije nije bilo lako da se približe utvrđenom gradu. Na glavnom
pravcu napada 16. divizija je u 3 časa
ujutro 27. oktobra prešla u četvrti i
poslednji juriš na Rumu, koji je uspeo: 16. divizija je zauzela rovove na
periferiji grada, dok je 11. divizija izbila u pozadinu neprijatelja zauzevši
Šašince, pa je neprijatelj bio primoran da napusti Rumu i Voganj, koje
su jedinice 16. divizije oslobodile do
10 časova 27. oktobra. 1944. Nemci
su se tada povukli u Sremsku Mitrovicu. Opšti napad na Sremsku Mitrovicu otpočeo je 27. oktobra s ciljem
da se to mesto oslobodi i što brže
izbije na liniju Ilok – Šid – Sremska
Rača. Napad na Sremsku Mitrovicu
otpočeo je 30. oktobra 1944. U sumrak 31. oktobra u borbi prsa u prsa
front je probijen. Oko podne 1. novembra 1944. Sremska Mitrovica je
bila oslobođena. To je bila jedna od
najvećih pobeda 16. divizije u toku
Narodnooslobodilačkog rata. Nemci
su držali front sa ciljem da obezbede
izvlačenje Armijske grupe E iz Grčke
i uporno ga branili. Prvi proleterski
korpus NOVJ poseo je Sremski front
da bi zaštitio oslobođeni Beograd
i nastavio potiskivanje neprijatelja
prema zapadu.
Trećeg decembra 1944. pokrenuta
je zajednička ofanziva NOVJ i Crvene armije kojom je u velikom delu
probijena glavna nemačka utvrđena
linija, tzv. Nibelunška linija. U decembarskoj ofanzivi je učestvovalo 4
divizije Prvog proleterskog korpusa
NOVJ na levom krilu i dve divizije 68.
korpusa Crvene armije na desnom
krilu. Za dvanaest dana oštrih borbi
sovjetske i jugoslovenske snage uspele su da zauzmu dve utvrđene linije nemačke odbrane – Crvenu i Nibelunšku liniju, napredujući od 20 do
40 km na zapad. Time su izbile pred
poslednju utvrđenu liniju odbrane.
Snažni ponovljeni napadi na ovu
nemačku utvrđenu liniju nisu doveli
do uspeha, pa je, usled zamora jedinica i visokih gubitaka, 15. decembra ofanziva zaustavljena. Nemački
uzmak na frontu traje do sredine
decembra, kada im stižu prve snage Armije E iz Grčke. Istovremeno sa
jačanjem Nemaca, sredinom decembra Sovjeti odvlače svoje snage na
druga bojišta. Bugarska Prva armija
zamenila je 68. korpus Crvene armije. U toku svog kratkotrajnog boravka na Sremskom frontu ona nije imala uspeha u napadu, pa je poslednjih
dana decembra i ona prebačena na
front severno od Drave, a držanje
Sremskog fronta je celom širinom
preuzela Prva jugoslovenska armija.
U to vreme Nemci, rešivši tešku situaciju u Crnoj Gori, uspevaju da dovuku znatne snage sa juga preko Save,
čime se odnos snaga na frontu bitno
menja. Nemci su početkom januara
1945. započeli snažnu protivofanzivu. Trećeg januara u 4.30 časova
nemačka pešadija, podržavana tenkovima, prešla je u napad na celom
frontu. Borbena grupa 7. SS divizije
Princ Eugen upala je u pozadinu 21.
brigade i u sadejstvu s tenkovima
pregazila njene položaje i uništila
artiljeriju. Štab 21. divizije doneo je
odluku da jedinice napuste položaje
i povlače se prema mostu na Bosutu.
Most je bio suviše malog kapaciteta,
pa se vojska povlačila preko zamrznutog Bosuta. Led je na mnogim
mestima bio tanak i mnogi borci su
umrli propadajući kroz zamrznutu
ledenu površinu. Kao pojačanje, usiljenim maršem je upućena elitna 1.
proleterska brigada, ojačana artiljerijom, s ciljem da u protivnapadu porazi Nemce i prihvati delove 21. divizije koji su se nalazili južno od Bosuta. Stabilizacijom fronta 6. januara su
završene trodnevne krvave borbe u
kojima su nemačke jedinice uspele
da nanesu ozbiljne gubitke 1. armiji,
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
31
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
32
a posebno 21. diviziji koja je samo 3.
januara imala 182 mrtva, 308 ranjenih i 315 nestalih vojnika. Sredinom
januara 1945., iako se verovalo da je
skora kapitulacija Nemačke izvesna,
a Saveznici su već vršili vazdušne
udare Berlina, Nemci nisu pokazivali nameru da napuste Sremski front,
već su dovodili pojačanja. Tako su
17. januara snage Vermahta započele veliku operaciju Zimska oluja kojom su uspeli da povrate Nibelunšku
liniju. Angažovanjem tri brojno i tehnički veoma jake divizije potisnuli su
Prvu jugoslovensku armiju na istok i
zauzeli Šid. Sredinom januara 1945.
Sremski front je posetio Vrhovni
komandant maršal Josip Broz Tito,
nakon čega je napredovanje neprijatelja zaustavljeno, a Jugoslovenska armija je prešla u napad. Posle
dva dana teških borbi, 19. januara,
Prva armija je prisilila neprijatelja na
odbranu i povratila Šid. Nakon zaustavljanja nemačke protivofanzive,
krajem januara obe vojske se ukopavaju u rovove i Sremski front u narednom periodu ostaje stabilizovan.
Februara 1945. borce na frontu je
posetio feldmaršal Harold Aleksander, komandant savezničkih snaga
na Sredozemlju.
Proboj Sremkog fronta
Posle svestranih priprema, u sklopu
završnih operacija za oslobođenje
Jugoslavije, izvršen je proboj Sremskog fronta, 12. aprila 1945. Proboj
fronta počeo je 12. aprila u zoru
artiljerijskom pripremom od 15 minuta iz 120 artiljerijskih oruđa i avio
pripremom od dva naleta od po 50
aviona. Odmah zatim, krenule su na
juriš divizije prvog ešalona i za kratko vreme zauzele glavni odbrambeni pojas neprijatelja. Na pravcu
glavnog udara, posle proboja prvog odbrambenog položaja, noću
11/12. aprila uoči napada glavnih
snaga, prebacila se iz Bačke Peta
brigada 21. divizije i u toku dana
uništila jedan nemački bataljon,
presekla komunikaciju i obrazovala mostobran na desnoj obali Save.
Jake jedinice Vermahta, ustaša i
domobrana skoncentrisale su se u
Vrbanji, jer su čuvali prugu. To im je
bilo važno jer su tuda izvlačili pripadnike ustaških i nemačkih formacija koje su se vozovima povlačile iz
Tuzle i Brčkog. Usput je oko pruge
stvoreno minsko polje i dejstvovano svim sredstvima na pripadnike jugoslovenske armije. Za samo
jednu noć je u jurišu na Vrbanju
stradalo oko 1.000 pripadnika Narodnooslobodilačke jugoslovenske
vojske. Južna operativna grupa divizija produžila je nastupanje na sever i u toku dana zauzela Posavske
Podgajce i Županju. Zauzimanjem
Vinkovaca i Županje, Prva armija probila je Sremski front na celoj
dubini i otvorila put za proboj prema Slavonskom Brodu i Zagrebu.
U vreme teških borbi na Sremskom
frontu, komanda nemačkih snaga je
formirala Lovačke grupe Jugoistok,
komandoske grupe za diverzije iza
neprijateljskih linija, za ubacivanje
u oslobođenu Srbiju. Ove grupe su
se uglavnom sastojale od srpskih
kvislinga, koji su prošli specijalnu
obuku Gestapoa. Ljudstvo tih gru-
pacija su činili kolaboracionisti koji
su se povukli sa Nemcima, ljotićevci
i četnici.
Tokom borbi na Sremskom frontu
za 172 dana ukupno je poginulo
preko 13.400 boraca Narodnooslobodilačke vojske, zatim 1.100
boraca Crvene armije, 623 borca
Bugarske narodne armije i 163
borca brigade „Italija“. U borbama
za proboj Sremskog fronta od 3. do
13. aprila gubici Prve armije iznosili
su: 1.713 poginulih, 5.948 ranjenih
i 53 nestala borca. Za to vreme,
nemačke snage imale su 9.512
ubijenih, 3.273 ranjena i 5.427 zarobljenih vojnika, podoficira i oficira. Sremski front u istorijskoj nauci
ocenjen je kao jedno od najtežih,
najdugotrajnijih i najslavnijih bojišta u Narodnooslobodilačkoj borbi
protiv okupatora i za oslobođenje
Jugoslavije. Posle proboja Sremskog fronta, u sklopu završnih
operacija u skladu sa opštom savezničkom ofanzivom, snage Jugoslovenske armije za kratko vreme,
za nepun mesec dana, oslobodile su celu teritoriju Jugoslavije.
***
FORMIRANJE NOVE JUGOSLAVIJE
I VOJVODINA
U široj etničkoj osnovi jugoslovenske
federacije, vođstvo NOP-a je videlo
trajno rešenje nacionalnog pitanja
u Jugoslaviji. U tom smislu politička
i vojna institucionalizacija Narodnooslobodilačkog pokreta Vojvodine i
veoma razvijen antifašistički pokret,
istorijski presudno predodređuju
njen autonomni status, i to kao jugoslovenske jedinice, jer su pokrajinske
institucije bile u neposrednoj vezi
sa jugoslovenskim rukovodstvom
i pod njegovim političkim i vojnim
ingerencijama. Očekivalo se da će i
odluke Drugog zasedanja AVNOJ-a
u Jajcu potvrditi ovu političku stvarnost Vojvodine. Međutim, odluke
AVNOJ-a konstituišu jugoslovensku
federaciju na nacionalnim, a ne i na
istorijskim osnovama. U državnopravnom smislu pet jugoslovenskih
nacija (Srbi, Hrvati, Slovenci, Makedonci i Crnogorci) konstituišu jugoslovensku federaciju, na principu
nacionalnog samoopredeljenja do
otcepljenja, što je značilo da su federalne jedinice državnog, a ne administrativnog karaktera. Federaciju
čini i šest federalnih jedinica, koje
sem BiH, predstavljaju nacionalne
države.
Nakon prekretnih pobeda na frontu
tokom 1943. i faktičkog priznanja od
strane saveznika da je reč o jedinom
antifašističkom pokretu u Jugoslaviji,
partizani, predvođeni KPJ, organizuju istorijski skup u procesu konstituisanja nove Jugoslavije. Pоlаzеći
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
33
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
34
оd vlаstitih, krоz dugоgоdišnju
rаsprаvu kristаlisаnih fеdеrаlističkih
оprеdеljеnjа, pоučеni nеgаtivnim
mеđurаtnim iskustvоm i svеsni
činjеnicе dа sе nоvа Јugоslаviја,
rаznоvrsnа i еtnički hеtеrоgеnа,
mоžе grаditi sаmо nа tеmеlju
istinskе rаvnоprаvnоsti i nаciоnаlnоg
plurаlizmа, vоđstvо Nаrоdnооslоbоdilаčkоg pоkrеtа, pod dominacijom
Kоmunističkе pаrtiје Јugоslаviје i
Titоvim rukоvоdstvоm, zvanično
је prvi put progovorilo o federaciji
uoči Drugog zasedanja AVNOJ–a, u
novembru 1943., a prethodilo mu
je proklamovanje „punih nacionalnih prava Hrvata, Slovenaca, Srba i
Makedonaca, Crnogoraca i drugih“.
Početkom novembra 1943. zvanično
utvrđеnо rešenje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji u formi federacije
ravnopravnih nаrоdа, dobilo je svoj
najpotpuniji izraz u odlukama Drugog zasedanja AVNOJ–a, održanog
29. novembra iste godine. Polazeći
od neotuđivog prava svakog naroda
na samoopredeljenje, „uključujući
pravo na otcepljenje ili na ujedinje-
nje sa drugim narodima“, a saglasno
istinskoj volji svih naroda Jugoslavije, AVNOJ kao najviše zakonodavno
telo nove Jugoslavije, odlučilo je da
se „Jugoslavija izgrađuje i da će se
izgrađivati na federativnom principu, koji će obezbediti punu ravnopravnost Srba, Hrvata, Slovenaca,
Makedonaca i Crnogoraca, odnosno
naroda Srbije, Hrvatske, Slovenačke,
Makedonije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine.“
***
VOJVOĐANSKO PITANJE U
KONCEPCIJAMA NOP-a I KPJ
Vojvodina, koja je posle pogibije
Žarka Zrenjanina, sekretara PK KPJ za
Vojvodinu, novembra 1942., na AVNOJ-u bila bez svog ključnog čoveka
u partijskom vrhu, nije pomenuta.
Neposredno pred početak Drugog
svetskog rata u Jugoslaviji, Zrenjanin je formulisao platformu federalne pozicije Vojvodine u Jugoslaviji.
Navodeći specifičnosti Vojvodine u
ekonomskoj i nacionalnoj sferi, on je
pisao da se ova „samostalna istorijska jedinica sa svojom tradicijom, ne
može bez posledica po njene narode
uključiti ni u jednu pokrajinu“, zbog
čega, smatrao je, „Vojvodina treba da
bude ravnopravna jedinica u budućem državnom preuređenju sa ostalim pokrajinama“.
Od posebne je važnosti pitanje da
li je na Drugom zasedanju AVNOJa bilo reči i o statusu istorijskih
pokrajina, odnosno i o Vojvodini.
Svedočenja učesnika govore da se
u pripremama avnojevskih odluka
raspravljalo i o istorijskim pokrajinama, i da su naročito o BiH vođeni opsežni razgovori. Pominjale su se dve
alternative – BiH u sastavu jedne od
federalnih jedinica – kojoj o tome
bi odlučili njeni narodi, i autonomija BiH u okvirima jugoslovenske
federacije. Na kraju je zaključeno, a
i na insistiranje rukovodstva NOP-a
u Bosni, da se i BiH konstituiše kao
federalna jedinica i da se tako prevaziđu političke licitacije oko toga čija
je ona teritorija srpska ili hrvatska;
postala je, dakle, jugoslovenska federalna jedinica i jedinica njenih naroda. U tom kontekstu, prema informacijama Jovana Veselinova Žarka,
razgovaralo se i o Vojvodini, kada je
dogovoreno da će i ona dobiti svoju
autonomiju u okvirima federalne Srbije. Takvo opredeljenje opravdavano je nacionalnim osnovama jugoslovenskog federalizma, interesima
srpskog naroda, složenim političkim
prilikama u Srbiji od koje je, kao najveće federalne jedinice, uveliko za-
visilo i konstituisanje jugoslovenske
države i karakter federacije, budući
da u njoj preovlađuju snage koje su
se protivile federalizaciji Jugoslavije.
Sam Tito je upozoravao da se u Srbiji
mora „riješiti pitanje uređenja države, londonske izbegličke Vlade i prvenstveno kralja“. Na delikatnost tih
pitanja Tito je ukazao i u jednom od
svojih poslednjih intervjua stranoj
štampi 1978., u kome je na pitanje:
koji je unutrašnjepolitički potez s
kojim se morao suočiti bio najteži,
odgovorio: „Uvjeriti Srbe da prihvate pokrajinu Vojvodinu i Kosovo“. U
svedočenjima Jovana Veselinova
Žarka, potvrđeno je da su se u CK-u
još ranije sporazumeli da Vojvodina
pripadne Srbiji, ali je ocenio da je
učinjena i greška što se i pitanje Vojvodine nije pomenulo u odlukama
AVNOJ-a. Takođe je potvrđivao, što
dokazuju i dokumenti, da se u NOPu nikada nije mislilo „da Vojvodina
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
35
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
36
bude federalna jedinica..., ali i da će
ući u sastav Srbije“. Mislilo se i tražilo
da Vojvodina bude autonomna jedinica u okviru federacije.
Iako se odlukama AVNOJ-a nije pominjao i status Vojvodine, s obzirom
da se jugoslovenska federacija konstituisala na nacionalnim, a ne i istorijskim principima, vođstvo NOP-a
ostalo je verno svojim ranijim shvatanjima da se ni vojvođansko pitanje
ne može izuzeti iz procesa federalizacije zemlje. Polazeći od političkog
opredeljenja NOP-a Vojvodine, Tito
je već marta 1944. u časopisu „Nova
Jugoslavija“, u članku „Značaj odluke
AVNOJ-a za dalji razvoj naše borbe i
stvaranje federativne državne zajednice“, objasnio karakter avnojevskih
odluka i u odnosu na vojvođansko
pitanje. „Iz nekih krajeva“, konstatovao je, „kao, na primer, iz Vojvodine i
drugih, stižu nam često pitanja šta će
biti sa dotičnom pokrajinom. Na ovo
pitanje mi možemo danas odgovoriti samo ovo: bez sumnje, Vojvodina
će, kao i druge oblasti koje pretenduju na to dobiti najširu autonomiju,
ali pitanje autonomije i pitanje kojoj
će federalnoj jedinici dotična pokrajina biti pripojena zavisi od samog
naroda, odnosno, njegovih predstavnika, kada se poslije rata bude
riješavalo o definitivnom državnom
uređenju“. U duhu tih Titovih stavova, status Vojvodine i karakter njene
autonomije, rešavao se na kraju rata
i posle oslobođenja zemlje.
***
VOJNA UPRAVA ZA VOJVODINU
Sve do oslobođenja Vojvodine,
oktobra 1944. razvoj Narodnooslobodilačkog pokreta na izvornoj
platformi KPJ doprinosio je njegovoj vojnoj snazi, masovnosti i političkom uticaju. Od tog perioda, međutim, politički procesi u Vojvodini
dobijaju drugačiji karakter. Premda
se nastoji očuvati kontinuitet prethodne politike, sa uvođenjem vojne vlasti, Vojne uprave u Banatu,
Bačkoj i Baranji, pokret se suočava
sa pojavama i tendencijama koje
ga uveliko socijalno i politički sužavaju, poprimajući i elemente represivnosti. Naredbom GŠ Vojvodine
formirana je 17. oktobra 1944. Vojna uprava za Banat, Bačku i Baranju,
koja je podeljena na Vojnu oblast
za Banat i Vojnu oblast za Bačku i
Baranju i preuzela je svu izvršnu i
sudsku vlast. Iz opšte procene političke situacije u Vojvodini, u vreme
njenog oslobođenja proistekla je
i sumnja o oportunosti uvođenja
vojne vlasti na delu njene teritorije.
Razlozi njenog uvođenja pravdani
su političkim, etničkim, ekonomskim i vojnim motivima, ali je svakako politički bio najsporniji, onaj koji
je polazio od ocene o nerazvijenosti
Narodnooslobodilačkih odbora da
preuzmu funkciju vlasti.
Etnički motivi bili su najdelikatniji i
najsloženiji. Polazilo se od ocene da
su tri okupaciona sistema ostavila
duboke posledice u nacionalnim odnosima i da treba iznaći rešenja koja
bi bila trajna. Shodno tome, razmi-
šljalo se i o istovetnom odnosu prema nemačkoj i mađarskoj manjini.
Ne sporeći neka pitanja zbog kojih je
Vojna uprava uvedena, treba upozoriti na metode njenog kratkotrajnog
delovanja (17. oktobra 1944. do 15.
februara 1945.) posebno na represivne mere prema mađarskoj manjini i
delovima nemačke manjine. Nediferenciran odnos prema tim pitanjima,
izazvao je u Vojvodini različita politička podozrenja i krupne probleme u međunacionalnim odnosima.
Ovakvim postupcima, Vojna uprava
je doprinela i stradanju jednog broja
nevinih Mađara. Mnoge spekulacije
o broju žrtava pripisuju se NOP-u,
komunistima i njihovom revolucionarnom radikalizmu i represivnosti.
Tim pitanjima trebalo bi pristupati sa
više naučne objektivnosti i s pozicija
istorijskog metoda, koji uvek pojave
i događaje interpretira u istorijskom
kontekstu, a ne sa stanovišta savremenih političkih i ideoloških pozicija.
***
KONSTITUISANJE AUTONOMIJE
VOJVODINE
Tokom Narodnooslobodilačkog rata
1941–1945. zbog velikog doprinosa
vojvođanskih naroda antifašističkoj
pobedi, Vojvodina izrasta u posebnu teritorijalno-političku jedinicu
i već tada počinju razgovori o modalitetima njenog uključivanja u
novu ustavno-pravnu koncepciju
jugoslovenskog federalizma koja se
kreirala. U skladu sa tim, nakon konačnog oslobođenja Jugoslavije od
fašizma, 30–31. jula 1945. održava
se Skupština izaslanika naroda Vojvodine – Srba, Mađara, Hrvata, Slovaka, Rumuna, Rusina, Jevreja – koja
je donela na osnovama istorijskih,
nacionalnih i drugih specifičnosti,
odluku o konstituisanju Vojvodine u
autonomnu pokrajinu. Istovremeno
je na Skupštini donesena i odluka da
se autonomna pokrajina „prisajedini
federalnoj Srbiji“. Vojvodina se tako
voljom svojih naroda i to svih njenih
naroda, konstituisala u autonomnu
pokrajinu i kao takva ušla u sastav
Srbije. Važno je istaći da je iz redova
svih nabrojanih naroda govorio po
jedan predstavnik koji je podržao
stav o autonomnoj Vojvodini koja
pristupa Srbiji – njihove izjave su
bile zvanične i štampane uz Odluku
Skupštine u Službenom listu Vojvodine, čime su dobile pravnu snagu.
Na Skupštini je, prisustvom predstavnika svih njenih naroda, potvrđen i multietnički identitet, kao
osnova autonomije. I u tom smislu,
Vojvodina je svojom voljom, dakle,
unilateralno konstituisala svoju autonomiju, kao rezultat antifašističke borbe njenih naroda. Takođe i u
formalno-pravnom smislu je važno
afirmisati prisajedinjenje iz 1945.
Naime, odlukama međunarodno
priznate Privremene Narodne Skupštine DFJ, posebno je naglašeno da
„između predratne i današnje Jugoslavije nema, u pogledu njenog
unutrašnjeg uređenja, nikakvog
kontinuiteta“ – dakle, međunarodno nova Jugoslavija je prihvatala
kontinuitet sa Kraljevinom, ali u
unutrašnjem poretku proklamovan
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
37
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
38
je potpuni pravni diskontinuitet –
zbog toga je i formalno-pravno, ali
i politički bilo nužno obnoviti vezu
Vojvodine sa Srbijom 1945. Odluke
Skupštine izaslanika kao nacionalno
i politički pluralne institucije verifikovao je AVNOJ na svom trećem
zasedanju 10. avgusta 1945., istog
dana kada prerasta u Privremenu
Narodnu Skupštinu Demokratske
Federativne Jugoslavije – najviše
zakonodavno i predstavničko telo
nove Jugoslavije, koje je imalo i
puno međunarodno priznanje. AVNOJ je „jednoglasno prihvatilo odluku Prve skupštine izaslanika naroda
Vojvodine o priključenju autonomne pokrajine Vojvodine federalnoj
Srbiji u granicama koje će odrediti
privremena narodna skupština“.
U referatu Jovana Veselinova isticao se značaj i odgovornost Skupštine izaslanika naroda Vojvodine.
„Mi treba da donesemo odluku o
tome“, naglasio je Veselinov, „kojoj
federalnoj jedinici da se priključi
Autonomna Vojvodina. GNOV je o
ovom pitanju raspravljao u aprilu
o.g. i složio se sa tim da Vojvodina
treba da bude pripojena federalnoj
Srbiji. Već tada su izneseni razlozi
koji govore zašto treba doneti baš
takvo rešenje i zašto sve narodnosti koje žive u Vojvodini treba
da pozdrave jednu takvu odluku.
GNOV je bio čvrsto ubeđen da takvo rešenje najbolje odgovara interesima svih naroda Vojvodine
i zato je u tom duhu dao poznatu
izjavu u Narodnoj skupštini Srbi-
je... Ovakvo rešenje pitanja budućeg položaja Vojvodine, neće
ni u kom slučaju sprečiti ni otežavati normalni nacionalni razvitak
onih naroda koji žive u Vojvodini.“
U mnogim savremenim publicističkim, pravnim i političkim gledištima,
pitanje autonomije i njeno konstituisanje, uglavnom se tendenciozno
interpretiraju, posebno u kontekstu
kasnijih ustavnih rešenja u socijalističkoj Jugoslaviji. U tom smislu osporava joj se avnojevski legitimitet
i bilo kakvo ishodište u njemu. Ne
shvata se da ni za AVNOJ nije bila
sporna autonomija Vojvodine, već
samo pitanje državno-pravnog okvira u kome će se ona politički razvijati – federacije ili federalne jedinice.
Ipak, antifašistički temelji Vojvodine i
njene autonomije, kao moralni izbor i
primer najbolje shvaćene etike odgovornosti njenih naroda u borbi protiv
fašizma, ostaju kao opomena i putokaz i u vremenima koja su pred nama.
***
DA LI STE ZNALI?
Spomen-kompleks „Sremski front“
se nalazi u Adaševcima, kod Šida,
i predstavlja monumentalnu spomeničko-muzejsku celinu nastalu
osamdesetih godina 20. veka. Čitav
prostor podeljen je na tri osnovne
celine povezane jednom istom logičkom idejom njegovog autora, akademskog vajara Jovana Soldatovića.
Na posebnim zidovima postavljene
su bronzane pločice sa imenima svih
stradalih pripadnika Jugoslovenske
armije, kao i sovjetskih, italijanskih
i bugarskih jedinica i to razvrstanih
po jedinicma kojima su pripadali. Završna celina spomeničkog kompleksa jeste stilizovani bunker u kome se
nalazi bogata muzejska postavka.
***
Kad su Sremci krenuli sa te Fruške gore“ ili „Dolazak Sremaca u
Bosnu“ je popularna partizanska
pesma popa Save Suvića– koračnica
ispevana za vreme Drugog svetskog
rata. Događaj o kome pesma govori
jeste prelazak boraca Srema u istočnu Bosnu radi uspešnije zajedničke
borbe sa bosanskim partizanskim jedinicama protiv neprijatelja, pre svega četnika. Prvo prebacivanje sremskih partizana preko reke Save desilo se u noći između 4. i 5. novembra
1942. kod semberskog sela Brodac.
Kasnije su nastavljena prebacivanja
vojvođanskih jedinica u Bosnu.
„Kad su Sremci krenuli
sa te Fruške gore
pa odoše za Bosnu
tamo da se bore.
Kad su stigli do Bosne,
do te reke Save,
ugledaše Majevicu,
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
39
VOJVODINA
U BORBI
1941–1945.
40
brda joj se plave.
Oj, ti Bosno, ponosna,
visokih bregova,
eto tebi u pomoć
Sremačkih sinova.
Da bijemo fašiste,
da ih isteramo,
a kad bude gotovo
kući se vraćamo.
Na Bosnu su, na Bosnu,
udarili Nemci,
a ne znaju, a ne znaju,
da su tamo Sremci!“
Najpoznatiji vojvođanski Narodni
heroji:
Slobodan Bajić Paja, Nedeljko Bar-
nić Žarki, Jovan Beljanski Lala, Jovan Veselinov Žarko, Milenko Verkić, Trivun Vitasović Triva, Boško
Vrebalov, Dušan Vukasović, Petar
Drapšin, Veljko Dugošević, Žarko
Zrenjanin Uča, Dušan Jerković Uča,
Milan Ješić Ibra, Isa Jovanović, Zagorka Zaga Malivuk, Sofija Sonja
Marinković, Svetozar Toza Marković, Petar Matić Dule, Vera Miščević,
Kosta Nađ, Ljubica Odadžić, Boško
Palkovljević Pinki, Pavle Pap Šilja,
Marko Peričin Kamenjar, Olga Petrov, Anđelija Anđa Ranković, Petar
Relić Čeda, Mihalj Servo, Radivoj
Ćirpanov, Janko Čmelik, Pal Šoti,
Đorđe Zličić itd.
Download

Vojvodina u borbi FINAL