D2
İLK KENTLER
Teknoloji - Örgütlenme - Mekan
Uzmanlaşma – Sınıflaşma - Ayrışma
•
•
•
•
Bahar YY, 2012
Kamusal alan/kamusal mekan
Özel alan/özel mekan
Üretim biçimi - Toplumsal sınıflar
İşlev, kültür ve mekan
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
SUBARRU
M.Ö.1500
MİTANNİ
M.Ö. 750
ELAM
M.Ö.2000
M.Ö.3000
TEKNOLOJİ
ORGANİZASYON
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
MEKAN
YER
BÖLGE
KENTLERİ ORTAYA ÇIKARAN ETMENLER
TEKNOLOJİK, EKONOMİK, TOPLUMSAL
VE SİYASAL YENİLİKLER/BULUŞLAR
Kutsal Üçlü
(Storper,1997)
Tekerlek, dingil; saban, pulluk
bulundu...
•Akarsular kontrol altına alındı
•Sel baskınları engellendi
•Sulama sistemleri kuruldu
•Sulu tarım başladı
•Ekim alanlarının sürekli bakımı;
korunması gerekliliği ortaya çıktı.
TEKNOLOJİ
ORGANİZASYON
MEKAN
BİR TOPLULUĞUN BELİRLİ BİR ARTBÖLGEYE
(HİNTERLAND) BAĞIMLI DURUMA GELMESİ (Hatt ve Reiss,
1957).
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
Türkiye
ÇATALHÖYÜK –yerleşim planı M.Ö. 7000-6000
İlk kentler, yerleşik tarım köyleri …. Besin maddelerinin ve diğer
değerli varlıkların depolandığı yerler. Tarımın yanı sıra çömlek vb.
tarım dışı üretim de başlamış...
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
Kaynak: http://evrimhaberleri.com/2012/03/04/catalhoyukte-9-bin-yil-once-yasam/
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
İlk kentlerde özel/kamusal
alan ayrımı başlıyor.
• ÖZEL YAŞAM – TOPLUMSAL YAŞAM
• ÖZEL ALAN
– KAMUSAL ALAN
• ÖZEL MEKAN – KAMUSAL MEKAN
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
KAMUSAL ALAN
Habermas (1962) – Özel şahısların, kendilerini ilgilendiren ortak bir mesele etrafında
akıl yürüttükleri, rasyonel bir tartışma içine girdikleri ve bu tartışmanın neticesinde o
mesele hakkında ortak kanaati, kamuoyunu oluşturdukları araç, süreç ve
mekanlar… [≈ kamuoyunu oluşturan alan] … Toplumun ortak yararını belirlemeye
ve gerçekleştirmeye yönelik düşünce, söylem ve eylemlerin üretildiği ve geliştirildiği
ortak toplumsal etkinlik alanı…
Negt ve Kluge - Mücadelenin savaş dışı yollarla karara bağlandığı proleter alan…
Sennett (1992) – Kamusallaşma: İnsanların belirli mekanlarda yoğun toplumsal
ilişkiler kurma olanaklarına sahip olmaları..
(Teziç) kamusal alan – Coğrafi bir kavram değil, «işlevsel bir kavram»»
(Mimarlık) Kamusal alan/mekan - Konut gibi özel bazı mekanların dışında kalan,
meydanlar sokaklar, parklar, kafeler gibi insanların toplanabileceği, bir araya
gelebileceği her yer “kamusal” adı altında anılır.
(Kanıpak) – […] Çoğu kez bu tip mekanların sahibi ve işleticisi devlet veya yerel
yönetimler olduğu için de (adliyeler, toplu taşıma istasyonları, okullar vb.) yanlış bir
ifade ile bu mekanlar kamusal alan olarak adlandırılırlar.
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
(Bkz. Güney, Z.,2007)
İLK KENTLERDE,
TOPLUMSAL İŞBÖLÜMÜ, UZMANLAŞMA, ve SINIFLAŞMA
İlk kentlerde, tarımsal üretim düzenini destekleyen dört ana kentsel
işlev ve uzmanlaşma alanı gözlenir:
• YÖNETİM … Tanrı-kral; güç ve yetke sahipleri
• KORUMA … Askerler
• DEPOLAMA …Kayıt-muhasebe memurları
• ZANAAT ... Teknisyen = zanaatkar (sulama & tarım gereçleri)
• YOĞUN TİCARET ► KURUMLAR ► RESMİ İŞLEMLER
Mühürler; tartılar  Ticarette kurumsallaşma ve standartlaşma;
tanımlanmış, kurallarla düzenlenmiş ekonomik yaşam.
Mühür, terazi ve ördek biçimli ağırlık
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
İLK KENTLERDE,
TOPLUMSAL İŞBÖLÜMÜ, UZMANLAŞMA, ve SINIFLAŞMA
Bu işbölümüne bağlı olarak aşağıdaki kentsel sınıflar doğmuştur:
• SOYLULAR
• ÖZGÜR BİREYLER (özgür köylüler)
• BAĞIMLI ÖZGÜR BİREYLER (bağımlı özgür köylüler)
• KÖLELER
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
TARIM DIŞI ÜRETİM YAPAN
KENTSEL SINIFLAR
KETEBE (katip-ler)
ZANAATKAR
Buluş: Yazı; teknoloji gelişme
İşlev: Depolama ve sistemli kayıt
tutulması
Toplumsal işbölümü: Ketebe sınıfı
Bahar YY, 2012
Buluş: Üretim teknolojisindeki araç
gereç, yöntem yenilikleri; yenilikler
sonucu artı ürün elde edilmesi...
İşlev: Tarım araç gereçleri
üretilmesi; yerleşik düzendeki kalıcı
yapıların üretilmesi; sulama
sisteminin bakımı vb.
Toplumsal işbölümü: Zanaatkar
sınıfı (kendi döneminin sanayicisi)
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
İLK KENTLERDE
ÜRETİM TEKNOLOJİSİ,
ÜRETİM İLİŞKİLERİ VE
MEKAN
BABİL KENTİ
• Verimli topraklar, Fırat Vadisi; sulu tarım
• 1000 Ha alan (Nabukadnezar dön., İ.Ö.1124-1103)
• Fırat üzerinde kurulmuş; nehir boyunca ticaret gemilerine hizmet
eden rıhtımlar vardı.
• Kent bölgenin antreposuydu; ambarlar vardı.
• Kentin iki yakasını birleştiren, taş başlıklı ve tuğla ayaklar
üzerinde bir köprü;
• Izgara plana göre oluşmuş caddeler; ırmağa paralel bir ana aks;
sırlı tuğladan aslan kabartmalarıyla bezenmiş, taş döşeli Tören
Yolu.
• Hammurabi döneminden iç avlulu evler.
• Kentin savunması için tahkim edilmiş kent kapıları; hendeklerle
desteklenen, çift sıra halinde kalın surlar.
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
SEÇKİN SINIFIN DOĞUŞU
Hammurabi Güneş Tanrısından Yasaları Alıyor ►
Mezopotamya’daki küçük kent devletlerinde … bilinen ilk egemen sınıf: Okuyup
yazabilen ve takvim bilgisi olan din adamları. ... tanrıların hizmetkarları... Zamanla
nüfus arttı. Kıt kaynaklar için mücadele gerekti; işbölümü içinde savunmada
uzmanlaşan asker sınıfı doğdu. Başka kent devletleriyle yarışmak ve mücadele
gerektikçe ...Rahiplerle savaşçılar işbirliği yaptılar. Zamanla savaşçılar egemen
sınıfı oluşturdu.
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
TOPRAK MÜLKİYETİ VE YASAL DÜZENLEMELER (mülkiyet kurumu)
Ekonomik Düzlem – Toplumsal Düzlem
• Sümerler döneminde tapınak, tüm tarım topraklarının 1/8’ine sahipti
(yaklaşık oran). RUHBAN SINIFI TOPRAK SAHİBİ
• Bunun dışında kalan tarım toprakları ailelerin / aşiretlerin ortak
mülkiyetindeydi. Topraklar satılabilirdi; ancak, ailenin ya da aşiretin
önde gelen üyelerinin onayı gerekirdi. ASKER-SOYLU SINIF TOPRAK
SAHİBİ
• Tarım toprağını bu şekilde satın alanlar yönetici sınıfın (soylular) üyesi
olabilirdi. TOPLUMSAL SINIFLAŞMA TOPRAK MÜLKİYETİ ÜSTÜNE
• Aile mülkiyetindeki toprakların yanı sıra bireylerin kişisel mülkiyetinde
de tarım toprakları olabilirdi. Bireysel mülkiyetteki topraklar, yoksul ve
topraksız özgür köylüler tarafından işlenirdi.
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
BABİL KULESİ
Bab-ilu = Tanrı kapısı
(Babil dilinde)
• Kentin en önemli yapısı
Etemenanki Ziggurat’ı (Babil
Kulesi) idi.
• 7 katlı kulenin tabanının
bir kenarı 91metreydi
• En üst katta, mavi sırla
kaplı bir tapınak vardı.
• Eski Yunan kaynaklarında
sözü edilen asma bahçelerin
varlığı kesin değil.
“Babil Kulesi”, Pieter Bruegel, 1563
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
CHOGHAZANBİL (İran): Bu ziggurat
bilinen en büyük örnek. Taban kenarı yaklaşık
110m; tahmin edilen özgün yüksekliği c.a. 50
m.; görüş mesafesi: 20-30 km+.
ZİGGURAT“Gökyüzünün Tepesi”: İ.Ö.2200-500 arasında Mezopotamya kentlerinde
yapılmış basamaklı piramit biçiminde tapınak kulesi. Çoğunun eğimli yan yüzeyleri ve
terasları ağaç ve bodur bitkilerle yeşillendirilirdi. (Babil’in Asma Bahçeleri
söylencesinin kaynağı olabilir.)
1. PSİKOLOJİK ETKİ … Erişilmezlik; otoritenin ezici gücü
2. TOPLUMSAL İŞLEV …Yönetimde olan sınıflar aynı mekanda yoğunlaşmış.
Varsıllık kaynakları erkin
bulunduğu yerde.
3. EKONOMİK İŞLEV … Tüm arka bölgedeki (hinterland) üretim izlenebilir,
denetlenebilir
4. SAVUNMA İŞLEVİ … Yönetenler ve zenginlikler en iyi korunan mekanda
toplanmış.
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
ZİGGURAT “Gökyüzünün tepesi”
Tapınağın bulunduğu kutsal alan
Görüş mesafesi 20-30km
Ziggurat önündeki avluda:
•BÜROLAR
Duvarla çevrilmiş kent
•DEPOLAR
•MAHKEME
Toplumsal mekanlar farklılaşıyor
Dış kent
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
4000 YIL
ÖNCE / SONRA
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
TEKNOLOJİ
ÖNCE
ANİ
SONRA
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
ÖNCE
Eski Mısır’dan
bir mezar resmi
SONRA
Günümüzde
Hindistan
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
DÜNDEN BUGÜNE BİR KÖPRÜ _ HARRAN EVLERİ
Bir Harran evi...
Septimus Severus zafer takı (Roma) üzerindeki
kabartma, (Harran’ın alınışı M.S. 195)
Harran’daki kubbeli evlerin tarihi, M.Ö. VI. bine
kadar gitmektedir. Kubbeli ev geleneği,
Mezopotamya, Transkafkasya ve Ege'de M.Ö. III.
bine kadar devam ettirilmiştir.
Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
4000 YIL ÖNCE - ERK KULELERİ Bahar YY, 2012
Prof Dr Ayşe Nur ÖKTEN, Şehir Sosyolojisi Dersi
SONRA
Download

Dy2 Ilkkentler_28.2.2014_SB