E N DO D O N T İ
ENDODONTİ
Prof. Dr. Selmin Kaan Aşçı
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Quintessence Yay›nc›l›k Ltd. fiti.
‹stanbul, Berlin, Londra, fiikago, Paris, Milano, Barselona,
Saõ Paulo, Tokyo, Yeni Delhi, Moskova, Prag, Varflova
©
2014 Quintessence Yay›nc›l›k Ltd. fiti.
Kitabın Adı: Endodonti
Yazar: Prof. Dr. Selmin Kaan Aşçı
© 2014
Quintessence Yay›nc›l›k Tanıtım Paz. ve Dış. Tic. Ltd. fiti.
Büyükdere Cad. Sakarya Aprt. 6/7 fiiflli/‹stanbul
Tel: (0212) 343 05 99 • Faks: (0212) 230 34 19
Email: [email protected] • www.quintessence.com.tr
Bu kitab›n Türkiye’de ki tüm yay›m haklar› Quintessence Yay›nc›l›k Tanıtım Paz. ve Dış. Tic. Ltd. fiti.’ne aittir. Bu kitap 5846
say›l› yasa uyar›nca, mikrofilme çekilemez, dolayl› dahi olsa kullan›lamaz, teksir fotokopi veya baflka bir teknikle ço€alt›lamaz,
bilgisayarda, dizgi makinelerinde ifllenebilecek bir ortama aktar›lamaz.
Yay›na Haz›rlayan
: Quintessence Yay›nc›l›k Tanıtım Paz. ve Dış. Tic. Ltd. fiti.
Genel Koordinatör
: Dr. Ertu€rul Çetinkaya
Grafik Tasar›m
: Dilek Deveci
Yayıncı Sertifika No. : 13227
Matbaa
: Bilnet Matbaacılık Biltur Basım Yayın ve Hizmet A.Ş.
Matbaa Adresi
: İstanbul Dudullu Organize Sanayi Bölgesi 1. Cadde No:16 Ümraniye / İSTANBUL
Matbaa Sertifika No.: 15690
ISBN
: 978-605-85450-1-4
Eşim Dr. Ahmet Aşçı’ya,
kızım Aydan’a
ve
Sevgi Ada’ya
Önsöz
Ağız ve diş sağlığı, genel sağlık açısından en önemli temel öğelerden biridir. Ağız-diş hastalıkları ile sistemik
hastalıklar arasındaki bağlantıya ilişkin bilimsel kanıtlar devamlı artış göstermektedir. Dünya Diş Hekimleri Birliği
(FDI) de, ağız-diş sağlığının genel sağlığın ayrılmaz bir bileşeni olarak tanınması gereğini vurgulamaktadır.
Dişhekiminin başlıca amacı, dişin ağızda fonksiyonlarını sürdürecek şekilde korunmasını sağlamaktır. Pulpa
ve periapikal doku hastalıklarının tanı ve tedavisinde kullanılan materyaller ve uygulanan yöntemlere ilişkin
olarak son yıllarda görülen odonto-teknik gelişmeler, diş kayıplarının önlenmesine büyük ölçüde yardımcı olmaktadır. Kitabımızda; pulpa ve periapikal doku hastalıkları, endo-perio lezyonlar ve multi-disipliner bir problem
olan kök rezorpsiyonlarının tanı ve tedavileri, temel bilim konuları ile birlikte ele alınmıştır. Değerli akademisyen
arkadaşlarımın hazırladığı bölümlerin ve olguların yer aldığı bu kitabın, tüm meslektaşlarımıza ve sevgili öğrencilerimize yararlı olmasını diliyorum.
Prof. Dr. Selmin Kaan Aşçı
İstanbul, 2014
Teşekkür
Yaşamımda ve akademik çalışmalarımda daima yanımda olan eşim Dr. Ahmet Aşçı’ya, kızım Aydan’a, kardeşim
Sevil Kaan’a ve tüm yardımları için Tuncer Dağcı’ya teşekkürlerimi sunarım. Annem Fikriye Kaan ve babam
Osman Kaan’ı ve Kaan’ı minnet ve saygı ile anıyorum. Eğitim ve öğretim yaşamımdaki tüm hocalarıma saygılarımı
sunuyorum.
Kitabımızın hazırlanmasında benimle aynı heyecanı paylaşan ve büyük bir özveri ile yardımcı olan sayın
Dr. Elif Defne Tacettinoğlu’na, sayın Dr. Ertuğrul Çetinkaya’ya, basımında büyük emeği olan sayın Dilek Deveci’ye
ve Quintessence ailesine teşekkür ederim.
Kitapta ilgili bölümleri hazırlayan ve olgularını paylaşarak içeriğini zenginleştiren değerli meslektaşlarıma
teşekkürlerimi sunarım. Meslektaşlarıma ve daha iyi öğretebilmek için beni daha iyi öğrenmeye ivmelendiren
öğrencilerimize sevgilerimi, sağlık ve başarı dileklerimi sunuyorum.
Prof. Dr. Selmin Kaan Aşçı
İstanbul, 2014
İçindekiler
Önsöz ........................................................................................................................................................ vii
BÖLÜM 1
Mine Dokusu ............................................................................................................................................... 1
Yasemin Benderli Gökçe, Ali Kağan Gökçe
BÖLÜM 2
Dentin Dokusu ............................................................................................................................................ 7
Yasemin Benderli Gökçe, Ali Kağan Gökçe
BÖLÜM 3
Sement Dokusu ........................................................................................................................................... 13
Haşmet Ulukapı
BÖLÜM 4
Pulpa Histolojisi ........................................................................................................................................... 17
Sevtap Akıncı, Nurullah Keklikoğlu
BÖLÜM 5
Pulpa - Dentin Kompleksi ........................................................................................................................... 25
F. Canan Alatlı, Dina Erdilek
BÖLÜM 6
Pulpa Biyokimyası ....................................................................................................................................... 35
Yegane Güven, Şule Batu
BÖLÜM 7
İmmün Yanıt ve Enamasyon ...................................................................................................................... 41
Günnur Deniz, Figen Gürdöl
BÖLÜM 8
Endodontal Mikrobiyoloji ............................................................................................................................ 55
Güven Külekçi, Nursen Topcuoğlu
BÖLÜM 9
Onarım ve Rejenerasyon, Rezorpsiyon Etyopatogenezi ................................................................................. 71
Vakur Olgaç
BÖLÜM 10
Kök Kanal Morfolojisi .................................................................................................................................. 91
Nevin Kartal
İçindekiler
xii
BÖLÜM 11
Klinik Anatomi ........................................................................................................................................... 131
Hüseyin Avni Balcıoğlu
BÖLÜM 12
Diş Hekimliğinde Sistemik Hastalıklar .......................................................................................................... 137
Tamer L. Erdem, Neslihan Şenel, İlknur Özcan
BÖLÜM 13
Anamnez ve Muayene ............................................................................................................................... 145
İlknur Özcan, Neslihan Şenel, Tamer L. Erdem
BÖLÜM 14
Pulpa Hastalıkları ....................................................................................................................................... 167
A. Cemal Tınaz
BÖLÜM 15
Periapikal Doku Hastalıkları ....................................................................................................................... 185
A. Cemal Tınaz
BÖLÜM 16
Kök Rezorpsiyonları .................................................................................................................................... 207
Selmin Kaan Aşçı
BÖLÜM 17
Vital Pulpa Tedavileri ................................................................................................................................... 301
Ayşe Diljin Keçeci
KÖK KANAL TEDAVİSİ ............................................................................................................................ 337
Selmin Kaan Aşçı
BÖLÜM 18
Endodontik Tedavide Lokal Anestezi ........................................................................................................... 339
Figen Uysal Kaptan, Jale Tanalp, Meriç Karapınar Kazandağ
BÖLÜM 19
Dişlerin İzolasyonu (Lastik Örtü - ‘Rubber Dam’) ......................................................................................... 353
Özgür Er, Burak Sağsen
BÖLÜM 20
Endodontik Giriş Kavitesi ......................................................................................................................... 361
A. Cemal Tınaz
BÖLÜM 21
Kök Kanalı Tedavisinde Çalışma Uzunluğu .................................................................................................. 379
Özkan Adıgüzel
BÖLÜM 22
Kök Kanalının Mekanik Şekillendirilmesi ..................................................................................................... 385
Senem Yiğit Özer
BÖLÜM 23
Smear Tabakası .......................................................................................................................................... 407
Figen Uysal Kaptan
Endodonti
BÖLÜM 24
Kök Kanallarının İrrigasyonu ....................................................................................................................... 415
Figen Uysal Kaptan
BÖLÜM 25
Kök Kanalı Medikamentleri ........................................................................................................................ 437
Figen Uysal Kaptan, Müzeyyen Kayataş
BÖLÜM 26
Endodontik Tedavide Kullanılan Kök Kanalı Dolgu Materyalleri ................................................................... 461
Nimet Gençoğlu
BÖLÜM 27
Kök Kanalı Dolgu Yöntemleri ...................................................................................................................... 475
Selmin Kaan Aşçı, Elif Defne Tacettinoğlu
BÖLÜM 28
Endodontik Tedavi Görmüş Dişlerin Restorasyonu ...................................................................................... 505
Nimet Gençoğlu, Şebnem Begüm Türker
BÖLÜM 29
Dişlerin Travmatik Yaralanmaları ................................................................................................................. 533
Faruk Haznedaroğlu, Jale Tanalp, Figen Uysal Kaptan, Meriç Karapınar Kazandağ
BÖLÜM 30
Travmaya Uğramış Dişlerde Restorasyonlar ................................................................................................. 563
Yasemin Benderli Gökçe, Ali Kağan Gökçe
BÖLÜM 31
Endo-Perio Lezyonlar .................................................................................................................................. 569
Erhan Fıratlı
BÖLÜM 32
Ortodontide Endodontik Yaklaşımlar ......................................................................................................... 579
Sönmez Fıratlı, Tuğba Özercan
BÖLÜM 33
Apikal Cerrahi ............................................................................................................................................ 591
R. Kemal Sübay, Melike O. Sübay
BÖLÜM 34
Büyütme Sistemleri ve Endodontideki Yeri .................................................................................................. 613
Meriç Karapınar Kazandağ, Figen Uysal Kaptan
BÖLÜM 35
Rejeneratif Endodonti ................................................................................................................................. 635
Zeynep Aytepe, Elif Oktay Sepet
BÖLÜM 36
Endodonti Kliniğinde Sistemik Yoldan Kullanılan İlaçlar ............................................................................... 651
Esen Özalp Dural
xiii
İçindekiler
xiv
BÖLÜM 37
Akılcı İlaç Kullanımı ..................................................................................................................................... 665
Nilüfer Nermin Turan Dural
BÖLÜM 38
Endodontide Lazer ..................................................................................................................................... 671
Cafer Türkmen
BÖLÜM 39
Beyazlatma ................................................................................................................................................ 693
Haşmet Ulukapı
BÖLÜM 40
Geriatrik Endodonti .................................................................................................................................... 705
Figen Uysal Kaptan, Meriç Karapınar Kazandağ
BÖLÜM 41
Kanıta Dayalı Dişhekimliği ve Endodonti .................................................................................................... 715
Meriç Karapınar Kazandağ, Figen Uysal Kaptan, Jale Tanalp, Çiğdem Kaspar
İndeks ........................................................................................................................................................ 725
Yazarlar
Prof. Dr. Selmin Kaan Aşçı
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Prof. Dr. Ali Cemal Tınaz
Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Doç. Dr. Ali Kağan Gökçe
Yeditepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Restoratif Diş Tedavisi Anabilim Dalı
Prof. Dr. Ayşe Diljin Keçeci
Süleyman Demirel Üniversitesi
Endodonti Anabilim Dalı
Dr. Elif Defne Tacettinoğlu
Endodontist
Prof. Dr. Elif Oktay Sepet
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Pedodonti Anabilim Dalı
Prof. Dr. Erhan Fıratlı
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Periodontoloji Anabilim Dalı
Prof. Dr. Esen A. Özalp Dural*
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Temel
Bilimler Bölümü, Farmakoloji Bilim Dalı - *Emekli
Doç. Dr. Burak Sağsen
Erciyes Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Prof. Dr. Fatma Canan Alatlı
İstanbul Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü,
Klinik Onkoloji Anabilim Dalı,
Onkolojik Patoloji Bilim Dalı
Prof. Dr. Cafer Türkmen
Marmara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Restoratif Diş Tedavisi Anabilim Dalı
Prof. Dr. Faruk Haznedaroğlu
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Dr. Dina Erdilek
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hastalıkları ve Tedavisi Anabilim Dalı
Prof. Dr. Figen Gürdöl
İstanbul Üniversitesi, İstanbul Tıp Fakültesi
Tıbbi Biyokimya Anabilim Dalı
Yrd. Doç. Dr. Elif Çiğdem Kaspar
Yeditepe Üniversitesi Tıp Fakültesi
Biyoistatistik ve Tıbbi Bilişim Anabilim Dalı
Prof. Dr. Figen Uysal Kaptan
Yeditepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Yazarlar
xvi
Prof. Dr. Günnur Deniz
İstanbul Üniversitesi, Deneysel Tıp ve
Araştırma Enstitüsü, İmmünoloji Anabilim Dalı
Prof. Dr. Nevin Kartal
Marmara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Restoratif Diş Tedavisi Anabilim Dalı
Prof. Dr. Güven Külekçi
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hekimliği Temel Tıp Bilimleri Anabilim Dalı
Prof. Dr. Nilüfer Nermin Turan Dural
Gazi Üniversitesi Eczacılık Fakültesi
Farmakoloji Anabilim Dalı
Prof. Dr. Haşmet Ulukapı
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hastalıkları ve Tedavisi Anabilim Dalı
Prof. Dr. Nimet Gençoğlu
Marmara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Restoratif Diş Tedavisi Anabilim Dalı
Doç. Dr. Hüseyin Avni Balcıoğlu
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hekimliği Temel Tıp Bilimleri Anabilim Dalı
Doç. Dr. Nursen Topcuoğlu
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hekimliği Temel Tıp Bilimleri Anabilim Dalı
Prof. Dr. İlknur Özcan
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Ağız, Diş ve Çene Radyolojisi Anabilim Dalı
Prof. Dr. Nurullah Keklikoğlu
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hekimliği Temel Tıp Bilimleri Anabilim Dalı
Prof. Dr. Jale Tanalp
Yeditepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Doç. Dr. Özgür Er
Erciyes Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Doç. Dr. Melike Ordulu Sübay
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Ağız, Diş-Çene Cerrahisi Anabilim Dalı
Doç. Dr. Özkan Adıgüzel
Dicle Üniversitesi, Dişhekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Doç. Dr. Meriç Karapınar Kazandağ
Yeditepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Prof. Dr. R. Kemal Sübay
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Dr. Müzeyyen Kayataş
Endodontist
Doç. Dr. Senem G. Yiğit Özer
Adnan Menderes Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Endodonti Anabilim Dalı
Dr. Neslihan Şenel
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Ağız, Diş ve Çene Radyolojisi Anabilim Dalı
Prof. Dr. Sevtap Akıncı
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hekimliği Temel Tıp Bilimleri Anabilim Dalı
Endodonti
Prof. Dr. Sönmez Fıratlı
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Ortodonti Anabilim Dalı
Doç. Dr. Şebnem Begüm Türker
Marmara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Protetik Diş Tedavisi Anabilim Dalı
Dr. Şule Batu
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hekimliği Temel Tıp Bilimleri Anabilim Dalı
Prof. Dr. Tamer L. Erdem
Okan Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Ağız, Diş ve Çene Radyolojisi Anabilim Dalı
Dr. Tuğba Özercan
Ortodontist
Doç. Dr. Vakur Olgaç
İstanbul Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü, Klinik Onkoloji
Anabilim Dalı, Tümör Patolojisi Bilim Dalı
Prof. Dr. Yegane Güven
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hekimliği Temel Tıp Bilimleri Anabilim Dalı
Prof. Dr. Yasemin Benderli Gökçe
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Diş Hastalıkları ve Tedavisi Anabilim Dalı
Prof. Dr. Zeynep Aytepe
İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi
Pedodonti Anabilim Dalı
Yazar isimleri alfabetik sıraya göre yazılmıştır.
xvii
Mine Dokusu
Yasemin Benderli Gökçe, Ali Kağan Gökçe
Diş sert dokuları içinde yer alan ve insan organizmasının en sert mineralize yapısı olan mine dokusu,
esas olarak embriyolojik kökenli ektodermden kaynaklanan ameloblast hücreleri tarafından oluşturulur. Ameloblastların ürettiği organik matriks,
inorganik içerik ile bütünleşerek mineralize bir yapı
haline gelir.
Mine dokusu, dişin anatomik kuronunu tümüyle
örter ve kalınlığı, dişte bulunduğu bölgeye göre değişkenlik ve çeşitlilik gösterir. Dişin okluzal ve insizal
bölgelerinde, diğer bölgelere göre daha kalındır.
Koleye (sement-mine birleşimine) doğru hızla incelir. Ayrıca mine kalınlığı diş gruplarına göre de değişir. Keser dişlerin insizalinde; bu değer ortalama
2 mm iken, küçük azı dişlerinin tüberküllerinde 2,3
– 2,5 mm; büyük azı dişlerinin tüberküllerinde ise
2,5 – 3 mm civarındadır. Diğer taraftan; tüberküllerin
birleşim bölgelerinde, mine kalınlığı giderek incelir,
hatta sıfırlanabilir.
Mine dokusu açık gri tonlarında renge sahip ve
yarı şeffaf bir yapıdır. Bu nedenle, dişin rengi, minenin altında yer alan dentin dokusunun rengine, minenin kalınlığına ve minede bulunan lekelenme /
boyanma miktarına bağlıdır. Diğer taraftan mine dokusunun şeffaık miktarı ise, kalsikasyon derecesi
ve homojen dağılımı ile ilintilidir. Mine yüzeyinin kuruması da, rengin farklı algılanmasında (daha beyaz
görünmesinde) etkili rol oynar.
Mine dokusunun sertliği, lokalizasyona ilişkin
olarak diş yüzeyi üzerinde çeşitlilik gösterebilir. Aynı
zamanda, içe doğru azalmaya başlar ve buna bağlı
olarak mine – dentin sınırında en düşüktür. Mine; oldukça kırılgan, yüksek elastikiyet modülü ve düşük
çekme dayanımına sahip rijit bir yapıdır. Bu nedenle, mine dokusunun çiğneme kuvvetlerine dayanabilmesi için dentin tabakasına gereksinimi
vardır. Bunun yanında aşınma kuvvetlerine direnci
yüksektir.
Mine dokusu; ağırlıkça yaklaşık olarak % 96-98
oranında mineral ve % 2-4 oranında organik materyal ve su içerir. İnorganik kısım; kalsiyum fosfat kristallerinden oluşan hidroksi apatit yapısıdır. Bu yapı
aynı zamanda kemik, kalsiye olmuş kıkırdak, den-
tin, sement gibi diğer mineralize dokularda da bulunmaktadır.
Kimyasal olarak mine yüksek mineralize bir yapıdır. Bu özelliğini, yapısında yer alan inorganik
madde içeriği ile elde eder. İnorganik yapıda ağırlıklı bulunan kalsiyum fosfatların yanında bir miktar
da kalsiyum karbonat bulunur. Diş embriyosunun
gelişim ortamında bulunması durumunda, mine yapısı içinde stronsiyum, magnezyum, uorid iyon ve
tuzları da yer alır. Ayrıca uoridler, yaşam boyunca
da yapıya katılabildikleri için, minenin yüzey tabakalarında yoğunlaşır.
Kemik, dentin ve sementten farklı olarak, minedeki suyun çoğu, bir hidratasyon tabakası halinde
kristallere bağlı şekilde bulunur. Suyun; yalnızca
yaklaşık dörtte biri organik bileşen içerisinde serbest haldedir. Organik kısım, çözülebilir ve çözünemez proteinler ile bir miktar karbonhidrat ve lipitten
oluşur. Bu organik bileşenlerin dağılımı, bölgeden
bölgeye değişir.
Mine dokusunun mineralizasyonu, organik yapının kalsiye olmasıyla meydana gelir. Dolayısıyla
prizmalar, briler yapının bir düzen dahilinde mineralizasyonuyla oluşur. İnorganik kısmın % 90’ı, hidroksiapatit kristallerinden oluşur. Hidroksiapatit
kristallerinin kimyasal yapısı, “3Ca3(PO4) Ca(OH)2”
formülüyle gösterilebilir. Sonuç olarak, minenin inorganik içeriği, esas olarak kalsiyum fosfat yapısındadır ve bu yapı hidroksiapatit kristalleri
bünyesinde bulunur. Her ne kadar minenin yaklaşık
tüm hacmi; yoğun bir şekilde yerleşmiş, hegzagonal şekilli hidroksiapatit kristalleri tarafından işgal
edilmiş olsa da, kristaller arasında belli bir organik
materyal ağı görülmektedir. Bu organik matriks kitlesi, Tirozinden zengin amelogenin proteininden
ibaret olup, hidroksiapatit kristallerinin arasında, nonamelogenin proteinleri kadar sıkı bir bağlanma
sağlamaktadır.
Mine, yoğun kristalize bir yapı olmasına karşın,
belirli iyon ve moleküllere geçirgendir; kısmi veya
tam bir penetrasyona izin verir. Geçiş yolu, organik
içerikten zengin olan hipomineralize yapısal üniteler
(prizma kılıarı, mine çatlakları gibi) üzerindendir.
Bölüm 1 - Mine Dokusu
2
Su, ufak interkristalin aralıklar üzerinden transportta
önemli bir rol oynar. Mine geçirgenliği, mine matriksindeki değişimler nedeni ile yaşla birlikte azalır. Bu
olaya mine maturasyonu denir.
Minenin histolojik yapı elemanı, esas olarak mine
prizmalarıdır. Mine prizmaları 4 – 6 µm çapında
olup, altıgen prizma şeklindedir. Elekton mikroskobunda incelendiğinde, minenin milyonlarca mine
prizmasından oluştuğu görülür.
Mine prizmaları, mine – dentin sınırından, mine
dış yüzeyine kadar uzanırlar. Bu prizmalar, birbirlerine 1µm aralıkla sıralanmışlardır. Altıgen şeklinde
olan bu prizmalar, enine kesit alındığında, iki kısmı
dikkati çeker. Birinci kısım, yuvarlak şekildeki baş
veya gövde bölümü, ikinci kısım ise kuyruk bölümü
şeklinde tanımlanabilir. Bu yapılar, enine kesitte tekrarlayan seriler halinde gözlemlenirken, aslında
mine kalınlığını kat eden ve birbiri ile sarmal yapan
bir yerleşim göstermektedirler. Minenin; taramalı
elektron mikroskobu görüntülerinde balık pulu şeklinde görüntü vermesi, prizmaların altıgen yapısından kaynaklanır. Mine prizmaları, dikine kesit
alındığında dalgalanmalar ve kıvrılmalar gösterirler.
Mine prizmalarının yönlerindeki bu değişimler karanlık ve aydınlık alanların oluşmasına neden olur.
Bu kıvrılma alanlarına “Hunter Schraeger” çizgileri
denir. Mine prizmasını uzun ekseni boyunca kestiğimizde; yan kısımlarda prizma kristallerinin oluşturduğu, kesintisiz parlama, ışıltı göze çarpar. Bu
prizmaların baş ve kuyruk kısmı bir bütün olarak ele
alındığında anahtar boşluğu şeklinde gözlemlenir.
Genellikle prizmaların enleri ortalama 5 µm olsa da,
bu yapı taşlarının morfoloji ve boyutları minenin kalınlığına göre değişebilir.
Mine prizmalarının sayısı, yaklaşık olarak 5 milyondan (mandibular keser dişlerde) 12 milyona
(maksiler büyük azı dişlerinde) kadar dişlere göre
değişkenlik gösterir. Prizmaların yönlenmesi; her iki
dentisyonda da (süt ve sürekli dişlerde) genel olarak dentin – mine birleşimi ve diş yüzeyi arasında
dişin uzun eksenine diktir. Ancak sürekli dişlerde;
servikal bölge bu kuralın dışında kalır ve burada
prizmaların yönlenmeleri dışarıya doğrudur ve de
içte hafçe apikal yöndedir. Prizmaların çapları,
dentin sınırından diş yüzeyine doğru yakınlaştıkça
4 µm den 8 µm ye doğru artış gösterir. Bu durum,
minenin iç taraftaki yüzeyinin dış yüzeyden daha
küçük olmasına bağlıdır.
Mine yüzeyi, çeşitli formasyonlarla karakterizedir. Bunlardan biri; dentin – mine birleşiminden başlayıp, mine dış yüzeyine uzanan çizgilerdir. Bunlar
“Retzius” çizgileridir. Diğer bir deyişle, mine dış yüzeyi ile açı yaparak yerleşmiş olan ve mine prizmalarının yüzeyinde bulunan, embriyolojik hayattaki
günlük oluşum duraksamaları ile ortaya çıkan bantların, aynı doğrultuya gelmesi ile oluşan çizgilere
“Retzius” çizgileri denir. Oluşumdaki bu duraksama
çizgilerinin; mine dış yüzeyine ulaştığı yerde, girinti
kısımları meydana gelir ve perikimati olarak adlandırılır. Bu perikimatiler, diş yüzeyini yatay çizgiler halinde belli aralıklarla çevreler.
Mine tuğları ve lamelleri, dokunun oluşum ve gelişim hataları olabilir. Mine tuğları, dentin-mine birleşiminden mine içine doğru kısa mesafeli ilerleyen
oluşumlardır. Normal mineden daha fazla konsantrasyonda mine proteinleri içerirler.
Şekil 1A,B: Mine ile örtülü olan anatomik kuron; vestibül görünüm (A), dikey kesitte görünüm (B)
(Dr. Benderli Gökçe Y. Dr. Tuncer S.)
Endodonti
3
Şekil 2A,B: Mine kalınlığının oklüzal yüzeyden servikal bölgeye doğru incelmesi (A) servikal bölgenin yakın
planda görüntüsü (B) (Dr. Benderli Gökçe Y. Dr. Tuncer S.).
Şekil 3A,B: Mine ve dentin dokularının renk farkının, dikey kesitte (A) ve servikal bölgeden alınan yatay kesitte görünümü (B) (Dr. Benderli Gökçe Y. Dr. Tuncer S.).
Bölüm 1 - Mine Dokusu
4
Şekil 4: Sağlıklı diş mine yüzeyinin elektron mikroskobu görüntüsü (SEM x400) (Dr. Aytepe Z.)
Şekil 5: Mine dış yüzeyinde perikimatilerin elektron mikroskobu
görüntüsü (SEM x2000) (Dr. Aytepe Z.).
Mine dokusu; hasara uğradığında kendini tamir
etme kabiliyetinden yoksun bir dokudur. Çünkü
ameloblast hücresi, mine prizmasının şekillenmesini takiben dejenere olur. Ameloblast hücresinin
son aktivitesi, mine prizmasının sonlandığı kısımları
örten bir membranı salgılamaktır. Bu tabaka
“Nasmyth zarı” olarak tanımlanır.
KAYNAKLAR
Arola D, Bajaj D, Ivancik J, Majd H, Zhang D. Fatigue of biomaterials: hard tissues. Int J Fatigue 2010; 32: 1400-412.
Bajaj D, Arola D. Role of prism decussation on fatigue crack
growth and fracture of human enamel. Acta Biomater 2009;
5: 3045-56.
Şekil 6: Sağlıklı dişte, mine prizmalarındaki kristallitleri çeşitli
eksenleriyle gösteren elektron mikroskobu görüntüsü (TEM
x16000) (Dr. Aytepe Z.).
Berkovitz BKB, Holland GR, Moxham BJ. Oral anatomy, embriology and histology. 3 rd ed. Edinburgh, New York:
Mosby, 2002.
Boyde A. The development of enamel structure. Proc R Soc
Med 1967; 60: 923-28.
Chan YL, Ngan AH, King NM. Nano-scale structure and mechanical properties of the human dentine-enamel junction.
J Mech Behav Biomed mater 2011; 4: 785-95.
Mine lamelleri ise, mine yüzeyinden çeşitli derinliklerde mine-dentin sınırına doğru düz (doğrusal)
bir şekilde uzanan ve mine proteinleri veya organik
kalıntılar ile dolmuş yapılardır.
Mine dentin sınırı bölgesinde bulunan diğer bir
oluşum da mine pistonlarıdır. Mine oluşumundan
önce, yeni ortaya çıkan odontoblast proçesi, mine
oluşumu başladığı sırada, ameloblast bağlantıları
arasına itilir. Bu sayede mine pistonları oluşur. Bu
nedenle mine pistonları, mine-dentin sınırında mine
dokusu içine doğru girmiş dentin uzantıları olarak
da tarif edilebilmektedir.
Erdilek N, Leblebicioğlu A, Özata F, Tezel H. Nightguard vital beyazlatma yöntemi uygulanan mine yüzeyi örneklerinin SEM
ile incelenmesi. E Ü Dişhek Fak Derg 1995;16:163-67.
Fearnhead RW, Suga S. Tooth enamel. 4rt ed, Amsterdam, Elsevier Science Publishers, 1984.
Frank RM. The ultrastructure of the tooth from the point of view
of mineralization, demineralization and remineralization. Int
Dent J 1967; 17: 661-83.
Glass JE, Neylen MU. A correlated electron microscopic and
microradiographic study of human enamel. Arch Oral Biol
1965; 10: 893-908.
Endodonti
Gwinnett AM. The ultrastructure of the “prismless” enamel of
permanent human teeth. Arch Oral Biol 1967; 12: 381-87.
Habelitz S, Marshall SJ, Marshall GW, Balooch M. Mechanical
properties of human dental enamel on the nanometer
scale. Arch Oral Biol 2001; 46: 173-83.
Hinrichsen CFL, Engel MB. Fine structure of partially demineralized enamel. Arch Oral Biol 1966; 11: 65-93.
Imbeni V, Kruzic JJ, Marshall GW, Marshall SJ,Ritchie RO. The
dentin-enamel junction and the fracture of human teeth.
Nature Mater 2005; 4: 229-32.
Jordan RE, Abrams L, Kraus BS. Kraus’ dental anatomy and
occlusion, 2nd ed, St Louis, Mosby 1992.
Lieshout HF, Bots CP. The effect of radiotherapy on dental hard
tissue-a systematic review. Clin Oral Investig 2013, (Epub
ahead of print).
Listgarten MA. Structure of surface coatings on teeth: a review.
J Periodontol 1976; 47: 139-47.
Lubarsky GV, D’sa RA, Deb S, Meenan BJ, Lemoine P. The role
of enamel proteins in protecting mature human enamel
against acidic environments: a double layer force spectroscopy study. Biointerphases 2012; 7: 14.
Lundeen TF, Sturdevant JR, Sluder TB Jr. Clinical signicance
of dental anatomy, histology, physiology and occlusion. In
The Art and Science of Operative dentistry. St Louise:
Mosby, 1995.
Meckel AH, Griebstein WS, Neal RJ. Structure of mature human
dental enamel as observed by electron microscoby. Arch
Oral Biol 1965; 10: 775-82.
5
Palamara J, Phakey PP, Rachinger WA, Orams HJ. Electron microscopy of surface enamel of human unerupted and erupted teeth. Arch Oral Biol 1980; 25: 715-25.
Paulsen RB. Scanning electron microscopy of Enamel Tuft Development in Human Deciduous Teeth. Arch Oral Biol1981;
26: 103-109.
Risnes S. Structural characteristics of stair-case type Retzius
lines in human dental enamel analyzed by scanning electron microscopy. Anat Rec 1990; 226:135-46.
Roberson TM, Hymann HO, Edward J, Swift JE. Sturdevant’s
Art and Science of Operative Dentistry 4 th ed. St Louise:
Mosby 2001.
Ronnholm E. The structure of the organic stroma of human
enamel during amelogenesis. J Ultrastruct Res 1962; 6:
368-89.
Silverstone LM, Saxton CA, Dogon IL, Fejerskov O. Variation
in the pattern of acid etching of human dental enamel examined by scanningelectron microscopy. Caries Res 1975;
9: 373-87.
Shimizu D, Macho GA. Functional signicance of the microstructural detail of the primate dentino-enamel junction: a possible
example of exaptation. J Hum Evol 2007;52:103-11.
Speirs RL. The nature of surface enamel in human teeth. Calcif
Tiss Res 1971; 8: 1-16.
Swancar JR, Scott DB, Njemirovskij Z. Studies on the structure
of human enamel by thereplica method. J Dent Res 1970;
49: 1025-33.
Van Rensburg BGJ. Oral Biology. Quintessence Publishing Co
1995.
Miura J, Kubo M, Nagashima T, Takeshige F. Ultra-structural observation of human enamel and dentin by ultra-highvoltage electron tomography and the focus ion beam
technique. J Electron Microsc 2012; 61: 335-41.
Weber DF, Eisenmann DR, Glick PL. Light and electron microscopic studies of Retzius lines in human cervical enamel.
Am J Anat 1974; 141: 91-103.
Mortimer KV, Tranter TC. A scanning electron microscope study
of carious enamel. Caries Res 1971; 5: 240-63.
Weber DF, Glick PL. Correlative microscopy of enamel prism
orientation. Am J Anat 1975; 142: 407-19.
Osborn JW. The cross-sectional outlines of human enamel
prisms. Acta Anat 1968; 70: 493-508.
Yahyazadehfar M, Bajaj D, Arola DD. Hidden contributions of
the enamel rods on the fracture resistance of human teeth.
Acta Biomater 2013; 9: 4806-14.
Önal B: Diş sert dokularında laser kullanımı. İstanbul Dişhek
Odası Klinik derg 1993; 6: 2.
Önal B, Özata F, Diekwisch TGH. Diş Sert Dokularında Taramalı
Elektron Mikroskobu Atlası. Ege Üni Basımevi Bornovaİzmir, 2003.
Download

Untitled - tursab.org.tr