U K R AT K O O | N A U K A O R A N O M R A Z V O J U
A series of brief
summaries of the
scientific presentations at
the National Symposium
on Early Childhood
Science and Policy.
Permission for the translation
of this document from the
original in English was kindly
given by the Center on the
Developing Child at Harvard
University. While this publication is based on scientific
research that is universally
applicable, it was prepared for
policy audiences in the USA.
Local readers should consider
their own cultural and political contexts when assessing
the applicability of issues and
recommendations found in
the document.
Nauka koja se bavi ranim razvojem mozga može da informiše i
usmeri ulaganja u rano detinjstvo. Koncepti koji su nastali tokom
višedecenijskih istraživanja u domenu ponašanja i razvoja mozga
pružaju objašnjenje zašto je razvoj deteta—posebno od rođenja do pete
godine—temelj prosperitetnog i održivog društva.
1
Mozak se razvija postepeno, vremenom,
od bazičnih do složenih struktura. Osnovna
arhitektura mozga formira se kroz neprekidni
proces koji započinje pre rođenja i nastavlja se u
odraslom dobu. Rana iskustva utiču na kvalitet
arhitekture mozga, uspostavljajući stabilnu ili
fragilnu osnovu za sva buduća učenja, ponašanja
i zdravlje. Tokom prvih par godina života, svake
sekunde se formira 700 novih neuronskih veza.
Posle ovog perioda ubrzane proliferacije, broj veza
se smanjuje kroz proces
koji se naziva selektivna
eliminacija, čime moždane
veze postaju efikasnije i
stabilnije. Prvo se razvijaju
Razvoj ljudskog mozga
senzorni putevi poput
Neuronske veze za različite funkcije razvoja—sekvencijalno
vizuelnog i auditivnog, za
njima slede rane jezičke
Jez ik
Više kognitivne funkcije
Senzorni putevi
sposobnosti, i konačno više
(Vid, sluh)
kognitivne funkcije. Veze
se formiraju i eliminišu
navedenim redosledom:
složenije moždane funkcije
koje se razvijaju kasnije,
uvek se nadograđuju na niže
PRVA GODINA
funkcije, koje se razvijaju
ranije.
This publication has been
produced with the assistance
of the European Union. The
contents of this publication
are the sole responsibility of
the Center on the Developing
Child at Harvard University
and can in no way be taken
to reflect the views of the
European Union.
Rođenje
(Meseci)
(Godina)
Izvor: C.A. Nelson (2000)
U procesu proliferacije i selektivne eliminacije, jednostavnije neuronske veze formiraju se
prve, a za njima slede složenije funkcije. Vremenski okvir je genetski dat, ali rana iskustva
određuju da li su moždane spone jake ili slabe.
2
Interakcija uticaja gena
i iskustava oblikuju
mozak u razvoju. Naučnici
danas znaju da je važan
činilac ovog razvojnog
procesa, “koliko se uloži—
IMPLIKACIJE ZA RAZVOJ POLITIKA
l
Osnovni principi nauke koja se bavi razvojem mozga ukazuju da će rana preventivna intervencija
biti efikasnija i doneti više povoljnijih ishoda nego intervencije koje su usmerene na kasnije otklanjanje problema.
Balansiran pristup emocionalnom, socijalnom, kognitivnom i jezičkom razvoju najbolje će pripremiti
svu decu za uspešno školovanje i kasnije u životu za, radno mesto i zajednicu.
l
l
l
Podržavajući odnosi i iskustva pozitivnog učenja počinju kod kuće, ali se takođe mogu obezbediti i
kroz širok niz organizovanih predškolskih usluga za koje je dokazano da su efikasne. Za razvoj mozga
beba neophodni su stabilni, brižni i interaktivni odnosi sa odraslima—bez obzira gde i na koji način se
ostvaruju oni doprinose zdravom razvoju mozga.
Naučna istraživanja jasno pokazuju da je, u situacijama kada postoji verovatnoća škodljivog stresa,
što ranija intervencija ključna za postizanje najboljeg ishoda. Za decu koja su pod uticajem škodljivog
stresa, specijalizovane rane intervencije usmerene na uzrok stresa u cilju zaštite deteta od njegovih
posledica su izuzetno važne.
Prevod ovog dokumenta, sa
originala na engleskom jeziku,
ljubazno je odobren od strane
Center on the Developing
Child at Harvard University
(Centar za razvoj deteta sa
Univerziteta Harvard). Iako
se ove publikacije zasnivaju
na naučnom istraživanju koje
je univerzalno primenjivo,
pripremljene su za stručnu
i političku javnost u SAD.
Čitaoci iz drugih zemalja
treba da razmotre sopstvene
kulturne i političke kontekste
kada procenjuju primenjivost
pitanja i preporuka u ovim
dokumentima.
Ova publikacija štampana
je uz podršku Evropske
unije. Sadržaj publikacije je
isključiva odgovornost Center
on the Developing Child
at Harvard University i ne
odražava zvanično mišljenje
Evropske unije.
toliko se dobije” odnos između
dece i njihovih roditelja, staratelja i drugih važnih odraslih u
porodici ili zajednici. Mlađa deca
prirodno teže interakciji sa
odraslima kroz tepanje, mimiku i
gestove, a odrasli odgovaraju
istim tipom vokalizacije, gestovima i mimikom. U odsustvu takvih
reakcija odraslih—ili ako su
reakcije slabe, nesigurne ili
neodgovarajuće—arhitektura
mozga se ne formira na očekivani
način, što može da dovede do
neravnomernosti i dispariteta u
učenju i ponašanju.
3
Postojan stres menja arhitekturu mozga
Normalan
Tipični neuron
brojne veze
Škodljivi
stres
Oštećeni neuron
manje veza
Prefrontalni korteks
i hipotalamus
Izvor: Radley et al. (2004)
Bock et al. (2005)
Kapacitet mozga za promene
umanjuje se sa godinama.
Mozak je najfleksibilniji, ili
U mozgu izloženom škodljivom stresu slabije su razvijene neuronske veze u delovima koji
su najvažniji za uspešno učenje i ponašanje u školi i na radnom mestu.
“plastičan”, u ranom periodu
života da bi mogao da primi
duslov za uspeh u školi i kasnije u životu, na radnom
uticaje različitih okružnja i interakcija. U toku sazremestu i u društvu.
vanja, dok postaje sposobniji da preuzme složenije
funkcije, sposobnost reorganizovanja i prilagođavanja
Škodljivi stres oštećuje razvoj moždane arhinovim ili neočekivanim izazovima mu se smanjuje.
tekture, što dovodi do doživotnih problema
Na primer, u toku prve godine života delovi mozga
u učenju, ponašanju, pa i u fizičkom i mentalnom
odgovorni za razlikovanje zvukova prilagodili su se
zdravlju. Naučnici danas znaju da hronični, intenna jezik kojem je beba izložena; u isto vreme, mozak
zivni stres u ranom detinjstvu, izazvan izuzetnim
je već počeo da gubi sposobnost prepoznavanja
siromaštvom, ponovljenim zlostavljanjem, ozbiljnom
različitih zvukova, koji se mogu naći u drugim jezicima. Iako “prozori” za učenje jezika nisu zatvoreni, neke postporođajnom depresijom majke, može na primer,
da bude štetan za mozak u razvoju. Dok pozitivan
od funkcija mozga je sve teže menjati i prilagođavati
stres (umerene, kratkotrajne psihološke reakcije na
tokom vremena. Rana plastičnost znači da je lakše i
neprijatna iskustva) čini važan i neophodan aspekt
efikasnije uticati na razvoj arhitekture mozga bebe,
zdravog razvoja, škodljivi stres dovodi do snažne,
nego kasnije u životu ili u odraslom dobu ponovo
produžene aktivacije telesnog sistema za upravljanje
osposobljavati delove njegovih funkcija.
stresom, bez mogućnosti opuštanja i pražnjenja. U
odsustvu zaštite u obliku podrške odraslih, koja bi
Kognitivne, emocionalne i socijalne sposobublažila njegove efekte, škodljivi stres se postepeno
nosti su u toku života neraskidivo povezane
“ugrađuje” u telo kroz procese koji utiču na obi ukrštene. Mozak je organ izuzetnih međusobnih
likovanje arhitekture mozga u razvoju.
odnosa i njegove višestruke funkcije dejstvuju
___________________________________________
u bogatoj koordinaciji. Emocionalna dobrobit i
For more information, see “The Science of Early Childsocijalna spremnost pružaju čvrst temelj za pojavu
hood Development” and the Working Paper series from
kognitivnih sposobnosti, i zajedno čine “cigle i malthe National Scientific Council on the Developing Child.
ter” od kojih je napravljen temelj ljudskog razvoja.
www.developingchild.harvard.edu/library/
Emocionalno i fizičko zdravlje, društvene veštine i
kognitivno-jezičke sposobnosti koje se pojavljuju u
ranim godinama udružene predstavljaju važan pre-
5
4
NGA Center for
BE ST PRACTICES
SERIJAL: INBRIEF
INBRIEF: The Science of Early Childhood Development
INBRIEF: The Impact of Early Adversity on Children’s Development
INBRIEF: Early Childhood Program Effectiveness
INBRIEF: The Foundations of Lifelong Health
www.developingchild.harvard.edu
Download

Nauka koja se bavi ranim razvojem mozga može