YAPI FİZİĞİ 2
HACİM AKUSTİĞİ
5. Bölüm
Prof. Dr. Neşe Yüğrük Akdağ
1
AÇIK HAVADA SES
• Açık hava kuramsal olarak sınırsız ortam olarak nitelendirilir.
• Açık havada bir kaynaktan çıkan ses küresel dalgalar biçiminde
yayılır.
2
AÇIK HAVADA SES
• Açık havada ses doğrultuludur.
• Açık havada kaynağın gücü sabit ise belli
uzaklıktaki bir noktadaki ses düzeyi de sabittir.
• Açık havada insanın bulunduğu doğrultudaki
ses önemlidir.
3
AÇIK HAVADA SES DÜZEYİ
I = W / 4πr2 (dB)
W = Kaynak gücü (watt ya da μwatt)
r = kaynak-alıcı uzaklığı (m ya da cm)
4
AÇIK HAVADA SES DÜZEYİ
• Açık havada ses düzeyi yalnızca uzaklığa
bağlıdır.
• Belli bir noktada, kaynak gücü değişmediği
sürece ses düzeyi değişmez.
• Kaynak sustuğu anda duyulanma biter.
5
KAPALI MEKANDA SES
6
Kapalı Hacimde Yüzey Yutuculuklarına Bağlı Ses
Düzeyi Artışı
• Kapalı bir hacimde, kaynaktan çıkan ses
ışınları, hacim iç yüzeylerinde pek çok sayıda
yansıma yaparak bütün hacme yayılır. Bu gibi
ortamlarda oluşan ses alanına, yayınık ses
alanı adı verilir.
7
Kapalı mekanda kaynaktan gelen dolaysız ses(DS)
ve
hacmi dolduran yayınık ses(YS)
8
Dolaysız ve Yayınık ses
• Dolaysız ses;
Kaynaktan çıkıp hiçbir yüzeyden yansımadan
alıcıya gelen ses
• Yayınık ses;
Kaynaktan çıkıp, yüzeylerden değişik kereler
yansıyarak hacmi dolduran ses
9
Kapalı Hacimde Dolaysız Ses
• Açık havadakinin aynısı
Idolaysız = W / 4πr2 (μwatt/cm2)
W = Kaynak gücü (watt ya da μwatt)
r = kaynak-alıcı uzaklığı (m ya da cm)
10
Toplam yutuculuğun
az ya da çok olması
Toplam yutuculuğun az ya da çok olması
özellikle hacmin iç yüzeylerinin yutma
çarpanlarına bağlı olarak hacimdeki yansışmış
ses düzeyini etkiler. Yanışmış ses düzeyi az ya
da fazla olabilir.
11
Toplam yutuculuktan kaynaklanan
yansışmış ses düzeyindeki artış
Kapalı hacimlerde yüzey gereçlerinden
kaynaklanan toplam ses düzeyindeki artış, 1015 dB’e kadar çıkabilmektedir.
12
AÇIKHAVA
KAPALIMEKAN
Sesin belli bir düzeyi var (ses düzeyi kaynak Sesin düzeyi kaynaktan gelen ses dolaysız +
gücüne bağlı)
yansışmış seslere bağlı
Doğrultulu ses alanı var
Doğrultulu +Yayınık ses alanı var
Kulak hacmi doldurmuş bir sesi algılar
Kaynaktan uzaklaştıkça düzey azalıyor
(yansışmış ses düzeyi hacmin her noktasında
aynı, arkalara doğruazalan ise dolaysız ses
yani kaynaktan uzaklaştıkça ses düzeyinin
azalması açık havadan biraz farklı)
13
ÜÇ BOYUTLU SINIRLI ORTAMLAR
• Üç boyutlu sınırlı ortamlarda yani kapalı
hacimlerde, kaynaktan dinleyiciye ulaşan
dolaysız sesin yanı sıra, kaynaktan çıkıp hacim
iç yüzeylerinden pek çok kez yansıyarak
dinleyiciye ulaşan yansışmış sesler de söz
konusudur.
14
Yansışım olayı
• Yansışmış sesler, belli bir zamana kadar üstüste
binerek, ses enerjisinin artmasına yol açar.
Yutulan enerji ile üretilen enerji aynı
olduğunda, düzey artışı da durur.
• Bu noktadan itibaren, kaynak kapatılıncaya
kadar ses, denge durumundadır.
15
Yansışım olayı
• Kaynak kapatıldığında ise, açık havada olduğu gibi,
ses birdenbire sönmez. Doğrultulu ses kesilir, ama
sesler hala iç yüzeylerden yansımaya ve yutulmaya
devam eder. Belli bir süre ise bu sesler de söner,
ancak bu olay zaman içinde olur ve insan bunu
algılayabilir.
• Kapalı hacimde sesin sönmesi sırasında olan bu olaya
yansışım olayı (reverberasyon) denir.
16
Yansışım olayı
• Yansışım olayı kaynak gücünden bağımsızdır.
• Kaynak gücü bir yana bırakılırsa, doğrudan
doğruya hacmin toplam yutuculuğu ve hacmin
başka özellikleriyle ilgilidir.
17
Yansışım süresi (T60)
(reverberasyon süresi)
• Ses enerjisinin büyüklüğü ne olursa olsun, ses
kaynağı sustuktan sonra, enerjinin milyonda
bire inmesi yani 60 dB düşmesi için geçen
süreye yansışım süresi(T60) denir
18
Üç Boyutlu Sınırlı Ortamlarda Ses Işınlarının
Yüzeylerden Yansıması (Dolaysız Ses-DS), (Yansışmış
Ses-YS)
19
Yansıyan ses ışınlarının hacmi doldurması
(Yansışmış sesler)
20
Bir hacimde, sesin zaman içindeki
durumunun örneklenmesi
21
22
YANSIŞIM SÜRESİ
Ses enerjisinin büyüklüğü ne olursa olsun,
ses kaynağı sustuktan sonra enerjinin
milyonda bire inmesi yani 60 dB düşmesi
için geçen süredir.
Yansışım süresi (T60): 0,16V/A (sn)
V: Hacim (m3)
A: Hacmin toplam yutuculuğu (m2)
23
YANSIŞIM OLAYI VE SÜRESİNİN GRAFİK GÖSTERİMİ
24
Hacmin toplam yutuculuğunun hesaplanması
Hacmin toplam yutuculuğu frekansa bağlı
olarak, altı oktav bantta (125...4000Hz) hava,
birimsel nesneler ve yüzey yutuculuğu olarak
hesaplanır.
25
Hacmin toplam yutuculuğunun hesaplanması
• A= Ay+Ab+Ah
•
•
•
•
A: Toplam yutuculuk (Sabine, m²)
Ay: Yüzeylerin toplam yutuculuğu
Ab: Birimsel nesnelerin toplam yutuculuğu
Ah: Hacmin havasının yutuculuğu
26
Hacmin toplam yutuculuğunun hesaplanması
Ay: Yüzeylerin toplam yutuculuğu (Sabine, m²)
Ay= a1.S1+a2.S2+....an.Sn
an: Her bir yüzeyin yutma çarpanı
(%, frekansa bağlı)
Sn: Her bir yüzeyin alanı (m²)
27
Hacmin toplam yutuculuğunun hesaplanması
Ab: Birimsel nesnelerin toplam yutuculuğu
Ab= a1.n1+a2.n2+....an.nn
an: Her bir nesnenin yutma çarpanı
(%, frekansa bağlı)
nn: Her bir nesnenin adedi
28
Hacmin toplam yutuculuğunun hesaplanması
Ah: Hacmin havasının yutuculuğu
Ah= 4mV
m: sıcaklığa ve bağıl neme bağlı çarpan.
200C ve %40 bağıl nem için “m” değerleri;
1000 Hz için 0.0008; 2000 Hz için 0.0030 ve
4000Hz için 0.0088 olarak alınır.
V: Mekandaki havanın hacmi (m³)
29
YANSIŞIM SÜRESİNİN BAĞLI OLDUĞU ETKENLER
•
•
•
Hacim (V),
Hacmin ortalama yutma çarpanı (ā),
Hacmin toplam yüzey alanı (∑S)
30
Hacim (V,m3)-Yansışım süresi (T60)
• Aynı gereçlerle kaplı olan biri büyük, diğeri
küçük olan iki hacimden, büyük olanın yansışım
süresi daha uzundur. Büyük hacmin ortalama
serbest yolu, dolayısıyla, ses enerjisinin
yüzeylere ulaşma ve yutulma süresi daha
uzundur.
Ort. Serbest yol: İki yansıma arasında sesin
geçtiği yolların ortalama uzunluğudur.
31
Hacim (V,m3)-Yansışım süresi (T60)
V
T60
32
Hacmin Ortalama Yutma Çarpanı (ā)
• ā=(a1.S1)+(a2.S2)+…….(an.Sn)/ΣS
a: gerecin yutma çarpanı
S: gerecin alanı (m2)
Aynı büyüklükteki iki hacimden ortalama
yutma çarpanı yüksek olanın yansışım
süresi,yutma çarpanı düşük olana göre daha
kısadır.
33
Hacmin Toplam Yüzey Alanı (ΣS, m2)
• Hacimleri aynı olan ve aynı gereçlerle kaplı
olan iki hacimden, toplam yüzey alanı az olan
hacmin yansışım süresi daha uzundur.
34
YANSIŞIM SÜRESİNİN UZUN YA DA KISA OLMASI,
HACMİN AKUSTİĞİNİ NASIL ETKİLER?
Hacmin yansışım süresi uzun olursa;
• Yansışmış ses düzeyi yüksek olacağı için, toplam ses
(dolaysız+yansışımış ses) düzeyi de yükselir. Bu durumun,
özellikle büyük hacimlerde, dolaysız ses arkalara doğru
azaldığı için olumlu etkisi söz konusudur.
• Ses kuru, kaynaktan çıktığı gibi değildir. Yansışmış sesler,
sesin kalitesini, estetik değerini yükseltir. Dini müzik, opera,
vokal müzik, koro, yavaş tempolu müzik vb. etkinliklerde
yansışım süresinin uzun olması uygundur.
35
YANSIŞIM SÜRESİNİN UZUN YA DA KISA OLMASI,
HACMİN AKUSTİĞİNİ NASIL ETKİLER?
Hacmin yansışım süresi uzun olursa;
• Seslerin sönüş süreleri uzun olursa, birbirini sık
zaman aralıkları ile izleyen sesler üst üste binerek,
birbirinin işitilmesini engelleyebilir. Bu olaya
maskeleme denir. Bu durum özellikle konuşma ve
hızlı tempolu müzik için istenmeyen bir akustik ortam
yaratır.
36
Uzun yansışım süresinin neden olduğu
maskeleme örneği
37
YANSIŞIM SÜRESİNİN UZUN YA DA KISA OLMASI,
HACMİN AKUSTİĞİNİ NASIL ETKİLER?
Yansışım süresi kısa olursa;
• Ses düzeyi açısından akustik ortam açık havaya
benzer. Toplam ses düzeyi büyük oranda dolaysız
sesten oluşur.Bu durum, ses düzeyinin yükselmesinin
istendiği hacimler açısından uygun olmaz.
• Ses kurudur, estetik değeri yoktur.
• Maskeleme olayı olmaz, ya da belirsiz olarak
gerçekleşir. Konuşmanın anlaşılabilirliği yüksektir.
Konuşma amaçlı hacimler ile hızlı tempolu müziğin
söz konusu olduğu salonlarda yansışım süresinin kısa
olması uygun olur.
38
Optimal (optimum) Yansışım Süresi
• Hacmin kullanım amacı ve büyüklüğüne göre, yansışım
süresinin uzun ya da kısa olmasının yarar ve zararlarının
birlikte değerlendirilmesi sonucunda optimum yansışım süresi
kavramı doğmuştur.
• Opt. Yansışım süresi(T60) değerleri, uzun yıllar süren
gözlemlerle, anketlerle, istatistiksel olarak saptanmıştır.
• Örneğin, konuşma için, büyükçe bir hacimde, ses düzeyi
açısından T60’ın uzun olması, maskeleme olayının olmaması
için de T60’ın kısa olması istenir. Bu hacim için, öznel
değerlendirmeler ile saptanan ve yarar-zarar arasında dengeli,
bir optimal yansışım süresi belirlenmiştir.
39
Optimal yansışım süresi
• Optimal yansışım süresi değerleri, grafikler
halinde verilmektedir. Tasarımını yaptığımız bir
hacimde, kullanım amacı ve büyüklüğe göre
en uygun (optimal) T60 değerini bu grafikler
yardımı ile de belirleyebiliriz.
40
OPTİMUM YANSIŞIM SÜRESİ GRAFİKLERİNE BİR ÖRNEK
• 1- Konser , 2- Opera-Bale, 3, 4 - Tiyatro
• 5- Konferans, toplantı
6- Sinema
41
Topt
42
Salonlardan yansışım süresi örnekleri
Concert Hall
RT at 500 Hz band
occupied (sec)
RT at 500 Hz band
unoccupied (sec)
Amsterdam,
Concertgebouw
2.05
2.55
Boston, Symphony Hall
1.85
2.40
Vienna,
musikvereinssaal
2.04
3.06
Basel, Stadt-Casino
1.80
2.31
Berlin, Konzerthaus
2.00
2.51
Cardiff, Wales, St.
David’s Hall
1.96
2.09
New York, Carnegie Hall
1.80
2.10
Tokyo, Hamarikyu Asahi
1.65
1.83
Zurich, Tonhallesaal
2.15
3.27
43
YANSIŞIM SÜRESİ HESAPLARI
• Hacmin büyüklü ve işlevine göre grafikler yardımıyla
belirlenen opt. T60 süresine ulaşmak için, tatonman
(deneme-yanılma yolu) yöntemi ile hesaplar
yapılarak opt. değere yaklaşılmaya çalışılır.
• İç yüzey gereçlerin ses yutma çarpanları frekansa
göre değiştiği için, bu hesapların akustik açıdan
önem taşıyan altı oktav bant (125 , 250, 500, 1000,
2000, 4000 Hz) için ayrı ayrı yapılarak, tüm bu
frekanslarda opt. süreye ulaşmak gerekir.
44
DİSTORSİYON
Yansışım süresi hesapları 6 frekans için ayrı
ayrı yapılıp opt. süre sağlanmazsa;
• Değişik frekanslardaki seslerin yansışım süreleri
arasında ayrım olur.
• Değişik frekanstaki seslerin düzeyleri arasında fark
olur.
• Seslerin tınıları değişir.
Bunun sonucunda DİSTORSİYON (bozulma)
adı verilen akustik kusur oluşur.
45
T(s)
iyi
Topt
max
Topt ort
%5
Topt min
distorsiyon
125
250
500
1000
2000
4000
f(Hz)
46
• Distorsiyonun oluşmaması için yansışım süresinin
frekanslara göre değişim göstermemesi gerekir.
• Ancak yapılan çalışmalar, müzik işlevine yönelik
hacimlerde, alçak frekans yansışım sürelerinin (125, 250
Hz) daha uzun tutulmasının daha uygun olduğu
sonucunu ortaya koymuştur.
• Bunun başta gelen nedeni, konuşmadan farklı olarak
müzikte alçak frekanslı (bas) seslerin de önem taşıması,
buna karşılık kulak duyarlılığının
bu frekanslarda düşük olmasıdır.
47
Konuşma ve Müzik için Opt. Yansışım Sürelerinin
Frekansa Göre Önerilen Oranları
48
Mevcut Salonların Yansışım Sürelerinin
Belirlenmesi
Salonların yansışım süresi;
Ölçme ya da hesap yolu ile belirlenir.
49
Yansışım Süresi ve diğer bazı hacim akustiği
ölçütlerinin ölçülmesinde kullanılan ekipmalara
bir örnek
50
YILDIZ SARAYI TİYATROSU YANSIŞIM SÜRESİ
ÖLÇMELERİ VE DEĞERLENDİRMESİ
+ 159
+ 129
FOYER
+ 012
+
- 000
STAGE
R4
A
R5
R6
PARTERRE
- 010
SOURCE
R1
R2
+ 025
R3
A
ENTRANCE
HALL
- 024
- 075
- 110
+
- 000
+ 129
R7
R8
R9
- 198
5m
2m 1m 0.5m 0
GROUND FLOOR PLAN
Zemin kat planı ve ölçme noktaları
51
+ 364
BALCONY
+ 351
B1
B2
B3
STAGE
+ 351
A
SOVEREİGN
(SULTAN'S)
PARTERRE
SOURCE
A
B7
+ 000
- 110
+ 129
B4
B5
BALCONY
B6
+ 351
- 198
5m
2m 1m 0.5m 0
1. FLOOR PLAN
Figure 2. 1. Floor plan [2] and measurement points
52
+1135
+ 986
+ 976
+ 946
+ 896
+ 790
+ 640
B1
B3
B2
BALCONY
+ 351
SOVEREİGN
(SULTAN'S)
+ 415
+ 328
SOURCE
+ 235
STAGE
+ 129
R4
- 012
+ 000
R5
PARTERRE
R6
- 010
- 024
ENTRANCE
HALL
- 075
- 110
5m
2m 1m 0.5m 0
A - A CROSS SECTION
Figure 3. A-A cross section [2] and measurement points
53
Yıldız Sarayı Tiyatrosu iç görünüşü
54
T60 (s)
Measured and Optimum Reverberation Times
for Chamber Music of Yıldız Palace Theatre
1,30
1,20
1,10
1,00
0,90
0,80
0,70
0,60
Measured
T60
Min Topt
for music
Max Topt
for music
125 250 500 1000 2000 4000
Frequency (Hz)
Şekil 5. Oda müziği için optimum yansışım süresinin, ölçülen
yansışım süreleri ile karşılaştırılması
55
T60 (s)
Measured and Optimum Reverberation
Times for Speech of Yıldız Palace Theatre
1,10
1,05
1,00
0,95
0,90
0,85
0,80
0,75
0,70
Measured
T60
Min Topt
for speech
Max Topt
for speech
125 250 500 1000 2000 4000
Frequency (Hz)
Şekil. Konuşma için optimum yansışım sürelerinin
ölçülen yansışım süreleri ile karşılaştırılması
56
CAHRISMA PROJESİ kapsamında gerçekleştirilen
yansışım süresi hesap ve ölçmelerin Süleymaniye cami
ile örneklenmesi
57
SÜLEYMANİYE CAMİİ iç yüzey gereçlerinin yutma çarpanlarının
tahmini ve gösterim biçimi
58
59
60
Süleymaniye Camii iç yüzey gereçlerinin tahmin
yöntemi ile saptanan ses yutma çarpanı değerleri
61
Süleymaniye camii ölçme ve hesap yolu ile
belirlenen yansışım sürelerinin karşılaştırılması
62
VARLIK KRİTERİ
63
Varlık kriteri
• İnsan bir ses duyduğunda, sesin kaynağının nerede olduğunu ve sesin
nereden geldiğini bilmek ister. Yani kaynağın yerini görsel olarak
salonda algıladığı gibi işitsel olarak gözü kapalı da olsa belirlemek
ister. İşitsel açıdan önemli olan hacimlerde genellikle istenen bir
kriterdir.
• Ancak, varlık kriterinin önemli olmadığı, müziğin ortamın fon müziği
olduğu hacimlerde, havaalanlarında, büyük mağazalarda, dini amaçlı
hacimlerde bu kritere pek gereksinim duyulmaz.
64
Kaynak yerinin ve uzaklığının işitsel
olarak algılanması
• İnsan polar koordinat yolu ile, kaynaktan gelen
sesin yönünü ve uzaklığını belirleyerek
kaynağın yerini algılayabilir.
65
Açık havada kaynağın yerinin ve
uzaklığının algılanması
66
Açık havada uzaklık algılaması;
• Daha çok belleğin katkıları ile yani öteki
öğeleri algılanan sesin ne sesi olduğunu ve
buna göre kaynak gücünün belirlenmesi ve ses
düzeyindeki azalmanın tahmin edilebilmesi
sağlanabilir.
67
Açık havada yönün belirlenmesi;
• Yönün belirlenmesi ise alçak ve yüksek frekanslı seslerde
farklılık gösterir.
• Yüksek frekanslarda yön bulma;
• Yüksek frekanslarda başın akustik gölgesi önem kazanıyor. Yüksek
frekanslar kolay kırınamıyor ve baş bu frekanslar için bir engel
oluşturuyor. Bu durum, iki kulağa gelen ses düzeyleri arasında bir fark
oluşturuyor. İki kulak arasındaki düzey farkından kişi gelen sesin
yönünü belirleyebiliyor.
• Eğer ses, tam iki yandan eşit düzeyde gelirse, örneğin kulaklık
takılarak müzik dinlendiğinde, o zaman da ses yukardan tam tepeden
geliyormuş gibi algılanıyor.
68
Açık havada yönün belirlenmesi;
• Yönün belirlenmesi ise alçak ve yüksek frekanslı
seslerde farklılık gösterir.
• Alçak frekanslarda yön bulma;
• Alçak frekanslar, döner, kırınır ve bu kırınma sonucu
oluşan iki kulak arasındaki faz farkı yoluyla doğrultu
algılanır. Kalın seslerde faz farkından ötürü doğrultu
algılanır. Yani sesler kırındığında, kulağımıza farklı
zamanlarda ulaşırlar. Bu farktan doğrultuyu algılarız.
69
Hortumun tam yarısındaki A noktasına vurulduğunda, kulağa
gelen seslerin faz farkı aynı olduğundan ses tam önden
geliyormuş gibi algılanır.
Bir kulağı sağır olan biri, uzaklığı, ses tam arkadan ya da tam
önden geldiğinde tek kulağıyla da olsa belirleyebilir. Ancak diğer
yön tayinlerini alçak ve yüksek frekanslar için yapamaz.
70
Kapalı mekanda kaynağın yerinin ve
uzaklığının algılanması
71
Kapalı mekanda uzaklık algılaması;
• Kaynaktan gelen dolaysız ses ile yansışmış
sesin oranına göre algılanır.
72
Kapalı mekanda doğrultu algılaması;
• Yansışmış ses ile dolaysız ses arasındaki oranın belli
bir düzeyde olması gereklidir.
• Yayınık ses yolu ile doğrultu algılanamaz. Uzaklık
dolaysız ses ile algılanır. Yayınık ses, dolaysız sesin
üstüne çıkıyorsa insan kaynağın yerini algılayamıyor.
Yani yayınık ses/dolaysız ses oranı, kapalı mekanda
kaynağın yerinin algılanabilmesi için önemlidir.
73
Seslendirmesiz (mikrofon+hoparlör sistemi olmayan)
salonlarda, dolaysız ses kaynaktan uzaklaştıkça hızla
azaldığından, varlık ölçütünün gerçekleşmesi de
güçleşir. Varlık ölçütünün sağlandığı uzaklık sınırı(m),
aşağıda yer alan
formül ile belirlenebilir.
74
Çoğu salonlarda d uzaklığı salonun büyük bölümünü kapsamaz.
Salonun ne kadarlık bölümünün varlık kriteri açısından uygun
durumda olduğunu belirlemek için, örneğin d = 12m ise;
Dileyici alanının bir bölümü varlık kriteri açısından olumlu bölge içinde kalır.
Örneğin salondaki dinleyicilerin %60’ı varlık kriteri açısından olumlu
durumdadır denilir.
75
Varlık Kriterinin sağlandığı alanın büyüklüğü;
•
T60’a bağlı, T60 uzun olduğunda, yansışmış ses düzeyi
fazla olacak, d uzaklığı kısa olacak ve sonuçta varlık kriteri
alanı küçük olacaktır.
•
Hacmin biçimine bağlı. Hacmin biçimi d uzaklığına etki
edemez ama kapladığı alana etki edebilir.
•
Kaynağın konumuna bağlıdır. Aşağıdaki krokilerde
görüldüğü gibi, kaynağın yerinin de varlık kriterinin
sağlandığı alanın büyüklüğünde etkisi vardır.
76
77
Varlık kriteri açısından olumlu alanın arttırılması;
• Doğrultulu ses düzeyi/Yayınık ses düzeyi oranının
arttırılması gereklidir.
• İlk yansımalar ile doğrultulu sesin düzeyini arttırırsak
oran büyür. Varlık kriterinin etkisi daha uzak dinleyici
noktalarında da sağlanabilir.
• Kaynağın yakınına yansıtıcı yüzeyler konularak ilk
yansıyan sesleri arttırabiliriz.
78
Varlık kriteri açısından olumlu alanın arttırılması;
• d uzaklığında, varlık ölçütü açısından YS/DS ayrımı sınır
değerdedir. Bu değer, yani ikisi arasındaki düzey farkı, kaynak
gücü, kaynak-dinleyici uzaklığı, toplam yutuculuk gibi
değişkenlerden bağımsız olarak, her koşulda sabit bir
değerdedir.
• Varlık ölçütü açısından, yayınık ses düzeyi, dolaysız sesten en
çok 11.7 dB daha fazla olabilir. YS-DS değerinin, hacmin
genelinde 11.7 dB’in altında kalmasının sağlanmasının
sağlanması için gerekli denetimlerin yapılması önem taşır.
79
Seslendirme yapıldığı zaman varlık kriteri
• Hacim içine yerleştirilen güçsüz çok sayıda
hoparlör varsa varlık kriteri bozuluyor
demektir. En iyisi kaynağın yakınına büyük
güçlü hoparlörler koymaktır. İki hoparlör de
koysak insan kulağı uzakta bu iki hoparlörü tek
ve ikisinin ortasında gibi algılar.
80
Hacimde seslendirme sistemi varsa, özelikle konuşma
amaçlı hacimlerde, varlık ölçütünün zedelenmemesi için
hoparlörlerin hacim içine dağıtılmayıp, konuşmacı
yakınlarına yerleştirilmesi ve doğrultulu (dar açılı)
hoparlörler kullanılması uygun olur.
81
SES DÜZEYİ
Hacmin herhangi bir noktasında oluşan ses düzeyi
dolaysız ses düzeyi ve yansışmış ses düzeyinin
toplamından oluşur.
• Dolaysız ses düzeyi uzaklığın karesi ile ters orantılı
olarak azalır.
• Yansışmış ses düzeyi teorikte hacmin her noktasında
aynıdır, değişmez.
82
DOLAYSIZ SES DÜZEYİ
ID= (QW/4πr2)
I= Dolaysız ses yeğinliği (μw/m2)
W=Ses kaynağının ses gücü (μw)
Q = Kaynağın doğrultululuk çarpanı
r = Kaynak-alıcı uzaklığı (m)
83
YANSIŞMIŞ SES DÜZEYİ
IY= (4W/A)
I= Yansışmış ses yeğinliği (μw/m2)
W=Ses kaynağının ses gücü (μw)
A = Hacmin toplam yutuculuğu (m2)
84
TOPLAM SES DÜZEYİ
IT= (QW/4πr2)+(4W/A)
IT = Yansışmış ses yeğinliği (μw/m2)
85
dB – μW/cm2 karşılık değerleri
86
dB – μW/cm2 karşılık değerleri
87
88
89
SESLENDİRMEDE TEMEL İLKELER
90
Seslendirme sistemlerinin genel kullanım
nedenleri
1) Sesin yeterli ses gücünde dinleyicilere ulaşmaması durumu;
•
•
•
•
Ses düzeyinin yeterli olmaması,
Fon gürültüsünün yüksek ve denetlenemez olması,
Kaynağın zayıflığı,
İşittirilmek istenen sesin niceliği ve niteliği denetim altında
tutulmak isteniyorsa,
• Dinleyici-kaynak uzaklığının fazlalığı
durumlarında oluşabilir.
91
Seslendirme sistemlerinin genel kullanım
nedenleri
2) Bir hacmin akustik özelliklerinin, sesin niteliğini
(anlaşılabilirliğini ve kalitesini) bozması;
• Yansışım süresinin gereksinimlere göre uzun ya da
kısa olan hacimlerde,
• Yansışım süresi frekanslara göre farklılık gösteren
hacimlerde,
• Yansışım süresi kısa olan hacimlerde, yapay yansışım
süresi oluşturmak ve ölü bölgeleri ortadan kaldırmak
gereksinimi olan durumlarda kullanılır.
92
• Genel bir yaklaşımla, 2000 m3’ten büyük
hacimlerde ve kaynak-dinleyici uzaklığının 18
m’yi aştığı hacimlerde seslendirme
sistemlerine gereksinim olduğu söylenebilir.
93
Bir hacimde yapılan
seslendirme sistemi;
Hacmin kötü akustiğini tam olarak ortadan
kaldıramaz ancak hafifletebilir.
94
Seslendirme sistemleri
Merkezi
Eşit dağıtımlı
Bölgesel
95
Geri Besleme Olayı
Geri besleme, seslendirme sistemlerinin kullanıldığı
hacimlerde mikrofonun, yükseltici ile güçlendirilip,
hoparlöre gönderilen sesi herhangi bir yolla (dolaysız ya da
yansıyarak) alması sonucunda ortaya çıkan istenmeyen bir
etkidir.
Önlenmesi için, sahne çevresindeki yüzeylerin ses yutucu
olması ve hoparlörlerin mikrofona göre önde olmasının
sağlanması gerekir.
96
Seslendirmede
zaman geciktirme devresi
97
Seslendirmede
zaman geciktirme devresi
98
Seslendirmede
zaman geciktirme devresi
99
Sahnedeki hoparlörlerin yeri
• İnsanın yer belirleme yeteneği yatayda daha iyi,
düşeyde daha zayıftır.
• Bu nedenle hoparlörün sahnede, kaynak üzerinde bir
yere konulması en uygunudur.
• Bu durum hem yeterli ses düzeyinin sağlanması, hem
de geri beslemenin önlenmesi açısından yararlıdır.
100
Sahnedeki hoparlörlerin yeri
• Hoparlörler eksenden uzak bölgelerde ise, en
yakın hoparlörden dolaysız ses önce
dinleyiciye ulaşarak, varlık kriterini
zedeleyebilir.
• Bu bakımdan ses kaynağı ve hoparlör
arasındaki optimum uzaklık bulunmalıdır.
101
Sahnedeki hoparlörlerin yeri
• Gerçek ses kaynağına göre hoparlörden gelen
sesin ilk ulaşım gecikmesi, yankıya neden
olabilecek yaklaşık 35 ms değerini
aşmamalıdır.
102
Sahnedeki hoparlörlerin yeri
103
Geri Besleme
(Larsen-Feedback olayı)
Geri besleme, seslendirme sistemlerinin kullanıldığı
hacimlerde mikrofonun, yükseltici ile güçlendirilip,
hoparlöre gönderilen sesi herhangi bir yolla
(dolaysız ya da yansıyarak) alması sonucunda ortaya
çıkan istenmeyen bir etkidir.
104
Geri Besleme
(Larsen-Feedback olayı)
• Geri beslemenin olduğu hacimlerde,
anlaşılabilirlik ve kalite bozulur.
• Geri besleme, hem hoparlör hem de
mikrofonun aynı hacimde bulunduğu, canlı
yayının olduğu merkezi sistemlerde ortaya
çıkar.
• Bir seslendirme sisteminde geri besleme
olması sistemi kullanılmaz hale getirir.
105
Geri beslemenin önlenmesi;
• Mikrofonların, hoparlörün dolaysız ses alanı dışında
uygun bir yere yerleştirilmesi gerekir.
• Sistem kazancının kritik değerin altında tutulması
sağlanmalıdır. (Belirli bir kritik kazanç değerinde yanıt
eğrisindeki ani yükselmelerden dolayı geri besleme
başlayabilmektedir.)
106
Geri beslemenin önlenmesi;
• Yönlü mikrofon kullanılması, bir yönü koruma içine
alınmış iki yönlü ya da tek yönlü mikrofon
kullanılması akustik geri beslemeyi büyük ölçüde
azaltacaktır.
• Mikrofonun gerçek ses kaynağına yönlendirilmesi,
hoparlörden çıkan dolaysız ses ve yansıyarak gelen
seslerin mikrofonun maksimum alış doğrultusu
dışında kalması da akustik geri beslemeyi azaltacaktır.
107
Geri beslemenin önlenmesi;
• Yansışım süresinin uzun olması akustik geri beslemeyi
arttıracaktır. Bunu önlemek için tavandan ve
sahneden doğabilecek yansımaları en aza indirmek
(sahne arka yüzeyini yutucu yapmak), hoparlörleri
yükseğe yerleştirmek ve dinleyicilere yönlendirmek
gereklidir.
• Ayrıca hoparlörlerin doğrultululuğu da yüksek
olmalıdır.
108
Seslendirme ekipmanları kaliteleri
• Seslendirme sistemini oluşturan tüm
ekipmanlar birbirleri ile uyumlu ve birbirlerine
denk kalitede olmalıdır.
• Mikrofon ya da amplifikatör en iyi kalitede
ancak hoparlör daha düşük kalitede ise onun
kalitesinde yani kalitesi en düşük olan
ekipmanın kalitesinde ses elde edilebilir.
109
Yanıt eğrisi
Tüm seslendirme ekipmanlarının
ve
hacmin
yanıt eğrisinin düzgün olması gereklidir.
110
Hoparlörler
• Seslendirme sisteminin en önemli
elemanlarıdır. Kesinlikle sistemin diğer
elemanlarının kalitesinde olmaları gerekir.
• Hoparlörlerin yanıt eğrilerinin düzgün
olabilmesi için ince ve kalın sesleri ayrı ayrı
çıkarabilerek konileri içeren hoparlörler tercih
edilmelidir.
111
Hoparlör sistemleri
Merkezi hoparlör sistemleri
Yayınık hoparlör sistemleri
Merkezi + yayınık hoparlör sistemleri
112
Merkezi hoparlör sistemleri
Kaynağın yeri önemli ise ve varlık kriterinin
sağlanması önemli ise
113
Merkezi hoparlör sistemleri
114
Merkezi hoparlör sistemleri
115
Yayınık hoparlör sistemleri
• Bir dizi hoparlör sisteminin hacme dağıtılması sonucu
oluşan sistemlerdir.
• Bu sistemlerde her bir hoparlör küçük küçük alanları
beslemektedir.
– Mağazalarda oluşturulacak fon müziği için,
– Havaalanları ve istasyonlar gibi anons sistemine ihtiyaç
duyulan mekanlarda,
– Kaynağın yerinin önemli olmadığı tüm alanlarda
bu sistemler kullanılabilir.
116
Yayınık hoparlör sistemleri
117
118
Download

( YANSIŞIM SÜRESİ-yeni)