IPA Bölgesel Kalkınma –Bölgesel Rekabet
Edebilirlik Operasyonel Programı
Mardin’de Sürdürülebilir Turizm Projesi
Teknik Yardım Hizmetleri
Europeaid/131658/D/SER/TR
Mardin Tourism Strategic Plan
Volume 1: Situation Analysis Report
(Draft Report, 25 June 2014)
Mardin Turizm Stratejik Planı
Cilt 1: Durum Analizi Raporu
(Taslak Rapor, 25 Haziran 2014)
1
İçindekiler
1.
1.1.
1.2.
1.3.
2.
2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
2.5.
2.6.
3.
GİRİŞ.................................................................................................................................... 6
Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi ................................................................................ 6
Mardin Turizm Stratejik Planı 2014-2023 ......................................................................... 7
Mevcut Durum Analizine Dayanak Çalışmalar .................................................................. 9
MARDİN GENEL BİLGİLER ......................................................................................... 11
Nüfus ve Demografi ........................................................................................................ 11
Göç Durumu .................................................................................................................... 13
Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik ............................................................................................ 14
İşgücü ve İstihdam........................................................................................................... 14
İstihdamın Sektörel Dağılımı ve Turizmin Payı ................................................................ 17
Mardin’e Erişim ............................................................................................................... 18
MARDİN’DE TURİZMİN YAPISI ................................................................................ 22
3.1. Talebin Yapısı................................................................................................................... 22
3.1.1.
Ziyaretçi Profili......................................................................................................... 22
3.1.2.
Mardin’de Kalış Süreleri .......................................................................................... 28
3.1.3.
Turizm Sezonu ......................................................................................................... 29
3.1.4.
Mardin ve Bölgesine Düzenlenen Turlar.................................................................. 31
3.2. Talebi Oluşturan Temel Motivasyonlar ........................................................................... 33
3.3. Talebi Olumsuz Etkileyen Temel Unsurlar ...................................................................... 33
3.4. Turistlerin Temel Şikayetleri ........................................................................................... 34
3.5. Mardin’de Teşvik, Destek ve Yatırım Durumu ................................................................ 34
3.5.1.
Teşvik, Destek ve Krediler ........................................................................................ 34
3.5.2.
Teşvik, Destek ve Kredilerden Yararlanma Düzeyi, Gerçekleştirilen Projeler ve
Yatırımlar................................................................................................................................. 46
3.6. Turizmin Ekonomik Etkileri.............................................................................................. 55
4. MARDİN’DE TURİZME YÖNELİK HİZMETLER/ MEKANİZMALAR ve
TURİZM ÜRÜNLERİ ............................................................................................................. 57
4.1. Mardin’de Sunulan Turizm Hizmetleri ............................................................................ 57
4.1.1.
Konaklama Sektörü ................................................................................................. 57
4.1.2.
Yeme-İçme ve Eğlence Sektörü ................................................................................ 63
4.1.3.
Turizm Ürünleri ve Yöresel Ürünler ......................................................................... 63
4.1.4.
Festival Etkinlikleri ................................................................................................... 65
4.2. Tamamlayıcı/Destekleyici Turizm Hizmetleri .................................................................. 67
4.2.1.
Kültürel Varlıkların Korunması ve Geliştirilmesi ...................................................... 67
4.2.2.
Elektrik Hizmetleri ................................................................................................... 68
4.2.3.
Su ve Kanalizasyon Hizmetleri ................................................................................. 69
4.2.4.
Yol ve Kaldırım Hizmetleri ....................................................................................... 69
4.2.5.
Trafik-Otopark Hizmetleri........................................................................................ 70
4.2.6.
Çevre ve Temizlik Hizmetleri .................................................................................... 70
2
4.2.7.
4.2.8.
Güvenlik ve Asayiş Hizmetleri .................................................................................. 70
Denetim Hizmetleri.................................................................................................. 71
5.
MARDİN’DE TURİZMİN REKABET GÜCÜ VE GELECEĞİ ................................... 71
6.
MARDİN TURİZM KAPASİTE KULLANIM ARAŞTIRMASI (Gap Analysis) .. 74
7.
TURİZMİN GELİŞMESİNİ OLUMLU/OLUMSUZ ETKİLEYEN MEKANİZMALAR
80
7.1.
7.2.
7.3.
7.4.
Servis Kalitesi................................................................................................................... 80
Tanıtım, Pazarlama ve Markalaşma ................................................................................ 82
Yönetişim......................................................................................................................... 84
Turizm ve Otelcilik Konularında Eğitim Faaliyetleri......................................................... 86
8.
ULUSAL VE ULUSLARARASI KIYASLAMA ANALİZİ ........................................... 88
9.
ODAK GRUP TOPLANTI SONUÇLARI ..................................................................... 94
10. TEMEL BULGULAR ÇERÇEVESİNDE GZFT ANALİZİ (GÜÇLÜ YÖNLER –
ZAYIF YÖNLER – FIRSATLAR - TEHDİTLER) .............................................................101
11.
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME .............................................................................108
3
Tablolar Listesi
Tablo 1: Vizyon Geliştirme ve Odak Grup Toplantıları ................................................................ 10
Tablo 2: Yıllar İtibariyle Nüfus Artış Hızı ...................................................................................... 11
Tablo 3: İlçelere Göre Nüfus ve Nüfus Yoğunlukları ................................................................... 12
Tablo 4. Mardin'in Dönemler İtibariyle Göç Göstergeleri ........................................................... 13
Tablo 5. Mardin'in Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması ........................................................ 14
Tablo 6. İlçe Düzeyinde Sosyo-ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (TRC 3 Bölgesi) ....................... 14
Tablo 7. Mardin'de İşgücüne Katılım Oranının Yıllara Göre Değişimi ......................................... 15
Tablo 8. Mardin'de İstihdam Oranının Yıllara Göre Değişimi ...................................................... 15
Tablo 9. Mardin'de İşsizlik Oranının Yıllara Göre Değişimi.......................................................... 16
Tablo 10. Mardin'de Temel İşgücü İstatistiklerinin Nüfus Verileriyle Karşılaştırılması ............... 16
Tablo 11. Mardin'de Temel İşgücü İstatistiklerinin Cinsiyete Göre Dağılımı ve Yıllar İtibariyle
Değişimi ....................................................................................................................................... 17
Tablo 12. TRC3 Bölgesi Sektör/İstihdam Verilerinin Yıllara Göre Değişimi ................................. 17
Tablo 13. Mardin Havaalanı Yolcu Trafiği.................................................................................... 19
Tablo 14: Mardin’e Gelen Ziyaretçi Türleri ................................................................................ 23
Tablo 15: 2013 yılında Mardin’de Konaklama Yapan Ziyaretçilerin Aylara Göre Dağılımı .......... 29
Tablo 16: Mardin’e Gelen Turistlerin Temel Şikayetleri ............................................................. 34
Tablo 17. Mardin'de Turizm Sektörüne Sunulan Teşvikler ......................................................... 37
Tablo 18. Mardin'de Turizm Sektörüne Sunulan Destekler ........................................................ 38
Tablo 19. Mardin'de Turizm Sektörüne Sunulan Krediler ........................................................... 44
Tablo 20. 2010-2012 Yıllarında DİKA'nın Mardin'de Desteklediği Turizm Projeleri .................... 48
Tablo 21. Turizm, Kent ve Sanayi Altyapısı Mali Destek Programı Kabul Edilen Projeler (2013) 49
Tablo 22. Hizmet Sektörü ve Yaratıcı Endüstrilerin Desteklenmesi Programı Bütçe Tahsisleri .. 53
Tablo 23. 2013 Yılı Devlet Yatırım Programında Yer Alan Turizm Yatırımları ............................. 54
Tablo 24. 2014 Yılında Devlet Yatırım Programında Yer Alan Turizm Yatırımları ....................... 55
Tablo 25. Farklı Ziyaretçi Gruplarına Göre Harcamalar ............................................................... 56
Tablo 26. İlçe Düzeyinde Bazı Turizm Göstergelerinin Değişimi ................................................. 59
Tablo 27: Mardin Otelleri, Türleri ve Kapasiteleri ....................................................................... 59
Tablo 28: Türkiye’nin Yıllara Göre Turizmdeki Rekabetçilik Sıralaması ...................................... 71
Tablo 29: Türkiye’nin Bazı Önemli Turizm Göstergeleri ve Hedefler .......................................... 72
Tablo 30: Sosyo-ekonomik Gelişmişlik ve Rekabetçilik Araştırmalarında Mardin ...................... 72
Tablo 31: İllerin Turizm Gelişmişlik Endeksinde Kullanılan Değişkenler ..................................... 73
Tablo 32: Mardin’in Bazı Önemli Turizm Göstergeleri ve Hedefler ............................................ 73
Tablo 33: Türkiye ve Mardin 2023 Turizm Büyüme Hedefleri .................................................... 73
Tablo 34. Saha Araştırmaları - Yürütülen Görüşmeler ................................................................ 75
Tablo 35. Turizm alanında düzenlenen eğitimler ........................................................................ 78
Tablo 36: İş Tanımı kapsamında Seçim Kriterleri ........................................................................ 88
Tablo 37: Mardin’nin turizm alanına ilişkin ortaya çıkan en önemli sorun alanları .................... 90
Tablo 38: Odak Grup Toplantıları Tarih ve Katılımcı Bilgileri ...................................................... 95
4
Grafikler Listesi
Grafik 1: Mardin Turizm Stratejik Planının Hazırlanma Süreci ...................................................... 8
Grafik 2:Mardin'in Yıllara Göre Nüfus Değişimi .......................................................................... 11
Grafik 3: Nüfusun Yaş Grupları İtibariyle Dağılımı....................................................................... 13
Grafik 4: Yerli ve Yabancı turist Sayıları....................................................................................... 23
Grafik 5: Mardin'e Gelen Ziyaretçi Grupları ................................................................................ 24
Grafik 6: Mardin'e Gelen Ziyaretçilerin Yaş Grupları .................................................................. 27
Grafik 7: Ziyaretçilerin Cinsiyet Durumu .................................................................................... 27
Grafik 8: Ziyaretçilerin kalış Süresi .............................................................................................. 28
Grafik 9: Ziyaretçilerin Kaldığı Toplam Süre ................................................................................ 28
Grafik 10: Yerli ziyaretçilerin ve gecelemelerinin aylara göre dağılımı (%)-2013 ....................... 30
Grafik 11: Yabancı ziyaretçilerin ve gecelemelerinin aylara göre dağılımı (%)-2013 .................. 30
Grafik 12: Ziyaretçi Başına Harcama ........................................................................................... 56
Grafik 13: Mardin’de Turizm Sektörü Aktörlerinin Ekonomik Sızıntı oranları............................. 57
Grafik 14: Mardin'deki Konaklama Tesislerinin Yatak Kapasitelerinin Yıllara Göre Değişimi ..... 58
Grafik 15. Konaklama Tesislerinin Doluluk Oranlarının Yıllara Göre Değişimi ............................ 58
Grafik 16: Otel Sınıflarına göre İleçelerde yatak kapasiteleri ...................................................... 60
Grafik 17: 2013 yılı Mardin Otelleri Doluluk Oranları ................................................................. 61
Grafik 18: Artuklu’da sezonda tipik otelde oda doluluğu ........................................................... 62
Haritalar Listesi
Harita 1: Mardin'e Erişim Olanakları ........................................................................................... 21
Harita 2. Mardin'e Gelen Yerli Turistlerin Geliş Noktaları ........................................................... 25
Harita 3. Mardin'e Gelen Yabancı Turistlerin Geldikleri Ülkeler ................................................. 26
Harita 4. Mardin ve GAP Bölgesindeki Tur Güzergahları ............................................................ 32
Harita 5. Sosyo-ekonomik Gelişmişlik Endeksi 2011 - 6 Bölge .................................................... 35
Harita 6: Otel ve Konaklama Tesislerinin İlçelere Göre Dağılımı................................................. 61
5
1. GİRİŞ
MÖ 4500 yılına dayanan tarihi boyunca, Yukarı Mezopotamya Havzası’nın en eski
yerleşimlerinden biri olan Mardin, ev sahipliği yaptığı pek çok medeniyetin bıraktığı eşsiz
kültürel ve tarihi değerler ile yaşayan bir müze kent konumundadır. 1979 yılında Kültür ve
Turizm Bakanlığı tarafından “Koruma Alanı” ilan edilen Mardin ilinin bu eşsiz mirası, oldukça
önemli ve dünya çapında kabul gören bir turizm potansiyelidir.
2000 yılında da UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü) Dünya Kültür Mirası
Listesine adaylık çalışmalarıyla birlikte Mardin’de sürdürülebilir turizm konusundaki farkındalık
gelişmeye başlamıştır. İle yapılan turistik ziyaretler, son on yılda önemli bir artış
göstermektedir.
Mardin’deki turizm, bu olumlu tecrübelerine rağmen, planlı gelişen ve çeşitlenerek büyüyen bir
yapıya sahip değildir. Mardin, batı orijinli GAP turlarının bir durağı, güneydoğu güzergahında
bir geçiş noktasıdır. Kente gelen turistlerin geceleme sayısı azdır. İl genelindeki somut turistik
değerlere ek olarak gelenek, adetler, günlük yaşam gibi soyut varlıklar turizm deneyiminin bir
parçası olamamaktadır. Turizm pazarında sunulmak üzere yörede üretilen ürünlerin kimlik ve
kalite değeri ile rekabet gücü azdır. Kentin tanıtımına ilişkin pazarlama ve tanıtım faaliyetleri de
çok azdır; olanlar ise dağınık şekilde gerçekleştirilmektedir; bu faaliyetler genellikle yetersiz
kaynak sıkıntısı ile karşı karşıyadır ve etkili olabilecek kadar geniş alana yayılamamaktadır.
Turizm sektörü insan kaynakları, yönetim yapısı, kentsel altyapı ve hizmetler alanında
iyileştirmelere ihtiyaç duymaktadır. İlde turizm planlaması, yönetimi ve işletimi bütüncül olarak
yürütülememektedir. Tüm bu eksiklikler, Mardin ilinin turizmde markalaşmasına engel
olmaktadır.
Bu noktada, Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti ortak finansmanıyla yürütülen, Mardin
Sürdürülebilir Turizm Projesinin Teknik Yardım Bileşeni kapsamında, Haziran 2013-Haziran
2015 döneminde, Mardin Valiliği liderliğinde, Teknik Yardım Ekibi ile yerel paydaşların ortak
çalışmalarıyla, Mardin Sürdürülebilir Turizm Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanarak, bu eylem
planlarının uygulanması yoluyla Mardin’de turizm altyapısının iyileştirilmesi, yerel kapasitenin
güçlendirilmesi ve turizm sektörünün geliştirilmesi hedeflenmiştir.
1.1. Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi
Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi, T.C. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın Bölgesel
Rekabet Edebilirlik Programı Koordinasyon ve Uygulama Dairesi Başkanlığı tarafından
yürütülmekte olan Bölgesel Rekabet Edebilirlik Operasyonel Programı (BROP) kapsamında
geliştirilen projelerden biridir. Proje, Operasyonel Programın, 1.4 başlıklı Turizm Altyapısının,
Tanıtım ve Pazarlama Faaliyetlerinin Geliştirilmesi eylemi çerçevesinde öngörülen
faaliyetlerden biri olan "Turizm alanlarının canlandırılması ve bu alanların peyzaj tasarımı ve
ilgili diğer altyapısal yatırımlar aracılığı ile geliştirilmesi" amacıyla örtüşmektedir.
Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi, Mardin Valiliği ve Mardin Belediyesi tarafından Mardin’in
sosyal ve ekonomik kalkınmasına destek sağlamak amacıyla geliştirilmiştir.
Proje, Teknik Yardım, İnşaat ve İnşaat Müşavirliği olmak üzere üç bileşenden oluşmaktadır.
6
Teknik Destek Bileşeni
İnşaat Bileşeni
Müşavirlik Bileşeni
•Mardin'de sürdürülebilir
turizmin geliştirilmesi için
teknik destek sağlanması
•Tuizm altyapısının
güçlendirilmesi
ve
•Turizmin alanlarının
oluşturulması
•İnşaat kontrollük
hizmetlerinin sağlanması
Projenin Teknik Yardım Bileşeni kapsamında hazırlanacak Strateji ve Eylem Planlarının uzun
erimli uygulamalarının, Mardin’de turizm sektörünün rekabet gücünü iyileştirmesi ve bu
sayede Mardin’in sosyal ve ekonomik kalkınmasına destek sağlaması beklenmektedir.
1.2. Mardin Turizm Stratejik Planı 2014-2023
Taslak haliyle 4 cilt olarak sunulan Mardin Turizm Stratejik Planı, Mevcut Durum Analizi ve
sorun saptama çalışmaları ile başlayan, paydaşların katkılarıyla belirlenen Mardin Turizm
Vizyonuna erişilebilmek için geliştirilen amaç, strateji ve hedefleri ve bunların hayata
geçirilmesi için tasarlanan eylem planlarını ve bunlara dayanak oluşturan değişik analizleri
kapsayan yoğun çabalarla yaklaşık bir yıllık bir sürede hazırlanmıştır. (Grafik 1)
Stratejik Plan, Proje İş Tanımı (ToR) gereği 2015 yılı Haziran ayına kadar uygulanması beklenen
faaliyetleri beklenen 9 Eylem Planı olarak tanımlamaktadır. Bunun yanı sıra, Mardin turizm
sektörünün sürdürülebilir gelişimi için 2023 yılına kadar ilgili kurum ve kuruluşlarca
uygulanması önerilen 64 adet eylem planı “şablonunu” ortaya koymaktadır. Öngörülen amaç
ve stratejilerle birlikte söz konusu eylem planı şablonların bu bir yıllık süre içinde ilgili kurum ve
kuruluşlarla görüşülerek doldurulması ve onlarca sahiplenilerek kendi kurumsal stratejik
planlarına yansıtmaları planlanmıştı. Projenin zamanlaması, yasa gereği kamu idarelerince
seçimlerden sonraki 6 ay içinde tamamlanması gereken kurumsal stratejik plan takvimine
uygundu. Böylelikle, Mardin’in öncelikli sektörü olan turizmin geliştirilmesine yönelik strateji ve
eylemlerin ilgili kuruluşların 5 yıllık kurumsal stratejik planlarında yerini alması ve 2015
bütçelerinin de eylemlerle ilgili harcamalara uygun düzenlenmesi düşünülmüştü.
Ancak 30 Mart yerel seçimleri öncesinden başlayarak, raporun hazırlandığı 2014 Haziran ayına
kadar geçen süre içinde ilgili kurum ve kuruluşlarla anılan işbirliğini yapmak Teknik Destek
Ekibi’nin kontrolü dışındaki nedenlerle mümkün olmadı. Mardin Turizm Stratejik Planı Taslak
Raporunun önümüzdeki aylarda özellikle eylem planları konusunda paydaş katkıları alınarak
geliştilmesi ve kesinleştirilmesi beklenmektedir.
Taslak Raporun bu cildi, izleyen ciltlerde ele alınan konulara dayanak oluşturan mercut durum
analiziyle ilgilidir. 2. Cilt, Mardin’in geleceğindeki seçenekleri ele alarak, turizmle ilgili sayısal
hedefleri ortaya koyan bir Senaryo Analizidir. 3 Cilt’te tanımlanan amaçlara yönelik stratejiler ,
4. Ciltte ise eylem planları ortaya koyulmaktadır.
7
Grafik 1: Mardin Turizm Stratejik Planının Hazırlanma Süreci
8
1.3. Mevcut Durum Analizine Dayanak Çalışmalar
Haziran 2013’te başlayan Proje kapsamında, Mardin Sürdürülebilir Turizm Planı hazırlığı için
sahada özgün veri toplama çalışmaları içeren, Aralık 2013’e Değer Zinciri Analizi, Kıyaslama
Analizi ve Talep Analizi çalışmaları ile, Ocak 2014’te Odak Grup Çalışmaları ve Eğitim İhtiyaç
Analizi, Mart 2014’te Kapasite Kullanım (gap) Analizi yapılmıştır. Analitik çalışmalar ve
araştırmalar kapsamında Mardin ili genelinde çok sayıda turist ve yerel aktörle anketler
yapılmış, yapılandırılmış mülakatlar düzenlenmiştir. Senaryo Analizi bu verileri kullanan bir
çalışma olarak Haziran 2014’te sonuçlandırılmıştır.
Değer Zinciri Analizi kapsamında, Mardin turizm değer zincirindeki darboğazların ve ardında
yatan sebeplerin tespit edilmesi, turizm değer zincirinde yer alan aktörlerin birbirleriyle olan iş
ilişkilerinin anlaşılması ve turizm değer zincirine hakim (resmi-gayri resmi) kuralların ve
fonksiyonların anlaşılması amaçlanmıştır. Yapılan literatür taraması, TÜİK Hanehalkı Tüketim
Harcaması araştırmasının analizi ve değer zincirinde bulunan; otel, lokanta ve kafeler,
gümüşçüler, sabuncular, seyahat şirketleri, tur rehberleri gibi kritik aktörler ile anketler ve
birebir görüşmeler yürütülmüştür.
Bu analizden elde edilen bulgular, Mardin ilinde, turizm sektöründe aktif olarak hizmet veren
işletmeleri doğrudan ve dolaylı olarak olumsuz etkileyen unsurlar, işletmenin yapısı ve
müşterilerin harcama eğilimleri, turistler için cazibeler, tanıtım ve pazarlamanın etkileri,
işletmeleri bekleyen tehditler ve gelişme olanakları, eğitim ihtiyaçları, işletmelerin mali yapısı
hakkında önemli veriler edinilmiştir.
Talep Analizi çalışması, yayınlanmış verilerin analizi, gerçek ve muhtemel (potansiyel)
ziyaretçilerin taleplerinin analizi ve hizmet sunumu (arzı) analizi olmak üzere üç aşamadan
oluşmaktadır. Bu çalışma ile Mardin İli ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi için son birkaç yıl
içerisinde hazırlanmış turizm performansını değerlendiren çalışmaların toplanması ve analiz
edilmesi gerçekleştirilmiştir. Çalışma kapsamında veri toplamanın dışında, konaklama sektörü
açısından değişen trendler ve kapasite de incelenmiştir. Bu bağlamda;
•
Mardin İli ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ne gelen uluslararası ziyaretçiler
(turistler) hakkında ve hangi ülkelerden geldikleri konusunda çalışmalar
gerçekleştirilmiştir.
•
Aile/arkadaş ziyareti yapanlar da dahil olmak üzere konaklama biçimlerine
göre ziyaretçilerin (turistlerin) değişimi incelenmiş ve kestirimler yapılmıştır.
•
Mardin İli’nin, Güneydoğu Anadolu Bölgesi içerisinde turizm açısından nasıl bir
paya sahip olduğu incelenmiş ve belirlenmiş, ileriki yıllarda konulacak hedefler için
kriterler belirlenmiştir.
Talep analizi kapsamında, Mardin’e gelen ziyaretçiler anketi, Türkiye’deki turizm acentaları ile
Mardin’de çalışan tur rehberleri ile yapılan görüşmeler yapılmış ve Mardin’i henüz ziyaret
etmemiş, potansiyel ziyaretçilere ilişkin bulgular toplanmıştır.
Kıyaslama Analizi ile Değer Zinciri ve Talep Analizlerinin sonuçları ışığında, Mardin'de
9
sürdürülebilir, rekabetçi ve sürekli gelişen bir turizm sektörü oluşturulmasına ilişkin yeni bir
perspektif geliştirilmesi amacıyla Türkiye’de belirlenen destinasyonlardaki (Beypazarı ve
Safranbolu) iyi uygulama örnekleri incelenmiştir. Analizinin bulguları, Mardin’de
geliştirilebilecek olası turizm ürünleri ve turizmin desteklenmesine ait fikirler vermektedir.
Turizmin il genelinde öncü bir ekonomik sektör olabilmesi, turizmi destekleyecek hizmet ve
faaliyetlerin yeniden organizasyonu ile yönetişim yapısının tasarlanması ve il genelindeki sosyal
ve toplumsal gelişim desteğinin de şekillendirilmesine yönelik ipuçları sunmaktadır.
Kıyaslama çalışmaları, seçilmiş destinasyonlarda yaşanan turizm gelişim deneyimi ile birlikte,
destinasyonların turizm değer zinciri hakkında karşılaştırmalı bilgiler toplamayı hedeflediği için
saha ziyaretleri kapsamında, belirlenen yerel yöneticiler ve turizm sektöründeki kilit aktörler ile
yarı-yapılandırılmış görüşmeler ve değer zinciri karşılaştırmalarının yapılabilmesine yönelik
olarak turizm sektöründe hizmet sağlayıcılarla (konaklama, yeme-içme-eğlence, alışveriş) anket
çalışması yapılmıştır.
Yapılan üç analiz elde edilen sonuçlar, Mardin’de turizmi doğrudan ve dolaylı olarak etkileyen
alanlarda yaşanan sorunlar, iyileşmeye/gelişmeye yönelik olanaklar ve eğilimler hakkında
önemli ipuçları elde edilmiştir.
Araştırma sonuçları, yerel paydaşlarla yapılan bir dizi katılımcı toplantı aracılığıyla
değerlendirilmiş, sorunların tespiti netleştirilmiş, çözüm önerilerine yönelik yaklaşımlar
üretilmiş ve Mardin Sürdürülebilir Turizm Stratejisinin vizyonu belirlenmiştir. Kasım 2013-Ocak
2014 döneminde yapılan ve Tablo 1’de detayları verilen toplantılara toplam 415 paydaşın
katılımı sağlanmış, görüş ve katkıları alınmıştır.
Tablo 1: Vizyon Geliştirme ve Odak Grup Toplantıları
MARDİN SÜRDÜRÜLEBİLİR TURİZM PROJESİ TOPLANTI VE KATILIMCI BİLGİLERİ
Tarih
Toplantı Adı
28.11.2013
Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi-“Bilgilendirme Toplantısı ve Vizyon
Geliştirme Çalıştayı“
Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi “Odak Grup Toplantıları” Toplam Katılımcı Sayısı
Katılımcı
Sayısı
191
224
15.12.2013
“Konaklama Sektörü Odak Grup Toplantısı”
26
20.01.2014
“Ürün Geliştirme Odak Grup Toplantısı”
21.01.2014
“Bilgi Tanıtım ve Pazarlama Odak Grup Toplantısı”
23.01.2014
79
28.01.2014
“Kentsel Hizmetler Odak Grup Toplantısı” (sabah ve öğleden sonra 2
toplantı)
“Eğitim ve İstihdam Odak Grup Toplantısı”
30.01.2014
“Yönetişim Odak Grup Toplantısı”
24
40
26
29
Cilt 2’de verilen, Senaryo Analizi, yukarıda tanımlanan analizlerden elde edilen bulgulara dayalı
olarak, Mardin’in 2023 yılına kadar değişik talep ve arz senaryolarına göre nasıl bir büyümesi
gösterebileceğini tahmin etmek ve bu çerçevede Plan’ın esas aldığı talep ve kapasite
10
hedeflerini sayısal olarak belirlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Senaryo Analizi, 2013
yılındaki talep, kapasite ve istihdam yapısını da kapsamlı olarak tanımlamaktadır. Bu cildin
izleyen bölümlerinde yer yer senaryo analizinde esas alınan 2013 yılı verileri de
kullanılmaktadır.
2. MARDİN GENEL BİLGİLER
2.1. Nüfus ve Demografi
TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) verilerine göre, Mardin’in 2013 yılı itibariyle
nüfusu 779.738 kişi olarak görülmektedir. Yıllar itibariyle bakıldığında, nüfusta bir artış eğilimi
olmakla birlikte, 2009 yılında önceki yıla göre toplam nüfusta yaklaşık % 1.7’lik bir azalış
yaşanmıştır (Grafik 2).
Grafik 2:Mardin'in Yıllara Göre Nüfus Değişimi
790.000
780.000
770.000
(Kişi)
760.000
750.000
740.000
730.000
720.000
710.000
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mardin’in yıllar itibariyle nüfus artış hızına bakıldığında ise, genel anlamda değişkenlik gösteren
bir tablo ortaya çıkmaktadır (Grafik 2). 1980-2013 yılları arasında, nüfus artış hızı bazı yıllarda
artmış, bazı yıllarda azalmış, bazı yıllarda ise eksi rakamlara düşmüştür. 1985 ve 2000 yıllarında
nüfus artış hızı en üst seviyeye çıkarken, son iki yılda nüfus artış hızında düşme görülmektedir
(Tablo 2).
Tablo 2: Yıllar İtibariyle Nüfus Artış Hızı
Yıllar
Türkiye
Nüfus
1980
1985
1990
1997
2000
2008
44.736.957
50.664.458
56.473.035
62.865.574
67.844.903
70.586.256
Mardin
Artış Hızı
(‰)
20.65
24.88
21.71
15.08
18.34
13,1
11
Nüfus
564.967
652.069
557.727
646.826
705.098
745.778
Artış
Hızı (‰)
16.71
28.68
-31.25
20.71
23.31
6,60
2010
2011
2012
2013
73.722.988
74.724.269
75.627.384
76.667.864
4,45
13,5
12,0
13,7
744.606
764.033
773.026
779.738
-1,57
25,8
11,7
8,6
Mardin’in İlçelerinin nüfuslarına ve nüfus yoğunluklarına bakıldığında ise, Mardin’in 2013
ADNKS verilerine göre nüfus yoğunluğu en yüksek 4 (dört) ilçesinin sırasıyla Artuklu, Kızıltepe,
Nusaybin ve Midyat olduğu görülmektedir (Tablo3).
Tablo 3: İlçelere Göre Nüfus ve Nüfus Yoğunlukları
İlçe Adı
Artuklu
Dargeçit
Derik
Kızıltepe
Mazıdağı
Midyat
Nusaybin
Ömerli
Savur
Yeşilli
TOPLAM
Nüfusu
148.066
28.891
61.266
225.888
33.083
105.456
115.340
15.045
29.826
16.877
779.738
Yüzölçümü
(km²)
Nüfus
Yoğunluğu
(km²)
799
494
1.367
1.401
869
1.083
1.177
407
1.049
245
8.891
185
59
45
161
38
97
98
37
28
69
88
Nüfusun yaş grupları itibariyle dağılımına bakıldığında, Mardin’de toplam nüfus içerisinde
çocuk ve genç nüfusun toplam nüfus içerisindeki oranlarının oldukça yüksek olduğu
görülmektedir (Grafik -3).
12
Grafik 3: Nüfusun Yaş Grupları İtibariyle Dağılımı
2.2. Göç Durumu
TÜİK verilerine göre Mardin’in dönemler itibariyle aldığı/verdiği göç ve net göç hızı verileri
aşağıda verilmiştir (Tablo 4):
Tablo 4. Mardin'in Dönemler İtibariyle Göç Göstergeleri
Dönem
1975-1980
1980-1985
1985-1990
1995-2000
2007-2008
2008-2009
2009-2010
2010-2011
2011-2012
2012-2013
Toplam
nüfus
469 193
551 803
477 854
601 621
750 697
737 852
744 606
764 033
773 026
779 738
Aldığı göç
Verdiği göç
Net göç
12 792
22 620
21 281
26 083
27 606
18 296
25 478
25 447
21 676
22 596
41 711
40 115
56 031
68 165
41 432
40 308
30 495
31 302
30 299
29 525
- 28 919
- 17 495
- 34 750
- 42 082
- 13 826
- 22 012
- 5 017
- 5 855
-8623
-6,929
13
Net göç hızı
(‰)
-59.8
-31.2
-70.2
-67.6
-18.3
-29.4
-6.7
-7.6
-11.1
-8.8
Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere, özellikle 2000’li yıllara kadar Mardin’in verdiği göç,
aldığı göçün ortalama 2,5 katı kadarını oluşturmaktadır. Her ne kadar, 2000’li yıllardan sonra
net göç hızı düşüş göstermişse de, genel anlamda bakıldığında Mardin’in “göç veren” bir İl
olduğu açıkça görülmektedir.
2.3. Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik
Kalkınma Bakanlığı tarafından 2011 yılında yapılan en güncel “İllerin ve Bölgelerin Ekonomik
Gelişmişlik Sıralaması” (SEGE) araştırmasına göre Mardin 6.Kademede yer alan iller arasında
olup, ekonomik ve sosyal göstergelerin (demografik, istihdam, eğitim, sağlık, rekabetçi ve
yenilikçi kapasite, mali, erişilebilirlik, yaşam kalitesi göstergeleri) önemli bir kısmı bakımından
diğer kademelerde yer alan illere göre daha düşük değerler sergilemektedir. Mardin’in bütün
İller arasındaki sıralamasına bakıldığında ise, 2003 yılındaki araştırmada 72.sıra iken, 2011
yılında güncellenen sıralamada 74.sıraya düşmesi dikkat çekicidir.
Tablo 5. Mardin'in Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması
Araştırmanın
Yapıldığı Yıl
Mardin’in Sosyo-ekonomik
Gelişmişlik Sırası
Toplam İl
Sayısı
1996
66.sıra
76
2003
72.sıra
81
2011
74.sıra
81
DİKA tarafından 2011 yılında hazırlanan Dicle Bölgesi “Rekabet Analizi Raporu”nda ise, sosyoekonomik gelişmişlik endeksi TRC3 Bölge ilçelerine göre derlenmiştir. Sıralamada Batman İl
merkezi TRC3 Bölgesinin en gelişmiş yeri olarak çıkarken, Mardin merkez İlçesi (Artuklu)
sıralamada 2.sırada yer almıştır. Mardin’in diğer ilçeleri Kızıltepe 4.sırada, Nusaybin 6.sırada ve
Midyat 7.sırada yer almıştır (Tablo 6).
Tablo 6. İlçe Düzeyinde Sosyo-ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (TRC 3 Bölgesi)
2.4. İşgücü ve İstihdam
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) yayınlamış olduğu il düzeyindeki temel işgücü
göstergeleri, (1) işgücüne katılım, (2) işsizlik ve (3) istihdam gibi önemli göstergelerden
oluşmaktadır. TÜİK hanehalkı işgücü araştırması sonuçlarına göre, Mardin’deki işgücüne
14
katılma oranlarının, yıllara göre değişimi ve bölgesel/ulusal verilerle karşılaştırılması aşağıdaki
tabloda verilmiştir:
Tablo 7. Mardin'de İşgücüne Katılım Oranının Yıllara Göre Değişimi
İşgücüne
Katılma Oranı
(%)
Mardin
2008
2009
2010
2011
2012
30.9
32.3
36.5
34.1
35.3
TRC3 Bölgesi
30.7
31.5
36.0
33.9
35.0
Türkiye
46.9
47.9
48.8
49.9
50.0
2008-2010 dönemi arasında, Türkiye ve TRC3 Bölgesi’ndeki (Mardin, Batman, Şırnak, Siirt)
işgücüne katılma oranlarındaki artışlara paralel bir şekilde Mardin’de de artış eğilimi gözlenmiş
ve bu oran %30,9’dan %36.5’e yükselmiştir. Ancak bu artış sürekliliğini koruyamamış ve 2012
yılında %35.3’e gerilemiştir (Tablo 7).
Tablodan da anlaşılacağı üzere, 2008-2012 yılları arasında Türkiye genelinde işgücüne katılım
oranı artış eğilimi göstermesine rağmen, TRC3 Bölgesi ve Mardin’de 2010 yılından sonra bir
düşüş eğilimi gözükmektedir. Yine bakıldığında, Mardin’deki işgücüne katılım oranları TRC3
Bölgesi ortalamalarının biraz üzerinde bir eğilim göstermiş, ama Türkiye ortalamaların çok
gerisinde kalmıştır.
Mardin’deki istihdam oranının yıllara göre değişimi, bölgesel/ulusal verilerle karşılaştırıldığında
ise, yine 2008-2010 yılları arasında istihdam oranının artış eğilimi göstererek %25.7’den
%33.2’ye yükseldiği görülmektedir (Tablo 8). Ancak 2010-2012 dönemi arasında, TRC3
Bölgesindeki düşüşe paralel olarak, Mardin’de de bu oran %27.9’a kadar düşmüş ama yine de
Türkiye ortalamalarının çok gerisinde kalmaktadır.
Tablo 8. Mardin'de İstihdam Oranının Yıllara Göre Değişimi
İstihdam
(%)
Mardin
Oranı
2008
2009
2010
2011
2012
25.7
28.2
33.2
29.9
27.9
TRC3 Bölgesi
25.4
26.8
31.8
29.6
27.5
Türkiye
41.7
41.2
43.0
45.0
45.4
Mardin’deki işsizlik oranına bakıldığında, yine TRC3 Bölgesine paralel bir şekilde, 2008-2010
dönemi arasında azalma eğilimi göstererek, 2010 yılında % 9.1’e kadar düşmüştür. Ancak 2010
yılından sonra, Mardin’de işsizlik oranı artış eğilimi göstererek 2012 yılında %20.9’a yükselmiş
ve 2008 yılı (%17) oranını da geçmiştir (Tablo 8). Türkiye ortalamalarıyla kıyaslandığında ise,
Mardin’deki işsizlik oranı 2012 yılında Türkiye ortalamasının (%9.2) 2 katına yükselmiştir.
15
Tablo 9. Mardin'de İşsizlik Oranının Yıllara Göre Değişimi
İşsizlik Oranı (%)
2008
2009
2010
2011
2012
Mardin
17.0
12.8
9.1
12.3
20.9
TRC3 Bölgesi
17.4
15.1
11.8
12.7
21.3
Türkiye
11.0
14.0
11.9
9.8
9.2
Mardin’deki temel işgücü istatistikleri ile nüfus verilerini birlikte değerlendirildiğinde, 2012 yılı
itibariyle Mardin’deki çalışma çağındaki nüfus (+15 yaş) içerisinde istihdam edilen kişi sayısı
135.844 kişi, işsiz sayısı ise 35.921 kişi olarak görülmektedir (Tablo 10).
Tablo 10. Mardin'de Temel İşgücü İstatistiklerinin Nüfus Verileriyle Karşılaştırılması
Yıl
Toplam
Nüfus
15+
Nüfus
İşgücüne
Katılma
Oranı (%)
İşgücü
(kişi)
İstihdam
Oranı (%)
2008
750.697
2009
İstihdam
(kişi)
İşsizlik
Oranı
(%)
İşsiz
(kişi)
458.784
30.9
141.764
25.7
117.907
17.0
24.099
737.852
449.609
32.3
145.223
28.2
126.789
12.8
18.588
2010
744.606
456.502
36.5
166.490
33.2
151.357
9.1
15.133
2011
764.033
476.474
34.1
162.477
29.9
142.465
12.3
19.984
2012
773.026
486.898
35.3
171.874
27.9
135.844
20.9
35.921
2013
779.738
494.596
Mardin’de işgücü göstergelerinin cinsiyete göre dağılımı için TRC3 Bölgesi işgücü
göstergelerinin cinsiyete göre dağılımına bakılmıştır (Tablo 11). Aşağıdaki tabloda da görüldüğü
üzere, TRC3 Bölgesinin 5 yıllık (2008-2012) ortalama temel işgücü göstergelerinin ortalamaları,
Mardin’in 5 yıllık ortalamalarına çok yakındır. Bu sebeple, TRC3 Bölgesi’ndeki işgücü
göstergelerinin cinsiyete göre dağılım oranları, Mardin için de geçerli sayılabilir.
Buna göre, 2008-2012 yılları arasında Mardin’de erkeklerin işgücüne katılma oranı yaklaşık %
62 iken, kadınların % 7 düzeyinde değerlendirilebilir. Bu oran hem kadınlarda hem de
erkeklerde 2008-2010 yılları arasında artış eğilimi gösterirken, 2010 yılından sonra bir azalma
söz konusudur. Ayrıca kadınların işgücüne katılma oranları, 2008-2010 yılları arasında
erkeklerden daha fazla bir artış göstermiştir.
Mardin’de işsizlik oranlarının cinsiyete göre dağılımına bakıldığında ise, erkeklerde ortalama %
16, kadınlarda ise % 12 civarında olduğu görülmektedir.
16
Tablo 11. Mardin'de Temel İşgücü İstatistiklerinin Cinsiyete Göre Dağılımı ve Yıllar İtibariyle
Değişimi
TRC 3 Bölgesi
2008
2009
2010
2011
2012
2008-2012
TRC3
ortalaması
2008-2012
Mardin
Ortalaması
30.7
31.5
36.0
33.9
35.0
33.4
33.8
Erkek (%)
60.4
60.2
64.0
61.9
64.8
62.3
62*
Kadın (%)
3.9
5.0
10.2
8.2
7.5
7.0
7*
İşsizlik Oranı (%)
17.4
15.1
11.8
12.7
21.3
15.7
14.4
Erkek (%)
17.8
15.3
12.4
12.8
21.7
16.0
16*
Kadın (%)
12.3
12.3
7.9
11.8
18.3
12.5
12*
25.4
26.8
31.8
29.6
27.5
28.2
29.0
Erkek (%)
49.6
51.0
56.0
54.0
50.7
52.3
52*
Kadın (%)
3.4
4.4
9.4
7.2
6.1
6.1
6*
İşgücüne
Oranı (%)
Katılma
İstihdam Oranı (%)
* 2008-2012 TRC3 ortalamalarına göre, Mardin için tahmin edilmiştir.
2.5. İstihdamın Sektörel Dağılımı ve Turizmin Payı
Mardin’de istihdamın sektörel yapısını anlayabilmek için TÜİK’in TRC3 Bölgesi istihdam/sektör
verileri incelenmiştir (Tablo 12). Buna göre, TRC3 Bölgesi’nde 2012 yılı verilerine göre
istihdamın %12,3’ü tarımda, %22,8’i sanayide ve %64,9’u hizmet sektöründe yer almıştır.
Tablodan da görüleceği üzere, 2008-2012 yılları arasında, tarım sektöründeki istihdam oranı %
25,8’den % 12,3’e gerilerken, hizmet sektöründe istihdam artış eğilimi göstererek, % 54,5’den
% 64,9’ yükselmiştir. Sanayi sektöründe ise görece yavaş bir artış söz konusu olmakla birlikte,
2008’den 2012’ye kadar 0,11 puanlık bir artış yaşanmıştır.
Tablo 12. TRC3 Bölgesi Sektör/İstihdam Verilerinin Yıllara Göre Değişimi
TRC3 Bölgesi’ndeki görülen hizmet sektöründeki istihdam artışı eğiliminin Mardin için de
geçerli olduğu söylenebilir. Ancak, 2011 Nüfus ve Konut Araştırmasına göre Mardin ilinde
hizmet sektöründe istihdam edilenlerin oranı % 49,84 olarak tespit edilmiştir. Bu da Mardin’de
hizmet sektöründe istihdam edilenlerin oranının TRC3 Bölgesi sonuçlarının altında yer aldığını
göstermektedir.
17
Hizmet sektörü içerisinde yer alan turizmin, bu sektör içerisindeki payına ilişkin net veriler
mevcut olmamakla birlikte, İŞKUR Mardin İl Müdürlüğü tarafından 2011 yılında yapılan İşgücü
Piyasası Araştırmasına dayanarak bazı tahminler yürütülmeye çalışılmıştır.
Mardin genelinde tüm il, ilçe ve köylerini kapsayan araştırma, işverenlerin işgücü talebini tespit
etmek, işgücü piyasasında mevcut, geçmiş ve gelecek dönemde meydana gelen veya meydana
gelmesi beklenen mesleki değişimleri izlemek amacıyla yürütülmüştür.
Söz konusu araştırmaya dahil olan işyerlerinin %66,8’i hizmet sektöründe faaliyet gösteren
işyerleri olmuştur. Bu da, Mardin genelinde hizmet sektörünün tüm sektörler içerisindeki
payına çok yakın bir orandır. Bu çerçevede, görüşülen 9412 çalışanın mesleklerine göre
dağılımlarına bakıldığında, yaklaşık 500 kişi doğrudan (otel-lokanta) turizm, 2500 kişi ise dolaylı
(perakende ticaret, ulaştırma vs.) olarak turizm sektörü içerinde yer almıştır.
Yine İŞKUR Mardin İl Müdürlüğü tarafından 2013 I.Dönemi için yapılan İşgücü Piyasası Talep
Araştırması sonuçlarına göre Mardin’de açık iş oranı yüzde 5,1’dir (1316 kişi). Sektörlere göre
en yüksek açık iş oranı yüzde 15,8 ile Kültür, Sanat, Eğlence, Dinlence ve Spor sektöründe tespit
edilmiştir. Kültür, Sanat, Eğlence, Dinlence ve Spor sektörünü yüzde 12,0 ile Gayrimenkul
Faaliyetleri sektörü ve 11,9’lük açık iş oranı ile Konaklama ve Yiyecek Hizmeti Faaliyetleri
sektörü izlemektedir.
Proje kapsamında gerçekleştirilen Senaryo Analizinde, Mardin’deki turizmin doğruran ve
dolaylı istihdam etkilerini talep tahmin modelinin ziyaretçi türleri itibariyla ayrıştırılmış
sonuçlarına dayalı olarak hesaplanmaktadır. Buna göre:
2013-2023 döneminde İl genelinde toplam istihdam 137024 kişiden 144249 kişiye yükselirken
turizm istihdamı 4859 kişiden 12.705 kişiye çıkacaktır. Bu, İl genelinde 10 yıllık önemde toplam
istihdam %105 artarken, turizmdeki istihdam artışının %261 olacağı anlamına gelmektedir.
Böylelikle turizmin toplam istihdamdaki payı 2013 yılındaki %3,5’den 2023 yılında %8,8’e
ulaşacaktır.
2.6. Mardin’e Erişim
Mardin Türkiye’deki bir çok kaynak piyasadan1 uzaktadır ve erişim ile ilgili bir harcama yerli
turistlerin tatil bütçelerinin en önemli unsurudur.
Havayolu ile Erişim
Mardin’in gerek yerli, gerekse de uluslararası kaynak piyasalara olan mesafesi dikkate
alındığında, turizmin gelişiminde havayolu ile kolay erişim olanaklarının artması büyük rol
oynamıştır. Mardin’e ve Mardin’den yolcu trafiğine bakıldığında, 2008’den itibaren dört yıl
içerisinde %45 oranında artış görülmektedir (Tablo 13). 2011 yılında yolcu trafiğinde yaşanan
düşüşün nedeni uçak pisti/apronda yapılan iyileştirme çalışmaları nedeniyle havaalanının
1
Istanbul karayoluyla Mardin’e yaklaşık 1,500 km uzaklıktadır, ki bu mesafe takriben Viyana’ya olan
uzaklığı ile aynıdır. Araba sürüşü yorucu ve pahalıdır.
18
kapatılmasıdır. Bölgesel olarak incelendiğinde, Mardin Havaalanı’nın yolcu trafiği GAP Bölgesi
yolcu trafiği içerisinde yaklaşık %8-9’luk bir paya sahiptir.
Tablo 13. Mardin Havaalanı Yolcu Trafiği
2008
2009
('000)
Mardin İç hatlar
2010
('000)
2011
('000)
2012
('000)
('000)
193
233
306
123
279
GAP Bölgesi İç hatlar
2,185
2,420
3,152
3,483
3,782
GAP Bölgesi
Uluslararası
GAP Bölgesi Toplam
130
139
110
163
204
2,315
2,558
3,262
3,646
3,986
8%
9%
9%
3%
7%
Mardin'in GAP Bölgesi
İçersindeki Payı
4 Yıllık
Büyüme %
45
72
Mardin’de halihazırda yılda üç milyonu aşkın yolcuya hitap edecek yeni ve genişletilmiş bir
havaalanı inşa edilmektedir; başka bir deyişle trafikte 2012 için kaydedilen 279,000 yolcunun
on katı bir artışı kaldırabilecek niteliktedir. Yüksek niteliklere sahip bir şekilde inşa edilen yeni
havaalanı, talebin oluşması halinde uluslararası uçuşlara da hitap edebilecektir. Söz konusu
havaalanının 2014 yılı içerisinde hizmete girmesi planlanmaktadır.
Mardin’e hava yolu ile erişim için Mardin havaalanının yanısıra, Diyarbakır (Mardin’e 90 km)
veya Batman (Midyat’tan 70 km) seçenekleri de mevcuttur. Bazı durumlarda Şanlıurfa veya
Siirt Havaalanları, yurt içindeki noktalar ile İl arasındaki geliş ve gidişlerde daha iyi
zamanlamalar veya daha uygun uçuşlar sunabilmektedir.
Kaynak piyasalardan mardin’e doğrudan uçuşlar kesinlikle bir avantaj teşkil edecektir; artırılan
iç bağlantılar daha iyi olabilir. İlave bir değer, İzmir, Antalya ve Adana’dan doğrudan uçuşlarla
yurt içi bağlantı noktası sayısının artırılması olacaktır. Akdeniz Bölgesi GAP Bölgesindeki tüm
ziyaretçilerin %25’inin de kaynağıdır. Bu çerçevede Bora Jet’in Mardin ve Adana’yı birbirine
bağlayacak olan haftalık üç yeni uçuşu memnuniyetle karşılanan bir gelişmedir.
Karayoluyla Erişim
Mardin karayolları yönünden özellikle uluslararası ulaşım (tarihi İpek yolu) bağlantıları üzerinde
oluşu münasebetiyle bölgenin diğer illerinden daha iyi durumdadır. Mardin’i Gaziantep’e ve
daha sonra Batı’daki kaynak piyasalara bağlayan E-90 karayolu, aynı zamanda Avrupa ve
Ortadoğu ülkeleri arasındaki TIR taşımacılığının yapıldığı ana eksendir. Her ne kadar yolun
kalitesi iyi olsa da halen uzun bir mesafe söz konusudur. Düşen havayolu ücretleri ve
harcanabilir gelirdeki artış, uzun mesafeli otobüs seferlerinin cazibesini azaltmaktadır.
Mardin’e bağlanan karayollarının yanısıra, İl içerisindeki temel yollar, bunları kullanmakta olan
trafiğin nispeten düşük seviyeleri dikkate alındığında, düzgündür.
Şehirler Arası Otobüs Seferleri ile Erişim
19
İldeki tüm ilçelerin bölgedeki diğer merkezlere ve kaynak piyasalara bağlantılarını sağlayan
düzenli ekspres otobüs seferleri mevcuttur. Mardin’in girişinde bir şehirlerarası otobüs
terminali inşa edilmekte olup, 2014’te işletmeye alınması programlanmaktadır.
Demiryolu ile Erişim
Bölgede ulaşımı sağlayan demiryolları, Fevzipaşa, Malatya-Diyarbakır, Kurtalan hattı ile Suriye
sınırını takip ederek Nusaybin’den ülke sınırları dışına çıkmaktadır. Güney hattı üzerinde
Şenyurt’tan ayrılan bir şube hattı Mardin’e gelmektedir.
Ancak Mardin’e demiryolu ulaşımı fazla tercih edilmemektedir. Bu durumun temel nedeni
Osmanlı döneminden kalma demiryollarının henüz modernleştirilememiş olması ve gerek
nitelik, gerekse nicelik bakımından yetersiz olmasıdır. “Türkiye Ulaşım ve İletişim Stratejisi,
2023“ Belgesi’nde öngörülen demiryolları yatırımlarının gerçekleşmesi halinde, Mardin’in
gerek bölgeler arası ve bölge içi ve gerekse de komşu ülkelerle erişilebilirliği artacaktır.
Sınır Ötesi Erişim
2012 yılına kadar Nusaybin’deki sınır kapısından, Mardin’e doğrudan karayolu ile ulaşmak
mümkündü ancak bu tarihten itibaren güvenlik gerekçeleriyle sınır kapısı kapatılmıştır. Bu
durum, gerek Nusaybin gerekse Kızıltepe’de otellerde kalan yabancı hacminin düşmesine
neden olmuştur.
20
Harita 1: Mardin'e Erişim Olanakları
21
3. MARDİN’DE TURİZMİN YAPISI
3.1. Talebin Yapısı
Mardin’de turizme ilişkin talebin yapısının anlaşılabilmesi için Talep Analizi çalışması
yapılmıştır. Söz konusu analiz; (a) Turizm sektörünün rekabetçi uluslararası ve ulusal ortamında
Mardin’in pozisyonunu belirlemeyi ve (b) Sürdürülebilir turizm stratejisinin hedeflemesi
gereken tüketici kesimlerini tanımlamayı hedeflemiştir.
Bu kapsamda ilk olarak, toplam 777 kişiyle yarı-yapılandırılmış veya derinlemesine yüzyüze
görüşme tekniğiyle gerçekleştirilen aşağıdaki 5 alt- çalışma yürütülmüştür:
1. Mardin’e gelen ziyaretçilerle yapılan anketler (300 yabancı, 350 yerli olmak üzere 650
kişiyle).
2. Yerli tur operatörleri çalışması (Mardin dahil 6 kentte 17 operatör firmadaki 17 kişiyle)
3. Tur rehberleri çalışması (Mardin dışında 5 kentte 10 kişiyle)
4. 4 temel kaynak piyasası içerisindeki 5 grupta yer alan potansiyel ziyaretçilerin
oluşturduğu odak grupları kapsamında 60 kişiyle
5. Yabancı tur operatörleri çalışması (6 ülkeden 40 kişiyle)
Yürütülen bu görüşmelere ilave olarak, TÜİK’in Hanehalkı araştırmalarındaki veriler, Kültür ve
Turizm Bakanlığı istatistikleri, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü verileri ve özel izinle Emniyet
Genel Müdürlüğü’nden temin edilen istatistiklerden yararlanılmıştır. Yapılan bu çalışmalardaki
en büyük zorluk, Mardin konusundaki mevcut turizm istatistiklerinin genelde eksik, yetersiz ve
yer yer çelişkili olmasından kaynaklanmıştır. Bu sebeple, kurumlardan elde edilen tüm verilerin
çapraz kontrolleri yapılmış, bazı durumlarda uzman varsayımlarına dayanılarak, Mardin’deki
turizm talebinin 2013 yılı itibariyle yapısı ortaya konmaya çalışılmıştır. Özellikle Mardin’e gelen
ziyaretçi profilini kapsaması açısından, Mardin’de şu ana kadar gerçekleştirilmiş en kapsamlı
veri derlemesidir.
3.1.1. Ziyaretçi Profili
Mardin İl Kültür ve Turizm Müdürülüğü’nün konaklama tesislerinin beyanlarına göre
oluşturduğu turist sayıları yıllar itibariyle aşağıda verilmiştir:
22
Grafik 4: Yerli ve Yabancı turist Sayıları
200.000
180.000
160.000
140.000
120.000
100.000
80.000
60.000
40.000
20.000
0
2009
2010
2011
2012
2013
Yabancı Turist Sayısı
14.293
12.933
10.172
13.751
16.589
Yerli Turist Sayısı
103.884
120.853
118.214
156.441
172.859
Yukarıda verilen turist sayıları, sadece sınırlı sayıdaki konaklama tesislerinden elde edilen
veriler olup, yerli ve yabancı olmak üzere yalnızca iki tür turist profili ortaya koymaktadır.
Yapılan derinlemesine analizlerde, otellerde konaklamayan, ancak Mardin’e gelenlerin içinde
en önemli payı oluşturan yerli ve yabancı dost-akraba ziyaretçiler ile hiçbir resmi kaynakta
belirtilmeyen ve yine önemli bir pay oluşturan günübirlik/transit ziyaretçilere ilişkin daha
ayrıntılı turist profilleri ortaya konabilmiştir (Grafik 5).
Buna göre, 2013 yılı itibariyle Mardin’e gelen toplam 650.000 ziyaretçi 10 farklı grupta
toplanmıştır.:
Tablo 14: Mardin’e Gelen Ziyaretçi Türleri
No
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Gelen Ziyaretçi Türü
Yerli Gap Bölgesi Turları
Yerli Hafta Sonu Turları
Yerli Bağımsız Turist
Yabancı Turist
Yerli Dost-Akraba Ziyaretçileri
Yabancı Dost-Akraba Ziyaretçileri
Yerli İş Amaçlı Ziyaretçiler
Yerli Konferans Amaçlı Ziyaretçiler
Yerli Günübirlik-Transit Ziyaretçiler
Diğer
Bu ziyaretçilerin içerisinde, en büyük pay %35 ile çevre illerden gelen günübirlik ziyaretçiler ya
da il içinde gecelemeden ayrılan transit ziyaretçilere aittir (Grafik 5). Mardin’e gelen ziyaretçiler
arasında ikinci önemli grup % 23’lük bir kesimi oluşturan yerli dost-akraba ziyaretçileridir.
Çoğunluğunu daha önce ülkeden göç eden kişilerin oluşturduğu tahmin edilen “yabancı” dost-
23
akraba ziyaretçileriyle (%10) birlikte geceleme yapmayan bu iki dost-akraba grup toplam
%33’lük bir kesimi oluşturmaktadır.
Grafik 5: Mardin'e Gelen Ziyaretçi Grupları
Mardin'e Gelen Ziyaretçi Grupları (%) - 2013
2% 1%
2%
4%
0%
Yerli Günübirlik-Transit Ziyaretçiler
Yerli Dost-Akraba Ziyaretçileri
7%
35%
10%
Yerli Bağımsız Turist
Yabancı Dost-Akraba Ziyaretçileri
Yerli Gap Bölgesi Turları
Yabancı Turist
Yerli İş Amaçlı Ziyaretçiler
16%
Diğer
23%
Yerli Hafta Sonu Turları
Yerli Konferans Amaçlı Ziyaretçiler
Mardin’de gecelemeyen ziyaretçilerin oranı % 68 gibi yüksek bir değere ulaşmaktadır.
Geceleyen/konaklayan ziyaretçilerin büyük çoğunluğunu ise yerli turistler oluşturmaktadır.
Bunların da büyük bir bölümünü turlar haricinde gelen bağımsız (%16) yerli turistler
oluşturmaktadır. Bu yerli turistler, ana tatillerinin dışında ikincil tatilleri olarak ve kültür (tatil)
amaçlı Mardin’e gelmektedirler.
Mardin’de geceleyen diğer bir yerli turist grubu ise %7’lik oranla GAP turlarıyla gelenlerdir.
Yerli iş amaçlı, konferans amaçlı ve diğer ziyaretçilerin oranı toplam %5’ dir.
Mardin’e tatil amaçlı gelen yerli ziyaretçilerin, Türkiye’nin neresinden geldiklerine bakıldığında,
büyük çoğunluğunun İstanbul, Diyarbakır, Ankara ve İzmir gibi büyük kentlerden geldikleri
görülmektedir (Harita 2).Bunların da % 25’i doğrudan Mardin’e, % 23’ü ise Diyarbakır
üzerinden Mardin’e gelmektedirler.
Mardin’e gelen yabancı turist oranı %4 olarak tespit edilmiştir. Tatil amaçlı gelen yabancı
turistler daha çok Almanya/Avusturya/İsviçre, Amerika/Kanada ve İngiltere’den gelmektedir
(Harita 3). Bu yabancı ziyaretçilerin %17’si doğrudan Mardin’e, % 27’si Şanlıurfa, % 18’si ise
Diyarbakır üzerinden Mardin’e gelmektedir.
24
Harita 2. Mardin'e Gelen Yerli Turistlerin Geliş Noktaları
25
Harita 3. Mardin'e Gelen Yabancı Turistlerin Geldikleri Ülkeler
26
Ziyaretçilerin Yaş ve Cinsiyeti
Yürütülen talep analizi çalışmasında, Mardin’e gelen ziyaretçilerin yaş grupları aşağıdaki
grafikte verilmiştir:
Grafik 6: Mardin'e Gelen Ziyaretçilerin Yaş Grupları
40
35
30
25
20
15
10
5
0
Yerli (%)
Yabancı (%)
20-30
30-40
40-50
50-60
60+
Yukarıdaki grafikte de görüleceği üzere, yerli ziyaretçilerin büyük bir çoğunluğu 40-50 yaşın
altında olup, ortalama yaş 36’dır. Yabancı ziyaretçiler arasında ise, çoğunluğu 40-50 ve üstü
oluştururken, ortalama yaş 47 olarak tespit edilmiştir.
Mardin İl Emniyet Müdürlüğü’nün 2013 yılı verilerine göre Mardin’de konaklama yapan yerli
turistlerin %78’i, yabancı turistlerin ise % 68’i kadındır.
Grafik 7: Ziyaretçilerin Cinsiyet Durumu
100%
90%
80%
78%
68%
70%
60%
50%
40%
32%
30%
22%
20%
10%
0%
Yerli-Kadın
Yerli-Erkek
Yabancı-Kadın Yabancı-Erkek
27
3.1.2. Mardin’de Kalış Süreleri
Ziyaretçilerin Mardin’de kalış sürelerine bakıldığında ortalama kalış süresi 4,4 gün/ziyaretçidir.
Bu değer, ziyaretçi gruplarına göre epey farklılaşan kalış sürelerinin ağırlıklı ortalamasıdır. Kalış
süreleri yabancı dost-akraba ziyaretçileri için 15 gün, yerli GAP turları için 1,53 gündür. Yerli ve
yabancı dost akraba ziyaretleri dışındaki tüm gruplar Mardin’de ortalama 2 gün veya altında
kalmaktadır.
Grafik 8: Ziyaretçilerin kalış Süresi
Toplam kalınan günlere, ziyaretçi sayıları ile karşılaştırmalı olarak bakıldığında, ortalama kalış
süresi 2 gün veya daha az olan tüm ziyaretçi gruplarının payları düşerken, oratalama 9 gün
kalışlı dost/akraba ziyaretlerinin ve 15 gün kalışlı yabancı dost/akraba ziyaretlerinin payı epey
artmaktadır.
Grafik 9: Ziyaretçilerin Kaldığı Toplam Süre
28
3.1.3. Turizm Sezonu
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın verilerine göre 2013 yılında konaklama yapan ziyaretçilerin
aylara göre dağılımı aşağıda verilmiştir:
Tablo 15: 2013 yılında Mardin’de Konaklama Yapan Ziyaretçilerin Aylara Göre Dağılımı
Ay
Kayıtlı ziyaretçi Sayıları
Yerli
Yabancı
Geceleme Sayıları
Toplam
Yerli
Yabancı
Toplam
Ocak
6709
500
7209
8992
595
9587
Şubat
7300
507
7807
9835
766
10601
Mart
10023
985
11008
15739
1827
17566
Nisan
16612
962
17574
22789
1628
24417
Mayıs
22995
1612
24607
33598
2413
36011
Haziran
17680
1305
18985
23781
1825
25606
Temmuz
9371
1079
10450
16406
1635
18041
Ağustos
11429
3233
14662
15963
3196
19159
Eylül
17487
2226
19713
25951
3158
29109
Ekim
23332
2798
26130
30687
4081
34768
Kasım
18299
1382
19681
22449
1877
24326
Aralık
11622
962
12584
20147
1309
21456
172859
16589
189448
246337
24310
270647
Toplam
Mardin’de yerli ziyaretçilerin aylara göre otel gecelemelerinde ciddi bir dalgalanma vardır.
Mayıs ve Ekim aylarında doruk yapan ziyaretçi trafiği, çok sıcak geçen Temmuz ayında ve kış
aylarında doruk ayların ¼’ü düzeyine inmektedir.
29
Grafik 10: Yerli ziyaretçilerin ve gecelemelerinin aylara göre dağılımı (%)-2013
Ziyaretçi
Geceleme
16,0%
14,0%
13,6%
13,3%
12,0%
10,0%
3,9%
3,7%
10,6%
10,1%
10,5%
9,1%
8,2%
6,7%
5,4%
6,4%
5,8%
6,0%
4,0%
10,2%
9,7%
9,6%
9,3%
8,0%
13,5%
12,5%
6,7%
6,6%
6,5%
4,2%
4,0%
2,0%
0,0%
Toplam ziyaretçilerin ve gecelemelerin yaklaşık %10’unu oluşturan yabancı otel ziyaretçilerinin
mevsimlik davranışı farklıdır. 2013 yılı itibariye bakıldığında, Ağustos-Ekim aylarında diğer
aylara göre bir artış görülmektedir.
Grafik 11: Yabancı ziyaretçilerin ve gecelemelerinin aylara göre dağılımı (%)-2013
Ziyaretçi
Geceleme
25,0%
20,0%
19,5%
16,9%
16,8%
15,0%
13,1% 13,4%
13,0%
10,0%
9,9%
9,7%
7,5%
5,9%
5,0%
3,0%
2,4%
7,9%
7,5%
6,7%
5,8%
3,2%
3,1%
0,0%
30
6,7%
6,5%
8,3%
7,7%
5,8%
5,4%
3.1.4. Mardin ve Bölgesine Düzenlenen Turlar
GAP ve Mardin Turları sezonluk turlar olup, çoğunlukla Mart - Mayıs ve Eylül - Kasım ayları
arasında düzenlenmektedir. Yerli müşteriler için klasik GAP Turları genellikle Bayramlar ve kısa
tatillerde düzenlenmekte ve genellikle 4 ile 6 gün sürmektedir. Hızlı turlar 4 gün, yavaş turlar
ise 6-8 günlüktür. Gaziantep ve Diyarbakır GAP Turlarının iki başlangıç noktasını
oluşturmaktadır. Bu iki şehir, uçuşların sıklığı, uygunluğu ve fiyatı ile karadan ulaşım yönünden
tur operatörleri için en uygun olanlardır.
Turlar Halfeti, Şanlıurfa, Harran, Nemrut Dağı, Mardin, Midyat ve Hasankeyf'i içerecek şekilde
ya Gaziantep'ten başlayıp ve Diyarbakır'da bitmekte ya da Diyarbakır'dan başlayıp,
Gaziantep'te bitmektedir. Bazı uzun turlar programlarına Hatay'ı da dahil etmektedirler.
Bölgeye ve Mardin'e düzenlenen Kısa Turlar ise çoğunlukla 2-3 günlüktür. Üç günlük turlar Urfa
- Mardin'e ve bazı 2 günlük turlar ise Mardin'e yöneliktir. Mardin ve Göbekli Tepe son yıllarda
kısa turların rotası haline gelmiştir.
Tur Operatörleri küçük gruplar, aile grupları, şirket personel grupları, okullar, üniversiteler vb.
için talebe özel turlar sunmaktadırlar. Batıya yerleşmiş bazı Mardinlilerin varisleri de "kapalı
grup" turları istemektedirler. Kişiye özel turlar Tur Operatörleri tarafından "Kapalı Turlar"
olarak tanımlanmaktadır.
GAP ve Mardin turlarının pazar gelişimi
Yerli Tur operatörlerinin GAP Bölgesine ve Mardin’e düzenlenen turların pazar gelişimine
ilişikin değerlendirmelerine bakıldığında, tur operatörlerinin büyük bir çoğunluğu son üç yılda
önemli bir artışın olduğunu ifade etmektedirler.
Tur operatörlerinin % 100'ü ise önümüzdeki üç yılda beklenen büyümenin % 10 - % 30'luk bir
artışı içereceğini belirtmektedir. Tur operatörleri ayrıca, Butik Mardin Turlarının yeni bir ürün
olarak sektöre girişi nedeniyle Mardin'in geçmişteki büyümesinin genel olarak GAP turlarından
daha yüksek olduğunu ve gelecek için de beklentinin bu yönde olduğunu belirtmişlerdir.
31
Harita 4. Mardin ve GAP Bölgesindeki Tur Güzergahları
32
3.2. Talebi Oluşturan Temel Motivasyonlar
Mardin ve GAP bölgesine yapılan turistik ziyaretlerin en temel motivasyonu “kültür” olarak ortaya
çıkmaktadır. Bu “kültür” motivasyonunun alt bileşenleri arasında tarih, arkeoloji, folklorik
gösteriler, müzeler, dini merkezler ve yöresel mutfaklar ön plana çıkmaktadır.
Mardin özelinde bakıldığında ise;








Özgün mimari yapı (eski taş evler, dar sokaklar, kiliseler, camiler vb.),
Otantik atmosfer,
Dinsel çeşitlilik,
Sosyal-etnik çeşitlilik (Süryani, Kürt, Arap, Yezidi vb.),
Bölgede çekilen TV dizileri ve filmlerindeki Mardin manzaraları,
Alışveriş (özellikle gümüş)
Eş-dost, arkadaşlarca Mardin bölgesine daha önce yapılan ziyaretler, yapılan tavsiyeler,
Mardin’in erken Hristiyanlık geçmişi (yabancı turistler için)
gibi unsurlar, Mardin’e yapılan turistik ziyaretlerin en önemli motivasyonlarını oluşturmaktadır.
GAP bölgesi içerisinde Mardin mutfağı yeteri ölçüde bilindik ve popüler değildir.
3.3. Talebi Olumsuz Etkileyen Temel Unsurlar
Gerek yerli/yabancı tur operatörleri ile yapılan görüşmelerde, gerekse değer zinciri analizinde
ortaya çıkan ve Mardin’e olan turistik talebi olumsuz etkileyen en önemli unsur “güvenlik” olarak
ortaya çıkmaktadır.
Turistlerin ziyaret ettikleri yerde kendilerini güvende hissetmeleri, turizm açısından en temel
faktördür. Yerli tur operatörleri ile yapılan görüşmelerde, yerli turistler için Mardin tek başına
tehlikeli bir destinasyon olarak görülmemekle birlikte, bölgesel düzeyde Güneydoğu ilgili güvenlik
kaygıları bulunmaktadır. Özellikle Türkiye’nin batısında bu kaygı daha fazla hissedilmektedir.
Mardin içinde/dışında yaşanan her türlü bölgesel kriz/olumsuzluk, Mardin’e olan turistik
ziyaretleri (seyahat zamanlaması, konaklama, kalış süreleri dahil) olumsuz yönde etkilemektedir.
Suriye krizi sırasında yaşanan rezervasyon iptalleri buna iyi bir örnektir.
Tur rehberleri ile yapılan görüşmelerde, özellikle Mardin’deki turlar sırasında yerli turistlerin
güvenlik kaygılarının bir süre sonra ortadan kalktığı ve turistlerin kendilerini güvende hissettikleri
ifade edilmiştir.
Yabancı turistler açısından bakıldığında, durum çok da farklı değildir. Yabancı tur operatörler ile
yapılan görüşmelerde, her ne kadar Mardin ve bölgesi çok iyi bilinmemekle birlikte, güvenlik
kaygıları baskın bir şekilde ifade edilmiştir. Hatta bazı ülkelerde, Güneydoğu Anadolu Bölgesi riskli
bölge ilan edildiği için turların düzenlenemediği belirtilmiştir.
Yabancı tur operatörleri tarafından ifade edilen diğer bir önemli husus ise, Türkiye’nin daha çok
"kitle turizmi" ile anılması, Mardin için de çok önemli bir potansiyel olan “kültür turizmi” gibi daha
niş turizm alanlarının yeterince tanınmamasının, Mardin’e olan talebi olumsuz etkilediğidir.
Güvenlik dışında, Mardin’e olan turistik talebi etkilen diğer önemli bir husus ise “erişilebilirlik”
olarak ortaya çıkmaktadır. Mardin’e gelen yerli turistlerin büyük bir çoğunluğu Ankara, İstanbul,
İzmir gibi Mardin’e uzak büyük kentlerden gelmektedirler. Her ne kadar Mardin’e havayolu erişimi
33
mevcut olsa da, uçak seferlerinin az olması, sefer saatlerinin uygunsuzluğu, bilet fiyatlarının
yüksekliği gibi unsurlar, Mardin’e olan bağımsız turistik ziyaretleri etkilemektedir. Ayrıca Mardin’in
bu kentler ile mesafenin çok olması, kısa süreli hafta sonu ziyaretlerini cazip kılmamaktadır. Bu
sebeple, genelde bayramlar, resmi tatiller ve bağlanan hafta sonları tercih edilmektedir.
3.4. Turistlerin Temel Şikayetleri
Mardin’e gelen yerli turistlerin temel şikayetleri, yaş ve cinsiyet olarak değişiklik gösterse de, genel
olarak aşağıdaki gibidir:
Tablo 16: Mardin’e Gelen Turistlerin Temel Şikayetleri
Şikayet Konuları
Yeni binalar/yapılaşmalar
Hijyen
Otopark alanlarının eksikliği
Yollar
Çevre Temizliği Sorunu
Trafik-Yönlendirme İşaretlerinin Eksikliği
Trafik
Pahalılık
Diğer
Yüzde (%)
20
18
14
11
8
8
7
7
7
Turistler tarafından ayrıca belirtilen ve rahatsızlık veren hususlar ise aşağıda belirtilmiştir:







Yetersiz altyapı,
Turizm danışma bürosunun kapalı olması,
Dükkan sahiplerinin müşterilerle/turistlerle hitap/konuşma şekilleri,
Restoranların az ve yeterli kalitede olmaması,
Yiyecek alternatiflerinin çok kısıtlı olması,
Tur otobüsleri için park yerinin olmayışı,
Genel anlamda turizm sektöründeki yönetim eksikliği
3.5. Mardin’de Teşvik, Destek ve Yatırım Durumu
3.5.1. Teşvik, Destek ve Krediler
Ekonomik büyüme ve kalkınmanın yatırım ve üretime dayalı reel ekonomi üzerinden istikrarlı bir
şekilde sağlanması, rekabet gücünün artırılması, bölgeler arası sosyo-ekonomik gelişmişlik
farklılıkların giderilmesi gibi hedeflerin gerçekleştirilmesinde devlet destek ve teşviklerinin önemi
büyüktür.
Kullanılan enstrümanlar ve yöntem bakımından gelişmelere göre hızla adapte edilebilmesi,
özellikle gelişmekte olan bölgelerde, sınırlı kaynakların kalkınma politikalarında belirlenen alanlara
etkin bir şekilde yönlendirilmesine imkân vermesi ve ekonomi üzerine etkilerinin diğer kamu
politikalarına kıyasla çok daha hızlı yansıması, teşvik ve destekleri devletin piyasa mekanizmasına
en önemli müdahale araçlarından biri haline getirmiştir.
34
Ülkemizde 2012 yılında 3305 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile yürürlüğe giren yeni teşvik sistemine
göre illerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sınıflandırması yeniden yapılmış, geçmişte bu
sınıflandırmada 4 bölgeye ayrılan ülkemiz, yeni sınıflandırma ile 6 bölgeye ayrılmıştır. Mardin, yeni
sınıflandırmaya göre sosyo-ekonomik gelişmişlik açısından en dezavantajlı, buna paralel olarak
destek ve teşvikler açısından ise en avantajlı bölge olan 6. Bölge içerisinde konumlandırılmıştır.
Harita 5. Sosyo-ekonomik Gelişmişlik Endeksi 2011 - 6 Bölge
Devlet teşvik ve desteklerinin yanı sıra, Avrupa Birliği başta olmak üzere, Birleşmiş Milletler ve
bağlı kuruluşlarının, çeşitli yerli-yabancı vakıf ve derneklerin, bankaların, şirket ve fonların
sağladığı teşvik, destek ve krediler Mardin’de turizm sektöründe yer alan ya da sektörle ilişkili olan
aktörlerin erişimine sunulmuştur.
Sunulan bu imkânları türlerine göre aşağıdaki gibi gruplandırmak mümkündür:
Teşvikler:
1. Yeni Teşvik Sistemi ve 3305 Sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Bakanlar Kurulu
Kararı (BKK) Kapsamında Sağlanan Teşvikler,
2. 2634 Sayılı Turizmi Teşvik Kanunu,
3. 5525 Sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu,
4. 1319 Sayılı Emlak Vergisi Kanunundaki Turizme Yönelik Teşvikler
Destekler:
5. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Destekleri
35
6. T.C. Ekonomi Bakanlığının Sağlık Turizmine Verdiği Destekler
7. Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB)
Destekleri
8. Dicle Kalkınma Ajansı (DİKA) Destekleri
9. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu Destekleri
10. Gelecek Turizmde Sürdürülebilir Destek Fonu
11. UNESCO Kültürün Teşviki Uluslararası Fonu
12. Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı (IPA) kapsamında turizme verilen destekler
13. PRODES- T.C. İçişleri Bakanlığı Dernekler Dairesi Başkanlığı Destekleri
14. Türkiye İş Kurumunun Sağladığı Destekler
15. GAP İdaresinin Turizme Sağladığı Destekler
Krediler:
16. Türkiye İhracat Kredi Bankası (Türk EXIMBANK) Turizm Kredisi.
17. Türkiye Kalkınma Bankası – Avrupa Yatırım Bankası Kredileri
18. Ziraat Bankası Dış Kaynak Destekli KOBİ Kredileri
Faydalanıcıya, sunulan imkânlara, uygulayıcı kurumlara, başvuru koşullarına ve dönemlerine göre
farklılık arz eden bu uygulamalara ilişkin özelliklerin bir bakışta okuyucuya sunulabilmesi amacı ile
aşağıdaki teşvik, destek ve kredi tabloları hazırlanmıştır.
36
Tablo 17. Mardin'de Turizm Sektörüne Sunulan Teşvikler
NO
1
2
3
UYGULAMANIN
ADI
3305 sayılı BKK,
Yeni Teşvik
Sistemi
1) Genel teşvik
uygulamaları
2) Bölgesel teşvik
uygulamaları
2634 sayılı
Turizmi Teşvik
Kanunu
5525 Sayılı Kültür
Yatırımları ve
Girişimlerini
Teşvik Kanunu
YETKİLİ
KURUM
T.C.
Ekonomi
Bakanlığı,
Dicle
Kalkınma
Ajansı
(DİKA)
T.C. Kültür
ve Turizm
Bakanlığı
T.C. Kültür
ve Turizm
Bakanlığı
FAYDALANICILAR
TEŞVİKLER
BAŞVURU
DÖNEMİ
Gerçek kişiler, adi ortaklıklar,
sermaye şirketleri,
kooperatifler, birlikler, iş
ortaklıkları, kamu kurum ve
kuruluşları, kamu kuruluşu
niteliğindeki meslek kuruluşları,
dernekler, vakıflar ile yurt
dışındaki yabancı şirketlerin
Türkiye’deki şubeleri
500.000 TL ve üstü sabit yatırımı olan işletmelere:
- Gümrük vergisi muafiyeti,
- İndirimli kurumlar vergisi uygulaması,
- Gelir vergisi stopajı desteği,
- Sigorta primi işveren hissesi desteği,
- Sigorta primi işçi payı desteği,
- Faiz desteği,
- Yatırım yeri tahsisi
Yıl boyunca
Turizm yatırım belgesi veya
turizm işletme belgesine sahip
gerçek ya da tüzel kişiler
Turizm yatırım/işletme belgesi olan İşletmelere:
- Taşınmaz Malların Turizm Amaçlı Kullanımı Amacıyla
Yapılan Tahsisler
- Elektrik, Havagazı ve Su Ücretlerinde İndirim
- Haberleşme kolaylıkları
- Yabancı personel çalıştırılabilmesi imkânı
- Resmi tatil, hafta sonu ve öğle tatillerinde çalışma izni
Yıl boyunca
Kültür yatırımı ve ya da kültür
girişimi belgeli yerli veya
yabancı tüzel kişiler (şirket,
vakıf, kooperatif)
Kültür Yatırımı/Girişimi Belgesi olan İşletmelere:
- Taşınmaz mal tahsisi
- Gelir vergisi stopajı indirimi
- Sigorta primi işveren paylarında indirim
- Su bedeli indirimi ve enerji desteği
- Yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilme
- Hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunma
Yıl boyunca
37
DAHA FAZLA BİLGİ
i) www.tesvik.gov.tr
ii) TAT Mardin'de Turizm
Sektörüne Yönelik Teşvik,
Destek ve Krediler
Rehberi (TDE REHBERİ)
i)www.mevzuat.gov.tr
ii) TDE REHBERİ
i) www.mevzuat.gov.tr
ii) TDE REHBERİ
1319 sayılı Emlak
Vergisi
Kanunundaki
turizm teşvikler
4
T.C. Maliye
Bakanlığı
Turizm yatırım/ işletme belgeli
ya da kısmi turizm işletme
belgeli gerçek/tüzel kişiler
Kısmi turizm işletme belgesi dâhil olmak üzere, turizm
yatırım/işletme belgesi olan işletmelere:
- 5 yıl süre ile emlak vergisi muafiyeti
i) www.mevzuat.gov.tr
Yıl boyunca
ii) TDE REHBERİ
Tablo 18. Mardin'de Turizm Sektörüne Sunulan Destekler
NO
UYGULAMANIN
ADI
Yurtdışı Fuar ve
Tanıtım Desteği
YETKİLİ
KURUM
T.C. Kültür
ve Turizm
Bakanlığı
FAYDALANICILAR
Yurt dışından döviz girdisi
sağlayan turizm işletmeleri
1
Mahalli İdareler
ile Diğer Kamu
Kurum ve
T.C. Kültür
ve Turizm
Teknik Yardım Desteği
İl Özel İdareleri
Yatırımı İzleme ve Koordinasyon
DESTEKLER
Önceki mali yıl içerisinde 1.000.000 $ veya muadili
dövizin yurtdışından girişinin sağlamış olan işletmelere:
Fuar katılımı: Yer kirası, stant kurulumu için gerekli tüm
giderler, stant dekorasyonu giderleri toplamının % 50’si,
Fuar başına azami bireysel destek tutarı: 10.000 $
Birlik/dernek öncülüğünde: 20.000 $
Reklam/tanıtım ve pazarlama: Yer kirası, ikram,
organizasyon ve teknik giderlerin (ses, ışık, görüntü
sistemleri, hostes, sunucu, tercüman, davetiye, afiş vb.)
%50’si, Etkinlik başına azami bireysel destek: 40.000 $
Grup faaliyetlerinde: 150.000 $
1 yıl içerisinde fuar ve tanıtım etkinlikleri için
alınabilecek toplam azami destek tutarı bireysel
işletmeler için: 150.000, grup faaliyetlerinde: 750.000 $
Teknik Yardım Desteği
- Katı atık bertaraf ve atık su arıtma tesisleri
- Kanalizasyon- kolektör hattı şebekesi
38
BAŞVURU
DÖNEMİ
DAHA FAZLA
BİLGİ
i)
yigm.kulturturiz
m.gov.tr
Yıl boyunca
ii) TDE REHBERİ
Kurluşlarına
Sağlanan
Destekler
1) Teknik Yardım
Desteği
2) Kültür
Yatırımları
Desteği
2
3
Sağlık Turizmine
Verilen Destekler
KOSGEB
Destekleri
Bakanlığı
T.C.
Ekonomi
Bakanlığı
T.C. Küçük
ve Orta
Ölçekli
Sanayi
Geliştirme
ve
Desteklem
e İdaresi
Başkanlığı
Başkanlıkları,
Belediyeler,
Köylere Hizmet Götürme
Birlikleri
Altyapı Birlikleri
Kültür Yatırımları Desteği
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
ve alt birimleri dışındaki kamu
kurum ve kuruluşları
Sağlık kuruluşları, sağlık turizmi
şirketleri veya işbirliği
kuruluşları (İK)
Mikro, küçük ve orta ölçekli tüm
ekonomik birimler, girişimler
- İçme suyu hattı ve su depoları
- Trafo ve aydınlatma sistemleri
- Kış sporları mekanik tesisleri ve altyapı uygulamaları
- WC ve fosseptik
- Çevre, meydan, park, yol düzenlemesi gibi altyapı uyg.
Kültür Yatırımları Desteği
- Kültür Merkezleri,
- Kongre Merkezleri,
- Müzeler, kütüphaneler ve benzeri amaçlı yapılar
- Rapor ve Hasta Yol Destekleri
- Yurt Dışı Tanıtım ve Birim Desteği
- Organizasyon Desteği
- Arama Motoru ve Desteği
- Belgelendirme Desteği
- Ticaret Heyeti ve Alım Heyeti Dest.
- Danışmanlık Desteği
Yıl boyunca
ii) TDE REHBERİ
- KOBİ Proje Destek Programı
- Tematik Proje Destek Programı
- İşbirliği Güçbirliği Destek Programı
- AR-GE, İnov. ve End. Uyg.Des.Prog.
Yıl boyunca
- Genel Destek Programı
- Girişimcilik Destek Programı
- Gelişen İşletmeler Piyasası KOBİ Destek Programı
- Kredi Faiz Desteği
39
i)
www.saglik.gov.t
r
i)
http://kosgeb.go
v.tr
ii) TDE REHBERİ
DİKA Destek
Programları
1) Mali Destek
(MD):
4
1.1)Sektörel
gelişme programı
1.2)Turizm, Kent
ve Sanayi
Altyapısı Programı
2) Doğrudan
Faaliyet Desteği
(DFD)
3) Teknik Destek
(TD)
4) Güdümlü Proje
Desteği (GPD)
Dicle
Kalkınma
Ajansı
MD: 1.1) Konaklama, gıda ve
kimyasal ürün imalatı
sektörlerindeki KOBİ'ler,
kooperatifler ve üretici birlikleri
1.2) Mahalli idareler,
üniversiteler, koop.ler, OSB
Müdürlükleri ve köylere hizmet
götürme birlikleri (önceliklere
göre değişmektedir)
DFD: Kamu kurumları,
üniversiteler, kamu kur.
Niteliğindeki meslek kuruluşları,
STK'lar, OSB'ler, kar amacı
gütmeyen kooperatif ve
birlikler.
TD ve GPD: DFD faydalanıcıları
MD: 1.1) Asgari-azami destek tutarı ve oranı: 40.000 400.000 TL, % 25-75
1.2) 50.000 TL - 750.000 TL, % 25-75
DFD): 25.000 TL - 85.000 TL, % 25-100
TD): Azami destek tutarı ve oranı: 15.000 TL, %100
GPD): Azami destek tutarı: Ajans yıllık gider bütçesinin
en fazla %20'si, 2014 için tahsis edilen bütçe 2.000.000
TL
40
MD: 2014
başvuruları Mayıs
2014'te bitmiştir.
DFD: 2014 için son
başvuru 14.11.2014
TD: Başvurular 5 4.,
6., 8., 10. ve 12.
aylarda olmak
üzere 5 dönemde
yapılmaktadır.
i)
www.dika.org.tr
ii) TDE REHBERİ
5
6
TKDK
Destekleri
1) Kırsal
turizm
yatırımlarına
verilen
destekler
(KTYD)
2) Yerel
ürünler ve
mikro
işletmelerin
geliştirilmesin
e verilen
destekler
(YÜD)
Gelecek
Turizmde
Sürdürülebilir
Turizm Destek
Fonu
Tarım ve
Kırsal
Kalkınmayı
Destekleme
Kurumu
T.C. Kültür
ve Turizm
Bakanlığı,
UNDP,
Anadolu
Efes
1) KTYD: 50 kişiden az çalışanı istihdam
eden ve yıllık cirosu ve/veya bilançosu
8.000.000 TL’yi aşmayan mikro ölçekli
zanaatkârlar ve işletmeler
2) YÜD: Mardin için desteklemeye
uygun ürün ve el sanatları başvuru
rehberinde belirtilmiştir. Bu ürünleri
üreten mikro ölçekli zanaatkârlar ve
işletmeler başvurabilir.
Kar amacı gütmeyen STK'lar ile bu
STK’ların kurduğu odalar, birlikler,
kooperatifler, mesleki dernekler,
federasyonlar, dernekler, vakıflar ile
Üniversiteler ve Araştırma Enstitüleri/
Mrk.leri başvurabilir. Diğer kuruluşlar;
Yerel Otoriteler, Belediyeler, Yerel
Yönetimler, Muhtarlıklar,
Kaymakamlıklar, İl Özel İdareleri,
Valilikler, Yerel İdari Kurumlar, İl
Müdürlükleri ve Yerel otoritelerin
kurduğu vakıf veya derneklerden en az
1) KTYD: Konaklama tesisleri (Yatırım sonunda en fazla 25
oda kapasiteli olmalıdır.), restoran, doğa gezisi için kurulan
tesisler, tarihi geziler için kurulan tesisler, vb. yapım işleri,
makine ekipman ve hizmet alımları ile görünürlük
harcamalarına %50 oranında hibe desteği verilmektedir. Yeni
yatırımlar dışında yenileme, genişletme ve modernizasyon
projeleri de desteklenmektedir. Uygun harcama tutarı asgari
15.000 € - azami 500.000 € olmalıdır.
2) YÜD: Desteklenen ürün ve el sanatlarını üreten mikro
işletmelere yapım işleri, makine-ekipman ve hizmet alımları
ile görünürlük harcamalarında %50 hibe desteği
verilmektedir. Yeni yatırımlar dışında yenileme, genişletme
ve modernizasyon projeleri de desteklenmektedir. Uygun
harcama tutarı asgari 10.000 € - azami 400.000 € olmalıdır.
Başvuru
dönemi ve
çağrı sayısı
yıllara göre
değişmekte
ve kurum
internet
sitesinde ilan
edilmektedir.
Başvuru rehberinde belirtilen konularda yapılan makineekipman alımları, kiralanması, hizmet alımı, sarf malzeme
giderleri, harcırah, seyahat giderleri, eğitim vb. hizmetler,
mali giderler, görünürlük harcamaları, danışmanlık, eğitim,
organizasyon giderleri sunulan proje kapsamında
karşılanmaktadır. Desteklenecek proje bütçesi en az 15.000
TL - en çok 90.000 TL olabilir ve %100'üne kadar olan kısım
fon tarafından karşılanabilir. .
Ön
başvurular
her yıl Nisan
ayında
yapılmalıdır.
41
i)
www.tkdk.go
v. tr
ii) TDE
REHBERİ
i)
www.gelecek
turizmde.com
ii) TDE
REHBERİ
1'i, en çok 5'i ile ortaklık kurmalıdır.
7
UNESCO
Kültürün
Teşviki
Uluslararası
Fonu
UNESCO
Türkiye Milli
Komisyonu
18-30 yaş arası faydalanıcıların projeler
ine öncelik verilmektedir.
- Kültürün teşviki ve sanatsal yaratıcılık
konusunda özel sorumluluğu bulunan
kamu kurum, kuruluş ve organları
- Sivil toplum kuruluşları ve kar amacı
gütmeyen kuruluşlar
- Şahıslar, özellikle sanatçılar ve
yaratıcılar
Kültürün Teşviki Uluslararası Fonu:
1) Teknik yardım: Belirli bir süre için ücretli uzman
sağlanması yoluyla;
2) İlgili faaliyetin uygulanması için proje eş finansmanı veya
hibe şeklinde mali yardım sunmaktadır.
Proje başına en az 20.000 $, en fazla 100.000 $ destek
alınabilir. Bu limitlerde verilen destek proje toplam
bütçesinin en fazla %80'ini oluşturabilir.
2014-2020 yılları arasında aktif olan IPA 2. dönemi
kapsamında turizme;
8
IPA- Katılım
Öncesi Mali
Yardım Aracı
Kapsamında
Turizme
Verilen
Destekler
AB Türkiye
Delegasyonu
ve T.C. Bilim,
Sanayi ve
Teknoloji
Bakanlığı
başta olmak
üzere yetkili
bakanlıklar
- Kalkınma Ajansları dâhil olmak üzere
kamu kurum ve kuruluşları
- Üniversiteler
- Kamu benzeri kurumlar (quasigovernmental)
- TOBB, TİM gibi kar amacı gütmeyen
örgütler
- İhracatçı Birlikleri Genel
Sekreterlikleri
- OSB Yönetimleri
- Teknoloji Geliştirme Merkezleri
Özel Sektörün Geliştirilmesi Eyleminin, Hizmet Sektörü ve
Yaratıcı Endüstriler Faaliyeti altında destek verilmektedir.
Bu faaliyet için 2014 ve 2015 yıllarına yönelik tahsis edilen
destekleme bütçeleri sırasıyla 4.658.824 € ve 5.952.941
€’dur.
Projelere %85 AB, %15 kamu katkısı olmak üzere %100
destek verilmektedir.
Turizm sektörünün ihtiyaçlarını tespit etmeye yönelik
analizler ve analitik çalışmalar, stratejilerin, eylem
planlarının geliştirilmesini destekleyen çalışmalar, IPA 1
döneminde olgunlaşan operasyonlar için geçerli olmak
üzere turistik alanlarda fiziki altyapı ve tesis iyileştirmeleri,
tanıtım faaliyetleri desteklenmektedir.
42
Her yıl Mart
ayında Proje
Çağrısı
yapılmakta ve
Mayıs sonuna
kadar proje
başvuruları
kabul
edilmektedir.
IPA 2
Programı
hazırlık
çalışmaları
T.C. Bilim,
Sanayi ve
Teknoloji
Bakanlığı
tarafından
sürdürülmekte
dir. Başvuru
çağrısı
Bakanlık
internet
sitesinde
duyurulacaktır
.
http://www.u
nesco.org.tr
ii) TDE
REHBERİ
ii)
http://ipa.san
ayi.gov.tr
ii) TDE
REHBERİ
9
T.C. İçişleri
Bakanlığı
PRODES
Destek
Programı
T.C. İçişleri
Bakanlığı
Dernekler Kanunu
kapsamına giren ve
tüzel kişiliği bulunan
dernekler ile
derneklerin oluşturduğu
federasyon ve
konfederasyonlar
İşveren ve iş arayan
herkes başvurabilir.
10
Türkiye İş
Kurumu
(İŞKUR)
Destekleri
Türkiye İş
Kurumu
İş arayanlar için her
program da farklı
kriterler tanımlanmıştır.
İşverenler için bir kısıt
bulunmamaktadır.
11
GAP Bölge
Kalkınma
İdaresi
Başkanlığı
Destekleri
GAP Bölge
Kalkınma
İdaresi
Başkanlığı
Kamu kurum ve
kuruluşları, belediyeler,
üniversiteler
Her yıl Bakanlığın belirleyerek internet sitesinden ilan
ettiği konularda üretilen projelere:
Proje başına en az 5.000 TL - en fazla 150.000 TL destek
alınabilir. Bu limitlerde verilen destek toplam proje
bütçesinin %100'ünü oluşturabilir.
İş arayanlara, İşverenlere ve GAP Bölgesine özgü olmak
üzere göre farklı destekleme programları oluşturulmuştur.
Bu programlar:
1) İş Arayanlar için:
1.1) Mesleki Eğitim Kursları (MEK)
1.2) İşbaşı Eğitim Programı (İEP)
1.3) Girişimcilik Eğitim Programı (GP)
1.4) Toplum Yararına Program (TYP)
2) İşverenler için:
2.1) Kısa Çalışma Ödeneği
2.2) İşyerleri için Mesleki Eğitim Kursları
2.3) İşyerleri için İşbaşı Eğitim Programı
2.4) SGK Prim Teşviği
3) İŞKUR GAP 2 Projesi
GAP İdaresi iç ve dış kaynaklar aracılığıyla, sadece barajlar,
hidro-elektrik santralleri, sulama yapıları gibi fiziksel
yatırımlarla sınırlı kalmayıp, bunların yanında ve birbiriyle
eşgüdüm içinde tarımsal gelişme, sanayi, kentsel ve kırsal
altyapı, haberleşme, eğitim, sağlık, kültür, turizm ve diğer
sosyal hizmetler gibi sosyo-ekonomik sektörlerin
geliştirilmesine yönelik yatırım ve destekler sunmaktadır.
43
2013 yılında Mayıs
ve Eylül’de 2 kez
destek verilmiştir.
2014’deki ilk
destek için son
başvuru tarihi
30.04’tür
GAP2 Projesi
dışındaki
programlara yıl
boyunca başvuru
yapılabilir. GAP 2
Projesi için kurum
internet sitesinden
bilgi alınmalıdır.
Proje ve desteklere
ilişkin tanımlı bir
başvuru dönemi
yoktur. Duyurular
kurum internet
sitesinden
yapılmaktadır.
ii)
www.dernekler.gov.tr
ii) TDE REHBERİ
i) www.iskur.gov.tr
ii) TAT Mardin'de
Turizm Sektörüne
Yönelik Teşvik, Destek
ve Krediler Rehberi
i) www.gap.gov.tr
ii) i) TAT Mardin'de
Turizm Sektörüne
Yönelik Teşvik, Destek
ve Krediler Rehberi
Tablo 19. Mardin'de Turizm Sektörüne Sunulan Krediler
NO
UYGULAMANIN
ADI
1
Türkiye Kalkınma
Bankası A.Ş. Avrupa Yatırım
Bankası Kredileri
1) Otel Yenileme ve
Enerji Verimliliği
Kredisi (OYEVK)
2) KOBİ Geliştirme
Kredisi (KGK)
2
Ziraat Bankası Dış
Kaynak Destekli
Kobi Kredileri
1) Avrupa Yatırım
Bankası destekli
KOBİ Kredisi
(AYBKK)
2) Avrupa Yatırım
Fonu Kredisi (AYFK)
YETKİLİ
KURUM
Türkiye
Kalkınma
Bankası
A.Ş.
Ziraat
Bankası
A.Ş.
FAYDALANICILAR
Turizm sektöründe yer
alan çalışan işletmeler
KOBİ'ler
1) AYBKK: Yasaklı
sektörler dışındaki
sektörlerde faaliyet
gösteren KOBİ’ler
2) AYFK: Yıllık cirosu
2.000.000 Avro’yu
aşmayan, çalışan sayısı 9
ve daha az olan, azami 5
yıldır faaliyet gösteren
KREDİLER
BAŞVURU
DÖNEMİ
DAHA FAZLA BİLGİ
1) OYEVK: Türkiye’de yerleşik turizm sektöründeki işletmeler
tarafından yürütülen toplam yatırım tutarı maksimum 25
milyon Avro’yu aşmayan mevcut turizm tesislerinin
renovasyonu, optimizasyonu, enerji verimliliği vb. sürdürülebilir
turizme ilişkin proje yatırımlarının finansmanında kullandırılır.
Kredi üst limiti 12.500.000 Avro'dur. Krediler yatırım ya da
yurtiçi/yurtdışı harcamaların finansmanında kullanılabilir.
2) KGK: Yatırım tutarı 25 milyon Avro’yu aşmayan ve çalışan
sayısı 250 kişiden az olan Türkiye genelindeki KOBİ'lerin
gerçekleştireceği yatırımlar ve yenilenebilir enerji projelerine
ilişkin yatırımların finansmanında kullandırılır. Kredi üst limiti
en fazla 5.000.000 Avro’dur.
Her iki kredi programı için kredilendirme oranı ve vadesi, kredi
değerlendirme çalışması sonucunda belirlenir.
Yıl
boyunca
i) www.kalkinma.com.tr
ii)TDE REHBERİ
1) AYBKK: Azami 2 yıl ödemesiz 7 yıl vadeli yatırım, işletme
azami 1 yıl ödemesiz 4 yıl vadeli işletme finansmanı kredileri
kullandırılmaktadır. Azami yatırım tutarı 25.000.000 Avro'dur.
Kredi üst limiti 5 milyon Avro’dur. Kredi TL, USD ve Avro
cinsinden kullanılabilmektedir.
2) AFYK: Kredi vadeleri 1-5 yıldır. Taksitli ve esnek geri ödeme
seçenekleri bulunmaktadır. Kredi üst limiti 50.000 TL’dir. Şahıs
firmalarında Avrupa Yatırım Fonu kefaleti, tüzel firmalarda
Avrupa Yatırım Fonu kefaletine ek olarak ortak kefaleti
Yıl
boyunca
i)
www.ziraatbank.com.tr
ii)TDE REHBERİ
44
KOBİ’ler.
3
Türkiye İhracat
Kredi Bankası A.Ş.
(Türk Eximbank)
turizm kredisi
Türkiye
İhracat
Kredi
Bankası
A.Ş.
- TÜRSAB üyesi A grubu
işletme belgesi sahibi
seyahat acenteleri,
- Bakanlık tarafından tur
operatörü niteliğine haiz
olduğu tespit edilen A
grubu belgeli seyahat
acentaları,
- Türkiye’ye yurtdışından
yolcu taşıyan ve
Türkiye’de yerleşik özel
hava yolu şirketleri,
- Bakanlar Kurulu Kararı
ile ihracatçı sayılan,
Turizm Bakanlığından
belgeli, asli fonksiyonu
konaklama hizmeti
vermek olan ve yurt
dışından en az 1.000.000
ABD Doları ya da muadili
döviz sağlayan turizm
işletmeleri
alınmaktadır.
500.000 TL'ye kadar olan Türk Lirası cinsi krediler için:
Vade-Faiz oranı: 120 gün - %7,29, 180 veya 360 gün - %7,54
500.000 TL üzeri Türk Lirası cinsi krediler için:
Vade-Faiz oranı: 120 gün - %7,54, 180 veya 360 gün - %7,79
500.000 TL'ye kadar olan Döviz cinsi krediler için:
Vade-Faiz oranı (USD): 120 gün - LIBOR+1,50, 180 gün LIBOR+1,75, 360 gün LIBOR+2,00
Vade-Faiz oranı (Avro): 120 gün - EURBOR+1,25, 180 gün EURIBOR+1,50, 360 gün EURIBOR+1,75
500.000 TL üzeri Döviz cinsi krediler için:
Vade-Faiz oranı (USD): 120 gün - LIBOR+1,75, 180 gün LIBOR+2,00, 360 gün LIBOR+2,25
Vade-Faiz oranı (Avro): 120 gün - EURBOR+1,50, 180 gün EURIBOR+1,75, 360 gün EURIBOR+2,00
45
Yıl
boyunca
i) www.eximbank.gov.tr
ii) TDE REHBERİ
3.5.2. Teşvik, Destek ve Kredilerden Yararlanma Düzeyi, Gerçekleştirilen Projeler ve
Yatırımlar
Zengin kültür envanteri ile ülkemizin ve dünyanın yükselen turizm değerlerinden biri olan
Mardin’de, son yıllarda diğer alanlarla birlikte turizm alanında da sunulan teşvik ve desteklerin
çeşitlendiği ve arttığı gözlenmektedir. Bu gelişmelerin yanı sıra, yapılan araştırmalar Mardin’de
turizm sektöründe yer alan aktörlerin bu teşvik ve desteklerden yararlanma düzeylerinin de
yükseldiğini ortaya koymuştur.
Mardin’de turizm sektöründe faaliyet gösteren aktörlerin (kamu/sivil) sunulan bu imkânlardan
yararlanma durumu ve bu kapsamda gerçekleştirilen proje ve yatırımlar teşvikler, destekler ve
krediler başlıkları altında aşağıda özetlenmiştir.
Teşvikler
Teşvikler açısından bakıldığında; 2001-03.2014 tarihleri arasında Mardin’de turizm sektöründe
faaliyet gösteren 37 işletmenin, 3305 Sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Bakanlar
Kurulu Kararı kapsamında T.C. Ekonomi Bakanlığı tarafından sunulan genel ve bölgesel teşvik
uygulamalarından yararlandığı görülmüştür. Teşvik türlerine göre yararlanma dağılımına
bakıldığında, teşvik belgesi alan 37 işletmenin 5’inin genel teşvik, 32’sinin ise bölgesel teşvik
uygulamalarından yararlandığı anlaşılmaktadır. Genel teşvik kapsamında desteklenen
işletmelerin toplam sabit yatırım tutarı 13 milyon TL, sağladıkları istihdam ise 180 olarak rapor
edilmiştir. Bölgesel teşvik uygulamalarından yararlanan 32 işletme ise 338 milyon TL tutarında
sabit yatırım yaparak, 1.434 kişiye istihdam imkânı sağlamıştır2.
Alınan teşviklerin yıllara göre dağılımı, Mardin’de yer alan turizm işletmelerinin son yıllarda
teşvik başvurularını artırdığına işaret etmektedir. 2001 yılı ile 2014’ün ilk çeyreği arasında
alınan 37 teşvik belgesinin 23’ü 2012 ve 2013’de, 4’ü ise 2011’de alınmıştır. Bir diğer ifadeyle,
Mardin’de son 3 yılda (2011-2013) alınan teşvikler, bugüne dek alınan teşviklerin %73’ünü
oluşturmaktadır.
Mardin’de, diğer teşvik uygulamaları olan büyük ölçekli yatırımların teşviki (sabit yatırım tutarı
500 milyon ve üstü) ve stratejik yatırımların teşviki (turizmi kapsamamaktadır)
uygulamalarından yararlanan herhangi bir yatırımcı bulunmamaktadır. Turizm yatırımlarının,
sırasıyla ölçek ve kapsam nedeniyle bu teşviklerden yararlanma ihtimali oldukça düşüktür.
Ancak turizm dışında kalan sanayi, tarım ya da hizmet sektörünün diğer alanlarında bu tür
yatırımların yapılmamış olması, Mardin’in ekonomik gelişiminde turizme olan bağımlılığını
ortaya koymaktadır.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu kapsamında
sunulan teşviklerden 2014 yılı itibariyle Mardin’de bulunan 46 otelden 18’inin yararlandığı
2
T.C. Ekonomi Bakanlığı internet sitesi, (2014), 20.05.2014 tarihinde
http://www.ekonomi.gov.tr/index.cfm?sayfa=EE7EE7B1-D8D3-8566-45201CE77E5F0FDD adresinden erişilmiştir.
46
bilinmektedir. Turizm teşvik belgesi almış olan bu 18 otelin 10’u Mardin Merkez’de, 6’sı
Midyat’ta, 1’i Kızıltepe’de, 1’i ise Nusaybin’de yer almaktadır.3
Destekler
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve T.C. Ekonomi Bakanlığı tarafından turizme ve kültür
yatırımlarına verilen desteklerden Mardin’de yararlanıldığına ilişkin herhangi bir bilgiye
ulaşılamamıştır. Bu desteklere ilişkin detaylar, yukarıda yer alan “Destekler” tablosunda
sunulmuştur.
KOSGEB vermiş olduğu destekleri il bazında yayınlamadığından, Mardin’in ya da turizm
özelinde Mardin’deki turizm sektörü işletmelerinin KOSGEB desteklerinden yararlanma oranı
net olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte KOSGEB 2012 yılı faaliyet raporunda bölgelere ve
Türkiye genelini dikkate almak kaydıyla sektörlere göre destek tutarlarını yayınlamıştır. Rapor
verilerine göre Mardin’in içerisinde yer aldığı Güneydoğu Anadolu Bölgesi, 1.628 işletmeye
verilen toplam 20.827.508 TL destek tutarı itibariyle 2012 yılında Türkiye’nin 7 coğrafi bölgesi
içerisinde en az destek alan bölge olmuştur. 2012 yılı KOSGEB toplam destek tutarı
(293.533.811 TL) içerisinde Güneydoğu Anadolu Bölgesinin payı yaklaşık %7’dir. Sektörlere
göre verilen desteklere bakıldığında, turizmin payının da oldukça düşük düzeyde kaldığı
görülmüştür. 2012 yılında destek alan 25.804 işletmenin yalnızca 860’ı (%3,3) konaklama ve
yiyecek içecek hizmeti sektöründe yer alan işletmelerdir. Bu işletmelere verilen destek tutarı
11.564.685 TL, bu tutarın toplam destek tutarına oranı ise %3,9’dur.
Gerek turizmin en az destek alan sektörlerden biri olması, gerekse Güneydoğu Anadolu
Bölgesinin en düşük destek tutarını alan bölge olması, Mardin’de turizm işletmelerinin KOSGEB
desteklerinden yeterince yararlanamadığına işaret etmektedir.
2012 - 2014 yılları arasında Mardin Ticaret ve Sanayi Odası, Gençlik ve Spor İl Müdürlüğü,
Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği Mardin Şubesi ve Midyat Sanayici ve İş Adamları
Derneği gibi kuruluşların girişimleriyle kadınlara ve gençlere yönelik girişimcilik eğitimleri
verilmiştir. Bu eğitimlerin süresi 70 saattir ve her eğitime yaklaşık 30 kursiyer katılmıştır.
KOSGEB, eğitimleri başarı ile tamamlayanlara 30.000 TL’ye kadar hibe 100.000 TL’ye kadar
faizsiz kredi imkânı sunmuştur.4 Mardin’de bu eğitimlere katılarak sertifika alan en az 150
girişimcinin olduğu tahmin edilmektedir. Bununla birlikte eğitim sonrasında girişim fikirlerini işe
dönüştürerek, işyeri açan girişimcilere ilişkin bilinen tek örnek, Midyat’ta bulunan Kahve
Deposu adlı işletmedir. Bu işletme, 2012 yılında KOSGEB girişimcilik desteğinden yararlanarak
kurulduğu bildirilmiştir.5
Dicle Kalkınma Ajansı (DİKA), bölgede turizm dâhil olmak üzere, kritik öneme sahip faaliyetleri
destekleyerek kalkınmaya hizmet eden en önemli kurumların başında gelmektedir. DİKA, 20103
Mardin Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü internet sitesi, (2014), 05.06.2014 tarihinde
http://www.mardinkulturturizm.gov.tr/Eklenti/23983,turizm-isletme-belgeli-oteller.pdf?0 adresinden erişilmiştir.
4
21.05.2014 tarihinde http://mardin.genclikmerkezi.gov.tr/c/haberler/4459/girisimcilik-kursu-basladi-2-egitim-icinbasvurular-devam-ediyor adresinden erişilmiştir.
5
21.05.2014 tarihinde http://yurthaber.mynet.com/mardin-haberleri/kosgeb-destegi-midyatta-meyve-vermeyebasladi-221759 adresinden erişilmiştir.
47
2102 yılları arasında Mardin’de toplam 89 projeyi desteklemiştir. 2014 yılı itibariyle tümü
tamamlanmış olan bu projelerin 46’sı teknik destek, 36’sı mali destek ve 7’si ise faaliyet desteği
programlarından yararlanmıştır.
DİKA’nın Mardin’de desteklediği 89 proje içerisindeki turizm ve turizmle ilişkili proje sayısı
9’dur. DİKA’dan destek alan 9 projenin 6’sı mali destek (MD), 2’si teknik destek ve 1’i faaliyet
desteği (FD) programından yararlanmıştır. Bu projelerin tamamlanması için 2.371.500 TL
tutarında kaynağa ihtiyaç duyulmuş, DİKA, 976.928 TL destek sunarak, turizm ile ilgili projelerin
%41 oranında finansmanını sağlamıştır. Bu projelere ilişkin detaylı bilgiler aşağıdaki tabloda
görülmektedir.
Tablo 20. 2010-2012 Yıllarında DİKA'nın Mardin'de Desteklediği Turizm Projeleri
PROJE
SORUMLUSU
AMACI
TOPLAM
BÜTÇE (TL)
DİKA KATKISI
(TL)
(%)
SÜRE
Sİ
YILI
YERİ
PROGR
AM
Kasr-ı Nehroz’a Nehroz Tur. Midyat’ta bulunan Kasr-ı
Yatırım,
Tic. Ltd. Şti. Nehroz Otelin modernize
Turizmde Atılım
edilmesi amaçlanmıştır. Otele
9 adet ekipman alınmış, 2
fuara ise katılımı sağlanmıştır.
258.139
129.069
50
12 ay
2010 Midya
t
MD
Bilem
Otel Bilem Otel
Konaklama Ve
Hizmet
Ünitelerinin
Modernizasyonu
İle Kapasitesinin
Arttırılması
Bilem Otel’in konaklama ve
hizmet
ünitelerinin
modernizasyonu ile proje
sonunda kapasite %25 artmış,
15 yeni personel istihdam
edilmiştir.
260.471
149.019
57.2
15 ay
2010 Merke
z
MD
Turizm
sektör Mardin
personelinin
Artuklu
eğitimi
Üniversitesi
Performans yükseltme
-
-
100
1 ay
2010 Merke
z
TD
Potansiyel hedef
gruplara turizm
hizmetleri
eğitimlerinin
sunulması
Mardin’de turizm sektöründe
kaliteyi yükseltmek
-
-
100
1 ay
2011 Merke
z
TD
30.000
30.000
100
3 ay,
2012
İstanb
ul
DFD
Mardin
Lemaks Tur.
Merkezdeki
Org. Ltd. Şti
tarihi
yapının
konaklama
tesisine
dönüştürülmesi
Tarihi yapının; altyapısının 1.200.158 307.720
hazırlanması,
tefrişat ve
donatımı yapılarak 3 yıldızlı
konaklama
tesisine
dönüştürülmesi
ve
30
personelin istihdamı
25,6
12 ay
2011 Merke
z
MD
Kültürel Süryani Ninve Gıda,
Şarap Evi
Meşrubat
Tar.Tur.
Med.
San.
Tic. Ltd. Şti.
9 personelin eğitimi ve
istihdamı,
şarap
tadım
ünitesi,
donanımlı
bir
laboratuvar, arıtma sistemi ve
altyapı ünitesi kurulması,
125.179
62.589
50
12 ay
2011 Midya
t
MD
Midyat
Midyat Kaymakamlığı tarihi
Kaymakamlığ konuk evinin ilave kısmının
497.553
298.531
60
15 ay
2011 Midya
t
MD
Mardin
Gelişim
Kalkınma
Derneği
2012 EMİTT Fuar İl
Kültür Fuarda Mardin’in Tanıtımı
katılımı
Turizm Md.
Midyat
Kaymakamlığı
48
Konuk
Evi ı Köy.Hizmet orijinaline ve tarihi dokuya
Restorasyon
Götürme Bir. uygun
restore
edilerek
Projesi,
turizme açılması ve gelir
getirmesi hedeflenmiştir.
Turizm projelerinin yanı sıra, DİKA Mardin’de turizme dolaylı olarak katkı sunan ve kentsel
yaşam kalitesinin iyileştirilmesini hedefleyen 5 ayrı projeye de kaynak sağlamıştır. Tamamı mali
destek programından yararlanan bu projelerin toplam bütçesi 2.436.007 TL, bu projelere
DİKA’nın katkısı ise (%55) 1.328.983 TL olmuştur.
DİKA, 2013 yılında turizm sektörünü içeren Mali Destek Programları kapsamında; Rekabetçi
Sektörlerin Geliştirilmesi Mali Destek Programı için 15.337.000 TL, Turizm, Kent ve Sanayi
Altyapısı Mali Destek Programı için ise 7.000.000 TL kaynak ayırmıştır6. Aynı yıl içerisinde
Turizm, Kent ve Sanayi Altyapısı Mali Destek Programına 14’ü Mardin’den olmak üzere, TRC3
bölgesinden 46 proje başvurusunda bulunulmuştur. Mardin’den sunulan 14 projenin 8’i
(%57’si) başarılı bulunarak destekleme programına alınmıştır. Bu projeler aşağıdaki tabloda
görülmektedir.7
Tablo 21. Turizm, Kent ve Sanayi Altyapısı Mali Destek Programı Kabul Edilen Projeler (2013)
No
Başvuru sahibi
Proje Başvurusunun Adı
1
Savur
Köylere
Götürme Birliği
Hizmet
Turizmde atağa geçiyoruz
2
Nusaybin Belediyesi
Kültür inanç parkı çevresi sokak iyileştirmesi
3
Midyat Belediyesi
Işıklar Parkı’nın Midyat’a kazandırılmasıyla ilçede yaşam kalitesinin
iyileştirilmesine katkı
4
Kızıltepe Belediyesi
Atatürk Mahallesi park alanı rekreasyonu
5
Sürgücü Belediyesi, Savur
6
Mardin OSB
Tarihi Sürgücü Çeşmesi ve meydanını güzelleştirme ve topluma
kazandırma projesi
Mardin OSB kök binalarının yenilenmesi, modüler sistem projesi
7
S.S. Midyat Toplu İşyeri Yapı
Kooperatifi
Midya sanayi sitesinin altyapı eksikliklerinin giderilmesiyle yatırıma
cazip hale getirilmesi projesi
8
Savur Belediyesi
Sokaklarımızdaki kimlik
Başarılı projelerin 1’i doğrudan turizmle ilgili, 5’i ise turizme katkı sunabilecek kent altyapısının
iyileştirilmesine yönelik projelerdir.
6
DİKA internet sitesi,(2014), 22.05.2014 tarihinde http://www.dika.org.tr/mali-destek-programlari2 adresinden
erişilmiştir
7
DİKA internet sitesi, (2014), 22.05.2014 tarihinde http://www.dika.org.tr/mali-destek-programlari2 adresinden
erişilmiştir
49
2013 yılında DİKA tarafından sunulan ve turizm işletmelerini kapsayan ikinci mali destek
programı Rekabetçi Sektörlerin Geliştirilmesi Mali Destek Programıdır. Bu program kapsamında
proje başına verilen asgari destek tutarı 40.000 TL, azami destek tutarı ise 500.000 TL olarak
belirlenmiştir.
Programa, 55’i Mardin’den olmak üzere TRC3 illerinden 169 proje başvurusunda
bulunulmuştur. Bu projelerin 66’sı başarılı bulunarak destekleme kapsamına alınmıştır.
Mardin’den yapılan 55 proje başvurusu içerisinde başarılı bulunan proje sayısı 21’dir (%38)8.
Başarılı projeler arasında turizme yönelik herhangi bir proje bulunmamaktadır.
DİKA’nın turizmi kapsayan mali destek programlarına, 2013 yılında Mardin’den yapılan proje
başvurularının ortalama başarı oranı %47,5’tir. Bu oran, Mardin’de proje hazırlama
kapasitesinin geliştirilmesine ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. Ancak bu sorun ikincil bir
sorun olarak değerlendirilmektedir. Ajans desteklerinden yararlanma konusundaki temel
sorun, Ajansın tahsis ettiği kaynakların kullanım oranlarının düşüklüğü ile ilgilidir.
Ajansın bütçe gerçekleşmelerine bakıldığında, örneğin 2013 yılında Turizm, Kent ve Sanayi
Altyapısının geliştirilmesini hedefleyen Mali Destek Programı için ayrılan kaynak tutarının
7.000.000 TL, aynı yıl içerisinde bu kaynaktan yapılan harcama tutarının ise ancak 1.463.926 TL
(~%21) olduğu görülmüştür. Tahsis edilen kaynakların yeterince kullanılamamasına ilişkin bir
diğer örnek, Rekabetçi Sektörlerin Geliştirilmesi Mali Destek Programıdır. Bu program
kapsamında 2013 yılında 15.337.000 TL tutarında kaynak ayrılmış ancak bu kaynaktan yapılan
harcama tutarı 2.110.817 TL (~%14) düzeyinde kalmıştır.9 Önceki yıllara ait bütçe
gerçekleşmeleri de benzer sonuçlar ortaya koymuştur.
Bu verilerden hareketle, Dicle Kalkınma Ajansının sunduğu kaynak kullanım oranlarının düşük
düzeylerde kalmasına ve Ajansın benimsediği sosyal ve ekonomik kalkınma misyonunu arzu
edilen seviyede gerçekleştirilememesine aşağıda sıralanan unsurların yol açtığı
düşünülmektedir:
i)
ii)
iii)
iv)
v)
Sunulan projelerin önemli bir bölümünün Ajansın beklentilerini karşılayacak
nitelikte olmaması
Başvuru sahiplerinin yeterli proje hazırlama kapasitesine sahip olmaması,
dolayısıyla her fikir ya da girişimin başvuruya dönüşmemesi
Girişimcilik eksikliği
DİKA’nın sunduğu destek programlarının potansiyel faydalanıcılar tarafından
yeterince bilinmemesi
Proje başvuru sahibinin karşılaması gereken ve %50-75 oranları arasında değişen
eş finansman payının temin edilememesi
8
DİKA, Mardin’e Yatırım internet sitesi, (2014), 23.05.2014 tarihinde
http://www.mardineyatirim.com/upload/archive/files/RGS.pdf adresinden erişilmiştir.
9
DİKA internet sitesi, (2014),
http://www.dika.org.tr/photos/files/2013B%C3%BCt%C3%A7eGer%C3%A7ekle%C5%9Fmesi1.pdf
50
Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) Mardin İl Koordinatörlüğü, 23.01.2012
tarihinde duyurusu yapılan 9. Başvuru Çağrı İlanı ile başlayarak, Mardin’de kırsal
kalkınmayatırımlarını desteklemeye başlamıştır. Bu tarihten itibaren 2014 yılı Mayıs ayına
kadar TKDK, Mardin’de 4 ayrı yatırım destekleme çağrısında bulunmuştur. Duyurusu yapılan bu
çağrılar ve tarihleri aşağıdaki tabloda görülmektedir.
No
TKDK Destek Çağrıları
Çağrı tarihi
1
9. Başvuru Çağrı İlanı
23.01.2012
2
10. Başvuru Çağrı İlanı
09.04.2013
3
11. Başvuru Çağrı İlanı
26.08.2013
4
12. Başvuru Çağrı İlanı
15.01.2014
9., 10. ve 11. çağrı dönemlerinde, Mardin’de TKDK programlarına 109 proje sunulmuş ve bu
projelerin 48’i başarılı bulunarak desteklerden yararlanmıştır. 48 proje içerisinde turizm ile
ilişkili olan tek proje 10. Çağrı Döneminde destek alan Aqua Park projesidir. TKDK, Aquapark
projesine 490.510,20 TL destek sağlamıştır.
12. Başvuru dönemi yapılan proje başvurularının değerlendirme süreci halen devam
etmektedir. Bu dönemde Mardin’den TKDK Mardin İl Koordinatörlüğüne toplam yatırım tutarı
99 Milyon 844 Bin TL olan 80 proje başvurusu yapılmıştır. TKDK Mardin İl Koordinatörü, bu
projeler için talep edilen toplam hibe tutarının 55 Milyon 386 bin TL olduğunu belirtmiştir10.
Sunulan 80 projenin 10’u, Kırsal Turizm başlığı altında sunulan otel, restoran, yüzme havuzu,
halı saha, vb. yatırımlara yönelik projelerdir.
Önceki dönemlere oranla, son çağrı döneminde çok daha fazla sayıda turizm yatırımcısının
TKDK desteklerine ilgi göstermiş olması, turizm yatırımcılarının Mardin’e olan ilgisinin arttığına
işaret etmektedir. Bununla birlikte sunulan projeler içerisinde turizm projelerinin oranı (%2)
halen çok düşüktür.
Mardin’de turizm alanında yararlanılan bir diğer destek programı 2012 yılında Kültür ve Turizm
Bakanlığı ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ortaklığı ile hayata geçen v e
yerelde küçük ölçekli sürdürülebilir turizm projelerinin desteklenmesini amaçlayan
Sürdürülebilir Turizm Destek Fonu (STDF)’dur. 2013 yılı başvurularında, Türkiye’nin 63 ilinden
gelen 252 başvuru arasından finale kalan 10 proje incelenmiş ve değerlendirmeler sonucu ilk 3
proje desteklenmek üzere seçilmiştir. STDF tarafından başarılı bulunan ve destek alan
projelerden bu 3 projeden birisi, Kadın Emeğini Değerlendirme Vakfının sunduğu “Mardin’de
Kadın Liderliğinde Sürdürülebilir Turizm Girişimlerinin Yaratılması Projesi”dir. Mardin İpek Yolu
Kadın Çevre Kültür ve İşletme Kooperatifinin ortağı olduğu bu proje ile İpekyolu Pansiyon ve
Kafeterya’sı faaliyete geçirilmiştir. Bölgede turizm sektöründe konaklama ve yiyecek hizmeti
10
TKDK internet sitesi, (2014), 23.05.2014 tarihinde http://mardin.tkdk.gov.tr/Duyuru.aspx?Id=4463 adresinden
erişilmiştir.
51
verilmesi, diğer illerde de uygulanabilecek, örnek bir kolektif kadın girişimi oluşturulması
hedeflenen bu proje kapsamında 50 kadın ve genç kıza iş imkânlarına erişme kapasitelerinin ve
gelir elde etme olanaklarının artırılmasına yönelik eğitimler verilmiştir.11
Bir diğer destek fonu olan UNESCO Kültürün Teşviki Uluslararası Fonu tarafından Mardin’de
desteklenen herhangi bir projeye rastlanmamıştır.
AB tarafından Katılım Öncesi Mali Yardımı (IPA) kapsamında yürütülen Hibe Programları
aracılığı ile Mardin İlinde başlangıcından bugüne toplam 26 projeye hibe desteği sağlanmıştır.
Mardin ilinde başarılı olan bu projelere sağlanan hibe desteği toplam 3.194.910,21 Avro'dur.
Türkiye geneli kapsamında illere göre yapılan başarı değerlendirmesinde Mardin ili sağlanan
hibe desteği itibariyle 42. sırada yer almaktadır.
Hibe programlarından farklı olarak, merkezi kamu kurum ve kuruluşları (bakanlıklar,
müsteşarlıklar vb. kuruluşlar) tarafından geliştirilen pilot projeler/programlar da AB fonları ile
desteklenmekte ve Türkiye’nin farklı illerinde projeler uygulanabilmektedir. Bu kapsamda, 1’i
doğrudan turizm ile ilgili olmak üzere, Mardin’de desteklenen toplam 18 pilot proje/program
bulunmaktadır.12 Bu pilot program/projelere ilişkin detaylar TDE REHBER ekinde sunulmuştur.
Turizm ile ilgili olan ve Mardin’de turizmin geliştirilmesine büyük katkı sağlayacağı düşünülen
bu proje, “Turizm Altyapısı ile Tanıtım ve Pazarlama Faaliyetlerinin Geliştirilmesi” tedbiri
kapsamında 2013 yılında uygulamaya konulan Mardin-Kültürel Turizm Merkezi Projesi’dir.
Projenin toplam bütçesi 9.199.782 Avro, 7.819.815 Avro’su AB katkısı, 1.379.967 Avro’su ise
Ulusal katkıdır. Süresi 24 ay olan projenin 2015 yılının Haziran ayında tamamlanması
planlanmaktadır.
IPA tarafından turizme, 2014-2020 yılları arasında (IPA 2. Dönem) Rekabetçilik ve Yenilik Sektör
Operasyonel Programı (RYSOP) kapsamında destek verilmeye devam edilmesi planlanmıştır.
Rekabetçilik ve Yenilik Sektör Operasyonel Programını hazırlama ve uygulama sorumluluğu T.C.
Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına verilmiştir. IPA 2 kapsamında, başarılı projelere, %85 AB
katkısı ve %15 Ulusal katkı olmak üzere, %100 kamu finansmanı sağlanmaya devam edilecektir.
Rekabetçilik ve Yenilik Sektör Operasyonel Programının Özel Sektörün Geliştirilmesi eylemi
içerisinde yer alan ve turizmi içeren “Hizmet Sektörü ve Yaratıcı Endüstrilerin Desteklenmesi”
faaliyeti için tahsis edilen 2014 yılı toplam bütçesi 4.658.824 Avro’dur. Bu bütçenin 3.960.000
Avro’su AB katkısı, 698.824 Avro’su Ulusal katkı olarak planlanmıştır.13 Aynı faaliyet için
programın diğer uygulama yıllarına yönelik olarak yapılan bütçe tahsisleri aşağıdaki tabloda
sunulmaktadır.
11
Detaylı bilgi için bkz: http://www.gelecekturizmde.com/surdurulebilir-turizm-destek-fonu-final-degerlendirmesonuclari/
12
Merkezi Finans ve İhale Birimi internet sitesi, (2014), 27.05.2014 tarihinde http://www.cfcu.gov.tr adresinden
erişilmiştir
13
T.C. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, (2014), Competitiveness and Innovation Sectoral Operational Programme
Draft, s.52-57
52
Tablo 22. Hizmet Sektörü ve Yaratıcı Endüstrilerin Desteklenmesi Programı Bütçe Tahsisleri
Uygulama Toplam Bütçe %15 AB Katkısı (%85) Ulusal Katkı (%15)
Yılları
(Avro)
(Avro)
(Avro)
2015
5.952.941
5.060.000
892.941
2016
6.600.000
5.610.000
990.000
2017
6.858.824
5.830.000
1.028.824
2018
7.247.059
6.160.000
1.087.059
2019
8.152.941
6.930.000
1.222.941
2020
5.823.529
4.950.000
873.529
40.635.294
34.540.000
6.095.294
TOPLAM
T.C. İçişleri Bakanlığının PRODES olarak adlandırdığı ve 2013 yılından bu yana dernek
projelerine verdiği desteklerden, Mardin’de 1’i turizm projesi olmak üzere toplam 8 proje
yararlanmıştır. Mardin Turizmi Geliştirme ve Tanıtma Derneği tarafından sunulan bu projeye
2013 yılının Eylül ayı programında 35.000 TL destek verilmiştir.
Türkiye İş Kurumu (İŞKUR), Mardin’de konaklama ve yiyecek içecek sektöründe duyulan
personel açığını gidermek amacıyla, Mardin Turizm ve Otelciler Derneği’nin (MARTOD) girişimi
ve İŞKUR’un desteğiyle meslek edindirme kursları düzenlenmiştir. Mardin Artuklu Üniversitesi
Turizm ve Otelcilik Meslek Yüksekokulunun eğitmenlerinin görev aldığı bu kurslara 100 kişi
katılmıştır. Ön büro ve resepsiyon hizmetleri, garsonluk, oda servisi, vb. alanlarda iş garantisi
verilerek düzenlenen kurslar sonucunda 2014 yılında 80 kursiyer Mardin’de yer alan otel ve
restoranlarda istihdam edilmiştir. En az 1 yıl çalışma garantisi verilen kursiyerlerin 6 aylık
ücretleri İŞKUR tarafından, 6 aylık ücretleri ise çalıştıkları işletmeler tarafından
karşılanmaktadır.
GAP İdaresi, bünyesinde bulunan Çevre, Fiziksel Gelişme ve Yerel Yönetimler Koordinatörlüğü
aracılığıyla kültür varlıklarının korunması ve bölge kalkınmasının önemli unsurlarından biri olan
turizmin geliştirilmesine yerli ve yabancı kaynaklardan sağladığı fonlarla destek vermekte,
ayrıca bütçe imkânları el verdiği ölçüde kendi kaynaklarını kullanarak ödenek yardımında
bulunmaktadır.
GAP İdaresinin bugüne dek Mardin’de turizmi desteklemeye yönelik uyguladığı ve tamamladığı
projeler şunlardır:
1) Mardin Katılımcı Kentsel Rehabilitasyon Projesi
2) (Midyat - Mardin) Sit Alanı Çevre Düzenleme Projesi
3) GAP Bölgesi Turizm Master Planı
İdarenin aynı kapsamda devam eden projeleri ise:
53
4) Gap Bölgesi Turizm Odaklı Tanıtım ve Markalaşma Projesi
5) Midyat Misafir Karşılama Merkezi Mimari Projesi’dir.
Adı geçen projelere ilişkin detaylı bilgiler TDE REHBERİ’nin “Destekler” bölümünde
sunulmuştur.
Son olarak, T.C. Mardin Valiliğine bağlı İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü tarafından
yayınlanan 2013 ve 2014 yılları yatırım programları incelendiğinde, 2013 ve 2014 yılları Yatırım
Programlarında, Mardin’de yapılacak yatırımlar için ayrılan toplam ödenek tutarlarının sırasıyla
1.604.821.385 TL ve 1.604.212.308 TL olduğu görülmüştür. Bununla birlikte bu yıllarda son
derece önemli görülen turizm sektörüne yönelik gerçekleşen ve planlanan herhangi bir
yatırımın olmaması dikkat çekicidir. Açıkçası, Dicle Kalkınma Ajansına aktarılan kaynaklar
aracılığıyla turizmin geliştirilmesine verilen dolaylı destekler ve Devlet Yatırım Programında yer
alan projeler dışında, belirtilen yıllarda turizm sektörüne yönelik herhangi bir doğrudan yatırım
planlaması yapılmamıştır. Benzer şekilde, turizmin geliştirilmesinden sorumlu Mardin İl Kültür
ve Turizm Müdürlüğüne bu yıllar için aktarılan herhangi bir ödenek de bulunmamaktadır.14
Resmi Gazete’de yayımlanan 2013 ve 2014 yılları Devlet Yatırım Programlarında Mardin’i
kapsayan ya da Mardin’de uygulanan turizm sektörü yatırım projeleri aşağıdaki tablolarda
sunulmaktadır.15
Tablo 23. 2013 Yılı Devlet Yatırım Programında Yer Alan Turizm Yatırımları
PRG.
SIRA
NO
SEKTÖRÜ
47
TURİZM
TURİZM
29
YATIRIMCI
KURULUŞ
BAŞLAMA
VE BİTİŞ
TARİHİ
PROJE
TUTARI
(BİN TL)
2013 YILI
YATIRIMI
(BİN TL)
GAP
İlleri
2009-15
100,000
13,000
Midyat
2013-14
75
70
PROJE ADI
YERİ
Kültür ve Turizm
Bakanlığı (KTB)
Turizm Amaçlı
Altyapı
Uygulamaları
Çevre ve
Şehircilik
Bakanlığı - GAP
İdaresi Bşk - KTB
Midyat Misafir
Karşılama
Merkezi
Mimari Projesi
14
T.C. Mardin Valiliği, İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü internet sitesi, (2014), http://mardinipkm.gov.tr
adresinden 07.06.2014 tarihinde erişilmiştir.
15
Resmi Gazete internet sitesi (2014), http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140114M1-1.htm
adresinden 07.06.2014 tarihinde erişilmiştir.
54
Tablo 24. 2014 Yılında Devlet Yatırım Programında Yer Alan Turizm Yatırımları
PRG.
SIRA
NO
SEKTÖRÜ
47
TURIZM
29
TURIZM
YATIRIMCI
KURULUŞ
PROJE ADI
YERİ
BAŞLAM
A VE
BİTİŞ
TARİHİ
GAP İdaresi
Bşk.
Midyat Misafir
Karşılama
Merkezi Mimari
Projesi
Midyat
Kültür ve
Turizm
Bakanlığı Orman ve Su
İşleri
Bakanlığı
Turizm Amaçlı
Altyapı
Uygulamaları
(GAP)- (DAP)
GAP Bölgesi
Turistik
46
TURIZM
TCK Gn. Md.
Yollar Yap. Ve
On.(GAP)
GAP
İlleri
GAP
İlleri
PROJE
TUTARI
(BİN TL)
2014
YILI
YATIRIMI
(BİN TL)
20132014
14.580
3.340
20092016
205.000
26.000
19932017
37.801
1.712
Mardin’de Sürdürülebilir Turizmin Geliştirilmesi Projesinin de ana hedeflerinden biri olan,
turizmin Mardin ekonomisi içerisindeki payının ve katkısının katlanarak artması, ancak devlet
ve özel sektör yatırımları aracılığıyla mümkün olabilecektir. Dolayısıyla şu anda Valiliğin
yayınladığı 2014 yılı Mardin İli Yatırım Programı da dâhil olmak üzere, devlet eliyle tahsis edilen
kaynakların ve buna bağlı olarak uygulanacak projelerin bu hedef ile tutarlı hale getirilmesinin,
turizmin geliştirilmesinde ve buna paralel olarak Mardin’in sosyo-ekonomik kalkınmasında
büyük rol oynayacağı düşünülmektedir.
Krediler
Yapılan araştırmalar sürecinde, bu çalışmanın krediler tablosunda belirtilen avantajlı turizm ve
KOBİ kredi programlarından Mardin’de yararlanan herhangi bir işletmeye rastlanmamıştır.
3.6. Turizmin Ekonomik Etkileri
Proje kapsamında yürütülen değer zinciri analizi çalışmasıyla, yerli/yabancı, Mardin’e geliş şekli
(tur/bağımsız), ziyaret amacı, konaklama yapan/yapmayan gibi çeşitli değişkenlere göre
sınıflandırılan farklı ziyaretçi gruplarının Mardin’de kalış süreleri boyunca yaptıkları harcamalar
ve bu harcamaların Mardin ekonomisine etkileri analiz edilmeye çalışılmıştır:
55
Tablo 25. Farklı Ziyaretçi Gruplarına Göre Harcamalar
Grup
Gelen ziyaretçi Türü
1
Yerli GAP Bölgesi Turları
2
Yerli hafta sonu turları
3
Yerli bağımsız turist
4
Yabancı turistler
5
Yerli dost-akraba ziyaretçileri
6
Kalınan
toplam
süre
(gün)
Kalış
Ziyaretçi
süresi
(000)
(gün)
Ziyaretçi
Toplam
başına
harcama
harcama
( 000 TL)
(TL)
45
1,53
69
235
6
2,00
12
275
16.180
3.300
101
1,53
155
300
46.359
27
1,48
40
255
10.190
152
9,00
1.368
60
82.080
Yabancı dost-akraba ziyaretçileri
64
15,00
960
70
67.200
7
Yerli İş amaçlı ziyaretler
16
1,50
24
250
6.000
8
Yerli konferans
3
2,00
6
275
1.650
9
Diğer
11
1,52
17
200
3.344
225
1,00
225
50
11.250
4,4
2.875
86
247.553
10
Yerli günübirlik- transit
Toplam
650
Toplam harcama= (Ziyaretçi sayısı) x (Ziyaretçi başına kalınan gün) x (Ziyaretçi başına günlük harcama)
Yapılan hesaplamalara göre, 10 farklı ziyaretçi grubundan toplam 650.000 ziyaretçinin toplam
harcaması 247.553.000 TL olarak tahmin edilmektedir.
Ziyaretçi başına yapılan günlük harcamaların ile gelen tüm ziyaretçiler gözetildiğinde ağırlıklı
ortalaması 86 TL/gün/kişidir. Ayrıştırıldığında, günü birlikçiler /transit grubu (50 TL) ile yerli ve
yabancı dost-akraba ziyaretçilerinin en düşük (60-70 TL /gün), yerli bağımsız turistlerin ise en
yüksek (300 TL/gün) harcadıkları hesaplanmıştır. Yerli konferansçılar ve yerli hafta sonu
turcuları da yüksek harcama yapmaktadır (275 TL /gün/kişi).
Grafik 12: Ziyaretçi Başına Harcama
Turist harcamalarından elde edilen toplam kazancın ne kadarının Mardin’de kaldığı ve ne
kadarının Mardin dışına gittiği (sızıntı) incelenmiştir. Buradan yola çıkarak Mardin için en büyük
56
sızıntı noktaları sırasıyla; şehirlerarası ulaşım, tur organizasyonları (paket turlar), gümüşçüler,
hediyelik eşyacılar ve butik turlar olarak öne çıkmaktadır (Grafik 13). Örneğin, tur programları
ile yapılan ziyaretlerde bir turistin (yerli veya yabancı) yaptığı 100 TL’lik bir harcamanın 50
TL’sinin Mardin dışına hizmet bedeli olarak ödendiği görülmektedir.
Grafik 13: Mardin’de Turizm Sektörü Aktörlerinin Ekonomik Sızıntı oranları
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Mardin'de Kalan
Sızıntı
Buna karşın konaklama ve yeme-içme işletmelerinde sızıntı oranları düşük kalmaktadır.
Örneğin, konaklama tesislerinde yapılan 1 TL’lik bir harcamanın 70 kuruşu, lokanta ve kafelerde
yapılan 1 TL’lik harcamanın ise yaklaşık 90 kuruşu Mardin’de kalmaktadır.
4. MARDİN’DE TURİZME YÖNELİK HİZMETLER/ MEKANİZMALAR ve TURİZM
ÜRÜNLERİ
4.1. Mardin’de Sunulan Turizm Hizmetleri
4.1.1. Konaklama Sektörü
Mardin’de konaklama tesisleri, turizmin gelişmesine paralel olarak son yıllarda sayı ve yatak
kapasitesi olarak artış göstermiştir. Belediye ruhsatlı ve Turizm İşletme Belgeli konaklama
tesislerinin yatak kapasitelerinin değişimi incelendiğinde (Grafik 14), 2010-2013 yılları arasında
yatak kapasitelerinde iki katından fazla bir artışın söz konusu olduğu görülmektedir. Turizm
işletme belgeli konaklama tesislerinde yıllık ortalama %30’luk bir artış eğilimi görülmekte iken,
Belediye ruhsatlı konaklama tesislerinde bu artış değişkenlik göstermiş ve en çok 2011-2012
yılları arasında %117 gibi yüksek bir artış değerine ulaşmıştır.
57
Grafik 14: Mardin'deki Konaklama Tesislerinin Yatak Kapasitelerinin Yıllara Göre Değişimi
1,200,000
1,000,000
Yıllık Yatak Kapasitesi
+%28
800,000
+%32
600,000
+%30
+%14
+%117
400,000
+%18
200,000
0
+%11
+%32
-%4
2010
2011
2012
2013
Belediye Ruhsatlı
156,950
186,515
405,449
461,725
T.İşletme Belgeli
436,544
568,154
754,380
966,885
Mardin Turist Sayısı
133786
128386
170192
189448
* Mardin İl Kültür Müdürlüğü verilerinden derlenmiştir.
Yıllık yatak kapasitesinde görülen artış, talepteki artışı önemli ölçüde aşmıştır. Bunun sonucu
olarak, 2009 yılında hâli hazırda belediye ruhsatlı ve turizm işletme belgeli tesislerdeki
toplamda %30 gibi düşük bir seviyede olan doluluk oranı, 2012 yılında %23 seviyelerine
gerilemiştir (Grafik 15).
Grafik 15. Konaklama Tesislerinin Doluluk Oranlarının Yıllara Göre Değişimi
40%
38%
35%
30%
28%
25%
20%
21%
23%
22%
22%
Belediye Ruhsatlı
T.İşletme Belgeli
15%
10%
5%
0%
2010
2011
2012
* Mardin İl Kültür Müdürlüğü verilerinden derlenmiştir.
İlçeler düzeyinde turist sayılarındaki değişim, doluluk oranı ve geceleme oranı değişkenlerine
bakıldığında, özellikle Midyat, Mardin’in diğer ilçeleri arasında ön plana çıkmaktadır (Tablo-1).
58
2009-2012 yılları arasında, Midyat’a gelen yerli ve yabancı toplam turist sayılarında yaklaşık
%150 gibi önemli bir artış görülmüştür. Özellikle yabancı turist sayısındaki %226’lık artış dikkate
değer bir artıştır.
Midyat’ın, Mardin ili bütünündeki turist payına bakıldığında ise %12’lik bir artış görülmektedir.
Mardin Merkez’in 2009 yılındaki %70’lik toplam turist payı, 2012 yılında %58’e düşmüştür. Bu
göstergeler, turizmin Mardin’de sadece Merkez’de değil, başta Midyat olmak üzere diğer
ilçelerde de gelişme eğiliminde olduğunu işaret etmektedir. Bu anlamda Midyat’ın yanında
Nusaybin ve Savur ilçelerinde de az da olsa turizm hareketliliği görülmektedir. Bu ilçelerdeki
turizm varlıklarının sektöre kazandırılması ve konaklama imkanlarının gelişmesiyle, bu
hareketliliğin daha da artacağı söylenebilir.
Tablo 26. İlçe Düzeyinde Bazı Turizm Göstergelerinin Değişimi
2009-2012 arası (%) değişim*
Yabancı
Turist
Sayısındaki %
Değişim
-23
Yerli Turist
Sayısındaki %
Değişim
25
Toplam
Turist
Sayısındaki %
Değişim
19
45
33
34
9 (14-23)
-2
Midyat
226
148
152
-9 (33-24)
123
12.3 (16.3-28.6)
Nusaybin
-21
64
52
9 (10-19)
17
0.5 (8.4-8.9)
Mardin
Merkez
Kızıltepe
Doluluk
Oranındaki %
Değişim
Geceleme
Kapasitesindeki %
Değişim
-15 (38-23)
Savur
Toplam Turist
Sayısındaki
Payındaki %
Değişim
-12.4 (70.4-58)
105
-0.3 (4.8-4.5)
23 (0-23)
Toplam
-4
51
44
0.04 (0-00.4)
-7 (30-23)
87
* Mardin İl Kültür Müdürlüğü verilerinden derlenmiştir.
2013 yılı itibariyle mevcut duruma bakıldığında, Mardin ilindeki tüm otellerin türlerini ve
kapasitelerini ilçe bazında gösteren ayrıntılı tablo aşağıda verilmiştir:
Tablo 27: Mardin Otelleri, Türleri ve Kapasiteleri
Otel sınıfı >
Yer ve belge türü
Artuklu
5*
Adet
Bakanlık
Belediye
1
Midyat
Bakanlık
Belediye
440
-
-
1
220
440
1
127
254
-
-
-
127
254
-
Toplam
Yatak Adet Oda
220
-
Toplam
4*
Oda
1
2
3*
Yatak
450
974
-
-
450
974
-
-
-
-
-
-
2
Adet
Oda
2
2
279
-
-
-
-
142
279
-
-
70
-
35
-
1
35
70
Nusaybin Bakanlık
Kızıltepe
Savur
Belediye
-
Toplam
-
-
-
1
Belediye
-
-
-
Toplam
-
-
-
Bakanlık
-
-
-
Belediye
-
-
-
-
-
2
347
694
-
-
2
347
694
Bakanlık
Belediye
Toplam
-
-
-
Bakanlık
Toplam
İl Bütünü
-
-
-
63
-
1
-
63
36
72
12
1.075
2.206
-
1
20
50
9
93
226
10
113
276
-
7
247
491
10
129
298
22
1.188
2.482
2
43
86
1
28
56
5
233
466
1
79
169
2
44
112
6
84
179
9
207
460
1
79
169
4
87
198
7
112
235
14
440
926
1
22
41
1
22
41
1
68
136
1
26
55
1
68
136
2
48
96
-
-
-
3
81
160
5
175
351
3
81
160
6
197
392
1
45
108
2
108
246
-
-
-
-
-
-
-
1
10
20
1
10
20
138
-
-
-
-
-
-
-
-
-
2
55
128
3
118
266
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
1
6
20
1
6
-
-
-
-
-
-
1
6
20
1
6
20
177
349
1
22
41
270
527
3
109
236
20
1.438
2.959
-
-
-
1
-
-
513
Yatak
441
-
-
3
-
Oda
227
-
-
513
Toplam
6
138
-
3
Diğer
Butik
Adet Oda Yatak Adet Oda Yatak Adet Oda Yatak Adet
142
1
-
2*
Yatak
-
-
-
-
20
1.112
3
-
1
68
136
2
105
224
3
64
162
20
274
605
26
511
1.127
1.112
4
245
485
3
127
265
11
334
689
23
383
841
46
1.949
4.086
59
8
-
Mardin’in oteli olan 5 ilçesindeki 46 otelin toplam oda kapasitesi 1949, toplam yatak kapasitesi
ise 4086’ dır. Bu otellerin yatak kapasitelerinin otel sınıflarına dağılımına bakıldığında (Grafik
xx), Artuklu’daki yatak kapasitesinin 2500 yatak, Midyattaki kapasitenin ise 1000 yatak
civarında olduğu, ildeki toplam yatak kapasitesinin %83’ünün ve tüm üst nitelikli tesislerin (5*,
4* ve butik) bu iki ilçede toplanmış olduğu görülmektedir. Yalnızca, Artuklu il kapasitesinin
%61’ine sahiptir.
Grafik 16: Otel Sınıflarına göre İleçelerde yatak kapasiteleri
Nusaybin, Kızıltepe ve Savur’daki toplam %17’lik kapasite konukevi vb. “diğer” konaklama
tesislerinden, 2* lı otellerden ve sadece Nusaybinde 3* lı bir adet otelden oluşmaktadır.
Artuklu ve Midyat karşılaştırıldığında, her ikisinde de birer adet 5*lı otel vardır. Artuklu’da 2
adet 4*lı otel bulunmasına karşın, Miyatta 4*lı otel yoktur. Buna karşılık Midyat’ta 2*’lı otel
bulunmasına karşın Artuklu’da 2*lı otel yoktur.
Otel ve konaklama tesislerinin Mardin’in ilçelerine dağılımı detaylı olarak aşağıda yer alan
haritada sunulmaktadır.
60
Harita 6: Otel ve Konaklama Tesislerinin İlçelere Göre Dağılımı
Proje kapsamında yapılan hesaplamalara göre, Mardin ili genelinde 2013 yılı itibariyle oda
doluluk oranının %32,2; yatak doluluk oranının ise %25,1 düzeyinde gerçekleştiği belirlenmiştir.
Doluluk oranlarının aylara göre değişimi incelendiğinde, 2013 yılı Mayıs ve Ekim aylarında %50
civarında olan ildeki ortalama oda dolululuk oranı Ocak ayında %17 civarında geçekleşmiştir.
Ekim ayında doruğa çıkan (%39,5) oda doluluğu yaz aylarında %20lere, kış aylarında ise %10’lar
düzeyinde kalmıştır.
Grafik 17: 2013 yılı Mardin Otelleri Doluluk Oranları
61
2014 yılı Mayıs Artuklu’daki otellerde talep günlerinde (Cuma-Cumartesi) tam doluluğun
olduğu bir ay olarak gözlemlenmiştir. Grafikteki 2013 Mayıs ayına ait %50 oda doluluk oranı
kapasite sınırına yakındır.İlin diğer yerlerindeki daha düşük doluluklar ve ay içindeki haftalar ve
günlerdeki daha düşük doluluklarından dolayı sezon doruğundaki aylarda dolulukların çok daha
fazla artması mümkün görülmemektedir. Aşağıda Senaryo 2 de kapasitenin kısıtı olması (ya da
mevcut otel kapasitesinin artırılmaması) durumu ele alınmaktadır.
Grafik 18: Artuklu’da Bulunan Otellerin Yüksek Sezondaki Doluluk Oranları
Sezonun en yoğun ayı olan Mayıs ayı içinde Artuklu’da örnek olarak seçilen bir otelde %100
doluluğun yalnızca Cumartesi günlerinde gerçekleştiği, Pazar günleri ise %20’lere inebildiği
öğrenilmiştir. Buna göre, haftalık ortalama oda doluluğu %61’e ulaşınca, otel hafta sonu
müşteri kabul edememektedir.
Değer zinciri analizi kapsamında, Mardin ili sınırları içerisindeki konaklama tesisleri ile
görüşmeler yapılmış ve tesisleri dolaylı/doğrudan olumsuz etkileyen en temel hususlar
aşağıdaki gibi belirlenmiştir:




(Yabancı dil bilen) Kalifiye personelin istihdamı ve muhafazası,
Su, elektrik, belediye hizmetleri gibi temel kamu hizmetlerindeki aksaklıklar,
Yüksek işletme maliyetleri,
Turistlere hitap eden etkinliklerin/aktivitelerin az olması
Yukarıda ifade edilen ve konaklama tesislerini olumsuz etkileyen unsurlara rağmen, konaklama
yapan yerli ve yabancı turistlerin bir çoğu konaklama deneyimlerinden memnuniyetsizlik çok
düşüktür.
Konaklama tesisleri ile ilgili önemli bir husus ise, tesis sahiplerinin bir araya gelerek Mardin
Turizm ve Otelciler Derneğini (MARTOD) kurmuş olmaları ve birlikte hareket etmeye başlamış
olmalarıdır. Her ne kadar dernek henüz istenilen düzeyde faaliyet yürütmemekte ve sektördeki
62
diğer aktörler arası işbirlikleri yetersiz olsa da, Mardin’de turizm sektörünün yönetişimi
açısından olumlu bir adım olarak değerlendirilebilir.
4.1.2. Yeme-İçme ve Eğlence Sektörü
Konaklama tesislerinde olduğu gibi, turizmin gelişmesine paralel olarak Mardin’de bir çok yeni
restoran ve kafe açılmıştır. Bunlar içerisinde, kaliteli hizmet sunanların sayısı çok fazla değildir.
Turistik hizmet veren restoranlar-kafeler ile yapılan görüşmelerde, tesisleri dolaylı/doğrudan
olumsuz etkileyen en temel hususlar aşağıdaki gibi olmuştur:



Kalifiye personelin istihdamı ve muhafazası,
Elektrik-su kesintileri/maliyetleri
Düşük kar marjları
Turistler tarafından restoranlar ile ilgili dile getirilen en önemli husus ise hijyen sorunudur.
Özellikle sıcak havalarda, bu sorun ciddi sağlık problemlerini beraberinde getirebilmektedir. Bu
sebeple, mutfak temizliği, kullanılan malzemelerin hijyenik bir biçimde hazırlanması, sunum
kalitesi gibi konularda, tesislerin bilinçlendirilmesinin yanında denetim mekanizmalarının da
yeterli ölçüde işletilmesi büyük önem arz etmektedir.
Zengin Mardin mutfağı, turizm anlamında önemli bir cazibedir. Fakat, yerel lezzetleri kaliteli bir
şekilde sunan restoranların sayısı çok fazla değildir. Benzer şekilde, Mardin’de geceleri kaliteli
yeme-içme imkanı sunan ve bunu özgün yerel eğlenceyle birleştiren tesis alternatifleri de çok
fazla değildir. Yerel lezzetlerin kaliteli sunumunun yanında, farklı yeme-içme alışkanlığı olan
kişiler için de farklı yemek alternatiflerinin de bulunmasına (vejetaryen menüleri gibi) ihtiyaç
vardır.
Yeme-içme sektöründe kaliteli hizmet veren tesislerin ve çeşitliliğin artması, turizmin
gelişmesine katkı sağlamasının yanında, yerel ekonominin ve istihdam olanaklarının (özellikle
kadınlar için) gelişmesine de önemli katkı verebilir.
4.1.3. Turizm Ürünleri ve Yöresel Ürünler
Mardin’in turizm ürünleri ağırlıklı olarak kültür turizmi (tarih, arkeolojik, mimari değerler,
gelenekler ve diğer soyut kültür varlıkları) doğa ve inanç turizmidir. Kongre turizmine yönelik
altyapı ve faaliyetler yakın zamanın gelişmeleridir.
Mardin ili, ev sahipliği yaptığı medeniyetlerin mirası olarak çok sayıda tarihi ve tescilli yapıyı
(kaleler, cami ve kiliseler, medrese ve manastırlar, han ve kervansaraylar, tarihi evler)
barındırmaktadır. Mardin merkez, Midyat merkez, Savur ilçe merkezi ve Dara antik kenti gibi
bilinen önemli tarihi/arkeolojik bölgelere ek olarak Mercimekli, Anıtlı, Kıllıt köyleri gibi pek çok
saklı değeri bulunmaktadır. Mardin’e adreslenen turistik ziyaretlerin ve turların temel
motivasyonu bu bölge ve değerleri merkezine alan kültür turizmidir. Mardin merkez, ilçe ve
köylerindeki özgün mimari yapı, tarihi ve arkeolojik değerler, yaşam ve otantik atmosfer,
dinsel, sosyal ve etnik çeşitlilik ve, özellikle yabancı turistler açısından, erken Hıristiyanlık
geçmişine ev sahipliği yapmış dini yapılar turistlerin Mardin’e gelmesine temel teşkil
etmektedir.
63
Mardin’in somut kültür varlıkları yanında, soyut değerleri de aynı derecede önemlidir.
Mardin’in ve bulunduğu Mezopotamya bölgesinin tarihine yönelik hikayeler, geleneksel kent
ve ev yaşamı, örf ve adetler gibi soyut yöresel ürünler ile yöresel mutfak ve bağbozumu ile
bahar bayramı gibi yöresel etkinlikler de kültür turizmi ürünleri olarak değerlendirilebilir.
Tarihi ve arkeolojik yapılara ek olarak Mardin ilinde çok sayıda mağara, çay ve dereler, ovalar
ve vadiler bulunmaktadır. Nusaybin ve Midyat arasında bulunan Beyazsu, Karasu, Bakırkırı,
Zinnar Bağları, Sultanköy Bahçeleri, Kızıltepe’de Gurs vadisi köyleri ve şelaleler, Savur meyve
bahçeleri, Yeşilli vadisi, Anıtlı, Mercimekli, Kıllıt (Dereiçi) köyleri doğa turizminin gelişmesine
yönelik büyük avantajlar sunmaktadır.
Yabancı turistlerle birlikte, Mardin’den yurtdışına göç etmiş Süryani gruplar için, Mardin önemli
bir inanç turizmi destinasyonudur. Süryani gruplar diğer turistlere kıyasla yaz aylarında akraba
ziyareti ve inanç ziyareti amaçlı daha uzun süreli kalmak üzere Mardin’e gelmektedirler.
Kongre turizmi Mardin’de yeni gelişmekte olan bir turizm alanıdır. Yüksek yatak kapasiteli,
toplantı salonlarına da sahip otellerin varlığı, yeni yatırımlara yönelik fikirler, yakında açılacak
yeni havaalanı Kongre turizminin gelişmesi açısından önemli avantajlardır.
Turizm aktiviteleri açısından, Mardin, çeşitli hafta, festival ve bienallere ev sahipliği
yapmaktadır.
Mardin ilinde, zengin tarihi geçmişinin ve ev sahipliği yaptığı çok sayıda farklı etnik grubun
kültürünün yansımaları olarak, geniş bir yöresel ürün yelpazesi bulunmaktadır. Farklı
medeniyetlerin izlerini taşıyan bu ürünler, el sanatları, mutfak sanatları, müzik ve performans
sanatları olarak üç grupta toplanabilir.
En bilinen el sanatları kuyumculuk, gümüşçülük, demircilik & bakırcılık, tahta oymacılığı, kök
boya baskı ve oya üretimi olup, Mardin’de üretimi süren yöresel ürünler telkâri, iğne oyası,
bıttım sabunu, doğal lifler, tahta oyuncaklar, yöresel kilit ve anahtarlar ile bakır ürünlerdir. Taş
oymacılığı bir diğer önemli el sanatı olup, üretilen az sayıda taş dekorasyon amaçlı olarak
kullanılmaktadır. Yaşamakta olan bir diğer el sanatı ise cam altı boyamacılığıdır. Özellikle cam
altı tekniği ile üretilen şahmeran ve hamsa tabloları turistik çarşıların renkli ve rağbet gören
ürünleridir. Diğer önemli el sanatları ve ürünleri arasında çömlekçilik, dövmecilik (dak), dericilik
(dabbağ), dokumacılık (şal-ü-şapik), kilimcilik, halıcılık ,semercilik, keçecilik, kürkçülük, boyacılık
(sibbeğ), takunyacılık ve kundekari üretimi bulunmaktadır.
Mardin mutfağı, yöreye özel lezzetler ve geleneksel yemekleri ile turizme yönelik ikinci bir
yöresel ürün grubunu oluşturmaktadır ve kültür turizmi için gelen turistler tarafından oldukça
ilgi görmektedir. Beş adet yöresel yemek coğrafi işaret almıştır. Yöreye ait yiyecek ürünleri
arasında badem şekeri, leblebi, kuruyemiş, pekmez, cevizli sucuk, zeytin, keçi peyniri, sumak ve
diğer baharatlar gelmektedir. Süryani ailelerce üretilen ev şarabı ile kakuleli kahve ve farklı
baharatlardan yapılan kahve karışımları önemli içecek ürünlerini oluşturmaktadır.
64
Mardin yöresine özgü müzikler, yöresel danslar (reyhani) ile Mardin sıra/reyhani geceleri bir
diğer yöresel ürün grubunu oluşturmaktadır ve Mardinli sanatçılar ile müzik gruplarınca
yaşatılmaya çalışılmaktadır.
4.1.4. Festival Etkinlikleri
Mardin Uluslararası Müzik Günleri (Nisan-Mayıs)
Mardin Uluslararası Müzik Günleri, Mardin’de sanatın yaygınlığını ve ulaşılabilirliğini arttırmak
amacıyla yerel, ulusal ve uluslararası sanat-eğitim projeleri ile sanata ilgi duyan gençleri başka
ülkelerden gençlerle ortak çalışmalar yürütmeleri için buluşturan ve bu amaçla uluslararası
sanat projeleri düzenleyen Her Yerde Sanat Derneği tarafından yürütülmektedir. Her yıl NisanMayıs ayları arasında iki hafta boyunca devam eden etkinliklerde farklı ülkelerden gelen
müzisyenler, yerel müzisyenler ile birlikte hem müzik alanında birlikte üretim yapmaktadırlar
hem de Mardin’in çeşitli yerlerinde uluslararası müzisyenler performanslarını
sergilemektedirler.
Mardin Artuklu Üniversitesi Bahar Festivali (Mayıs)
Mardin Artuklu Üniversitesi Bahar Festivali, Mardin Artuklu Ünversitesi Sağlık, Kültür ve Spor
Daire Başkanlığı ile Öğrenci Konseyi tarafından Mayıs ayının ilk haftası düzelenmektedir. Bahar
Festivali Üniversiteye bağlı fakültelerde değişik etkinliklerle kutlanmaktadır. Bahar Festivali
halkı ve üniversite öğrencilerini sanat, müzik, edebiyat gibi bir çok alanda yapılan etkinliklerde
bir araya getirmektedir.
Mardin Uluslararası Resim Sempozyumu (Mart)
Mardin Uluslararası Resim Sempozyumu Mardin Valiliği’nin desteğiyle her yıl Mart ayının son
haftası-Nisan ayının ilk haftası düzenlenmektedir. Her yıl bir üstbaşlık konseptinin belirlendiği
Resim Sempozyumuna Türkiye ve yurtdışından önemli sanatçıların katılmaktadırlar. Ayrıca
Türkiye’nin önde gelen sanat yazarları da Mardin Uluslararası Resim Sempozyumuna destek
vererek farklı konularda belirledikleri başlıklar altında paneller düzenleyip konuşmalar
yapmaktadırlar.
Mardin Film Festivali (Mayıs-Haziran)
SineMardin kurumsal kimliğiyle 2007 yılından bu yana 30 Mayıs 6 Haziran tarihleri arasında
gerçekleştirilmekte olan Uluslararası Mardin Film Festivali, sürdürülebilir bir deneyim
kültürünün Mardin’in sinemayla alakalı altyapısıyla harmanlanarak tanıtılmasını
amaçlamaktadır. Aynı zamanda, sadece Mardin’le sınırlı kalmayıp ülkenin sinema toplumu için
bir buluşma havalığı olarak sinema kültürünün gelişmesine katkıda bulunmaktadır. Bir hafta
boyunca düzenlenen etkinliklerde film sanatçılarını, yönetmenler, yazarlar ve diğer sanat
alanlarından uzmanların katılımlarıyla uzun, kısa metrajlı filmler, belgeseller gösterime
sunulmaktadır.
Yeşilli Uluslararası Kiraz Festivali (Haziran)
65
Yeşilli Uluslararası Kiraz Festivali (Haziran) Mardin’in Yeşilli ilçesinde, Yeşilli Belediyesi
tarafından her yıl Haziran ayında düzenlenmektedir. Yeşilli ilçesi ve köylerinde yetişen kirazın
tanıtımı için düzenlenen Kiraz Festivali Mardin’in turistlik değerlerini ve kültürel zenginliklerini
geliştirici, tanıtıcı faaliyetlerin oluşmasına katkıda bulunmaktadır.
İM Uluslararası Sosyal Sirk Festivali (Eylül)
İM Uluslararası Sosyal Sirk Festivali her yıl Eylül ayında Her Yerde Sanat Derneği tarafından
gerçekleştirilmektedir. Dünyanın bir çok ülkesinden gönüllü olarak gelen sirk sanatçıları Mardin
ve köylerinde yaşayan çoğunluğunu çocukların ve gençlerin oluşturduğu gruplarla gösteri
eğitim çalışmaları yapmaktadırlar. İM Uluslararası Sosyal Sirk Festivali ile kırsal veya kentsel
mahrumiyet alanlarında yaşayan, imkanları kısıtlı gençlere kadar sanatın yaygınlaşması ve her
yıl çocukların, gençlerin sahibi oldukları bir festivalin yürütülmesi hedeflenmektedir.
Mardin Bienali (Ekim)
Mardin Bienali, Ekim ayında GAP İdaresi, Mardin Valiliği, Başbakanlık Tanıtma Fonu, Mardin
Belediyesi işbirliğiyle ve özel sektörün katkılarıyla gerçekleştirilmektedir. Mardin’in benzersiz
tarihsel mimarisi ve Mardin halkının gündelik hayatıyla kaynaşan mekânlarında gerçekleştirilen
Bienal’de Uluslararası sanat camiası ile yerel ve uluslararası sanatçıların fikir alışverişinde
bulunmaları sağlanmakta ve çok amaçlı bir kültürel buluşma gerçekleştirilmektedir. Mardin
Bienali, güncel sanatı Türkiye’nin batısından doğusuna taşımak, sanat yoluyla Mardin
coğrafyasını sanatçılar, akademisyenler, öğrenciler ve farklı kültür topluluklarıyla
hareketlendirmek, yeni paylaşım ortamları yaratmak, sanatta alışılagelmiş ‘merkez’ fikrinin
tanımına yeni boyutlar getirmek ve Mardin’i saygın sergiler dizisiyle merkezi bir konuma
oturtmayı amaçlamaktadır.
Mardin Ulusal Çocuk ve Gençlik Tiyatro Festivali (Kasım)
Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü’nün desteği ile Mardin Valiliği
tarafından düzenlenen Mardin Ulusal Çocuk ve Gençlik Tiyatro Festivali her yıl Kasım ayında
düzenlenmektedir. Festival’de farklı ülkelerden gelen topluluklarının sunduğu tiyatro
gösterilerinin yanı sıra çeşitli konu başlıklarında atölye çalışmaları, söyleşiler, paneller
düzenlenmektedir. Diğer ülkelerden gelen sanatçıların katkısıyla Festival kapsamında yapılan
etkinlikler, Mardin’in hem ulusal hem de uluslararası tanıtımına önemli katkılar sağlamaktadır.
Ömerli Üzüm Festivali
Ömerli Üzüm Festivali, bağlıcılığın oldukça geliştiği ve önemli ekonomik kaynaklarından biri
olduğu Mardin’in Ömerli ilçesinde, Ömerli Belediyesi tarafından düzenlenmektedir. Ömerli
ilçesi ve köylerinde yetişen üzümün tanıtımı için düzenlenen Üzüm Festivali, Mardin’in turistlik
değerlerini ve kültürel zenginliklerini geliştirici, tanıtıcı faaliyetlerin oluşmasına katkıda
bulunmaktadır.
Mardin Müzesi ARKEOPARK Eğitim Çalışmaları
66
Mardin Müze Müdürlüğü’nde çağdaş müzecilik anlayışı doğrultusunda aktif öğrenmenin
gerçekleştirilebileceği bir öğrenme ortamı oluşturmak için Mardin Valiliğinin desteği ile
arkeopark ve müze eğitim alanı kurulmuştur. ARKEOPARK’ta oluşturulan eğitim atölyelerinde;
arkeolojik bir kazının bilimsel tüm süreçlerini öğrenerek kazı yapma, eser restorasyonu yapma,
çivi yazısı yazılması, kil kalıbı baskı ve heykel çalışmaları, sikke(para) basma, kök boya kumaş
baskı, taş atölyesinde taş yontma, çarkla seramik yapma, duvar resmi yapma, el değirmeninde
un yapma, neolitik ev yaşantısını inceleme, oyuncak yapma, eski çocuk oyunlarını öğrenme ve
oynama, müzik atölyesinde arbani çalma, ebru atölyesinde ebru yapmayı öğrenme, müze anı
bölümünde antik dönem kıyafeti modelleriyle fotoğraf çekmek, müzede eser avı, ve müze
arkeologları eşliğinde müze gezisi gibi çeşitli faaliyetler yapılmaktadır ve eğitim faaliyetleri
sonucunda çocuklara küçük arkeolog belgesi verilmektedir. Başta 7-14 yaş arası çocuklar olmak
üzere, ilgili tüm ziyaretçilere arkeolojik çalışmalar ve tüm aşamalarıyla ilgili bilgi verilecek
şekilde düzenlenmektedir. İletişim çağını yaşayan dünyada; ulaşım olanaklarının da artmasıyla
birlikte dünyanın diğer yerlerindeki kültürleri tanıma imkanını artırmıştır. Bu imkan, “kültürel
turizm” kavramını da beraberinde getirmiştir. Müze bünyesinde kurulun Arkeopark kültürel
turizm geliştirilmesine ve farklı ülkelerden, kültürlerden gelen ziyaretçilerin bölgeyi daha iyi
anlamalarına da hizmet etmektedir.
4.2. Tamamlayıcı/Destekleyici Turizm Hizmetleri
Mardin Sürdürülebilir Turizm Eylem Planlarının geliştirilmesine yönelik yapılan görüşmeler
çerçevesinde turizmin gelişmesini doğrudan ve dolaylı olarak etkileyen bir takım hizmet dalları
da tartışmaya alınmıştır. Turizmin gelişiminde doğrudan ve dolaylı olarak katkı sağlayan bu
hizmet dalları, özellikle kentsel hizmetler kapsamı altında değerlendirilmiştir. Bu hizmetler;
“Kültürel Varlıkların Korunması ve Geliştirilmesi”, “Elektrik”, “Su ve Kanalizasyon”, “Yol ve
Kaldırım”, “Çevre ve Temizlik”, “Denetim” ve “Kültürel Varlıkların Korunması ve
Geliştirilmesi”dir. Bu hizmetler, turizmin destekleyici ve tamamlayıcısı niteliğindeki turizm
hizmetleridir.
Bu kapsamda değerlendirilen tamamlayıcı/destekleyici turizm hizmetleri, “Değer Zinciri
Analizi”, “Talep Analizi”, “Kıyaslama Analizi”, “Kapasite Kullanım Araştırması” , “Mardin Turizm
İnsan Kaynakları Eğitimi ve Stratejisi” ve bunların sonuçlarının ilgili paydaşların katılımıyla
değerlendirildiği ve ortak çözüm önerilerinin geliştirildiği “Odak Grup Toplantıları” sonuçları
çerçevesinde derlenmiştir. Bu hizmet dallarına ilişkin yapılan görüşmeler çerçevesinde turizmi
doğrudan ve dolaylı olarak etkileyen temel sorun alanları aşağıda detalı olarak belirtilmiştir:
4.2.1. Kültürel Varlıkların Korunması ve Geliştirilmesi
Kültürel varlıkların korunması ve kültür turizmi açısından korunarak geliştirilmesi açısından
araştırmalar incelendiğinde sorun alanları şöyledir:


İl bütününde Çevre Düzeni Planı yapılmış olmakla birlikte doğal ve kültürel varlıkların
korunmasına kültür ve doğa turizmi açısından geliştirilmesine yönelik olarak alt ölçekli
koruma plan, program ve projelerini yönlendirecek tematik bir ana plan yoktur.
Kentsel sitler için (Mardin, Midyat, Savur) koruma amaçlı imar planları (Mardin kentsel
sit alanı için koruma amaçlı imar planı yeniden hazırlanmaktadır) var olmakla birlikte
söz konusu koruma planlarının kararları merkezi ve yerel yönetimlerin stratejik
planlarına, performans programlarına ve bütçelerine sistematik olarak girmediği ve
kamusal kaynak ve yaptırım kararları ile desteklenmediği için korunması gerekli
67









kültürel varlıkların restorasyonu ve uygun kullanımlarla yaşatılması uzun bir süreye
yayılmakta, piyasa koşullarına ve kişisel gayretlere bırakılmaktadır.
Mardin kentsel sit alanında Valilik tarafından Tarihi Dönüşüm Projesi’nin kapsamına
Midyat ve Savur gibi kültürel varlıkların yoğun olduğu yerleşmeleri de alınarak
kapsamının genişletilmesi ihtiyacı vardır.
Kentsel sit alanları içinde gerek parsel ölçeğinde gerekse ada ölçeğinde yatay ve dikey
boyutta yapılan plansız, projesiz ve denetimsiz yapılaşma müdahaleleri, kullanılan
malzemeler ve eklentilerle tarihi yapı/doku ilişkisi bozulmuştur. Bu tür müdahale ve
eklentilerin devam ettiği gözlenmektedir.
Nüfus sayımları incelendiğinde kentsel sit alanları içinde yaşayan nüfusun son yıllarda
giderek azaldığı anlaşılmaktadır. Tarihi konutlarını terk eden bu nüfusun; kentlerin yeni
gelişen, modern altyapıya sahip, kentsel servisleri olan, konforu yüksek yeni konutlara
taşındıkları gözlenmektedir. Tarihi doku içindeki konutların terkedilmesi sonucu tarihi
yapı ve dokular bakımsız kalmakta ve yapılar kendi kaderlerine terkedilmektedirler.
Mardin kenti özelinde Birinci Cadde canlılığını korumakla birlikte yoğun bir trafik akışı
ve kaldırımlarda yayaların yürümesini imkansızlaştıracak dereceden kurallara aykırı
olarak otopark kullanımı sürmektedir. Bu hem gürültü, hem egzoz gazları nedeniyle
sağlık sorunu ve hem de görüntü kirliliği oluşturmaktadır.
Birinci caddeye paralel tarihi çarşı koridoru üzerinde bazı işyerlerinin kapandığı, bazı
yapıların terkedilmiş olduğu, üst katların genellikle depo yada boş olduğu, bazı
işyerlerinin dar sokakları yayaların geçişini engelleyecek biçimde işgal ettiği, ticaretle
uğraşanların işyerlerinin kepenklerini genellikle erken saatlerde kapatması nedeniyle
sokakların ıssızlaştığı, merkezin canlılığını kaybettiği, bazı işyerlerinin faaliyetlerinin
ihtiyaçlarına göre aykırı müdahalelerle tarihi yapıları değiştirdikleri gözlenmektedir.
Hareket halindeki araçlar ve kaldırım üzerinde park etmiş araçlar, tarihi çevrede
fotoğraf çeken turistler açısından sorun oluşturmaktadırlar.
Kentsel sit alanları içinde geleneksel mimari doku yıkılarak yapılmış yeni yapıların çoğu
yatay ve dikeyde tarihi dokuyu zedelemiştir. Mardin kenti özelinde “Tarihi Dönüşüm
Projesi’nin uygulamalarıyla bu çevreye aykırı yapıların bir kısmı yıkılmıştır. Bu tür tarihi
dokuya aykırı yapı ve müdahalelerin koruma amaçlı imar planlarıyla karar altına
alınması ve tarihi niteliği olan yerleşmelerde sistematik olarak uygulamaya sokulması
ihtiyacı vardır.
Sit alanlarındaki (kentsel, arkeolojik) kültürel varlıkların sürdürülebilir olarak
korunmasını sağlayacak alan yönetimleri oluşturulmamış ve yönetim planları
hazırlanmamıştır. Yerel yönetim bünyesinde kurulmuş olan KUDEB teknik kapasitesinin
ise geliştirilmesi ihtiyacı vardır.
Tarihi Kentler Birliği’ne üye belediyeler (Mardin, Midyat, Savur, Nusaybin, Ömerli,
Derik, Mazıdağı), TKB kültürel miras ve kültür varlıklarının korunmasına yönelik
faaliyetlere etkin bir biçimde katılmamakta ve personellerini kültürel mirasın
korunmasına yönelik eğitim programlarından çok az yararlandırmaktadırlar.
4.2.2. Elektrik Hizmetleri
Yapılan görüşmeler ve değerlendirmeler çerçevesinde turizmin gelişimini etkileyen elektik
hizmetlerine yönelik sorun alanları şöyledir:
68



Mardin İli’nde genel elektrik maaliyetleri çok yüksektir. Elektrik faturaları turizm
sektöründeki gider kalemi içerisinde büyük bir alanı teşkil etmektedir. Genel maaliyetgider analizi yapılırsa, elektrik giderleri genel giderlerin %10’nuna karşılık gelmektedir.
Bu durum da turizm sektörü içerisindeli konaklama, yiyecek, içecek ve eğlence
sektörünü olumsuz yönde etkilemektedir.
Mardin İli genelinde özellike geniş tarım alanlarında kaçak elektrik kullanımı
yaygınlaşmaktadır. Bunun en önemli nedenleri arasında; tarım alanlarının sulanması
için kuyulardan su çekme ve bu alanların sulanmasında kullanılan elektrikli aletler,
elektrik maaliyetini çok yükseltmektedir. Bu nedenle de geniş tarım arazilerinde kaçak
elektrik kullanımına göz yumulmaktadır. Bunun en büyük faturasını da turizm
işletmeleri ödemektedir.
Mardin İli genelinde eski ve yetersiz elektrik altyapısı nedeniyle elektrik, çok sık
aralıklarla kesilmektedir. Ayda ortalama 5-10 sefer olmak üzere elektrik kesintileri
yaşanmaktadır. Bu durum hem hizmet kalitesini, hem de müşteri memnuniyeti
açısından olumsuz bir tablo çizmektedir. Elektriğin sık aralıklarla kesilmesi nedeni ile
de özellikle turizm işletmelerinde kullanılan elektrikli aletlerde arızalar meydana
gelmekte ve arızalardan kaynaklanan kayıplar önemli gider fazlalıkları yaratmaktadır.
4.2.3. Su ve Kanalizasyon Hizmetleri
Görüşmeler ve değerlendirmeler çerçevesinde turizmin gelişimini etkileyen “su ve
kanalizasyon” hizmetlerine ilişkin sorun alanları şöyledir:




Mardin İli’nde elektrik kesintilerinin sık yaşandığı gibi su kesintileri de genel olarak çok
fazla yaşanmaktadır. Mardin Büyükşehir Belediyesi su hizmetleri bağlamında her ne
kadar kartlı sisteme geçiş yapsa da, su kesintilerinin önüne geçememekte ve bu durum
Mardin genelinde çalışan esnafı sıkıntıya sokmaktadır.
Genel olarak Mardin İli’nde su kalitesinin düşük olduğu, bunun hizmet ve yaşam
niteliğini olumsuz yönde etkilediği ve hijyen problemlerine yol açtığı gözlenmektedir.
Mardin Organize Sanayi Bölgesi’nde yapılan atıksu arıtma tesisi bölgenin genel
ihtiyacını karşılamaya yetmediği için atık sular, dere yatağına dökülmektedir. Bu da
salgın hastalıkların oluşmasına ve yayılmasına neden olmaktadır.
Mardin genelinde kanalizasyon altyapısı eksik ve yetersizdir. İklim koşullarına bağlı
olarak kanalizasyon altyapısının eksik ve yetersiz olması, zaman zaman taşmaların
yaşanmasına sebebiyet verebilmektedir. Bu durum hem Mardin’de yaşayan vatandaşı,
gelen ziyaretçiyi (turisti) hem de turizm sektörünü doğrudan olumsuz yönde
etkilemektedir.
4.2.4. Yol ve Kaldırım Hizmetleri
Görüşmeler ve değerlendirmeler çerçevesinde turizmin gelişimini etkileyen “yol ve kaldırım”
hizmetlerine ilişkin sorun alanları şöyledir:

Mardin 1. Cadde’de yürütülmekte olan cadde projesinin çok uzun süredir devam
ediyor olması turizm sektörüne zarar vermektedir. Proje kapsamında gerçekleştirilen
yol çalışmaları, ulaşımı ve yaya dolaşımını olumsuz yönde etkilemektedir. Bunun
69


yanında 1. Cadde üzerindeki kaldırıma parketmiş araçlar, Mardin’e gelen ziyaretçilerin
(turistlerin) rahatça dolaşıp alışveriş yapmasını zorlaştırmaktadır. Yol çalışmaları
bağlamında kullanılan malzeme kalitesinden de şikayetler dile getirilmektedir.
Mardin 1. Cadde üzerindeki tek yön uygulamaları, plansız kavşak düzenlemeleri trafiğin
akışını ve turizm altyapısının gelişmesini olumsuz yönde etkilemektedir. Yol ve kaldırım
çalışmalarında insan merkezli bir planlama anlayışına ihtiyaç duyulmaktadır.
İl bütünündeki yol altyapısının yetersiz olması, turizmin erişilebilirliğini
engellemektedir.
4.2.5. Trafik-Otopark Hizmetleri
Turizmin gelişimini doğrudan/dolaylı olaraketkileyen “trafik-otopark” hizmetlerine ilişkin sorun
alanları şöyledir:



Turistlerin yoğun olduğu dönemlerde Eski Mardin 1.Cadde’deki tek yönlü t ulaşım,
kentin bu bölümündeki hareketliliği kitlemektedir.
İl bütününde yolların iyileştirilmesine, tarihi ve turistik alanlara yönelik yer/yön işaret
tabela ve levhaların türkçe ve ingilizce olarak geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır.
Eski Mardin’de otopark eksikliği, yaya dolaşımını ve kaldırım kullanımını olumsuz yönde
etkilemektedir. Kentin yayalaştırılması amacıyla istenilen projenin ancak alternatif
otopark önerileri ile gerçekleştirilebileceği vurgulanmaktadır.
4.2.6. Çevre ve Temizlik Hizmetleri
Turizmin gelişimini etkileyen “çevre ve temizlik” hizmetlerine ilişkin sorun alanları şöyledir:






Mardin İl bütününde katı atık yönetim hizmetlerine ilişkin büyük sorunlar
yaşanmaktadır. 2012 yılında hizmet vermeye başlayan katı atık depolama sahası
işlevini tam olarak yerine getirememektedir.
Temizlik, hijyen ve çevre koruma konusunda yapılan bilgilendirme ve özendirme
faaliyetleri yetersizdir.
Mardin genelinde özellikle turistik alanlarda yeterli sıklıkta ve uygun tasarımlı umumi
tuvalet bulunmamaktaır. Bu durum özellikle gelen ziyaretçiyi (turisti) olumsuz yönde
etkilemektedir.
Kalitesiz kömür ve araç yakıtlarının kullanımının Mardin İli’nde yaygın olması ve
güvenlik ve sağlık denetimlerinin düzenli olarak yapılamaması, Bölge’de hava kirliliği
gibi önemli çevre sorunlarını da beraberinde getirmektedir. Bu durum da hem turizm
aktörlerini hem de ziyaretçi (turistleri) olumsuz yönde etkilemektedir.
Mardin genelinde özellikle turistik alanlarda yeterli sıklıkta ve uygun tasarımlı umumi
tuvalet yoktur. Bu durum, gelen ziyaretçiyi (turisti) olumsuz yönde etkilemektedir.
Mardin İli’nde yeşil alanların eksikliği, mekânsal kalitenin çok düşüklüğü, yapılaşmanın
yoğun ve çarpık olması, turizmin gelişimini ve niteliğin olumsuz yönde etkilemektedir.
4.2.7. Güvenlik ve Asayiş Hizmetleri
Mardin’de asayiş ve güvenlik hizmetleri çok önemli kaygılar taşımamaktadır. Eskiye göre, İl
genelinde güvenlik gerçek anlamda bir kaygı yaratmamaktadır. Şehrin genelinde güvenlik ve
asayiş hizmetlerinden fazla şikayet dile getirilmemektedir. Ancak birtakım altı çizilmesi gereken
noktalar da vadır. Bu kapsamda yapılan değerlendirmeler çerçevesinde turizmin gelişimini
etkileyen “çevre ve temizlik” hizmetlerine ilişkin sorun alanları şöyledir:
70

Artan Suriye krizi ile beraber, güvenlik meselesi de yeniden gündemde yer almaktadır.
Suriye kampının Mardin il sınırı içerisinde yer alması, hırsızlık, beden ticareti gibi
güvenlik sorunlarının oluşmasına yol açmıştır.

Turizme yönelik Türkiye’nin belli başlı birtakım illerinde uygulanan “Turizm Polisliği”,
Mardin için de uygulanmalıdır.
4.2.8. Denetim Hizmetleri
Görüşmeler ve değerlendirmeler çerçevesinde turizmin gelişimini etkileyen “çevre ve
temizlik” hizmetlerine ilişkin sorun alanları şöyledir:



Gıda güvenliği denetiminin zayıf olması da turizmi olumsuz etkileyen unsurlardan biri
olarak dikkati çekmektedir.
İl genelinde belediyelerin sunduğu zabıta ve denetim hizmetleri yetersizdir. Bu durum
fiyat standartlarının oluşmamasından, hijyen problemlerinin yaşanmasına kadar pek
çok sorunu da beraberinde getirmektedir.
Kalitesiz kömür ve araç yakıtlarının kullanımının güvenlik ve sağlık denetimlerinin
düzenli olarak yapılamaması, Bölge’de turizm gelişme alanında önemli sorunları da
beraberinde getirmektedir.
5. MARDİN’DE TURİZMİN REKABET GÜCÜ VE GELECEĞİ
Bu bölümde Mardin’in turizmdeki rekabet gücü; Türkiye’nin turizmdeki rekabet gücü ve 2023
hedefleri bağlamında değerlendirilmekte ve Mardin turizminin gelecekteki rekabetçilik
durumuna ilişkin bir tahminde bulunulmaktadır.
Türkiye’nin Turizm Açısından Rekabetçilik Durumu
Dünya Ekonomik Forumu (DEF), ülkelerin turizmdeki rekabetçilik durumlarını ölçmeye yönelik
araştırmalar yapmakta ve araştırma sonuçlarını belirli yıllarda yayınladığı raporlar aracılığıyla
kamuoyuna duyurmaktadır. DEF’in 2013 yılı Seyahat ve Turizmde Rekabetçilik Raporuna göre
Türkiye, sıralamaya dâhil edilen 140 ülke içerisinde 46. Sırayı almış ve bir önceki yıla göre
pozisyonunu 4 basamak yukarı çekmiştir.16 DEF’in aynı kriterlere göre yaptığı değerlendirme
sonuçlarına göre Türkiye’nin son yıllarda turizmdeki rekabetçilik durumu aşağıdaki tabloda
sunulmuştur.17
Tablo 28: Türkiye’nin Yıllara Göre Turizmdeki Rekabetçilik Sıralaması
Yıllar
Turizmde Rekabetçilik Sırası
(Sıralamaya Alınan Ülke Sayısı)
2013
2011
2009
46. (140)
50. (139)
56. (133)
16
World Economic Forum, (2013) The Travel & Tourism Competitiveness Report 2013, s.18
17
World Economic Forum, (2011) The Travel & Tourism Competitiveness Report 2011, s.17
71
Görüldüğü üzere, yıllar içerisinde sıralamaya dâhil olan ülke sayısı artmasına rağmen, Türkiye
turizmdeki rekabet gücünü artırmaya devam etmiştir. Türkiye’nin geleceğe dönük turizm
hedefleri de bu gelişmelerle uyumludur. Aşağıdaki tabloda, turizmin bazı önemli göstergelerine
ilişkin mevcut durum (2013 yılı)18 ve 2023 yılı hedefleri görülmektedir.19
Tablo 29: Türkiye’nin Bazı Önemli Turizm Göstergeleri ve Hedefler
2013
Gösterge
2023
Büyüme
Hedefi
Ziyaretçi Sayısı*
39.226.226
63.000.000
Toplam Dış Turizm Geliri 25.322.291.000 86.000.000.000
($)
% 61
% 240
* Toplam ziyaretçi sayısına yerli ve yabancı turistler dâhildir.
Tabloda görüldüğü üzere Türkiye, 2023 yılına kadar ziyaretçi sayısını %61, dış turizm gelirini ise
%240 oranında artırmayı hedeflemektedir.
Mardin’in Turizm Açısından Rekabetçilik Durumu
Devlet Planlama Teşkilatının 1996 ve 2003 yıllarında yaptığı Bölgelere ve İllere göre sosyoekonomik gelişmişlik araştırmasından başlayarak, farklı kurum ve kuruluşların yıllar içerisinde
Türkiye’de yer alan illerin gelişmişlik ve rekabetçilik düzeyini belirlemeye yönelik çeşitli
çalışmaları olmuş ve raporlanmıştır. Aşağıda bu çalışmalardan bazı örnekler ve kronolojik sırada
Mardin’in Türkiye’de yer alan 81 il içerisindeki durumu sunulmuştur.
Tablo 30: Sosyo-ekonomik Gelişmişlik ve Rekabetçilik Araştırmalarında Mardin
No
Araştırmanın Adı
1
İllerin ve Bölgelerin Sosyo-ekonomik
Gelişmişlik Sıralaması Araştırması
İllerin ve Bölgelerin Sosyo-ekonomik
Gelişmişlik Sıralaması Araştırması
Türkiye için Bir Rekabet Endeksi*
2
3
4
İllerarası Rekabetçilik Endeksi 20092010
5
6
Dicle Bölgesi Rekabet Analizi
İllerin ve Bölgelerin Sosyo-ekonomik
Gelişmişlik Sıralaması Araştırması
2010 ve2012 Verileriyle Türkiye’de
İllerin Gelişmişlik Düzeyi Araştırması
7
Çalışmayı Yapan
Kurum/Kuruluş
Yayın
Yılı
Mardin
(81 İl)
Devlet Planlama Teşkilatı
1996
66.
Devlet Planlama Teşkilatı
2003
67.
Ekonomi ve Dış Politika
Araştırma Merkezi &
Deloitte
Uluslararası Rekabet
Araştırmaları Kurumu &
Deloitte
T.C. Dicle Kalkınma Ajansı
T.C. Kalkınma Bakanlığı
2009
60.
2011
60.
2011
2011
75.
74.
Türkiye İş Bankası A.Ş.
2014
**64.
ve 63.
* Ekonomik Etkinlik ve Canlılık Endeksine göre yapılan sıralama dikkate alınmıştır.
** İş Bankası aynı değişkenleri kullanarak araştırmayı 2010 ve 2012 yıllarında yapmıştır. Mardin 2010 yılı
araştırmasında 64. Sırada, 2012’de ise 63. sırada yer almıştır.
18
19
Mevcut durum bilgisi Türkiye İstatistik Kurumu verilerine dayanmaktadır.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, (2007), Türkiye Turizm Stratejisi-2023 ve Eylem Planı 2007-2013,s.3
72
Görüldüğü üzere Mardin, değişen sayılarda ekonomik ve sosyal gelişmişlik kriteri kullanılarak
üretilen farklı gelişmişlik ve rekabetçilik endekslerine göre, yıllar içerisinde Türkiye’de 60 ile 75
arasında değişen sıralarda yer almıştır.
Mardin’in turizm özelindeki rekabet gücünü ve gelişmişlik düzeyini ölçmeye yönelik
araştırmalar tarandığında ise, bu alanda ancak 1 çalışmaya ulaşılabilmiştir. Bu çalışma, 2011
yılında DİKA’nın gerçekleştirdiği Dicle Bölgesi Rekabet Analizi araştırmasıdır. DİKA’nın analizine
göre aşağıda yer alan 8 değişken kullanılarak bir Turizm Gelişmişlik Endeksi ve bu endeks
değerlerine bağlı il sıralamaları oluşturulmuştur.
Tablo 31: İllerin Turizm Gelişmişlik Endeksinde Kullanılan Değişkenler
Yıl
2010
2008
2008
2008
2008
2008
2008
2008
Kaynak
Turizm Gelişmişlik Göstergeleri
TÜRSAB
TÜİK
TÜİK
TÜİK
TÜİK
TÜİK
TÜİK
TÜİK
Acenta Sayısı
Tesis Sayısı
Oda Sayısı
Yatak Sayısı
Yabancı Turist Geliş Sayısı
Yerli Turist Geliş Sayısı
Yabancı Turist Geceleme Sayısı
Yerli Turist Geceleme Sayısı
Analize göre Mardin; Siirt, Şırnak, Batman ve Mardin illerinden oluşan Dicle Bölgesi’nin turizm
potansiyeli en yüksek ili olmakla birlikte, Türkiye sıralamasında kendine 57. sırada yer
bulabilmiştir.
Teknik Yardım Ekibinin yaptığı Senaryo Analizinde, Mardin’in turizmdeki mevcut durumunu
gösteren turizm verileri analiz edilmiş ve 2023 yılı turizm hedefleri tanımlanmıştır. Ekibin
önerdiği ve turizmin planlı ve örgütlü bir şekilde gelişeceği öngörülen 4. Senaryo analizine göre,
Mardin’in turizm açısından mevcut durumu ve 2023 hedefleri şu şekildedir:
Tablo 32: Mardin’in Bazı Önemli Turizm Göstergeleri ve Hedefler
2013
Gösterge
Ziyaretçi Sayısı*
Toplam Turizm
(TL)**
Geliri
209.000
87.000.000
2023
Büyüme
Hedefi
497.000
293.000.000
% 138
% 237
* 2013 yılında Mardin otellerinde konaklayan ziyaretçilerin sayısıdır.
** Otellerde konaklayan ziyaretçilerden elde edilen gelirler toplamıdır.
Turizm gelişmişlik düzeyinin önemli belirleyicileri olan “Ziyaretçi Sayısı” ve “Turizm Geliri”
değişkenlerine yönelik 2023 yılı büyüme hedefleri, Türkiye ve Mardin için karşılaştırmalı olarak
aşağıdaki tabloda sunulmuştur.
Tablo 33: Türkiye ve Mardin 2023 Turizm Büyüme Hedefleri
Türkiye
Mardin
Fark
Ziyaretçi Sayısı
% 61
% 138
% 77
Turizm Geliri
% 240
% 237
%3 (-)
2023 Büyüme Hedefi
73
Tabloya bakıldığında, Mardin’in 2023 yılı itibariyle toplam ziyaretçi sayısında %138’lik bir artış
hedeflediği görülmektedir. Bu bileşene göre Mardin, 2023’te ziyaretçi sayısını Türkiye’ye oranla
%77 daha fazla artıracak ve turizm gelişmişlik sıralamasındaki yerini 57. sıranın üzerine
taşıyacaktır.
Turizmden elde edilecek olan gelirlere ilişkin büyüme hedefleri karşılaştırıldığında, Mardin’in
%237’lik büyüme hedefi ile Türkiye’nin yalnızca %3 gerisinde kaldığı görülmektedir. Bu
anlamda hedefler birbirine oldukça yakın ve tutarlı, aynı zamanda iddialıdır.
Genel bütçe içerisinden T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına 2013 yılında ayrılan ödenek tutarı
2.227.874.523 TL’dir. Bu bütçenin 468.327.013 TL’si (%21’i), ülkenin Dünya turizminden daha
fazla pay almasını sağlamak üzere tanıtım ve pazarlama politikaları geliştiren ve sürdüren
Tanıtma Genel Müdürlüğüne ayrılmıştır.20 Ülke tanıtımına ve pazarlamasına yönelik destek
veren bir diğer fon ise T.C. Başbakanlık Tanıtma Fonu’dur21. Ülke turizminin tanıtımına ve
pazarlamasına verilen bu destekler, kuşkusuz 2023 turizm hedeflerine ulaşılmasında kilit rol
oynayacaktır. Mardin’in 2023 turizm hedeflerine ulaşması, Strateji ve Eylem Planında
sorumluluğu bulunan tüm kurum ve kuruluşların sürece tam desteği ve katkıları ile mümkün
olabilecektir.
6. MARDİN TURİZM KAPASİTE KULLANIM ARAŞTIRMASI (Gap Analysis)
Mardin İli, gelişim gösteren turizm karekteri ile birlikte, özellike turizme dönük yatırımların,
çalışmaların ve araştırmaların yapıldığı bir kent olarak da son dönemde önemli gelişmeler
göstermiştir. Ocak-Şubat 2014 tarihinde yürütülen “Kapasite Kullanım Araştırması”, Mardin’nin
sahip olduğu potansiyel durum ile mevcut durum arasındaki boşluğu analiz etmek ve bu
boşluğun kapatılması kapsamında strateji önerilerinde bulunmaktır. Bu çalışmanın temel
amacı; Mardin’de turizm sektörünün ideal durumu ve mevcut durumu arasındaki farklar
belirlenerek, mevcut durumun iyileştirilmesine yönelik kapasite geliştirilmesinin yollarını tespit
etmektir. Çalışma kapsamında; turizm sektörleri içerisindeki tüm bileşenlerin sorunlarının
yoğunlaştığı alanların tespit edilmesi ve ortak çözüm politikalarının geliştirilmesi için somut
çözüm önerileri getirilmiştir.
Kapasite Kullanım Araştırması Çalışmasının temel metadolojisi, Mardin Sürdürülebilir Turizm
Projesi kapsamında gerçekleştirilmiş saha araştırma ve çalışmaları ile Kapasite Kullanım
Araştırması sonucunda ortaya çıkan ortaya çıkan bulguların bir arada ele alınarak
değerlendirilmesini içermektedir. Saha çalışmaları kapsamında veri toplama sürecinde yarı
yapılandırılmış mülakat formu ile elde edilen bilgiler, ikincil veri kaynaklarından elde edilmiş
bilgilerle karşılatırılarak değerlendirilmiştir Turizm Kapasite Kullanım Araştırması ile birlikte
değerlendirilen saha araştırma ve çalışmaları Tablo-14’de verilmiştir.
20
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı 2013 Yılı İdare Faaliyet Raporu, (2014), s.41
21
T.C. Başbakanlık Tanıtma Fonu Genel Sekreterliği İnternet Sitesi (2014),
http://www.tanitmafonu.gov.tr/Kurumsal.aspx?id=1 adresinden 09.06.2014’de erişilmiştir.
74
Tablo 34. Saha Araştırmaları - Yürütülen Görüşmeler
Saha Araştırması
Tarih
Mardin’deki Otellerin İnsan Kaynakları
ve Eğitim İhtiyacı Araştırması
Mardin’deki Restoranların İnsan Kaynakları
ve Eğitim İhtiyacı Araştırması
Mardin’deki Turizm Eğitim Kurumlarının
Analizi
Uluslararası Mutfak Farkındalığı Eğitimi
Turizm Kapasite Kullanım Araştırması
Mardin’e Gelen Ziyaretçiler Anketi
Türk Tur Operatörleri Anketi
Tur Rehberleri Anketi
TOPLAM GÖRÜŞME SAYISI
Ocak 2014
29
Ocak 2014
15
Ocak 2014
2
Ocak 2014
Ocak-Şubat 2014
Eylül-Ekim 2013
Kasım 2013
Kasım 2013
Yapılan Görüşme Sayısı
29
26
650
17
10
778 Kişi
Mardin Sürdürülebilir Turizm Geliştirme Projesi kapsamında gerçekleştirilmiş araştırmalar baz
alınarak tespit edilen sorunlar, turizmi doğrudan ve dolaylı olarak etkileyen hizmet alanları
kapsamında değerlendirilmiştir. Bu hizmet alanları ulaşım, markalaşma ve eğitimdir.
Mardin İli ulaşım alanına ilişkin bulgular ve çalışma kapsamı çerçevesinde getirilen öneriler
aşağıdaki gibidir:
Ulaşım Alanına İlişkin Bulgular ve Öneriler
BULGULAR
Havayolu ile ulaşım özellikle yerli turistin
bölgeye olan ilgisinin artışında ciddi katkı
sağlamıştır.
Havaalanına ilişkin en önemli sorunlardan
biri alternatif uçak saatlerinin olmamasıdır.
Havaalanına ve havaalanından ulaşım imkanı
çok zordur.
Havaalanında hizmet veren taksicilerin
yabancı dil bilgisi çok azdır.
ÖNERİLER
Mardin Uluslararası Havaalanın bir an önce
tamamlanması ve faaliyete geçmesi
önemlidir.
Havaalanı uçak saatlerinin turizm sezon içi ve
dışında esnetilmesi gerekmektedir.
Havaalanı ile kent merkezi arasında uçak saatlerine göre ulaşım
planlamasının yapılması gerekmektedir.
Havaalanı taksicileri için yabancı dil eğitim
programları düzenlenmelidir.
Havaalanı taksicilerinde Mardin İli tanıtımına
ilişkin belge, afiş ve broşür
bulunmamaktadır.
Havaalanında Mardin’e dair hediyelik eşya
satış noktaları bulunmamaktadır.
Uçuş öncesi bekleyen yolcuların yiyecekiçecek satın alabileceği kafenin olmaması bir
diğer eksikliktir.
Havaalanında kentin tanıtımına dair bir
etkinlik söz konusu değildir.
Havaalanı taksilerinde Mardin İli için tanıtım
broşürleri ve afişler yer almalıdır.
Havaalanında hediyelik eşya satış ve tanıtım
standlarının kurulması gerekmektedir.
Havaalından bekleyen yolcular için uygun
standartlarda düzenlenmiş yiyecek-içecek
satan bir kafenin olması gerekmektedir.
Mardin Havaalanı kentin tanıtımı için, gerekli
belge, afiş ve broşürle zenginleştirilmelidir.
75
Tarihi Mardin ilçe otogarındaki araç
sürücüleri yabancı dil bilmemekte ve
araçlarında Mardin ile ilgili tanıtıcı belge, afiş
ve broşür yoktur.
Şehirlerarası taşımacılık yapan otobüslerde
koltuk arkası ekranlarda tv-sinema-belgesel
yayınları yapılabilmektedir.
Mardin merkez otogarındaki araçların üzerine
Mardin’in turistik değerlerini içeren resimlerle
giydirme yapılması, kentin reklamı açısından
pozitif katkı sağlayabilir.
Mardin’e dair belgesellerin, tanıtım kliplerinin
araçların dijital arşivine eklenmesi sağlanarak
yolcuların Mardin’e dair ilgi düzeyleri
artırılabilir.
Toplu taşımacılığın standartlarının
yükseltilmesi, duraklar arasında zaman
planlamasının yapılması ve bu planlamanın
denetiminin düzenli şekilde yapılması
beklenilmektedir.
Ulaşım alanında turizm odaklı planlamaların
yapılması ve sektörel trendlerin dikkate alınması
gerekmektedir.
Kent içi toplu taşımacılığın kalite standartları
oldukça düşüktür. Yolcu indirip bindirmede
kurallara uyulmamakta, özellikle 1. Cadde’de
trafiğin sıkışmasına sebep olunmaktadır.
Mardin’in kent merkezi dışında kalan turistik
noktalarına ilçe merkezleri hariç ulaşım
imkanları kısıtlıdır.
Mardin İli tanıtım alanına ilişkin bulgular ve çalışma kapsamı çerçevesinde getirilen
önerileraşağıdaki gibidir:
Tanıtım Alanına İlişkin Bulgular ve Öneriler
BULGULAR
Mardin Butik Turları başlıklı turlar Mardin
merkez olmak üzere, Midyat ve Hasankeyf’i
kapsayan 2 günlük tur paketleri de
sunmaktadır.
Mardin’in tanıtımı kapsamında ulusal ve
uluslararası fuarlara katılım, kent bilinirliğini
arttırmak için fuarlar düzenlenmektedir.
ÖNERİLER
Alternatif tur rotalarının belirlenmesi ve
Mardin Butik turlarının konaklama süresinin
artırılması kentin turizm gelirlerinde artış
sağlayacaktır.
Tanıtımın bilinirliğini arttırmak için internet
kullanımı daha yaygın hale getirilmelidir.
Mardin ile ilgili gezi yorumlarının yapıldığı
sosyal web sitesi oluşturulmalıdır.
Mardin tanıtımının ve görünürlüğünün
arttırılması için Medya ve tanıtım
stratejislerinin geliştirilmesi gerekmektedir.
Mardin’de çekilen diziler konu ve kapsam
olarak çeşitlenmeli ve daha çok Mardin
tanıtımını temel almalıdır.
Mardin’in gezi eklerindeki görünürlüğünü
artıracak çalışmalar için medya planlaması
alanında bir boşluk vardır.
Mardin’nin kültürel ve tarihsel değerleri
içerisinde çekilen diziler (Ağalık sistemi, kan
davası, aşiretler arası mücadele, küçük yaşta
evlilikler, gibi) genellikle aynı temalar
kapsamında ele alınmakta ve Mardin için
olumsuz bir algı yaratmaktadır.
Çok kültürlülük Mardin’in kültürel yaşamını
anlatmak için vurgulanmakta fakat bu
kültürün görünürlük kazanması için çaba sarf
edilmemektedir.
Mardin turizmi potansiyeli olmasına rağmen
çeşitlilik göstermemektedir.
Mardin kentinin isminin Mardin’de konuşulan
tüm dillerin alfabesinde yazılı olduğu tabelalar,
ziyaretçiler için dikkat çekici olacaktır.
Mardin tanıtımı için turizmin çeşitlenmesi gerekmektedir. Kongre, Gurme, Arkeoloji Turizmi
Sektörün yeni trendleri arasındadır.
Mardin İli genelinde turizme yönelik ürün
çeşitliliğinin artırılması önem taşımaktadır.
Mardin İli’nde hediyelik eşyaların
benzeşmesi ve beraberinde Çin malı
76
ürünlerin yerli ürünmüş gibi pazarı işgal
etmesi söz konusudur.
Mardin’in GAP turu içerisinde yer alan diğer
illerde satılan ürünlerden farklı ürünleri
markalaştırması, öne çıkarması
gerekmektedir.
Tur operatörlerinin Mardin’e ayırdıkları
Mardin’de daha fazla zaman geçirilmesi için,
sürenin kısadır.
yapılabilecek turistik aktivitelerin sayısında artış
olması şarttır.
Mardin’nin tanıtımına ilişkin belirli bir
Mardin’in tanıtımına dair yapılması
örgütlenme modeli yoktur.
gerekenleri belirleyecek ve belirlenen strateji
doğrultusunda plan ve programları takip
edecek bir üst koordinasyon kurulması
gerekmektedir.
Mardin İli “eğitim” alanına ilişkin bulgular ve çalışma kapsamı çerçevesinde getirilen öneriler
aşağıdaki gibidir:
Eğitim Alanına İlişkin Bulgular ve Öneriler
BULGULAR
Mardin genelinde özel turizm işletmelerinde
yaşanan hijyen sorunu ziyaretçiler (turistler)
tarafından olumsuz olarak
yorumlanmaktadır.
ÖNERİLER
Turizm işletmelerinin temizlikten sorumlu
personellerine “hijyen eğitimi” verilerek ve bu
eğitimleri sertifikalı hale getirip, çeşitli
aralıklarla denetimler gerçekleştirmek, hizmet
kalitesinde artışa sebep olacaktır.
Turizm işletmelerinde, özellikle yeme-içme
Özellikle yeme-içme ve eğlence sektörü ile
ve eğlence sektörü ve yöresel ürün satış
yöresel ürün satış noktalarında fiyatlarının
noktalarında farklı fiyat uygulamalarına
görülebilecek bir yerde sergilenmesini, içeriye
rastlanmaktadır.
girmeden menüyü ve olası hesabı görmeyi
arzu etmektedir
Dil yetersizliği, turizm sektöründe yer alan
Turizm sektörlerinde yer alan tüm paydaşlara
tüm bileşenlerin ortak şikayet konusudur
yabancı dil bilgisi eğitimlerinin verilmesi
gerekmektedir.
Dil yetersizliği, sektördeki tüm bileşenlerin
Dil yetersizliği, sektördeki tüm bileşenlerin
ortak şikayet konusudur
ortak şikayet konusudur
Turizm sektöründe işgücünün niteliğine dair
Turizm alanında karar-alma ve uygulama
temel sorunlar şöyledir:
sürecinde, yöneticilere ve personele yönelik
eğitim ihtiyaç analiz anketleri yapılmalı ve
 Yabancı dil eksikliği
eksik noktalarak belirlenerek, eğitimler
 Müşteri ilişkileri konusunda yetersizlik
organize edilmelidir.
 İletişim becerileri konusunda yetersizlik
 Mesleki eğitimlerin yetersizliği
 Mesleki eğitimlerin cazip olmaması
 Sektörel denetimlerin yetersizliği
 Kısa süreli istihdam
 Kısa süreli çalışma
 Teknoloji okuryazarlığı sorunu
Esnafa yönelik eğitimlerde katılımın
Esnafa yönelik eğitimlerde neyin nasıl
genellikle düşük olduğu, bu eğitimler esnaf
yapılacağından çok, turizmdeki başarı
tarafından gereksiz/anlamsız bulunduğu
örnekleri, sektörde başarı kazanmış
tespit edilmiştir.
firma/kurum temsilcilerinin deneyimleri
aktarılmalıdır.
77
Kurumlar tarafından düzenlenen çeşitli
eğitimlerin ortak noktası bu eğitimlere
gösterilen ilginin istenilen seviyenin altında
gerçekleşmiş olmasıdır.
Mesleki eğitim kurumlarında turizm eğitim
oranı düşüktür.
Düzenlenecek eğitim-seminer-kurs gibi
faaliyetlerde ismen davetiye gönderilmesi,
katılım belgesi verilmesi, eğitim konusuna
uygun hediyeler verilmesi, ilgiyi arttıracaktır.
Mardin’in turizm kapasitesinin
geliştirilmesinde nitelikli işgücünün
yetiştirilmesi için mesleki eğitim içerisinde
turizm eğitiminin oranı artırılmalıdır.
Mardin Belediyesi İnsan Kaynakları ve Eğitim Müdürlüğü tarafından düzenlenmiş eğitim
faaliyetleri aşağıdaki Tablo-2’de yer almaktadır.
Tablo-2 Mardin Belediyesi İnsan Kaynakları ve Eğitim Müdürlüğü tarafından düzenlenmiş
eğitim faaliyetler
Eğitim Faaliyetleri
Hizmet içi Eğitim Semineri
Bilgisayar Semineri
Bilgisayar Semineri
GAP Kadın Birliği Semineri
Sigara Tedavisi Semineri
Motivasyon ve İletişim
Yaklaşık Maliyet Hesaplaması ve Sorunlar
Kanser Erken Teşhis ve Tarama Eğitimi
Depremlerde Yaşanılanların Hatırlanması
Üniversiteye Hazırlık ve Ders Çalışma
Metotları
Etkili İletişim Semineri
Afad Semineri Bilgilendirme Bilinçlendirme
İtfaiye Semineri
Güvenli Trafik eğitimi Semineri
İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimi
İletişim Yönetimi ve Halkla İlişkiler
Farkındalık Artırma, Vatandaş Karnesi Sonuçlarının Kamuoyuna Duyurulması ve Bütçe
Tartışmaları
Turizm alanında düzenlenen eğitimlere Tablo 35’de yer verilmiştir:
Tablo 35. Turizm alanında düzenlenen eğitimler
Eğitim Faaliyetleri
Kürtçe, Arapça, Süryanice, İbranice
Eğitimleri
Girişimcilik Eğitimleri
Kadın İstihdamına Yönelik Eğitimler
Servis Elemanı Yetiştirme Eğitimleri
Mutfak Elemanı Yetiştirme Eğitimleri
Kat Personeli Yetiştirme Eğitimleri
İngilizce, Almanca ve Arapça
Bilgisayar kullanımı Eğitimleri
Hediyelik Eşya Üretimi Eğitimleri
Telkari işlemeciliği
Bakır işlemeciliği
Çömlek yapımı
Eğitimi Veren Kurum-Kuruluş
Yaşayan Diller Enstitüsü- Artuklu Üniversitesi
Artuklu Üniversitesi ile KOSGEB işbirliği
Kadın Emeğini Değerlendirme Vakfı
İŞKUR-MARTOD
İŞKUR-MARTOD
İŞKUR-MARTOD
Halk Eğitim Müdürlüğü
Halk Eğitim Müdürlüğü
Halk Eğitim Müdürlüğü
Halk Eğitim Müdürlüğü
Halk Eğitim Müdürlüğü
Halk Eğitim Müdürlüğü
78
Mardin Yöresi Taş İşlemeciliği Eğitimleri Halk Eğitim Müdürlüğü-İŞKUR
Barmenlik Eğitimleri
Halk Eğitim Müdürlüğü-İŞKUR
Bahçıvanlık Eğitimleri
Halk Eğitim Müdürlüğü-İŞKUR
Hijyen Eğitimleri
Halk Eğitim Müdürlüğü-MARTOD
Servis Görevlisi Yetiştirme Eğitimleri
Halk Eğitim Müdürlüğü-MARTOD-İŞKUR
İdari Personel Yetiştirme Eğitimleri
Halk Eğitim Müdürlüğü-MARTOD-İŞKUR
Aşçılık Eğitimleri
Halk Eğitim Müdürlüğü-MARTOD-İŞKUR
Bilgisayar Kullanımı ve Hızlı Klavye Halk Eğitim Müdürlüğü-Milli Eğitim Müdürlüğü
Kullanımı Eğitimleri
Mutfak Eğitimi
Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi
Mardin turizmi kapsamındaki diğer öncelikli sorun alanlarına, çalışma kapsamındaki bulgulara
ve önerilere aşağıda yer verilmiştir:
Sorun
Alanları
Bulgular
Öneriler
Eski Mardin’de yer alan tuvalet
dışında cadde üzerinde az sayıda
tuvalet vardır. Cadde üzerinde yer
Tuvalet
alan camilerin tuvaletleri umuma
açık olmakla birlikte, yerlerini
bulmak zordur.
Esnafın müşteri ile ilişkileri
Müşteri beklenen düzeyde değildir.
İlişkileri Özellikle 1. Cadde belirli bir dükkan
açılış ve kapanış saatleri yoktur.
Mardin’de yöresel ürünlerin
Markalaş desteleyicisi, Mardin’e özgü bir
ma
marka yoktur.
Cami tuvaletlerinin yenilenmesi ve ana caddede
tabela, işaret ile gösterilmesi gerekmektedir. Bu
tuvaletlerin temizliğini yapan personele “hijyen
eğitimi, temizliğin nasıl yapılacağı, temizlik
standartları konusunda” eğitim verilmesi
gerekmektedir.
İşletmelerde görev yapan pazarlama ve satış
elemanlarına müşteri ilişkileri eğitimi verilmesi,
dükkanların açılış ve kapanış saatlerinin de
düzenlenmesi gerekmektedir.
Mardin’i ziyaret eden turistlerin daha fazla alış
veriş yapabilmeleri için markalaşmış ürün
sayısının artırılması gerekmektedir.
Mardin’de satış yapan esnaf,
müşterisine kartını vermekte ve
diledikleri takdirde telefonla sipariş
verebileceklerini, talep ettikleri
ürünü kargo ile adrese
gönderebileceklerini
söylemektedir.
Mardin’de yaşanan en önemli
sorunlardan olan otopark sorunu,
1. Cadde’deki yaya trafiğini
olumsuz yönde etkilemektedir.
Rehberlerin yönlendirici
olmasından ve bölgeyi iyi
tanımamaları, Mardin turizm için
olumsuz bir etkidir.
Esnafın internet üzerinden ürünlerini
pazarlayabilecekleri, internet üzerinden reklam
verebilecekleri sanal platformların
oluşturulması ya da bu konuda gönüllü, istekli
olan esnaflara yönelik eğitim programlarının
düzenlenmesi, turizmin gelişmesi adına iyi bir
adım olabilir.
Bu kapsamda otopark sorununa en kısa
zamanda çözüm ve alternatif çözüm yollarının
da geliştirilmesi gerekmektedir.
Sanal
Pazar
Otopark
Rehber
Sorunu
Rehberlerin eğitim almaları önemlidir. Bölge
rehberlerinin sayısının artırılması için
girişimlerde bulunulması şarttır. Rehber eksikliği
konusunda teknolojik çözümler uygulamaya
konulabilir. Mardin’de ziyaret edilen önemli
noktalarda kablosuz internet sağlanarak, ziyaret
noktasında QR kod uygulaması ile
desteklenecek sesli tanıtımlar kullanılabilir.
79
7. TURİZMİN GELİŞMESİNİ OLUMLU/OLUMSUZ ETKİLEYEN MEKANİZMALAR
7.1. Servis Kalitesi
Amaca yönelik inşa edilmiş ya da sonradan dönüştürülmüş birçok tesis ve yapıyı içeren
konaklama sektörü, turizm içerisindeki en büyük sektör olarak değerlendirilmektedir.
Konaklama sektöründeki bu yapıların işleyişi, büyük ölçüde çalışan personele bağlıdır.
Konaklama birimi içerisinde yer alan çeşitli departmanlarda, özellikle büyük otellerde, kendi
spesifik disiplinlerinde iyi yetişmiş, nitelikli çalışanlara ihtiyaç duyulur. Bir departmana özgü
teknik bilgi ve ihtisasın, ne yazık ki bir diğer departmana transfer edilmesi mümkün değildir.
Yemek üretimi ve mutfak işleri, yiyecek ve içeceklerin servis edilmesi, ön büro organizasyonu
ve işleri, temizlik ve çamaşırhane hizmetleri uzmanlık gerektiren bu tür becerilere verilebilecek
örneklerdir.
Bu alanlarda verilecek eğitimler için ihtiyaç duyulan zamanın kısaltılması, bir diğer ifadeyle,
eğitim hızının artırılması mümkün değildir. Bununla birlikte eğitim yöntemlerinin; meslek
okulları ya da teknik okullar aracılığıyla düzenlenebilecek ihtisas kursları, staj ya da işbaşı eğitim
gibi birçok biçimde sunulabilmesi bir avantajdır. Otelcilik eğitiminde vurgu, genellikle
“uygulamalı/pratik” eğitim teknikleri üzerine yapılmaktadır.
Bir otelin farklı departmanlarında çalışan personellerin buluştuğu ortak payda, hepsinin
“müşteri ile temas kuran personel” olmasıdır ve bu açıdan en önemli alanlar resepsiyon ve
restoran alanları olarak görülmektedir.
Yabancı müşterilere hizmet sunan bir destinasyonda, müşteri ile temas kuran kilit personelin
müşteriyle iletişim kurabilmesi hayati önem taşır. Bu alandaki bir eksiklik hizmet personeli ve
müşteri arasında gerginliğe yol açar ve yanlış anlamalara, şikâyetlere ve hayal kırıklıklarına
neden olabilir.
Mardin’de Sürdürülebilir Turizmin Geliştirilmesi Teknik Yardım Projesinin İş Tanımında, sunulan
hizmet kalitesi ve standartları da dahil olmak üzere Mardin’in turizm ürününü olumsuz
etkileyen bir dizi engel ile karşı karşıya olduğundan söz edilmektedir.
İşletmeciler ve çalışanlarla yapılan kapsamlı araştırmalar, görüşmeler aracılığıyla Proje, bu
duruma sebep olan etkenleri tespit etmiş ve şefler ile aşçılar açısından öncelikli bir eylem
olarak değerlendirilen bir pilot eğitim programını tamamlamıştır. Bu eğitimin; büyük sorunlara
çözüm olamayacağı ve öncelikli eğitim ihtiyacı olduğu tespit edilen bir alanda acilen uygulanmış
bir eğitim olduğu görülmekle birlikte, eğitim, çalışanların sunulan desteğe cevap vereceğini
ortaya koymuştur.
Mardin, Artuklu Üniversitesi bünyesinde bir Turizm İşletmeciliği ve Otelcilik Yüksekokuluna ve
bir Otelcilik ve Turizm Meslek Lisesine sahip olduğu için şanslıdır. Şu anda her iki kuruluş da
endüstrinin ihtiyaçlarına cevap vermekte zorlanmakta ve yükseköğrenimini tamamlamış
mezunlar doğal olarak çalışma hayatlarına, yemek üretimi/mutfak işleri ve yemek servisi gibi
sektörün aslında çok önemli olan alanlarında başlamayı istememektedirler. Buna ek olarak
mezunlar, daha iyi koşullar ve fırsatlar sunan, yabancı turistin daha yoğun olduğu Türkiye’nin
kıyı bölgelerinde yer alan işletmelerde çalışmak üzere bölgeden ayrılma eğilimindedir.
Bu duruma yol açan nedenlerin incelenmesi sonucunda ortaya çıkan bulgular aşağıda
sunulmuştur:



Mardin’in turizm sezonunun görece kısa olması
Mardin’e yapılan ziyaretlerde yerli turistin baskın olması
Çalışanların yalnızca “sezonlarda” çalıştırılması
80




Çalışanlarda iş güvencesi ve tatmini eksikliği
Mevcut çalışanların gerekli becerilerden yoksun olması
Otel işletmecilerinin geçici personele bağımlılığı
Uygun eğitim kurslarına erişim eksikliği
Otel işletmecilerinin yıl boyunca çalışanlarını tam kadro ve sürekli olarak istihdam
edememeleri, yönetimin sezon öncesinde “bulabildiği kişileri” istihdam etmesine yol
açmaktadır. Bu durum, sıklıkla standart altı hizmet sunan eğitimsiz personelin işe alınmasına
neden olmakta ve yalnızca yabancı konuklar değil, yerli turist piyasası da bu durumu teşhis
etmektedir.
Açık pozisyonların başında, kabul edilebilir düzeyde bir iletişim yeteneği ve alana özgü beceriler
gerektiren ön büro/resepsiyon personelinin gelmesi şaşırtıcı değildir.
Diğer ülkelerin birçoğunda da olduğu gibi, yiyecek servisini içeren “garsonluk” ve yemek
üretimini içeren “şeflik ve aşçılık” gibi işlerin belirli düzeyde bir imaj sorunu vardır ve gençler bu
alanlarda işe girmekten kaçınma eğilimindedir. Uzun ve yorucu çalışma saatleri bu soruna
eklenmektedir. Bu sorun Mardin’de de olduğu görülmektedir ve uygun bir şekilde ele
alınmalıdır.
Diğer ülkeler bu işlere ilişkin profilin yükseltilmesi gerektiğini tespit etmiş ve bunu yıllar
boyunca şeflere ve aşçılara odaklanan televizyon programları sunarak, şefler ve garsonlar için
ulusal yarışmalar düzenleyerek çözmüştür. Uluslararası şefler, aldıkları medya desteği ile artık
“televizyon karakterleri” haline gelmiştir. Büyük otellerde çalışan idari personelin ücretlerine
bakıldığında, özellikle aşçıbaşılarının en yüksek ücretleri aldığı görülmektedir.
Mardin’deki işletmelerin, bu tür pozisyonlar için sunduğu maaş düzeylerini, üretim ve hizmet
standartlarını kabul edilebilir normlara taşıyacak ve istihdamı sorunsuz hale getirecek şekilde
düzenlemesi gerekmektedir.
Mardin’e gelen turist sayısında yıllık bazda bir artış olduğu ve yabancı pazarlardan giderek daha
fazla turist geldiği görülmektedir. Mardin’in turizm sezonunun uzatılmasına yönelik
pazarlaması ve tanıtımı, turist konaklama sürelerinin artırılması, konferans turizmine yönelik
hizmetlerin artırılması, gençlik ve macera turizmi ve festivaller, tüm bu alanlarda hizmet
verecek personelin değerlendirilmesi ve istihdam edilmesi gerektiğine işaret etmektedir.
Proje, geleceğe hazırlanmak için stratejisi içerisinde aşağıdakilerin yapılmasını önermektedir:




Mevcut çalışanlara verilecek, yoğunlaştırılmış kısa süreli kurslar dahil olmak üzere,
Artuklu Üniversitesi Otel İşletmeciliği ve Turizm Meslek Yüksekokulu endüstrinin
ihtiyaçlarına cevap verebilecek, uygun eğitim kursları sunmalıdır
Turizm ve Otelcilik Meslek Lisesinin, ilave “turizm/ihtisas eğiticileri” ile ve uygulamalı
eğitimlere yönelik daha iyi tesislerle donatılması gerekecektir
Mardin Turizm ve Otelciler Derneğinin (MARTOD) üyesi bulunan otelleri ziyaret
edecek, iş üzerinde destek verecek ve çalışanları eğitecek profesyonel uzman
eğitmenler istihdam etmesi gerekmektedir. Bu tür hizmetler için yapılacak ödemeler
oteller tarafından sağlanacaktır. Sunulan desteğin ve eğitimin tamamlanmasıyla
birlikte, eğitmen bir diğer işletmeye geçecektir.
Sunulan hizmet ve ürünler, Üniversitenin denetiminde kalifiye eğitmenler tarafından
test edilmelidir. Aday işletmeye uygun bir test sertifikası verilebilecektir. Bu uygulama,
işverenlere istihdam edilebilir düzeyde becerilerin varlığını gösteren bir kayıt
oluşmasını sağlayacak ve başarılı personelin profilin yükseltilmesine aracılık edecektir.
81





Tüm gıda üretim ve servis personelinin, İl Sağlık Müdürlüğü ile bağlantılı olarak
Üniversite tarafından sunulacak uygun bir gıda hijyeni kursundan geçirilmesi
gerekmektedir.
Düşük sezonda otel çalışanları ve diğer müşteri ile temas kuran diğer personel için
İngilizce iletişim becerileri eğitimleri sunulmalıdır. Bu kurslar da Üniversite tarafından
sunulabilecektir.
“Turizm bilinci/farkındalığı” okullarda ek bir konu olarak sunulmalıdır.
Hava alanında müşterilerle iletişim kuran personelin, banka çalışanlarının, taksi ve
turizm taşımacılığı yapan kişilerin katılabileceği kısa bilgilendirme kursları olmalıdır.
Tur rehberlerinin ve alanlarda bilgi aktaran görevlilerin eğitiminin acil olduğu
düşünülmektedir.
Artuklu Üniversitesi Uygulama Oteli
Bir dönem boyunca, Mardin’de içerisinde restoranı olan ve otel olarak işletilen pratik bir eğitim
merkezine ihtiyaç duyulduğu düşünülmüştür.
Öğrencilerin, otelcilik alanının spesifik disiplinlerinde bilgi sahibi olan eğiticiler ve
profesyoneller rehberliğinde, işletme koşulları altında sunulan pratik eğitimleri birarada
alabileceği ve servis dışı zamanlarda teorik eğitimlerine devam edebileceği bu konsept, birçok
ülke tarafından kusursuz bulunmaktadır.
Eski Mardin’de yer alan Postane Binasının yanında bir yer tespit edilmiştir. Üniversitenin
Turizm ve Otel İşletmeciliği Meslek Yüksekokulunun Uygulama Otelini işleteceği anlaşılmıştır.
Oldukça iyi bir yerde konumlandırılan bu işletme restore edilmiş ve yenilenmiş, tüm odalara ve
yardımcı alanlarda ihtiyaç duyulan mobilya ve araç gereçlerle donatılmış ve tefriş edilmiştir.
Adı geçen Uygulama Oteli/Okulu Projenin 3 uzmanı tarafından ziyaret edilmiş ve uzman
görüşlerini içeren detaylı bir rapor ilgili tüm memurlara sunulmuştur.
Maalesef 3 eğitim uzmanının bulguları da; tamamlanmış olan işletme tasarımının, donatımının
ve uygulama alanlarının bir butik otel kuruluşu doğrultusunda yapılmış görünmesi nedeniyle,
işletmenin asıl amacına yönelik kullanılamayacağı konusunda uzlaşmaktadır.
Uygulamalı bir eğitim merkezinin kurulması yakın gelecekte sektör açısından çok önemli hale
gelecektir. Böyle bir merkezin kuruluşu, Üniversitenin Turizm ve Otel İşletmeciliği Meslek
Yüksekokulu veya Mardin Turizm ve Otelcilik Meslek Lisesi tarafından yapılabilecektir. Her
durumda, profesyonel bir eğitmen kadrosuna ek olarak, teknik eğitim alanlarının gerekli
ekipmanlarla donatılması gerekecektir.
7.2. Tanıtım, Pazarlama ve Markalaşma
Turizmde her geçen gün rekabetin artması ve sektörde profesyonelliğin gelişmesi turistlerin
beklentilerini yükseltmektedir. Mardin’in turizm sektöründe önemli bir merkez olabilmesi için
turizm pazarlamasına ve yönetimine profesyonel bir yaklaşımın getirilmesi ve bir üst
örgütlenme modelinin yapılaştırılması zorunluluktur. Bu profesyonel yaklaşım çerçevesinde,
Mardin’in bir turizm markası olarak yönetilmesini sağlayacak marka stratejisi, pazarlama
stratejisi ve bütüncül tanıtım stratejisi oluşturulması ve süreklilik ve tutarlılık içinde
uygulamalara yansıtılması beklenmelidir.
82
Mevcut durumda, Mardin iç pazarda isim bilinirliliğine sahiptir. Mardin hakkında bilinirliliğin
artması ağırlıkla TV dizilerinde sunulan tarihi görsel cazibeye bağlıdır. Ancak bu dizilerde
sergilenen sosyokültürel değerler Mardin hakkında yanlış mesajlar vermekte ve bazı olumsuz
algıları da beraberinde getirmektedir. Mardin’in tanıtımı adına sınırlıda olsa bazı girişimlerde
bulunulmakta, fuarlara, tanıtım günlerine katılınmakta, bazı yerel etkinlikler düzenlenmektedir.
Ancak bu girişimlerin belirli bir pazarlama ve marka stratejisi altında yapılmadığı ve yeterince
etkin olmadığı gözlemlenmektedir. Dış pazarlarda ise pazarlama faaliyetleri ve Mardin
bilinirliliği yok denecek kadar azdır.
Türkiye Turizm Stratejisi 2023 raporunda, Mardin’in turizm alanında bir marka kent olması
açıkça belirtilmiştir. Marka kent olma, özgün bir kimlik/kişilik ve değerler tanımlayan ve bunu
kentin pazarlama stratejisinde temel vaadi olarak sunmayı ön gören bir marka stratejisi ile
başlar. Pazarlama stratejisi kapsamında ele alınacak Mardin turizm ürünleri, sunumu, tanıtımı,
turistlere ve iş ortaklarına yönelik her türlü bilgilendirme ve yönlendirmeler bu vaadi
destekleyecek, yaşatacak stratejik öğeler içermelidir.
Mardin’in bir turizm markası olarak sunacağı vaadin Mardin halkı ve özellikle turizm sektörü ve
etkileyen sektör aktörlerince bilinmesi ve benimsenmesi Mardin turizm markasının tutarlılığı
adına çok önemlidir. İlgili tüm paydaşlarla bu konuda doğru bilgi akışının sağlanması, interaktif
bir yapının ve denetimin oluşturulması ancak kamu-özel sektör işbirliği ile kurulacak bir
örgütlenme modeli ile sağlanabilir.
Mardin turizm alanında son senelerde büyük atılım yapmış olmasına rağmen henüz Türkiye ve
dünya standartlarında emekleme döneminde sayılabilir. Mardin’in sunduğu mekânsal ve sosyokültürel değerlerin birer turizm ürününe dönüştürülerek turistlere sunulan mevcut turizm
rotalarının, güzergahlarının ve cazibe merkezlerinin çeşitlendirilmesi, değişik temalar altında
gruplanması ve deneyimsel olarak zenginleştirilmesi, sosyokültürel zenginliğin önemli bir
yansıması olan yöresel el sanatları, mutfak kültürü, geleneksel örf/adet ve törenlerin
canlandırılıp Mardin’e özgü ve turizm için cazip ürünler haline getirilmesi, kentin zengin etnik
ve sanatsal kimliğini destekleyecek festival/gösterim/tematik haftalar vb. organizasyonların
düzenlenmesi ve bunların markalaştırılması gibi Mardin’in bir turizm markası olarak cazibesini
arttıracak pazarlama girdileri turizmin istenilen doğrultuda gelişmesine, daha fazla turistin
gelerek Mardin’de daha fazla zaman ve para harcamasına sebep olacaktır.
Mardin’in mevcut durumda bir zafiyet konusu olan Turizm Bilgilendirme Ofisleri gerek sayısal
olarak gerek sunduğu hizmet anlayış ve kalitesi olarak gelişmeye muhtaçtır. Turistlerin, özellikle
bağımsız seyahat eden turistlerin, bilgilenme ve yönlendirme için ilk başvurdukları adres olarak
bu ofislerin ve hizmetlerinin Mardin’in sunduğu değerleri yansıtacak ve onların Mardin
deneyimini zenginleştirecek bir hizmet anlayışı içinde iyileştirilmesi ve gerekli tanıtım
malzemeleriyle donatılması büyük önem taşımaktadır. Yapılan görüşmelerde, turistler ve tur
rehberleri tarafından, turizm bilgilendirme ofislerinin sunduğu hizmetler ve yönlendirici
malzemeler açısından yetersizlik gösterdiği dile getirilmiştir.
Mardin’in bir turizm merkezi olarak pazarlanabilmesi için halihazırda mevcut olmayan bir
tanıtım stratejisine ve programına ihtiyaç vardır. Tanıtım, stratejik hedefler doğrultusunda
83
planlı ve odaklı olarak yapılmazsa harcanan paranın getirisinin karşılığını almak zordur. Bu
nedenle öncelikli pazarların ve turist profillerinin belirlenmesi ve kaynakların bu noktalara
aktarılması önemlidir. Mevcut durumda Mardin tanıtım malzemelerinin bir marka kavramı
altında bütünleşmediği, sayıca yetersiz olduğu ve doğru zamanda doğru yerlerde
bulundurulmasında sorunlar olduğu gözlemlenmiştir. Hazırlanacak tanıtım malzemelerinin
pazarlama ve tanıtım stratejilerine uygun ve yeterli sayıda olması ve doğru dağıtımının
gerçekleştirilmesi konusuna önem verilmelidir. Günümüzde dijital ortamın en önemli iletişim
kanalı olması, ve özellikle turizm alanında çok yaygın kullanılması göz önüne alınarak tanıtım
stratejisi içinde önemli bir yer almalıdır. Dünya standartlarında bir turizm web portalının
devreye girmesi, iyi yönetilmesi ve güncel tutulması önemli bir tanıtım fırsatı oluşturacaktır.
Günümüzde insanların markalar hakkında algı oluşturdukları ve seçim yapmalarına yardımcı
olan kanal sosyal medya üzerinden yapılan iletişimlerdir. Bu kanalın profesyonelce yönetilmesi
Mardin’e ilgi ve turist çekmek açısından önemli görülmelidir. Yine turizm ve seyahat sektörü
için çok etkili bir araç olan sektörün fikir liderleri tarafından yayınlanan tanıtım yazıları,
yayınlanan belgeseller ve konulu programlar için proaktif girişimlerde bulunmak, bunları sayıca
arttırmak ve içerik olarak zenginleştirmek etkili bir tanıtım aracı olacaktır. Mevcut durumda
gözlemlenen durum, bu tür çalışmaların yayımcıların ferdi girişimleri olması ve içerik olarak
yönlendirme ve denetim konusunda etkin olunamamasıdır.
Tanıtımda ve satışta etkin olacak önemli bir kanalında iş ortakları olduğu bilinmektedir ve
görüşmelerde bu kanalın doğru kullanılmadığı ifade edilmiştir. Mardin turizminin gelişmesinde
mevcut durumda en önemli iş ortakları tur operatörleri ve tur rehberleridir. Bu kesimle
ilişkilerde, doğru bilgilendirme ve yönlendirme konusunda eksikler gözlemlenmiştir. Mardin
turizm markasının ve ürünlerinin öncelikli tanıtımı, ilişkilerin sağlam tutulması ve bilgilerinin
düzenli güncellenmesi tanıtım stratejisi içinde yer almalıdır.
7.3. Yönetişim
Turizm sektörünün il ve yerleşmeler düzeyinde sosyoekonomik boyutları da içerecek biçimde
geliştirilebilmesi için, turizm değer zincirini oluşturan bütün tarafların modern bir yönetişim
yapısı bünyesinde örgütlenmesi, sürdürülebilir turizm stratejisi açısından çok önemlidir. Son 30
yıl içinde gerek kentsel yönetişim ve gerekse turizm yönetişimi konusunda bir yandan
yerelleşme ekseni diğer taraftan kamu-yerel-özel-sivil ortaklıklara dayalı katılımcılık ekseninin
kesişmeleri göz önüne alınarak yeni yönetişim modelleri geliştirilmektedir.
Türkiye Turizm sektöründe ise kamu, yerel, özel ve sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla
oluşturulan iyi yönetişim anlayışı gerek Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü ve gerekse
“Türkiye Turizm Stratejisi 2023” tarafından da benimsenmektedir. 2023 Türkiye Turizm Strateji
belgesi turizm sektöründe “İyi Yönetişim ilkesi çerçevesinde ulusal, bölgesel, il ve noktasal
düzeyde turizm sektörü ile ilgili kamu, özel sektör kuruluşları ve STK’ların karar verme sürecine
katılımlarını sağlayacak konseyler bazında kurumsallaşmaya gidilmesi” stratejisini
benimsemiştir.
Avrupa Birliği’nce desteklenen ve İçişleri Bakanlığı’nca 2011-2013 yıllarında yürütülen “Stratejik
Yerel Yönetişim Projesi” kapsamında da yönetişim ve katılımcılık konusunda kamu, yerel, özel
ve sivil toplum kuruluşlarının kararlara katılımını destekleyici benzer modeller önerilmiş, iyi
84
yönetişim ilkeleri belirlenmiş, hemşerilerin ve kent konseylerinin katılım kültürünün
geliştirilmesinin önemi vurgulanmıştır.
Türkiye’de turizm sektörünün kamu sektöründeki yasal yetkili kuruluşu Kültür ve Turizm
Bakanlığı’dır. Bakanlık, araştırma, geliştirme, koruma, tanıtma, pazarlama, kamu kuruluşlarını
yönlendirme, yerel yönetimler, STK’lar ve özel sektörle işbirliği yapma, yatırım yapma ve teşvik
etme gibi görev ve sorumluluklarını İl Müdürlükleri vasıtasıyla koordinasyon içinde yerine
getirmektedir. İl Müdürlüğü teknik kapasitesinin Sürdürülebilir Turizm Projesi kapsamında
üretilecek eylem planlarının uygulama ve izleme sürecine göre artırılması ihtiyacı
bulunmaktadır.
Turizm sektörünün değer zincirini oluşturan ulaşım, konaklama, yeme-içme, alışveriş, gezi ve
tur gibi çeşitli alt-sektörleri ise büyük ölçüde özel sektör kapsamındadır. Mardin turizm
sektörünü bir bütün olarak kavrayan bir yönetişim yapısı mevcut değildir. Ancak turizm değer
zincirinin halkalarını oluşturan alt sektörlerin her birinde dernek, oda, vakıf gibi sivil
örgütlenmeler vardır.
Değer zincirini oluşturan halkaların en önemlilerinden biri olan konaklama alt sektöründe
“Mardin Turizm Otelciler Derneği” (MARTOD) 2011 yılında faaliyete geçmiştir. Dernek
Mardin’deki tüm konaklama tesislerini kapsamamakla birlikte etkinliklerini giderek
artırmaktadır. Diğer alt sektörlerde de dernekler ve Oda’lar biçimindeki örgütlenmeler vardır.
Bu örgütlenmeler kendi üyelerinin haklarının korunması çerçevesinde faaliyet
göstermektedirler. Değer zincirinin bu halkalarındaki örgütlerin yönetim yapısı
değerlendirildiğinde mali güçlerinin azlığı, kapasite yetersizlikleri, diğer kurum ve kuruluşlarla
işbirliği ve eşgüdüm eksiklikleri gibi sorunlar gözlenmektedir.
Mardin ilinde turizm sektörüyle yakın ilişkisi bulunan kültür, sanat ve eğitim konularında da
sivil toplum kuruluşları faaliyet göstermekle birlikte özel sektör kuruluşlarının üye ve destek
olmadığı dernek ya da vakıfların mali sıkıntı çektikleri, üye tabanlarını genişletemediği, ilgili
diğer kurum ve kuruluşlarla işbirliği ve eşgüdüm kuramadıkları ve etkinliklerinin çok sınırlı
kaldığı gözlenmektedir. Bir çoğunun internet ortamında web siteleri de bulunmamaktadır.
Özel sektör kuruluşlarının, işadamlarının üye ve desteğini alan MAREV ve MARSEV gibi Mardin
tabanlı STK’lar, ülke düzeyinde etkin olan Sabancı Vakfı, Çekül Vakfı gibi kuruluşlarla işbirliği ve
eşgüdüm yaparak eğitim ve kültür alanında önemli girişimlerde bulunmaktadır. Artuklu
Üniversitesinin desteklenmesi, Mardin Kent Müzesinin desteklenmesi, katkıda bulunulması gibi
girişimler turizm sektörüne doğrudan ve dolaylı olarak olumlu etkiler yapmaktadır.
Turizm sektöründe birbirinden kopuk olarak faaliyet gösteren STK’ların turizm sektörü çatısı
altında danışma kurulu, konsey, vakıf, dernek ya da kooperatif gibi katılımcı yönetişim
modelleriyle bir araya getirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır.
Kültürel mirasın korunması alanında İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Müze Müdürlüğü’nün
faaliyetleri yanında sit alanlarının kurumsal anlamda katılımcı modellerle sahiplenilmesi de
gerekmektedir. Sit alanları için 2863 sayılı yasada tanımlanmış olan alan yönetimi, danışma
kurulu, eşgüdüm ve denetleme kurulu henüz oluşturulmamıştır. Mardin, Midyat ve Savur’da
85
tespit edilmiş kentsel sit alanları ve Dara gibi önemli arkeolojik sit alanları için alan
yönetimlerinin oluşturulması öncelikli bir eylem alanıdır.
2014 yerel yönetim seçimlerini takiben Mardin Büyükşehir Belediyesi kurulmuştur. Büyükşehir
Belediyesi’nin yetki ve sorumluluk alanı İl sınırları içindeki bütün yerleşmeleri ve kırsal alanları
kapsamaktadır. Bu kurumsal gelişme turizm sektörünün İl düzeyinde bütünsel olarak ele
alınması ve yürütülmesi açısından bir fırsat sunmaktadır. 6310 ve 5216 sayılı yasalar
çerçevesinde organizasyon yapısı oluşturulan Büyükşehir Belediyesi turizmle doğrudan ve
dolaylı olarak; altyapı ve kentsel hizmetler, ulaşım, kültürel varlıkların korunması, imar,
planlama ve projelendirme, denetim gibi bir çok iş ve faaliyet alanında yetki ve sorumluluğa
sahiptir. Büyükşehir Belediyesi’nin turizmle ilgili bu iş ve işlemlerin standartlarını, kalitesini
uluslararası ölçüleriyle belirlemesi, geliştirmesi ve denetlemesi sürdürülebilir turizm stratejisi
açısından önem kazanmaktadır. Belediye bünyesinde bu nedenlerle sadece turizmle ilgili işlerle
uğraşacak bir uygulama, eşgüdüm ve denetleme biriminin kurulması beklenmektedir.
Büyükşehir Belediyesi de dahil olmak üzere ister kamu ister özel olsun ilgili kurum ve kuruluşlar
bünyesinde turizm sektöründen sorumlu birimlerin oluşturulması turizm sektörüyle ilgili eylem
planlarının uygulanması sürecinde işbirliği, eşgüdüm, izleme ve denetleme faaliyetlerinin
başarısı için bir gerekliliktir.
Mardin Turizm sektörü değer zincirinde yer alan ve genellikle meslek alanları bazında
örgütlenen vakıf, dernek ve Oda’lar bugüne kadar bir araya gelerek bütüncül bir üst örgüt
oluşturmamıştır.
Mardin’deki turizm hareketleri sadece bir kentle sınırlı değildir. İl sınırları içinde çeşitli
kültürlere ait, ilçelere dağılmış toplam 1155 tescilli yapı, 97 arkeolojik sit, 4 kentsel sit ve 10
doğal sit/anıt vardır. Kültür turizmi açısından bu kültür varlıklarının ancak küçük bir kısmı
turizme açık bulunmaktadır. Mardin’in sahip olduğu büyük bir kültürel miras potansiyeli vardır.
Bu anlamda Mardin için geliştirilecek turizm yönetişim modeli uzun dönemli, geniş kapsamlı ve
çok kültürlülüğü yansıtacak ve aynı zamanda bütün bu çeşitliliği temsil edebilecek katılımcı bir
yönetişim yapısına sahip olmalıdır.
Odak grup toplantılarında da belirtilen görüşler çerçevesinde bu yeni yönetişim yapısının;
Büyükşehir Belediyesini, ilgili ilçe belediyelerini, Valiliği, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını,
üniversiteyi, turizm sektörü değer zincirini oluşturan özel sektör işletmelerini ve onların
örgütlerini ve ilgili sivil toplum kuruluşlarının temsilini de sağlayacak biçimde oluşturulması ve
iyi yönetişim ilkelerine göre kurgulanması öngörülmektedir.
7.4. Turizm ve Otelcilik Konularında Eğitim Faaliyetleri
Mardin’de turizm ve otelcilik ile ilgili eğitim programları halihazırda iki kurum tarafından
verilmektedir: (1) Artuklu Üniversitesi, Turizm ve Otelcilik Meslek Yüksekokulu ve (2) Mardin
Turizm ve Otelcilik Meslek Lisesi
Artuklu Üniversitesi
Artuklu Üniversitesi’nin internet sayfası (www.artuklu.edu.tr) incelendiğinde, üniversitenin
turizm ve otelcilik ile ilgili aşağıda sıralanan programları sunduğunu görmek mümkündür:
86
 Otelcilik
 Gastronomi ve Mutfak Sanatları
 Seyahat Endüstrisi Yönetimi
Ancak söz konusu üç lisans programı arasında sadece “Otelcilik” programı halihazırda
üniversite tarafından lisans programı olarak sunulmaktadır. Turizm/Otelcilik ile ilgili
programlara ilaveten, gastronomi alanında 2 yıllık Yüksek Lisans Programı da sunulmaktadır.
Ancak, söz konusu yüksek lisans programına hiçbir öğrencinin kaydolmaması nedeniyle,
program 2013-2014 öğretim yılında sunulamamıştır.
Artuklu Üniversitesi’nin Turizm ve Otelcilik Programları, Batılı Üniversitelerde sunulan
standart programlar ile büyük ölçüde örtüşmektedir. Ancak söz konusu programlar ile ilgili
aşağıda bazı önemli hususlar tespit edilmiştir:
a) Sunulan lisans programının Mardin’deki turizm ve otelcilik sektörünün eğitim
ihtiyaçlarını daha iyi karşılayabilmesi için çok önemli olan “beslenme ve hijyen,”
“müzakere ve satış teknikleri”, “otelciliğin finansmanı” ve “finansal yönetim” gibi
dersler program kapsamında bulunmamaktadır. Program dahilindeki bu ve benzeri
dersler yerine, programa daha fazla teknik ve uygulamalı dersler eklenmelidir.
b) Lisans eğitim programında uygulamaya yönelik derslerin olmadığı görülmektedir.
Buna karşın, programın ikinci senesinden itibaren 90 günlük staj programlarının
öngörülmesi olumludur.
c) Gastronomi Yüksek Lisans Programında, gastronomi ile ilgili Pazarlama ve Tanıtım
derslerinin sunulmadığı da görülmektedir. Bu eksikliği gidermek için, bu konuyla ilgili
“Gıdaların Pazarlaması ve Tanıtımı” gibi çeşitli dersler sunulabilir. Ayrıca, program
gastronomi ile ilgili olmasına rağmen, “Yemek ve İçecekler” ile ilgili sadece 1 ders
sunulması yeterli değildir. Ayrıca bu tek dersin de, teorik bir ders olduğu
görülmektedir.
d) Üniversitede uygun tesis ve ekipman eksikliği söz konusudur (özellikle de kaliteli
mutfak tesisleri ile uygun laboratuvar ve kütüphane imkanlarının eksikliği).
e) Öğretim üyeleri arasında otelcilik sektöründe tecrübeli, yiyecek-içecek ve yönetim
konularında da uygulamalı deneyime sahip eğitimci sayısı düşüktür. Ayrıca bu sektör
ve konular ile ilgili tecrübe sahibi profesyonel turizmci ve otelciler, uygulamalı eğitim
sunabilmeleri amacıyla kuruma davet edilmemektedir.
Mardin Turizm ve Otelcilik Meslek Lisesi
Mardin Turizm ve Otelcilik Meslek Lisesi, Mardin’de Artuklu Üniversitesi dışında “Konaklama
ve Ulaşım” ile “Yiyecek İçecek” konularında mesleki eğitim sunan tek kurumdur. Bu sebepten
dolayı, Mardin'deki turizm ve otelcilik sektörünün eğitim ihtiyaçlarının karşılanması
konusunda bu kurumun da önemli bir rol üstlenmesine ihtiyaç bulunmaktadır. Ancak, Eski
87
Mardin’deki çoğu otel ve restorandan uzakta çok eski bir binada bulunan kurumda uygun ve
yeterli tesis ve ekipman eksikliği söz konusudur.
Ayrıca, birçok öğrencinin turizm ve otelcilik ile ilgili programlara katılmasının sebebinin, başka
okul ve programlara kazanmayı başaramamış olmaları ve eğitim görmenin onların iş bulma ve
daha iyi bir maaş kazanabilecekleri bir yerde çalışma ihtimallerini arttırmayacağını
düşündükleri ifade edilmektedir.
8. ULUSAL VE ULUSLARARASI KIYASLAMA ANALİZİ
Kıyaslama Analizi, Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi çerçevesinde “Analitik Çalışmalar ve
Keşfedici Araştırmalar” kapsamında yürütülen üçüncü analitik çalışmadır. Kıyaslama analizi
çalışmaları ile birlikte Mardin’de turizm alanına ilişkin sürdürülebilir, rekabetçi ve sürekli
gelişen bir perspektif yaratmak amacıyla, ulusal ve uluslararası arenada Mardin ile turizm
alanına ilişkin benzer özellikler taşıyan ve turizm gelişimine örnek gösterilebilecek iyi uygulama
örnekleri incelenmiştir.
Proje İş Tanımında, Mardin turizm değer zincirinin, benzer özelliklere sahip en az iki ulusal ve
üç uluslararası değer zinciri ile kıyaslanmasına dayalı "iyi uygulama kıyaslaması" şeklinde talep
edilmektedir. Bu kıyaslamaya konu olacak değer zincirlerinden en az birinin; UNESCO Dünya
Mirası Listesinde, son beş yıllık veya daha kısa bir süre içerisinde, turizm gelirlerini, planlı ve
tutarlı bir şekilde uyguladığı turizm gelişme stratejisiyle önemli oranda (örneğin %100'ün
üzerinde) arttırmayı başarmış bir kültür destinasyonu olması, Mardin turizm değer zincirine
benzer özelliklere sahip en az iki ulusal değer zinciri olması, turizm ürünlerinin çeşitlilik arz
etmesi, belirli bir hizmet kalitesinin yakalanmış olması, destinasyonun turistik bir yer olarak
yönetiliyor olması gibi kritelleri taşıması gerektiği belirtilmektedir.
Belilenen bu destinasyonlar, turizm alanında Mardin ile benzer özellikler gösterirken, yukarıda
altı çizilmiş birtakım kriterlere de sahip olması ve bu kapsamda da Mardin’de turizmin
gelişmesine yol gösterici nitelikte olması gerekmektedir. İş Tanımı kapsamında kıyaslanması
istenen turizm destinasyonları, birtakım araştırmalar ve literatür çalışmaları sonucunda
belirlenmiştir.
Yapılan değerlendirmeler ve İş Kapsamında istenen kriterler sonucunda Türkiye’deki turizm
destinasyonlarından Beypazarı ve Safranbolu, uluslararası arenada ise, İtalya’da Matera,
Fas’ta Fes ve İngiltere’de York şehirleri, iyi uygulama örnekleri olarak seçilmiştir. Aşağıdaki
tabloda seçilen destinasyonların İş Tanımı kapsamında da hangi kriterlere göre seçildiği yer
almaktadır.
Tablo 36: İş Tanımı kapsamında Seçim Kriterleri
Seçim kriterleri
Ulusal Destinasyon
Beypazarı
Safranbolu
*
*
Turizmde
Mardin
değer
zinciriyle
karşılaştırılabilir özellikler taşımak
88
Uluslararası
Destinasyonlar
Matera Fes
*
*
York
*
UNESCO Dünya Miras Listesi'nde yer almak
Son beş yıl içerisinde turizm gelirlerini
arttırmak
Bir kültür turizmi destinasyonu olmak
Benzersiz yöresel özelliklere sahip olmak
Turizm ürünleri açısından çeşitliliğe sahip
Tarihi ve mimari varlıkların ve kültür
turizminin varlığı
Doğal varlıklar ve doğa turizminin varlığı
Farklı turizm ürünlerinin, aktivite ve
cazibelerle sahip
Turistik yöresel ürünlere sahip olmak
Belirli bir hizmet kalitesi geliştirmiş olmak
Turistik bir yer olarak yönetiliyor olmak
Turistik bir yer olarak markalaşmış olmak
Koruma altında bulunan varlıklara sahip
olmak
Mimari varlıklarını yenileme stratejisi
olmak
İyi planlanmış belediye hizmetleri sahip
olmak
Turizm gelişimi ve yönetişiminde örgütlü
davranmak
Yerel halk ve sivil toplumun birer turizm
aktörü olarak örgütlü hareket etme
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Turizmle
ilgili
bölümleri
olan
üniversite/meslek okullarına sahip olmak
*
*
*
*
Kıyaslama çalışmaları, seçilmiş turizm destinasyonlarından turizm değer zinciri hakkında
karşılaştırmalı bilgiler toplamayı hedeflediği için, çalışmanın ulusal arenadaki metadolojisi de
ulusal destinasyonlardan Beypazarı ve Safranbolu için saha ziyaretleri kapsamında belirlenen
yerel yöneticiler ve turizm sektöründeki kilit aktörler ile yarı-yapılandırılmış görüşmeler ve
değer zinciri karşılaştırmalarının yapılabilmesine yönelik olarak da turizm sektöründe hizmet
sağlayıcılarla (konaklama, yeme-içme-eğlence, alışveriş) yapılan anket çalışmalarıdır. Ulusal
destinasyonlar kapsamında 41 adet yerel yöneticileri, üniversite, yeme-içme-eğlence sektörü,
konaklama sektörü, yöresel ürün satış noktaları ile görüşmeler gerçekleşmiştir. Uluslararası
arenada da, İl genelinde Matera ve York’a düzenlenen çalışma ziyaretleri dışında,
gerçekleştirilen literatür taraması ve detaylı araştırmalardır.
Yapılan analiz/araştırmalar kapsamında elde edilen sonuçlar, Mardin’de turizmi doğrudan ve
dolaylı olarak etkileyen alanlarda yaşanan sorunlar, iyileşmeye/gelişmeye yönelik olanaklar ve
eğilimler hakkında önemli ipuçları elde etmeye yardımcı olmuş ve Mardin’i iyi uygulama
örnekleri neticesinde turizm alanınındaki yönünü belirlemeye olanak sağlamıştır.
Çalışmalar, Mardin turizm alanında öne çıkan temel sorun alanları çerçevesinde şekillenmiştir.
89
Bu sorun alanları göz önüne alınarak ulusal ve uluslararası kıyaslama destinasyonlarındaki iyi
uygulamalar ele alınarak, Mardin turizmi için yol gösterici olması beklenmiştir. Aşağıdaki
tabloda Mardin’nin turizm alanına ilişkin ortaya çıkan en önemli sorun alanları yer almaktadır.
Tablo 37: Mardin’nin turizm alanına ilişkin ortaya çıkan en önemli sorun alanları
Yerel idarecilerde liderlik ve harekete geçme
tavrının eksikliği
Sektör temsilcilerinin kendi aralarında
örgütlenme kapasitesine sahip olmamaları
Yerel toplumda vizyon ve sahiplenme
eksikliği
Genç nüfusun (kayıtlı) istihdam konusundaki
kaygısızlığı
Turizm sektörü ve üniversite arasındaki
bağlantının zayıf olması
Hizmetlerin, yerel el sanatlarının, takıların ve
yiyeceklerin üretim, sunuş ve sergilenmesi
konularında kalite ve standartların eksikliği
Yerel işadamlarının yönetim ve müşteri
ilişkileri konularındaki kapasite eksikliği
Yerel idarecilerde teknik ve kurumsal
kapasite eksikliği
Mardin’de turizm ofislerinin, seyahat
acentalarının
ve
tur
operatörlerinin
yetersizliği
Uluslararası tanıtım eksikliği
Ticari değeri olan alternatif turizm
potansiyellerinin yetersiz tanıtımı
Kalifiye insan kaynağı eksikliği ve kaybı
Kamu-Özel Ortak Girişimi eksikliği
Alternatif turizm ürünlerinin azlığı
Kalifiye ve deneyimli zanaatkarların ortadan
kaybolması ve yerel el sanatlarının durması
Kitle turizminin yanlış yönetimi
Sanayi sektörünün az gelişmiş olması
Kent altyapı ve hizmetlerin düşük kalitede ve
yetersiz sunumu
Elde edilen veriler ve Mardin’deki temel sorun alanları doğrultusunda aşağıda Proje
kapsamında geliştirilen temel işlevsel stratejiler doğrultusunda en iyi kıyaslama
destinasyonlarına yer verilmiştir.
İŞLEVSEL
STRATEJİLER
YÖNETİŞİM
STRATEJİSİ
Yerel üretim
kapasitesinin ve
KOBİ’lerin
iyileştirilmesi
ÜRÜN
GELİŞTİRME
STRATEJİSİ
En İyi Uygulama Örnekleri
Ulusal Örnekler
Uluslararası Örnekler
Beypazarı: Yerel idarelerin önderliği York: Belediye ve kentin tanıtımıyla
ve toplumun katılımı ile Turizm
ilgilenen bir Sivil Toplum Kuruluşu (STK)
alanında oluşturulan örgütleşme
ile yapılan başarılı bir ortaklık. (Ortak bir
modeli-Beypazarını Kültürünü ve
kamu-özel teşebbüsü olan “York’u
Turizmini Geliştirme Koruma ve
Ziyaret Ediniz” isimli tanıtım kuruluşu)
Yaşatma DerneğiSafranbolu: Turizm sektör
Matera: Çok boyutlu bir turizm
temsilcilerininörgütlenmesi (STKlar) geliştirme planı uygulanması
Safranbolu Turizm Çalışma Grubu
Beypazarı: Müzeliğin gelişmesi
Fes: “Sanatkarlar ve Fez Medine Projesi
(“Kent Tarihi Müzesi”, “Tarih ve
ile sanatkarların ve el sanatlarını
90
Yerel üretim
kapasitesinin ve
KOBİ’lerin
iyileştirilmesi
Kültür Müzesi”, “Yaşayan Müze”,
“Halk Evi”, “Cahide Gürsoy Müze
Evi” ve “Doğa Evi”, “Türk Hamamı
Müzesi") turizm çeşitliliği alanında
köy turizmi, doğa turizminin aktif
olarak kullanımı, turizm aktiviteleri
olarak Beypazarı’nda düzenlenen
festivaller, şenlikler, sergiler,
konserler, gibi kültürel ve sosyal
faaliyetler, zengin yöresel ürün
çeşidi
Safranbolu:Yemenicilik, demircilik,
bakırcılık, semercilik, ahşap işçiliği
ve nalbantlık gibi yerel el
sanatlarının varlığı, turizm çeşidi
olarak doğa turizminin
yaygınlaşması, Dünya Mirası
konserleri
Beypazarı: Tanıtım Projelerinin
olması (Beypazarı Yöresel Ürünleri
Ticarileştirme Stratejisi Projesi,
Gelenekten Geleceğe Beypazarı
Projesi, Beypazarı İlçesinde Butik
Otelciliğin Temelleri Atılıyor Projesi,
Köy Turizminin Kalkındırılması
Projesi, Becerikli Eller Ortak Dili
MARKA VE
Konuşuyor Projesi) festivaller be
TANITIM
STRATEJİSİ
şenlikler(Uluslararası Beypazarı
Planlı pazarlama Yöresi ve Şenlikleri, Güz
ve ilişki yönetimi Senlikleri,UçurtmaFestivali),medya
ayağı olarak her ay anlaşmalı ulusal
ve yerel TV kanallarında 3-5’er
dakikalık Beypazarı tanıtım
belgesellerinin yayınlanması
Safranbolu: UNESCO'da olduğu için
düzenli tanıtım ve reklam,
belgeseller
Beypazarı: Altı ayda bir hem
İngilizce hem de Türkçe olarak gezi
rehberleri hazırlanması, turizm
fakültesinde okuyan öğrencilere staj
KALİTE
imkanı, halk evinde yöresel ürün
GELİŞTİRME
kursları
STRATEJİSİ
İnsan kaynakları Safranbolu:Safranbolu Kültür Eğitim
ve hizmet
Merkezi (SAKEM), kadınlara yönelik
kalitesinin
eğitim ve istihdam çalışmaları,
gelişimi
Karabük Üniversitesi’ne bağlı
Safranbolu Meslek Yüksek Okulu
Dekanı ile Safranbolu “Turizm
Otelcilik” ve “Mimari-Restorasyon”
91
tanıtmayı amaçlayan faaliyetler ve bu
doğrultuda
turistik turların düzenlenmesi ve
güncellenmesi
Matera: Mevcut turistik varlıkların
görünürlüğünün arttırılması (örn.
kültürel varlıkların, yerel tarım ve
mutfak ile ilgili projelerin desteklenmesi
York: Ortak bir kamu-özel teşebbüsü
olan “York’u Ziyaret Ediniz” isimli
tanıtım kuruluşu, Kent Meclisinin aktif
olarak kentin tanıtımında görev alması
Fez: Sanatkarların ve el sanatlarını
tanıtmayı amaçlayan faaliyetler ve bu
doğrultuda turistik turların
düzenlenmesi ve güncellenmesi. Söz
konusu tanıtım kampanyası ayrıca
hakiki Fas yapımı el sanatlarının
imitasyonlardan ayırt edilebilmesini
sağlamak için etiketlerin oluşturulması,
Fas yapımı el sanatlarının ihracatı için
uluslararası düzeyde pilot çalışma ve
kampanyaların düzenlenmesi
Matera: Turistlerin konakladığı mekan
ve tesislerdeki
çalışanların turizmin konusundaki genel
eğitim eksikliğini
telafi etmek için, bu mekan ve
tesislerdeki yönetici ve personel için
eğitim programları düzenlemek.
Fes: “Sanatkarlar ve Fes Medine Projesi
kapsamında turizm aktörlerine yönelik
Mesleki Eğitimler gerçekleştirilmesi
KENTSEL
HİZMETLER
STRATEJİSİ
Doğru
planlanmış,
yaşam kalitesi
sunan hizmetler
bölümlerinin turizme yönelik
katkıları
Beypazarı: Eski tarihi evlerin ağırlıklı
olduğu Alaaddin Sokak’ta yeni
yapılan binalar yıkılması, tarihi
evlerin formuna dönüştürülmesi,
tarihi sokağın yayalaştırılması, çöp
toplama hizmetlerinin sıklaşması
Safranbolu: Doğalgaz altyapısının
kurulması ve uygulanması, çöp
toplama hizmetlerinin sıklaşması,
Safranbolu Eski Çarşı’da arnavut
kaldırımlar yenilemeleri
Fes:
Fas’ta “açık havayolları”
politikasının
uygulanmaya
başlaması ardından Fes’e yapılan
uçuşların sayısında önemli bir artış
gerçeklemesi
York: Kent Meclisi ve Belediyesi, şehrin
turizm hizmetlerinin iyileştirilmesi
amacıyla dört boyuttan oluşan bir
strateji geliştirmişlerdir. Bu strateji: (1)
şehir
merkezinin
düzenlenmesi,
canlandırılması ve temiz tutulmasını; (2)
şehir merkezinde yayaların yürüme
alanlarının ve ulaşım iyileştirilmesini; (3)
perakende ve turizm sektörleri
arasındaki bağlantıyı kuvvetlendirmeyi
ve (4) şehir merkezini geliştirmesini
amaçlama
Beypazarı ve Safranbolu’nda yapılan çalışmalar doğrultusunda elde edilen kıyaslama
sonuçlarına aşağıda yer alan tabloda yer verilmiştir.
92
Kötü
Orta
İyi
93
Sonuç olarak, Mardin’de turizmin çeşitlenmesi, örgütlü bir şekilde planlanması ve yönetimi,
doğru kamusal hizmet planlaması, istihdam politikaları ve sanayi yatırımları ile desteklenmesi
Mardin İli’ne yönelik bir marka yaratılması ve bu markanın doğru hedef gruplara yerinde
araçlarla tanıtılması büyük bir ihtiyaçtır. Yukarıda da görüldüğü gibi ulusal destinasyon
merkezlerinden Beypazarı ve Safranbolu özellikle kentin her yönüyle turizm alanında
bilinebilirliğini arttırma ve bir marka değeri yaratma anlamında ileri bir noktadır. Uluslararası
destinasyonlardan Matera ve York’da bu kapsamda önemli destinasyon alanlarındandır.
Mardin İli’nin önemli bir turizm potansiyeli vardır ve son yıllarda turizm kapasitesi, turist sayısı
giderek artmıştır. Ancak turizmin her alanında kalite standartlarını arttırması gerekmektedir.
Bu anlamda da hem turist hem de yerel halkın yaşam kalitesini ve memnuniyeti arttırabilmek
için kaliteli ve planlı hizmet sunumu da önemli bir ihtiyaçtır. Kıyaslama Çalışması kapsamında
yapılan incelemeler ve elde edilen iyi örnek uygulamaları, Mardin’nin turizm stratejisini
geliştirmesinde yol gösterici olacaktır.
9. ODAK GRUP TOPLANTI SONUÇLARI
“Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi”, Mardin Valiliği ve Mardin Belediyesi işbirliği ile
Mardin’in özellikle turizm alanında sosyal ve ekonomik kalkınmasına destek sağlamak amacıyla
geliştirilmiş ve Proje kapsamındaki çalışmalara Haziran 2013’de başlanmıştır. Avrupa Birliği ve
Türkiye Cumhuriyeti ortak finansmanıyla yürütülen Projenin hayata geçirilmesi ile Mardin il
genelinde turizm altyapısının güçlendirilmesi ve turizm sektörünün geliştirilmesi
hedeflenmektedir.
Proje kapsamında “Mardin Sürdürülebilir Turizm Stratejisi” için Aralık-Kasım 2013
tarihinlerinde detaylı araştırmalar yürütülmüştür. Araştırmalar arasında “Değer Zinciri Analizi”,
“Kıyaslama Analizi” ve “Talep Analizi” bulunmaktadır. Yapılan araştırmaların ardından elde
edilen sonuçlar neticesinde Mardin’de turizm sektöründe yaşanan sorunların ve bu sorunların
nedenlerinin ilgili paydaşların katılımıyla değerlendirildiği ve ortak çözüm önerilerinin
geliştirildiği Ocak 2014 tarihinde 5 sektör alanına ilişkin Odak Grup Toplantıları düzenlenmiştir.
5 ayrı sektör alanı için düzenlenen bu Odak Grup Toplantıları; “Ürün Geliştirme, “Bilgi Tanıtım
ve Pazarlama”, “Kentsel Hizmetler”, “Eğitim-İstihdam” ve “Yönetişim” başlıkları altında
düzenlenmiştir.
Odak Grup toplantıları kapsamında Teknik Destek Ekibi’nin sunumları ve katılımcıların görüşleri
alınarak; turizm ürünlerinin iyileştirilmesi ve alternatiflerinin geliştirilmesi, küçük üretimin
desteklenmesi ve yerel ürünlerin geliştirilmesi, Mardin vizyonu belirlenerek tanıtım araçlarının
geliştirilmesi ve Mardin markasının oluşturulması, turizmi destekleyici kamu hizmetlerinin
sağlanması, insan kaynağının geliştirilmesi ve istidihdam politikalarının oluşturulması,
örgütlenme, katılım, uzlaşma, işbirliği ve koordinasyonun sağlanmasına yönelik birtakım
öneriler geliştirilmiştir. Çalışma bulgularının, araştırma sonuçlarının tartışıldığı, çözüm
önerilerine ilişkin yaklaşımların geliştirildiği Ocak 2014 tarihinde düzenlenen ve Tablo-1’de
detayları gösterilen Odak Grup Toplantılarına toplamda 198 paydaşın katılımı sağlanmış, görüş
ve katkıları alınmıştır.
94
Tablo 38: Odak Grup Toplantıları Tarih ve Katılımcı Bilgileri
Tarih
Toplantı Adı
Katılımcı Sayısı
20.01.2014
“Ürün Geliştirme Odak Grup Toplantısı”
40
21.01.2014
“Bilgi Tanıtım ve Pazarlama Odak Grup Toplantısı”
26
23.01.2014
“Kentsel Hizmetler Odak Grup Toplantısı”
79
28.01.2014
“Eğitim ve İstihdam Odak Grup Toplantısı”
29
30.01.2014
“Yönetişim Odak Grup Toplantısı”
24
TOPLAM
198
Aşağıda her bir Odak Grup Toplantısına ilişkin katılımcıların görüşleri sonucunda çıkan sonuç
önerilerine yer verilmiştir.
Ürün Geliştirme Odak Toplantısı
20 Ocak 2014 tarihinde 40 kişinin katılımı ile “Ürün Geliştirme” başlığı altında birinci Odak Grup
Toplantısı düzenlenmiştir. Toplantıya katılan profili; Mardin Valiliği, Mardin İl Kültür Turizm
Müdürlüğü, Yeme-İçme ve Konaklama Sektörü temsilcileri, ilgili meslek odaları temsilcileri,
Mardin Kent Konseyi üyeleri, turizm acentaları, ilgili sivil toplum örgütleri temsilcileri ile turizm
rehberleri oluşturmaktadır.
Gerçekleştirilen Odak Grup Toplantısı kapsamında Aralık-Kasım 2013 tarihinlerinde yürütülen
“Değer Zinciri Analizi”, “Kıyaslama Analizi” ve “Talep Analizi” çerçevesinde “Ürün Geliştirme”
başlığı altında tespit edilen sorunsallarla, turizm ürünlerinin iyileştirilmesi ve alternatiflerinin
geliştirilmesi için katılımcıların görüşlerine ve önerilerine başvurulmuştur. Yapılan toplantı
kapsamında tartışmaya açılan konu başlıkları şöyledir:

Sınırlı turizm çeşitliliği

Turistlere hitap eden aktivitelerin azlığı

Var olan aktivitelerin mardin ve kültürünü yaşatamaması

Turistik cazibe alanlarının eksikliği

Teşvik ve yatırımların yetersizliği

İşletme ve pazarlama kapasitesinin eksikliği

Sadece Mardin ve çevresini kapsayan tur olanaklarının azlığı
95

Yerel tur şirketlerinin kapasitesinin yetersizliği

Turizm varlıklarının korunamaması, bakım ve güvenlik eksikliği

Yıpranmış ve kullanılmayan yapıların turizme hizmet edememesi

Rekabet gücü az, sınırlı bir yerel ürün yelpazesi

Yerel ürünlerin birçoğunun Mardin’de üretilememesi

Usta ve zanaatkârların azalması ve yenilerinin yetiştirilememesi

Gençlerin ve kadınların üretime katılamaması

Üretim atölyelerinin açılmaması

Üretimde yenilikçilik, tasarım, sunum, kimlik ve tanıtım yetersizliği

Ürünler için üretim, kalite ve fiyat standartlarının belirlenememesi

Üretici ve/veya esnaf arasında örgütlenme eksikliği
Yukarıda belirtilen bu tartışma konu başlıkları için “Ürün Geliştirme” alanına yönelik,
katılımcılar tarafından geliştirilen çözüm önerilerine aşağıda yer verilmiştir:

Turizm çeşitliliği açısından; somut ve soyut olan kültürel miras değerlerinin birlikte
sunulması ve gelen yerli ve yabancı turistlere bu değerlerin yaşatılması önemlidir. Bu
kapsamda tarihi, arkeolojik ve mimari değerlerin sunumu sırasında Mardin’e özgü
yöresel yemekler, müzikler, örf ve adetler gelen turistler tarafından yaşayarak ve
uygulanarak deneyimlenebilir. Bu kapsamda Mardinli yerel kadınlarla yöresel yemek
pişirme, turistleri yöresel kıyafetlerle tanıştırma, yörenin karekterine ve kimliğine özgü
hikayelerin, anıların paylaşılması, gibi gezi rotalarının çeşitlendirilmesi önemlidir.

Turizm çeşitliliğini içerisinde gelen turistlerin ilgisini arttırabilmek için gezi tur
programlarındaki aktivitelerin de çeşitlendirilmesi gerekmektedir. Bu kapsamda da
Mardin yöresine özgü şarap tadım turları, eşek turları, Mardin Kalesi turları gibi bir
takım aktivitelere tur paketlerinde yer verilmelidir.

Mardin’de var olan Keşiş yolu haritası kullanılmalıdır. Bu anlamda bir Rahman Turizmi
adı altında bir turizm çeşitliliği geliştirilebilir.

Mardin’nin tanıtımında rehber eğitimine önem verilmeli ve bu kapsamda çalışmaların
yapılması gerekmektedir.

Mardin Kalesi ile ilgili tarihi gün yüzüne çıkarmak için, arkeoloji kazılarının tekrar
yapılması gerekmektedir. Kalenin okunması için, iyileştirmenin ve kazıların yapılarak,
cazibe merkezi haline getirilmesi önemlidir.
96

Kültür ve doğa turizminin çeşitliliğinin arttırılması kapsamında, Değer taşıyan
köylerden, Gurs, Savur, Dara bu anlamda köy turizmi olarak değerlendirilebilir.
Nusaybin-Midyat arasında dağ yolları, Safari turizmi için kullanılabilir.

Mardin’e özgü yöresel müzik yaşatılmalı, Diller ve Dinler Korosu geliştirilmeli, Reyhani
ve sıra geceleri düzenlenerek turizm aktiviteleri çeşitlendirilmelidir.

Eski Diyarbakır yolu Zinnel Bağları, üzerinde üzüm işlik alanı vardır. Burası bir markadır,
değerdir. O alanın kamulaştırıp, bir değer kazandırımalı ve turizme entegre edilmelidir.
Bu alanda bağ bozum festivalleri, şarap tadım günleri, pekmez yapımı,
gerçekleştirilebilir.

Turizm aktivitelerinin çeşitlenmesi için festivallere ağırlık verilmelidir. Bu kapsamda, ,
Mardin Filmleri, Güvercin Yarışması, Merdiven Yarışması,.. gibi festivaller organize
edilmelidir. Böylelikle Mardin için ulusal ve uluslararası bir tanıtım yapılır. Bu festivaller
de turzim sezonu dışı, turistin az geldiği, dönemlerde düzenlenebilir.

Bakanlık, Emniyet, gibi kamu kurum ve kuruluşlarını ve özel sektörü Mardin’e çekmek
için çeşitli çalışmalar yapılmalıdır.

Özellikle el sanatları alanında çeşitliliği arttırabilmek ve unutulmaya yüz tutmuş
değerleri ortaya çıkarabilmek için üretim atölyelerinin açılması ve atölyelerde çalışacak
usta ve zanaatkarların yetiştirilebilmesi için teşvik ve destekler sağlanmalıdır.

Meslek Eğitim Merkezi, usta öğretim konusunda eğitim ve belge vermelidir.

Kadınlarımızın turizme entegre olması önemlidir. Bu kapsamda da Olgunlaşma
Enstitüsü tekrar faaliyete geçmelidir.

Turizm Meslek Yüksek Okulu Bünyesi’nde Telkari Bölümü açılmalıdır.

Yöresel Mardin taş evlerini korumak, geliştirmek ve turizme katmak için ev
pansiyonculuğu geliştirilmelidir.

Turizm çeşitliliğinin ve ürün gelişiminin arttırılması için turizm aktörleri arasında güçlü
bir örgütlenmeye ihtiyaç vardır.
Ürün Geliştirme Odak Grup Toplantısı’nda turizm çeşitliliği ve yöresel ürün gelişimi üzerine
katılımcılar tarafından önemli çözüm önerileri getirilmiş ve ineraktif bir toplantı sağlanmıştır.
II. Bilgi Tanıtım ve Pazarlama Odak Grup Toplantısı
21 Ocak 2014 tarihinde 26 kişinin katılımı ile “Bilgi Tanıtım ve Pazarlama” başlığı altında ikinci
Odak Grup Toplantısı düzenlenmiştir. Toplantıya katılan profili; Mardin Valiliği, Mardin İl Kültür
Turizm Müdürlüğü, Mardin Bilim, Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğü, Mardin Kalkınma Ajansı,
Mardin Artuklu Üniversitesi, temsilcileri, ilgili meslek odaları temsilcileri, Mardin Kent Konseyi
97
üyeleri, turizm acentaları, ilgili sivil toplum örgütleri temsilcileri ile turizm rehberleri
oluşturmaktadır.
Gerçekleştirilen Odak Grup Toplantısı kapsamında Aralık-Kasım 2013 tarihinlerinde yürütülen
“Değer Zinciri Analizi”, “Kıyaslama Analizi” ve “Talep Analizi” çerçevesinde “Bilgi Tanıtım ve
Pazarlama” başlığı altında tespit edilen sorunsallarla, turizm ürünlerinin iyileştirilmesi ve
alternatiflerinin geliştirilmesi için katılımcıların görüşlerine ve önerilerine başvurulmuştur.
Yapılan toplantı kapsamında tartışmaya açılan konu başlıkları şöyledir:










Mardin Markasının görünürlülüğünü ve tanıtımını organize edecek/yürütecek bir
örgütlenme eksikliği
Mardin’i özel ve cazip hale getiren değerler (tarihi & arkeolojik zenginlik, mimari ve
doku, musik, sanat, el sanatları, yeme içme kültüründe bulunan kültürel zenginliği,
mistik ve dingin Mesapotamya manzarası ve çok dinli/dilli/etnisiteli insan varlığı )
doğru şekilde sunulmaması
İç ve dış pazarlarda “Mardin’de üretilmiştir” markalı ürün ve tanıtımı bulunmaması
Türkçe ve en az İngilizce dillerinde bir Mardin turizm portalı olmaması
Yerli ve yabancı tur operatörlerine Mardin’i ve değerlerini anlatacak/yaşatacak
organize faaliyetler, yönlendirme ve bilgi akışı bulunmaması
İç ve dış pazarlarda reklam ve tanıtım faaliyetleri/fuarlar yapılmamakta veya yetersiz
kalması
Profesyonel bir halkla ilişkiler faaliyeti (gezi dergilerinde yazı çıkarmak, güvenlik
konusunu işlemek, kitaplarda/filmlerde Mardin’i konu ettirmek, doğru şekilde
anlattırmak, tv’de Mardin’in değerleri hakkında tanıtım programları hazırlatmak …)
yürütülmemesi
İl genelinde Turism information merkezleri hizmet ve malzeme kalitesi açısından yeterli
bulunmaması (çalışma saatleri, hizmet kapsamı, insan kalitesi…)
Turizm ve turist cezbetme ile ilgili iş alanlarında çalışan kuruluşlar (oteller, restoranlar,
mağazalar, sanatsal faaliyetler…) kendilerini ve Mardin markasını iç ve dış pazarlarda
yeterli derecede tanıtılmaması
Otellerde Mardin’in cazibe merkezlerini tanıtacak/yönlendirecek stand ve basılı
malzeme bulunmaması
Yukarıda belirtilen bu tarışma konu başlıkları için “Bilgi Tanıtım ve Pazarlama” alanına yönelik,
katılımcılar tarafından geliştirilen çözüm önerilerine aşağıda yer verilmiştir:




Avrupa’ya Mardin ile ilgili kültür ve inanç turizmi ile ilgili tanıtım ve bilgilendirme
yapılması ve uluslararası tanıtım fuarlarında yer alınması gerekmektedir.
Mardin’e özgü bir TV Kanalının kurulması iyi bir yöntem olabilir. Bu anlamda da devlet
desteğinin ve teşviğinin sağlanması gerekmektedir.
Mardin’nin ortak bir slogona ihtiyacı vardır. Bununla ilgili bir proje hazırlanıp, yarışma
da düzenlenebilir.
Mardin’nin tanıtımının ve şehrin önemli cazibe alanlarının bilinirliğinin arttırılması için
Mardin’de yönlendirme levhası, tanıtım levhası, kültür haritası olması
gerekmektedir.Bu anlamda Turizm Ofisi’nin canlandırılması gerekmektedir.
98



Mardin’nin tanıtımının daha iyi yapılabilmesi için Turizm Portalının kurulması
gerekmektedir.
Mardin’nin tanıtımı için turizm sezonu dışında Mardin Festival Haftası düzenlenmelidir.
Mardin’de yaşayan vatandaşlar için turizm ile ilgili belirli eğitimlerin, sempozyumların
verilmesi gerekmektedir.
Bilgi Tanıtım ve Pazarlama Odak Grup Toplantısı’nda tanıtıma ve pazarlamaya yönelik getirilen
çözüm odaklı öneriler, katılımcılar tarafından getirilmiştir.
III. Kentsel Hizmetler Odak Grup Toplantısı
23 Ocak 2014 tarihinde 79 kişinin katılımı ile “Kentsel Hizmetler” başlığı altında üçüncü Odak
Grup Toplantısı düzenlenmiştir. Toplantıya katılan profili; Mardin Valiliği, Mardin Belediyesi,
Mardin Kalkınma Ajansı temsilcileri, muhtarlar ilgili meslek odaları temsilcileri, Mardin Kent
Konseyi üyeleri, ilgili sivil toplum örgütleri temsilcileri oluşturmaktadır.
Gerçekleştirilen Odak Grup Toplantısı kapsamında Aralık-Kasım 2013 tarihinlerinde yürütülen
“Değer Zinciri Analizi”, “Kıyaslama Analizi” ve “Talep Analizi” çerçevesinde “Kentsel Hizmetler”
başlığı altında tespit edilen sorunsallarla, turizm ürünlerinin iyileştirilmesi ve alternatiflerinin
geliştirilmesi için katılımcıların görüşlerine ve önerilerine başvurulmuştur. Yapılan toplantı
kapsamında tartışmaya açılan konu başlıkları şöyledir:









Yol-kaldırım konusundaki eksiklikler
Trafik-otopark konusundaki eksiklikler
Toplu taşıma konusundaki eksiklikler
İmar planlama konusundaki eksiklikler
Kent yönetimi konusundaki eksiklikler
Elektrik aydınlatma konusundaki eksiklikler
Su hizmetleri konusundaki eksiklikler
Zabıta hizmetleri konusundaki eksiklikler (Gıda güvenliği denetimleri)
Çevre-temizlik konusundaki eksiklikler
Yukarıd belirtilen bu tarışma konu başlıkları için kentsel hizmetler alanına yönelik, katılımcılar
tarafından geliştirilen çözüm önerilerine aşağıda yer verilmiştir:







Diyarbakır Kapı’da büyük bir otopark yapılması, buranın yaylaştrılması ve sadece toplu
taşıma (çift yönlü) izin verilmesi, bir öneri olabilir.
Mardin 1. Cadde üzerinde bir otopark sisteminin kurulması gerekmektedir. Raylı sistem
veya merdivenli sistem kurularak, insanların ulaşımına yardımcı olabilir.
Mardin için bir ulaşım planının yapılması gerekmektedir.
Mardin Uluslararası Havaalanın bir an önce tamamlanması ve faaliyete geçmesi
önemlidir. Bunun yanında havaalanda uçak saatlerinin esnetilmesi gerekmektedir.
Koruma amaçlı imar planı çıktılarının stratejik planlara ve eylem planlarına yansıması
gerekmektedir.
Elektrik kesintilerinin önüne geçebilmek için, trafoların kurulması gerekmektedir.
Mardin çevre temizliğine önem verilmesi gerekmektedir. Bununla beraber çöp toplama
sistemlerinin geliştirilmesi gerekmektedir.
99

Katı atık ve bertaraf tesislerinin işlevinin arttırılması
Kentsel Hizmetler Odak Grup Toplantısı’nda kentsel hizmetlere yönelik getirilen çözüm odaklı
öneriler, katılımcılar tarafından getirilmiştir. Yüksek bir katılımcı profili sağlanmıştır.
IV. Eğitim ve İstihdam Odak Grup Toplantısı
28 Ocak 2014 tarihinde 29 kişinin katılımı ile “Eğitim ve İstihdam” başlığı altında üçüncü Odak
Grup Toplantısı düzenlenmiştir. Toplantıya katılan profili; Mardin Valiliği, Mardin Belediyesi,
Mardin Kalkınma Ajansı temsilcileri, ilgili meslek odaları temsilcileri, Mardin Kent Konseyi
üyeleri, ilgili sivil toplum örgütleri temsilcileri oluşturmaktadır.
Eğitim ve İstihdam alanına yönelik, katılımcılar tarafından geliştirilen çözüm önerilerine aşağıda
yer verilmiştir:





Liselerde seçmeli derslerden birisi; turizmde bilinçlendirme olabilir. Bunun da
yaygınlaştırılması iyi olabilir. Sadece puanı düşük olan öğrenciler turizm okullarını
tercih etmektedirler. Turizm okuyan gençlerin bir geleceği olmaması nedeni ile gençler
farklı alanlara yönelmektedir. Bunu değiştirmek için de devlet desteğinin turizm
fakültelerine verilmesi gerekmektedir. Bu alanda bir iş güvencesi olmalıdır.
Turizm Meslek Yüksekokulu öğrencilerinin yabancı dil bilgi seviyesi arttırılmalıdır.
Turizm öğrencilerine Mardin’de kalmaları için staj imkanı sunulmalıdır.
Turizm rehberlerine yönelik Mardin genelinde bilinçlendirme eğitimleri yapılmalıdır.
Turizm Meslek Lisesi ve Artuklu Üniversitesi Meslek Yüksekokulu’nda turizm alanına
yönelik eğitimler arttırılmalıdır.
Eğitim ve İstidam Odak Grup Toplantısı’nda turizmde eğitimin önemi üzerine katılımcılar
tarafından önemli çözüm önerileri getirilmiş ve ineraktif bir toplantı sağlanmıştır.
V. Yönetişim Odak Grup Toplantısı
30 Ocak 2014 tarihinde 24 kişinin katılımı ile “Yönetişim” başlığı altında üçüncü Odak Grup
Toplantısı düzenlenmiştir. Toplantıya katılan profili; Mardin Valiliği, Mardin Belediyesi, Mardin
Kalkınma Ajansı temsilcileri, muhtarlar ilgili meslek odaları temsilcileri, Mardin Kent Konseyi
üyeleri, ilgili sivil toplum örgütleri temsilcileri oluşturmaktadır.
Yönetişim alanına yönelik, Teknik Destek Ekibi tarafından önerilen “Turizm Danışma Kurulu”na
yönelik katılımcılar tarafından geliştirilen çözüm önerilerine aşağıda yer verilmiştir:
“İl Turizm Yönetişim Kurulu”nun, Olması Gereken Görev ve Yetkileri Nelerdir?”





Kurul, denetleyici rolünü üstlenmelidir. Denetleme mekanizması olmalıdır.
Kurulda kolluğu temsil edecek birisinin olması gerekmektedir.
Turizm Meslek Yüksek Okulu öğrencileri, turizmle ilişkili genç insanlar, bu Kurulun
parçası olarak, onu sahiplenmelidirler.
Kent Konseyi içerisindeki Gençlik Meclisi daha da güçlendirilmeli midir?
Turizm Gazetesi, yayın olabilir. Düzenli yayınlar yapılabilir.
100

Danışma Kurulu içerisinde, kendi branşlarında uzun süre tecrübe etmiş insanların yer
alması gerekmektedir
“İl Turizm Yönetişim Kurulu”nun Yönetim Kurulu’nda kimler olmalıdır?”




STK’ları bir şemsiye altında toplamak gerekmektedir.
Kurul için turizm alanında faaliyette bulunan dernekler arasında temsilci seçilmelidir.
Yerel-Gündem-21 sonucunda kent konseyleri bulunduğu yerelde çatı meclisleri
durumunda olmalıdır. Yeni yasa ile bu kabuğun değişmesi gerekmektedir. Kent konseyi
hakkında bilgilendirme yapılması gerekmektedir.
Mardin Artuklu Üniversitesi de Kurulun Yönetim Kurulu’nda yer alması gerekmektedir.
“Stk’lari Kimler Temsil Edecek/Kaç Kişi İle Temsil Edilmeli?”


STK’lar ayrı olarak temsil edilebilmelidir. Kent Konseyi yeniden yapılanacak.
STK’ları temsilen bir kişi Yönetim Kurulu’nda yer almalıdır. Danışma Kurulu’nda ise
STK’ların temsilcileri görevlendirilebilir.
“Özel Sektörü Kimler Temsil Edecek/Kaç Kişi İle Temsil Edilmeli?”

Meslek Odalarından temsilciler yer alabilir. Yönetim Kurulu, Mardin’e bir şeyler
katabilecek bir şahsı, Kurula katabilir. Bu Kurul turizm sektörleri ile ilgili toplantılar
düzenlemeli, toplantılar sonucunda, Yönetim Kurulu’nda temsil edilecek uygun kişileri
belirlenmelidir.
Yönetişim Odak Grup Toplantısı’nda Teknik Destek Ekibi tarafından önerilen Turizm Danışma
Kurulu’nun yapısı ve çalışma stratejileri için katılımcılar tarafından önemli çözüm önerileri
getirilmiş ve ineraktif bir toplantı sağlanmıştır.
10. TEMEL BULGULAR ÇERÇEVESİNDE GZFT ANALİZİ (GÜÇLÜ YÖNLER – ZAYIF YÖNLER
– FIRSATLAR - TEHDİTLER)
Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi kapsamında Güçlü-Zayıf-Fırsat-Tehditler-GZFT (SWOT)
analizini hazırlanırken mevcut durum analizinden ve saha ziyaretlerinden elde edilen
bulgulardan faydalanarak Bölge’nin kalkınmasında etkili olabilecek tüm sektörlere ilişkin güçlü
ve zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri belirlenmiştir. Elde edilen bulgular kapsamında
geliştirilen SWOT Analizi, Proje kapsamında geliştirilen 5 ana İşlevsel Strateji kapsamında
oluşturulmuştur. Bu stratejiler, “Ürün Geliştirme”, “Markalaşma ve Tanıtım”, Yönetişim”, Kalite
Geliştirme” ve “Kentsel Hizmetler”dir. Turizm stratejisinin geliştirilmesinde bu unsurların da
dikkate alınması gerekecektir. Bu unsurlar çerçevesinde oluşturulan SWOT Analize aşağıda yer
verilmiştir.
GÜÇLÜ YÖNLER
ZAYIF YÖNLER
Ürün Geliştirme İşlevsel Stratejisi

Ürün Geliştirme İşlevsel Stratejisi

Zengin el sanatlarının varlığı (testi,
101
Rekabet ve ticarileştirme kaygısı ile yöresel





takunyacılık, ahşap, kundekari, minyatür,
kök boya baskı, leblebi, sumakçılık, doğal lif
üretimi, tahta oyuncak, yöresel kilit ve
anahtarlar, dövme/dak (külden
karıştırılarak yapılır), kürkçülük, çanakçömlek, demircilik, bakırcılık, kalaycılık,
kuyumculuk, gümüşçülük (telkari), iğne
oyası, Midyat el nakışı, tohum iğnesi,
yorgancılık, oyacılık, boyacılık (sibbeğ),
dericilik (dabbağ), kuntekari, sabunculuk,
dokumacılık, şal-ü şapik (özel bir kumaş
dokumasıdır) kilimcilik, halıcılık (yün ve
ipek), semercilik, keçecilik, tahta
oymacılığı,...),
Alternatif turizm ürünlerinin geliştirilmesi
(Köy, yayla, inanç, av, doğa, pazar, kış
turizmleri gibi),
Farklı din, etnik grup ve mezheplere ev
sahipliği yapması,
Bölge’nin Yukarı Mezopotamya’daki
konumu sebebiyle büyük bir tarihi ve
arkeolojik geçmişi olması,
Çok kültürlülüğün getirdiği turizmi
geliştirme bilinci ve hoşgörü,
Mardin’nin çok kültürlüğü “Yaşayan Diller
Enstitüsü”ile Üniversite bünyesinde
“Kürtçe, Arapça, Süryanice, İbranice”
eğitimlerinin verilmesi, (1.1)














Markalaşma ve Tanıtım İşlevsel Stratejisi

Mardin’de özellikle gümüş ve taş
işlemeciliği alanında, markalaşmak için
yeterli tecrübeye sahip olunması,

Mardin’nin kendine has özgün yapısı ile
markalaşma potansiyeli barındırması,

Özellikle GAP kapsamında sürdürülen
tanıtım faaliyetleriyle yabancı heyet ve
yatırımcıları bölgeye çekmesi.
ürünlerin özelliklerinin kaybolması ve
Mardin’de üretilmemesi,
Usta ve zanaatkârların azalması ve
yenilerinin yetiştirilememesi,
Yöresel ürünlerin çeşitliliğinin azalması ve
taklidin gelişmesi,
Gençlerin ve kadınların üretime
katılamaması ve üretim atölyelerinin
açılmaması,
Turistlere hitap eden aktivitelerin azlığı ve
var olan aktivitelerin Mardin ve kültürünü
yaşatamaması,
Turistik cazibe alanlarının eksikliği,
Turizmin gelişmesine yönelik teşvik ve
yatırımların yetersizliği,
Sadece Mardin ve çevresini kapsayan tur
olanaklarının azlığı ve Yerel tur
şirketlerinin kapasitesinin yetersizliği,
Profesyonel rehberlik hizmetlerinin
olmaması,
Turizm varlıklarının korunamaması, bakım
ve güvenlik eksikliği,
Üretimde yenilikçilik, tasarım, sunum,
kimlik ve tanıtım yetersizliği,
Üretici ve/veya esnaf arasında örgütlenme
eksikliği,
Ürünler için üretim, kalite ve fiyat
standartlarının belirlenememesi,
Turistik dükkanlardaki sunum ve pazarlama
tekniklerinin eksikliği (1.2),
Ilısu Barajı’nın tamamlanmasının
Hasankeyf’in sular altında kalması ve
turizm çeşitliliğine zarar vermesi.
Markalaşma ve Tanıtım İşlevsel Stratejisi

Mardin markasının görünürlüğünü ve
tanıtımını organize edecek/yürütecek bir
örgütlenmenin olmaması,

Mardin’i özel ve cazip hale getiren değerler
(tarihi, arkeolojik zenginlik mimari ve doku,
musik, sanat, el sanatları, yeme içme
kültüründe bulunan kültürel zenginliği,
mistik ve dingin Mezapotamya manzarası
ve çok dinli/dilli/etnisiteli insan varlığı )
doğru şekilde sunulmaması,

İç ve dış pazarlarda “Mardin’de
üretilmiştir” markalı ürün ve tanıtımı
bulunmaması,

Türkçe ve en az İngilizce dillerinde bir
102





Yönetişim İşlevsel Stratejisi









Mardin turizm portalı bulunmaması
Yerli ve yabancı tur operatörlerine Mardin’i
ve değerlerini anlatacak/yaşatacak
organize faaliyetler, yönlendirme ve bilgi
akışı bulunmaması,
İç ve dış pazarlarda reklam ve tanıtım
faaliyetleri/fuarlar yetersiz kalması,
Profesyonel bir halkla ilişkiler faaliyeti (gezi
dergilerinde yazı çıkarmak, güvenlik
konusunu işlemek, kitaplarda/filmlerde
Mardin’i konu ettirmek, doğru şekilde
anlattırmak, tv’de Mardin’in değerleri
hakkında tanıtım programları
hazırlatmak…) yürütülmemesi,
İl genelinde Turizm Danışma Ofisi’nin
hizmet ve malzeme kalitesi açısından
yeterli çalışmaması (çalışma saatleri,
hizmet kapsamı, insan kalitesi…), (1.3)
Bölgeye karşı klişeler ve yanlış
bilgilendirme.
Yönetişim İşlevsel Stratejisi
Valilik ve belediye desteği ile dernek ve
vakıfların sayılarının artması,
Turizme yönelik Mardin Turizm Otelciler
Derneği’nin Varlığı (MARTOD),
Valilik ve Belediye tarafından turizmin
geliştirilmesine yönelik desteklenen
projelerin varlığı,
Mardin Artuklu Üniversitesi Turizm
İşletmeciliği ve Otelcilik Yüksek Okulu ile
özel sektör işbirliği imkânlarının artması,
Dicle Kalkınma Ajansı’nın varlığı ve turizmin
gelişmesine yönelik çalışmaları,
MARTOD ve Halk Eğitim Müdürlüğü
işbirliğinde yürütülen turizmin
bilinçlendirilmesine yönelik düzenlenen
eğitim faaliyetleri (1.4),
Üniversite, İŞKUR ve MARTOD işbirliğinde
2012 yıldan bu yanda düzenlenen turizm
alanına yönelik “servis elemanı, mutfak
elemanı, kat personeli yetiştirme”
eğitimlerine verilen önemin artması (1.5).
Doğal ve Kültürel Mirasın korunmasına
yönelik olarak Sit kararlarının alınmış
olması, Koruma Amaçlı İmar Planlarının
varlığı, Alan yönetim planının hazırlanmaya
başlanacak olması,
Mardin Arkeoloji Müzesi ve Kent Müzesinin
varlığı,
103









Turistik ürün Üreticileri ve/veya esnaf
arasında örgütlenme eksikliği,
Mardin markasının bulunmayışı ve
görünürlüğünü ve tanıtımını organize
edecek/yürütecek bir örgütlenmenin
olmaması
Mardin’in bir turizm destinasyonu olarak
yönetilmesini sağlayacak bir organizasyon
yapısının bulunmayışı,
Turizm Sektörü temsilcileri arasında
örgütlülük kapasitesinin zayıflığı,
Yerel halk arasında turizme yönelik vizyon
eksikliği ve yerel sahipliliğin olmaması,
Turizmi destekleyecek toplumsal gelişim ve
katılıma yönelik farkındalık ve destek
programlarının olmaması,
Bütüncül Yönetim/yönetişim eksikliği,
Turizm sektöründe sivil toplum kuruluşları
açısından örgütlenme eksiklikleri ve STK
örgütlenmesindeki kapasite eksiklikleri,
Kuruluşlar arası uzlaşma, işbirliği ve
eşgüdüm eksiği.












Tarihi Kentler Birliği ve ÇEKÜL ile yerel
yönetimlerin ortak faaliyetleri
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Mardin
Müze Müdürlüğünün turizme ve kültürel
mirasın korunması ve geliştirilmesine
yönelik etkinlikleri
Kalite Geliştirme İşlevsel Stratejisi
Mardin Artuklu Üniversitesi Turizm
İşletmeciliği ve Otelcilik Yüksek Okulu ve
Mardin Otelcilik ve Turizm Meslek
Lisesi’nin varlığı,
Orta Doğu’dan gelen turistlere kendi
dillerinde (Arapça, Kürtçe) hizmet
sağlayabilecek insan kaynağının varlığı,
Turizmde istihdam edebilecek genç iş gücü
potansiyelinin yüksek olması,
Genç ve ucuz işgücü varlığının bulunması,
İşgücü ücret düzeylerinin düşük olmasının
işletme maaliyetleri üzerindeki olumlu
etkileri,
Mardin’nin çok kültürlüğü “Yaşayan Diller
Enstitüsü” ile Üniversite bünyesinde
“Kürtçe, Arapça, Süryanice, İbranice”
eğitimlerinin verilmesi (1.1),
İstekli ve beklentili genç nüfusun olması
Mardin Artuklu Üniversitesi Turizm
İşletmeciliği ve Otelcilik Yüksek Okulu
bünyesinde Gastronomi programının
açılması,
MARTOD ve Halk Eğitim Müdürlüğü
işbirliğinde yürütülen turizmin
bilinçlendirilmesine yönelik düzenlenen
eğitim faaliyetleri, (1.4)
Üniversite, İŞKUR ve MARTOD işbirliğinde
2012 yıldan bu yanda düzenlenen turizm
alanına yönelik “servis elemanı, mutfak
elemanı, kat personeli yetiştirme”
eğitimlerine verilen önemin artması. (1.5).
Kalite Geliştirme İşlevsel Stratejisi













104
Turistik dükkanlardaki sunum ve pazarlama
tekniklerinin eksikliği (1.2).
İl genelinde Turizm Danışma Ofisi’nin
hizmet ve malzeme kalitesi açısından
yeterli çalışmaması (çalışma saatleri,
hizmet kapsamı, insan kalitesi…) (1.3),
Mardin Artuklu Üniversitesi Turizm
İşletmeciliği ve Otelcilik Yüksek Okulu ve
Mardin Otelcilik ve Turizm Meslek
Lisesi’nde verilen eğitimlerin ihtiyaca
yönelik olmaması,
Turizme yönelik tesislerin özellikle yiyecek
ve içecek üretim yerlerinin hijyen
kurallarına dikkat etmemeleri,
Yöresel ürünlere ilişkin paketleme ve
tasarım bilgisinin noksanlığı,
Turizm sektöründeki çalışanların ingilizce
dil bilgisi eksikliği,
Doğrudan müşteri ve satıcı arasındaki
iletişim sorunu olması,
Ürünler arasında belirlenmiş fiyat
standartının olmaması ve yerli yabancı
ayrımı yaparak müşteriye farklı fiyat
politikasının uygulanması,
Bazı dükkanların müşterileri aldatan
pazarlama teknikleri uygulaması (el işçiliği
denilerek dökme ürünlerin pazarlanması ya
da düşük kalite/karışım gümüş
kullanılması),
Üniversitenin turizmdeki ihtiyaçlara yönelik
hizmet içi eğitiminin yeterli olmaması
Kamu kurum ve kuruluşlarının hizmet
kalitesinin geliştirilmesine yönelik eşgüdüm
ve işbirliğinin eksik olması,
Özellikle kadın ve gençler olmak üzere yöre
halkının turizmde istihdam edilmesine
yönelik kurs ve eğitimlerin yetersiz olması,
Otellerin iş geliştirme yatırımlarının ve
projelerinin düşük seviyelerde olması,








Kentsel Hizmetler İşlevsel Stratejisi
Mardin ve Şırnak’ta yer alan sınır
kapılarının özellikle Irak ve Suriye’den gelen
yabancı turistler için giriş bölgesi
konumunda olması,
Mardin’de katı atık depolama ve bertaraf
tesininin olması,
AB Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA)
bünyesinde finanse edilen Mardin kentsel
dönüşüm projesinin yakında hayata
geçirilecek olması,
Kentteki nüfus büyümesinin bazı
hizmetlere yarattığı talep, çevrede arazi
varlığı.
















FIRSATLAR

Konaklama tesislerinin büyük bir kısmında
profesyonel turizm işletmecilerinin
çalışmaması, işletmelerin aile bireyleri
tarafından işletilmeleri,
Turizm sezonunun kısa tutulması ve bütün
bir yılın değerlendirilememesi,
Düşük hizmet kalitesi nedeni ile talep
azalması,
Eski Mardin için ulaşım/park
sorunu/yetersiz plancı kapasitesi.
Kentsel Hizmetler İşlevsel Stratejisi
1. Cadde üzerinde yaşanan trafik sorunu
Eski ve yetersiz su altyapısı sebebiyle sık sık
yaşanan su kesintileri,
Yeni Mardin içi imar planı yokluğu,
uygulanmayışı, denetimsizlik, nitelikli
işgücü eksikliği,
Demiryolu-otoyol kalitesi ve altyapılarının
düşük olması,
İzleme eksikliği nedeniyle enerjinin yasa
dışı ve aşırı kullanımı,
Doğal gaz altyapısının olmaması,
Yenilenebilir enerji yatırımlarının
maliyetinin yüksek olması ve bu sektördeki
yatırım açığı,
Eski ve yetersiz elektrik altyapısı sebebiyle
sık sık yaşanan elektrik kesintileri,
Sulama amaçlı yer altı suyu kullanımında
aşırı elektrik tüketilmesi; enerji üretimi için
doğal kaynakların verimsiz kullanımı,
Düşük kaliteli kömür ve taşıt yakıtı
kullanımı ve gözetim eksikliği,
Kirlilik ölçüm istasyonlarının olmaması,
Yerel belediyelerde altyapı projelerini
uygulayacak kalifiye ve kalıcı bir personel
gerekliliği,
Çevre ve altyapı projeleri için finansal
kaynak eksikliği,
Çarpık kentleşme, düşük mekansal kalite ve
şehirlerde yeşil alanların eksikliği,
Doğal gaz altyapısının olmaması,
Turizm polisinin Bölgede bulunmaması
TEHDİTLER
Ürün Geliştirme İşlevsel Stratejisi
Mardin İpekyolu Kadın Kooperatifi, Kadın
Emeğini Değerlendirme Vakfı, Mardin

105
Ürün Geliştirme İşlevsel Stratejisi
Ülkenin iç veya dış siyasetinde
yaşanabilecek gelişmelerin ayrımcılık ve





Ortak Kadın İşbirliği Derneği’nin varlığının
turizm ve kadın üzerindeki olumlu etkisi
(1.6).
Mardin’de 5 yıldızlı otellerin yapımının
tamamlanması ve yatırımcıların kongre
turizmine ağırlık verilmek istenmesi,
GAP Eylem Planı’nda Mardin İli’nden yeni
bir turizm turizm cazibe merkezi olarak
bahsedilmesi,
2012 tarihli 6360 Sayılı Bütünşehir Yasası
ile Mardin’nin Büyükşehir olması ve
merkezi ödenekten ayrılacak payın
artmasıyla turimzin gelişmesine yönelik
çalışmaların hız kazanması (1.7),
Mardin İpekyolu Kadın Kooperatifi, Kadın
Emeğini Değerlendirme Vakfı ve Mardin
Artuklu Üniversitesi Turizm İşletmeciliği ve
Otelcilik Yüksek Okulu ortak işbirliği
çerçevesinde kadınların turizme
kazanılmasına yönelik eğitim ve uygulama
faaliyetlerinin artaması (1.8).
Mardin İli’nin Kültür ve Turizm Bakanlığı
tarafından UNESCO’nun Dünya Kültür
Mirası Listesine adaylığı için yapılan
çalışmalar ve tanıtım faaliyetleri
kapsamında yöreye ilginin artması.
Markalaşma ve Tanıtım İşlevsel Stratejisi

Mardin’de düzenlenen “Uluslararası
Mardin Müzik Günleri”, “Mardin Sirk
Festivali”, “Mardin Bienali”, “Gençlik ve
Çocuk Tiyatroları Festivali”, “Mardin Film
Festivali”, “Yeşilli Kiraz Festivali”nin
tanıtımlarının artması ve turizmi olumlu
yönde etkilemesi,

Görsel basında Mardin ve yöresi ile ilgili
çeşitli dizi ve belgesellerin çekilmesi ve
bunlar aracılığıyla, insanların yöreye
duydukları merak duygusunun arttırılması,

Mardin’de düzenlenen festivallere
gösterilen ilgi,
ötekileştirme faaliyetlerini artırarak
turizmin ve yöresel ürünlerin gelişimini
olumsuz yönde etkilemesi,
Markalaşma ve Tanıtım İşlevsel Stratejisi

Komşu ülkerin yaşadığı gerilimlerin Bölge
turizmini hakkında olumsuz bir tablo
çizmesi,

Giderek artan tanıtım ve pazarlama
maliyetlerinin yerel markaların ulusal ve
uluslararası markalarla rekabetini
güçleştirmesi,

Ulusal ve uluslararası tanıtım festivallerinin
yetersizliği,

Komşu ülkelerde yaşanan gerilimlerin
Bölge turizmine olumsuz yansıması.
Yönetişim İşlevsel Stratejisi

Yönetişim İşlevsel Stratejisi
GAP Eylem Planı, DİKA Bölgesel Gelişme
Planı ile Mardin’de turizm ve toplumsal
106

Kurum ve kuruluşlararası işbirliği ve
eşgüdüm eksikliğinin turizmin







gelişimin sağlanmasına özel bir önem
verilmesi ve eğitim ve sağlık alanında
bölgeye yapılacak kamu yatırımlarında
artış öngörülmesi,
Üniversite ve ilgili kurumlar işbirliğinde
Bölge genelinde başlatılan arkeolojik
kazı çalışmaları,
Mardin İpekyolu Kadın Kooperatifi,
Kadın Emeğini Değerlendirme Vakfı ve
Mardin Artuklu Üniversitesi Turizm
İşletmeciliği ve Otelcilik Yüksek Okulu
ortak işbirliği çerçevesinde kadınların
turizme kazanılmasına yönelik eğitim ve
uygulama faaliyetlerinin artması (1.8),
MARTOD ve Halk Eğitim Müdürlüğü
işbirliğinde yürütülen turizmin
bilinçlendirilmesine yönelik düzenlenen
eğitim faaliyetleri (1.4),
Üniversite, İŞKUR ve MARTOD
işbirliğinde 2012 yıldan bu yanda
düzenlenen turizm alanına yönelik
“servis elemanı, mutfak elemanı, kat
personeli yetiştirme” eğitimlerine
verilen önemin artması (1.5),
Üniversiteler ve özel sektör arasında
işbirliği olanakları,
Yerel yönetimlerin artan çevre bilinci
(1.9).
Mardin Büyükşehir Belediyesi’nin
kuruluşu.



Kalite Geliştirme İşlevsel Stratejisi
Mardin Artuklu Üniversitesi’nin yüksek
öğrenim kapasitesinin gelişecek olması.

Mardin İpekyolu Kadın Kooperatifi,
Kadın Emeğini Değerlendirme Vakfı ve
Mardin Artuklu Üniversitesi Turizm
İşletmeciliği ve Otelcilik Yüksek Okulu
ortak işbirliği çerçevesinde kadınların
turizme kazanılmasına yönelik eğitim ve
uygulama faaliyetlerinin artması (1.8).

gelişmesinde ortak bir karar
mekanizması üretememesi,
Kurum ve kuruluşlararasında yaşanan
sorunlar nedeni ile Mardin’de katılım
mekânizmalarının gerçek anlamda
işleyememesi,
Komşu ülkelerde yaşanan gerilimlerin
yönetim birimlerini olumsuz yönde
etkilemesi ve turizm vizyonuna gereken
önemin verilmemesi,
Turizmin gelişmesine yönelik destek ve
teşviklerin yetersizliği ve ortak hareket
edememe.
Kalite Geliştirme İşlevsel Stratejisi
Turizmde yaşanan istihdam
imkânlarının azalması ve Bölge ile batı
bölgeleri arasındaki gelir seviyesi
arasındaki artan farklar nedeni ile
kaliteli genç insan nüfusunun batıya göç
etmesi

Ana şehirlere sık sık uçuş olmaması ve
diğer büyük şehirlere uçuş olmaması
(Antalya, Adana, vb.),

Uçuş seferlerinin uygun saat
aralıklarında olmaması.


Kentsel Hizmetler İşlevsel Stratejisi
Ulaşım açısından Mardin, Diyarbakır, Siirt
Kentsel Hizmetler İşlevsel Stratejisi
Planlanan altyapı eksiklerinin
107










ve Batman havaalanlarının önemi,
2012 tarihli 6360 Sayılı Bütünşehir Yasası
ile Mardin’nin Büyükşehir olması ve
merkezi ödenekten ayrılacak payın artması,
(1.7)
Büyükşehirleşme, yeni belediye-yeni
uygulama isteği,
Komşu ve yakın ülkere viz uygulamasının
kaldırılması ve rahat ulaşım,
Yerel belediyelerde sokak yenileme
faaliyetleri,
Doğalgazın Mardin’de getirilmesinin
planlanması,
Yenilenebilir enerji kaynakları hakkında
genel farkındalığı artırma ve bu alandaki
yatırım olanaklarının tanıtılması,
Ilısu Barajı’nın tamamlanmasının ardından
Bölgenin elektrik üretim kapasitesinin
artırılması,
Yerel yönetimlerin artan çevre bilinci (1.9),
Eski kent için toplutaşımla entegre
yayalaştırma projesinin kentsel tasarımlı
uygulanma olanağı.




giderilmesinde yaşanabilecek olası
gecikmeler,
Sıkça yaşanılan su ve elektrik kesintilerinin
bölge turizmini olumsuz yönde etkilemesi,
1. Cadde üzerindeki kaldırımların araçlar
tarafından işgal edilmesinin önüne
geçilememesi,
Otoparksız yüksek katlı, hızlı, aşırı
binalaşma,
Kamu tesislerinin artması (Artuklu
Kaymakamlığı gibi).
11. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Kuzey Mezapotamya bölgesinin en eski şehirlerinden biri olan Mardin, özgün tarihi ve kültürel
değerleriyle bir turizm cazibe merkezi olarak Türkiye’de ve dünyada tanınmayı ve görülecek
yerler arasında zihinlerde öncelik almayı hak etmektedir. Mardin, ekonomik ve sosyal gelişimi
için turizm endüstrisini itici güç olarak vizyonunda belirlemiş ve bu vizyonda Mardin halkı
tarafından benimsenmiştir. Asırlar boyu çok kültürlü, çok dilli ve çok dinli bir yaşamı sürdüren
Mardin halkının doğasında uyum, saygı, hoşgörü ve az görülür bir misafirperverlik fazileti
vardır. Mardin önemli bir turizm merkezi olmak için fiziki değerleri ve insan öğesi olarak
önemli fırsatlar taşımaktadır. Ancak eğitim düzeyi düşük genç nüfusu, kalkınmışlık düzeyi
olarak Türkiye’nin en düşük endekse sahip kentleri arasında olması, uzun yıllar bölgenin içinde
bulunduğu olumsuz koşulların getirdiği güvensizlik duygusu gibi nedenler Mardin’de
sürdürülebilir turizmin gelişmesi için ciddi kentsel alt yapı iyileştirmesi, hizmet sektörüne
yönelik eğitim eksikliğinin giderilmesi ve özellikle kamu-özel sektör işbirliği içindeplanlama ve
örgütlenme becerilerinin geliştirilmesi gerekliliğini göstermektedir.
108
fBu yayının içeriğinden yalnızca ATC Consultants’ın liderlik ettiği Konsorsiyum
sorumludur ve hiçbir şekilde Avrupa Birliğinin görüşlerini yansıtmamaktadır.
109
Download

Taslak Rapor 1 - Mardin Sürdürülebilir Turizm Projesi