Orta
OrtaDoğu
DoğuTeknik
TeknikÜniversitesi
Üniversitesi
Çevre
ÇevreMühendisliği
MühendisliğiBölümü
Bölümü
OLFAKTOMETRE
GENEL İLKELER
Hazırlayan:
Çevre Müh. Meltem GÜVENER
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
1
İÇERİK

Koku Analizinde Kullanılan Yöntemler
Elektronik sensörler
 GC/MS + Koku Maskesi
 Olfaktometre


Olfaktometre
Özellikleri
 Çalışma Prensibi

LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
2
KOKU ÖLÇME TEKNİKLERİ
 Elektronik
sensörler
 GC/MS (Gaz Kromatografisi/Kütle
Spektrometresi) + Koku Maskesi
 Olfaktometre
Koku analizi için kullanılan yötemlerdendir
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
3
ELEKTRONİK SENSÖRLER



Dünyanın değişik araştırma-geliştirme
merkezlerinde, insandaki harika koku alma
sisteminin kopyaları üretilmeye çalışılmaktadır.
Burun örnek alınarak geliştirilen bu modellere
"elektronik burun" adı verilmektedir.
İnsan
burnundaki
proteinlerden
oluşan
reseptörlerin yerine, elektronik benzerlerinde bir
dizi kimyasal alıcı kullanılır.
Bu alıcıların her biri değişik kokuları algılayacak
şekilde dizayn edilir; seçicilik kapasiteleri arttıkça
üretimleri zorlaşır ve fiyatları yükselir.
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
4
Çalışma Mekanizması



Sensörlerin çevreden topladıkları
sinyaller, elektronik sistemler
yoluyla ikili kodlara dönüştürülür
ve bir bilgisayara gönderilir.
Elektronik sistemler, koku alma
duyusunda
görevli
sinir
hücrelerinin, bilgisayar da insan
beyninin
bir
taklidi
olarak
düşünülebilir.
Bilgisayar,
kendisine
gelen
bilgileri
değerlendirmek
için
programlanır ve bu sayede aldığı
ikili kodlamadan oluşan sinyalleri
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
yorumlar.
21-25.10.2002 Ankara
5
ELEKTRONİK SENSÖRLER

Elektronik sensörlerle doğru koku yoğunluğunu
belirlemek oldukça zordur:
.

Koku kaynaklarının çeşitli olması
 Çevresel faktörlerin etkin olması
 Kişisel tepkilerin değişken olması
Etkenler arasındadır.

Ölçülen koku yoğunluğu koku içindeki kimyasal
düzeyine bağlıdır.
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
6
Elektronik Sensörler
AVANTAJLARI:
Tekrarlanabilir ölçüm yapabilir
 Ucuzdur
 Belli kokular için hassasiyeti yüksektir
 Sürekli ölçüm yapılabilir.

LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
7
Elektronik Sensörler
DEZAVANTAJLARI:
Zamanla sensörler kirlenebilir.
 Neme karşı hassastır.
 Zamanla kalibrasyon hassasiyeti azalır.

LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
8
GC/MS
(Gaz Kromatografisi/Kütle Spektrometresi)
• Gaz kromatografisi
birbirine çok benzeyen
karışımların ayrılmasında
kullanılan bir yöntemdir.
• Gaz karışımının bileşimi
bu yöntemle bulunabilir.
• Çok kesin nitel ve nicel
analizlerin istendiği
durumlarda gaz
kromatografının ardına
bir kütle spektrometresi
eklenir (GC+MS).
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
9
GC/MS +Koku
Maskesi



Enjektör
Ayırma Kolonu
Detektörler



FID
FPD
MS
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
10
GC/MS
Avantajları:


Birbirine çok benzeyen karışımların dahi ayrımı
yapılabilir
Kesin nitel ve nicel analiz mümkündür.
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
11
GC/MS
Dezavantajları:



Masraflıdır.
Pratik değildir.
Uzun zaman gerektirir.
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
12
O halde...
GC/MS + Koku Maskesi kullanımı hem
zordur, hem de pratik değildir.
 Kokunun hoş/nahoş olarak
nitelendirilmesinde elektronik sensörlerin
kullanımı her zaman uygun değildir.


İnsan burnu koku ölçümünde
kullanılabilecek en etkin sensördür
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
13
OLFAKTOMETRE
Kelime anlamı:
Olfactory: Koklama
Olfaction: Koku duyusuna ait
kelime köklerinden türemiştir.
Koku konsantrasyonunun ölçümünde
kullanılan cihaz “olfaktometre”
olarak isimlendirilmektedir.
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
14
Olfaktometre
Ölçüm Prensibi:
•İnsanın koku alma duyusunu kullanarak
bilinen koku konsantrasyonlarının aralıklarını
belirlemek
•Koku alma duyusunu detektör olarak
kullanıp bilinmeyen koku konsantrasyonlarını
tayin etmek
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
15
Olfaktometre
GENEL İLKELER:
•Etkileşim esasına dayanan bir ölçme
yöntemidir.
•Kokunun koku alma duyusu üzerine yaptığı
etki ölçülür.
•Fiziksel veya kimyasal sensörler ile bu etkinin
ölçümü mümkün değildir
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
16
Olfaktometre TO7
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
17
Olfaktometre Çalışma Prensibi
1. Kokulu gaz
örneği
2. Pompa
3. Akış ölçer
4. Karıştırıcı
5. Koku
maskesi
6. Aktif karbon
7. Nötr hava
5
4
3
1
1
2
3
6
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
2
7
18
Olfaktometre
ÖLÇÜM:

Bu yöntem ile bir emisyon kaynağının
karakterini belirlemek için gerekli olan 3
parametre ölçülebilir:
 Koku
konsantrasyonu
 Koku yoğunluğu (farkedilmeyen/oldukça
şiddetli-7 kademe)
 Koku kalitesi (hoş/nahoş - 9 kademe)
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
19
ÖLÇÜM PROSEDÜRÜ:







Ölçümü yapacak ekip 4 panelist ve bir ölçüm
liderinden oluşur.
Ölçüm lideri panelistlere verilecek kokulu gazın
seyreltme kademesini belirler.
Lider, her paneliste ait koku maskesine şaşırtmalı
olarak seyreltilmiş gazdan gönderir.
Panelistler kokuyu aldıkları anda bir düğmeye basarak
lidere cevap verirler.
Ölçme işlemi bilgisayar kontrollü olarak
gerçekleştirilir
Panelistlerin algılama düzeylerine göre koku seviyeleri
belirlenir
Sonuçlar istatistiksel olarak bilgisayar programınca
değerlendirilir ve sonuç yazıcıda basılabilir.
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
20
Panelistlerin Seçimi:






Panelistler test prosedürüne alışık olmalıdırlar
Panelistler kokuya karşı duyarlı olmalıdırlar
Kokuya “normal” sayılabilecek derecede duyarlı
kişiler panelist olabilirler
Panelistlerin koku alma duyarlılığı n-butanolle
yapılan bir dizi test sonucu belirlenir
Panelist sayısı arttıkça ölçümün doğruluğu artar
Normal olarak 4 adet panelist yeterlidir.
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
21
Kokulu gazı seyreltme oranları
kokulu hava
Seyreltme oranı =
kokulu+nötr hava
1:640
1:320
Seyreltme
Faktörü
1:160
1:80
ZK =
1:40
1:20
1:10
1:5
1:2.5
VK + V N
VK
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
22
Kokulu gazı ön seyreltme oranları

Ön seyreltme oranları : 1:100, 1:50, 1:25
Toplam
Seyreltme
Seyreltme =
Oranı
Oranı:
Örnek:
Ön
Seyreltme
Oranı
(1:640)  (1:100) = 1:64000
Olfaktometre ile gerçekleştirilebilen maximum
seyreltme oranı 1:64000 dir
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
23
Olfaktometre
AVANTAJLAR:
Tam kalibrasyonu mümkün
 Elde edilen sonuç kimyasal bileşenlere
bağlı değil
 Güvenilir bir belirleyici

LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
24
Olfaktometre
DEZAVANTAJLAR:
Sürekli bir metot değildir.
 Bir çok çalışana ihtiyaç vardır.
 Öznel bir metottur (Kişiye özgü)

LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
25
Olfaktometre TO 7
ÖZET:





Diğer ölçüm sistemleriyle karşılaştırıldığında en pratik ve
en etkin ölçüm sistemidir.
Koku emisyonlarının ölçümü ve değerlendirilmesinde en
çok kullanılan yöntemdir.
Sensör olarak insan burnu kullanılmaktadır.
Panelistlerin seçimi, sonuçların güvenilirliği açısından
büyük önem taşır.
Ölçümler bilgisayar kontrollü olarak yapılır ve sonuçlar
bilgisayarda bulunan program yardımıyla istatistiksel
olarak değerlendirilir.
LIFE Projesi-Eğitim Semineri ODTÜ,
21-25.10.2002 Ankara
26
Download

Olfaktometre