termodinamik ve insan
iradesi
çağlar güven
28 haziran 2014
özgür irade
• önerme:
• değişim neden-sonuç ilişkisi ile meydana gelir →
• her sonucun nedeni vardır, nedenler sonuçtan önce gelir
• önerme sentetik-apriori → doğrulamaya açık değil
• sentetik-apriori önermeler (örnek: boundary judgements)
olmadan idrak de olmaz
• önerme doğru ise geçmiş bütün geleceği belirler → determinizm
• o halde insan iradesi, yani özgürlük mümkün müdür?
• şunları da sorabiliriz:
• planlama, yani kaynak tahsisi mümkün müdür?
• yoksa boşuna mı çabalıyoruz?
fen bilimlerinden hatırlayalım:
soru: dünya bilinebilir mi?
 ≟ (1 , 2 , 3 ,....  , …)
• laboratuvarda dünya durdurulabilirse,
2 , 3 ,....  , … sabitlenir ve soru basitleşir:
 ≟ (1 , 2 , 3 ,....  , …)
böylelikle içsel geçerlilik sağlanabilir
∴  = ( )
• bu sonuç laboratuvar dışında da geçerliyse, (yani dışsal
geçerlilik de sağlanırsa) genelleme mümkün olacaktır
12.02.2014
termodinamik, kapitalizm ve sol
3
• iç ve dış geçerliliği sağlanan neden-sonuç
genellemeleri realiteyi açıklayabilir → Newton’cı
bilim doktrini
• ancak dışsal geçerliliği mutlak anlamda sağlamak
imkansız; dünya laboratuvar dışında durdurulamaz
• dış geçerliliği sağlanamayan genellemeler, dikkat
edilmezse kolaylıkla safsataya (bullshit) yol açar
• yani 2 , 3 , 4 , … .  , … dizisi sonsuza dek uzayabilir,
kısacası: dünya genelde komplekstir
23.01.2014
21. yüzyılda planlama III
4
•
•
•
•
•
•
Newton paradigması
bilimin amacı, doğayı
açıklamak ve öngörmektir
araştıran özne ve araştırılan
nesne birbirlerinden ayrılabilir
mutlak objektivite mümkündür
nonlineerlikler lineerliğe
indirgenebilir
neden-sonuç genellemeleri
doğayı açıklayabilir
dünya akıl yoluyla bilinebilir
•
•
•
•
•
kompleksite paradigması
sorgulamanın amacı, doğayı
açıklamak öngörmek ve anlam
yüklemektir
özne nesneden ayrılamaz
objektivite mutabakata tabidir
doğa nonlineerlik, süreksizlikler,
bölünmezlikler ve çatallanmalar
(bifurcations) sergiler: kuantum
teorisi
dünya bilinemeyebilir;
• Newton’cı klasik bilim dünyayı bilmek için yeterli değil;
kuantum teorisi, maddenin davranışının
• neden-sonuç ilişkileri ile açıklanamayacağını
• çatallanma yönünün geçmiş izleklerle belirlenemeyeceğini
• sonuçların olasılıklara tabi olduğunu
bize gösteriyor
• zihin olmadan irade, madde olmadan zihin de olmayacağına
göre, çatallanma sonuçları iradeden de bağımsız olamaz
• yoksa olabilir mi?
• bu soruya termodinamik yasaları ve evrim kuramı ışığında
cevap arayabiliriz
termodinamik
• maddenin davranışına örnekler:
•
•
•
•
kaynar su dolu çaydanlık → sıcaklık eğimi
iki hücreli bir gaz reaktörü → basınç eğimi
dönen bir topaç → kinetik eğim
masadan yere düşen bir kalem → potansiyel alan eğimi
• madde, bütün eğimleri (gradients) yıkma yönünde davranır
• madde ve enerji transferine kapalı sistemlerde bütün eğimler söner
• evrende bütün eğimlerin sönmesi evrenin yapıdan yoksun bir atom
çorbasına dönüşmesi, yani ‘evrenin ölümü’ demektir→ termodinamik
denge
12.02.2014
termodinamik, kapitalizm ve sol
7
termodinamik yasaları:
1. enerjinin sakınımı: kapalı sistemlerde enerji sabittir
2. entropi: kapalı sistemlerde entropi azalamaz
• buna göre,
• duran topaç kendiliğinden dönmeye başlamaz
• soğuyan su kendiliğinden kaynamaz
• bir kwh elektrik enerjisi ile bir kova su ısıtılırsa
• enerji miktarı değişmez, elektrikten ısıya dönüşür
• sistem düşük entropi halinden yüksek entropi haline geçer, sıcak su ile iş
görmek elektrikle iş görmekten zordur
• sistem termodinamik dengeye yaklaşır
• termodinamik dengeden uzaklığı ‘kullanılabilir enerji’, → ekserji
kavramı ile ölçebiliriz
12.02.2014
termodinamik, kapitalizm ve sol
8
doğadaki dört tür ekserji:
1. relatif hareket eğimleri → kinetik ekserji
2. elektromanyetik ve gravitasyon eğimleri → potansiyel alan
ekserjisi
3. basınç ve sıcaklık eğimleri → fiziksel ekserji
4. kimyasal terkip eğimleri → kimyasal ekserji
tüm eğimlerin sönmesi → sıfır ekserji → maksimum entropi →
termodinamik denge → bütün yapıların yıkılması, sistem
‘duvarlarının’ çökmesi → çevreden farksız hale gelme →
kompleksitenin yani sistem olma vasfının sona ermesi
12.02.2014
termodinamik, kapitalizm ve sol
9
maddenin davranışı:
• 2. yasaya göre: doğa tüm fırsatlardan yararlanarak eğimleri yıkarak
söndürmeye yönelir, eğimin şiddeti arttıkça sistemin yıkım ve
dengeye gidiş kabiliyeti de artar
• Prigogine fiziksel sistemlerin kendiliğinden organizasyon eğilimi
sergilediklerini gösterdi (1977 Nobel ödülü); basit örnek: engeller
arasında akan su, kompleks akıntılar ve anaforlar oluşturarak potansiyel
alan eğimine karşı çıkar
• kompleksite arttıkça açık sistemler, çevredeki eğimlerden ekserji
ithal ederek lokal entropiyi azaltmak ama termodinamik dengeye
gidişi hızlandırmak yönünde davranırlar
12.02.2014
termodinamik, kapitalizm ve sol
10
en büyük gradient
• insanların bir yılda tükettikleri enerjiyi güneş dünyaya bir saatte iletir
• dünya bu devasa eğimi yıkmak için bütün imkanları kullanır,
•
•
•
•
düşen enerjinin bir bölümü uzaya yansır
bir bölümü rüzgarlar ve okyanus akıntılarını oluşturur, hava olaylarına yol açar
bir bölümü buharlaşma ve yağış yoluyla akarsuları oluşturur
bir bölümü de fotosentez yoluyla bitkisel yaşama dönüşür
• o halde canlıların, yani hayatın ortaya çıkması
• bir tesadüf sonucu değil,
• en üst düzeyde kendiliğinden organize olma vakasıdır
• canlıların ortaya çıkma ‘amacı’ güneşten gelen eğimin yıkımını
hızlandırmaktır
• canlılar -- tek hücreden insana dek -- daha kompleks organizmalara
doğru evrildikçe yıkım kabiliyetleri de güçlenerek gelişir
12.02.2014
termodinamik, kapitalizm ve sol
11
evrim
• evrim kompleksiteyi artırma yönünde ilerler → daha fazla
kromozom ve gen, hafıza, daha büyük beyinler, daha gelişkin sinir
sistemleri
• her canlı entropi üretir, en kompleks canlılar eğimleri yıkarak
entropiyi en çabuk artıran canlılar
• ekserjiyi en çabuk tüketerek toplam entropiyi hızla artıran canlılar
gıda zincirinin tepesindeki insanlar
• dolayısıyla en etkili yıkım ve entropi üretme sistemleri →
sosyoekonomik, insan yapısı sistemler
12.02.2014
termodinamik, kapitalizm ve sol
12
sorular ve sonuç
• insan sistemleri termodinamik yasalara göre mi kurulu; amaç lokal
entropiyi düşürerek genel entropiyi artırmak mıdır?
• piyasa ekonomileri bu yönde davranış sergiliyor:
•
•
•
•
•
bencillik dürtüsü
tüketimin pompalanması
fosil yakıt tüketimindeki tırmanış
fayda-maliyet analizi yerine fizibilite analizi
doğa ve çevre talanı vb..
• buna göre piyasa sistemlerinde irade var ama iradenin yönü belli
• piyasa mantığına alternatif ne olabilir?
• üretim ve tüketimin planlanması?
• çevrenin korunması?
• bencillik dürtüsü yerine fedakarlık?
sorulara devam:
• entropi artırma dürtüsü çevreyi tahrip ederek hayatı zora sokuyorsa,
piyasa sistemleri doğaya aykırı mı yoksa uygun mu?
• piyasa dışı alternatifler doğa yasalarına aykırı mı?
• sosyalizm mi doğaya uygun, yoksa kapitalizm mi?
• insan iradesi doğa yasalarına karşı çıkabilir mi?
• doğa yasalarına karşı çıkmak iyi midir yoksa kötü mü?
• insan olma vasfı nedir?
sonuç:
-- kuantum teorisi aşılana dek -- insan iradesine inanmamız gerekiyor;
sorumluluklardan kaçamayız
Download

termodinamik ve insan iradesi