MAMU
M Î M Â l î ? !
Doç.Dr.Nusret ÇAM
ü n ü m ü z T ü r k i y e ' s i n d e yan yana getirmek­
te o l d u k ç a güçlükle karşılaşılan kavramlar­
d a n b i r tanesi de "İslâm" ile
"sanat'hr.
fi
H e m dindar s â d e v a t a n d a ş ı n , h e m de ay­
dınlarımızın, bu iki kelimeyi birarada d ü ş ü n m e k t e
bir hayli zorlandığını g ö r m e k t e y i z .
"Sanat'la
"tslâm"
kelimelerini birarada k u l l a n d ı ğ ı n ı z d a , b i ­
rincilerin de ikincilerin de aklına hemen ya resim
ve heykel, ya da m o d e r n sahne s a n a t l a r ı gelmek­
te ve b u n l a r ı n islâm'la b a ğ d a ş m a y a c a ğ ı n ı s ö y l e ­
m e k t e d i r l e r . H a l b u k i sanat, y a l n ı z c a b u n l a r d a n
ibâret o l m a d ı ğ ı gibi, b u iki k a v r a m ı n niçin b a ğ ­
d a ş m a d ı ğ ı konusunda da doyurucu cevap almak
m ü m k ü n değildir.
A y n ı soru, ebru, tezhip, m i n y a t ü r , hat, cilt,
çini, sahneyle ilgili olmayan klasik sanatlar dikkate
alarak s o r u l d u ğ u n d a da fazla t a t m i n edici bir ce­
vap a l ı n a c a ğ ı s a n ı l m a m a l ı d ı r . Zira bunlar h a k k ı n d a
fazla bir bilgileri y o k t u r . K o n u m i m a r l ı k olunca,
d u r u m biraz d e ğ i ş m e k t e ve cemiyetimizin h e m e n
her kesimi Selimiye, S ü l e y m â n i y e , Sultanahmet
gibi câmilerle M i m a r Sinan'dan hayranlıkla bahset­
mekte, fakat b u n l a r ı n b ü y ü k l ü ğ ü n ü n hangi özellik­
lerinden k a y n a k l a n d ı ğ ı sorusu yine de c e v a p s ı z
kalmaktadır.
D a h a da k ö t ü s ü , b u g ü n ü l k e m i z i n h e m e n
h e m e n her kesiminde b ü y ü k bir "estetik
eroz­
yon" ve "tarihi tahrip" h â d i s e s i y a ş a n m a k t a d ı r .
Çirkin binalar, estetiken m a h r u m c â m i l e r , maviye
veya yeşile boyanarak aslî güzelliklerini k a y b e t m i ş
mihraplar, yurt dışına kaçırılan yazma eserler, bir
kenara atılmış nadide hat levhaları, bir k ö ş e d e çü­
r ü m e y e terkedilmiş Selçuklu veya O s m a n l ı sinileri,
kırılmış mezar taşları, tarihten ve sanattan kopuk­
l u ğ u m u z u n i f â d e s i d e ğ i l m i d i r ? D i n d a r veya
m u h â f a z a k â r o l d u ğ u n u s ö y l e y e n zenginlerimizden
k a ç tanesi b u g ü n hat, ebru, tezhip gibi klâsik İslâm
sanat eserlerinin k o l e k s i y o n u n u y a p m a k t a d ı r ?
H a t t â b u n l a r ı n b u g ü n istanbul'da h e m e n h e m e n
O s m a n l ı l a r z a m a n ı n d a k i kadar başarıyla icra edil­
diğini, en iyi m ü ş t e r i l e r i n i n ise J a p o n , A m e r i k a n ,
A r a p ve Avrupalı zenginlerin o l d u ğ u n u k a ç kişi bil­
mektedir?
S a n a t ı n ve Islâmın ne o l d u ğ u sorusuna ye­
terli cevap verilememesi ve b u n l a r ı n k e s i ş m e nok­
ta larının tesbit edilememesi sebebiyle b u g ü n islâm
s a n a t ı ya ç o k özel bâzı alanlara sıkışıp k a l m ı ş , ya
da müzelik bir h â d i s e olarak d ü ş ü n ü l ü r o l m u ş t u r .
G ü n ü m ü z d e "islâm s a n a t ı " a d ı n a ortaya k o n u l a n
eserlerin ise h e n ü z istenilen seviyeye g e l e m e d i ğ i
g ö r ü l m e k t e , fakat b ü y ü k istikbal vaadetmektedir.
işte bu sebeple i s l â m ' d a s a n a t ı n yeri ve m â h i y e t i
konusu, kendiliğinden ö n e m k a z a n m a k t a d ı r .
*
İslâm'ın sanata, tasvire ve m i m a r l ı ğ a bakışı
g i b i konular, h e m m ü s l ü m a n , h e m de y a b a n c ı
a r a ş t ı r m a c ı l a r t a r a f ı n d a n epeyce işlenmiş olmakla
b i r i i k t e ^ t a r t ı ş m a y a açık b â z ı k o n u l a r ı n , g e l i ş e n
Islâmî a r a ş t ı r m a l a r ı n ve sanat tarihi incelemeleri­
n i n ışığı altında yeniden incelenmesi g e r e k t i ğ i an­
laşılmaktadır. Islâmın sanat h a k k ı n d a k i g ö r ü ş l e r i n i
dile getirmeden ö n c e , " s a n a t " kelimesinden neyin
a n l a ş ı l m a s ı g e r e k t i ğ i n e kısaca temas etmekte ya­
rar vardır.
A r a p ç a "sar^a'a" fiilinden t ü r e y e n sanat, ç e ­
şitli ansiklopedilerde d e ğ i ş i k ş e k i l l e r d e tarif edil­
mekle birlikte o n u n " i n s a n / a r ı , gördükleri,
işit­
tikleri,
his ve tasavvur ettikleri
olayları
ve gü­
zellikleri,
insanlarda
estetik bir heyecan
uyan­
dıracak tarzda ifâde e t m e s i " olayı olarak da g ö ­
rebiliriz B u tariften de anlaşılacağı ü z e r e , bir çalış­
m a n ı n sanat eseri olabilmesi için, "insan
elinden
çıkmış olması,
güzel olması
ve orijinal
olması"
1.
Islâmın sanat, tasvir ve estetikle ilgili yönünü inceleyen
l<itap ve makaleleri bibliyografya kısmında vereceğiz.
274
Doç.Dr.Nusret ÇAM
gibi şartları h â i z o l m a s ı gerekmektedir. B u sebep­
le, insan elinden ç ı k m a y a n nefis bir dağ manzara­
sı, şelale, p e r i b a e a l a r ı vs. güzel olmakla birlikte sa­
nat eseri s a y ı l m a z l a r , ç ü n k i insan elinin m a h s u l ü
değildir. Y i n e aynı şekilde, bir insan t a r a f ı n d a n ya­
pılmış olsalar bile, insanda estetik h a y r a n l ı k uyan­
d ı r m a y a n basit bir masa, rahle veya tabak da sa­
nat eseri sayılmazlar. A n c a k , bunlar, işinin ustası
kimseler t a r a f ı n d a n ç o k ince bir şekilde yapılıp tez­
yin edilirse, daha d o ğ r u s u g ö r e n l e r d e güzellik etki­
si u y a n d ı n r s a o zaman sanat eseri sıfatı kazanırlar.
Ş i m d i b u r a d a k a r ş ı m ı z a , "güzel
nedir",
"güzelliğin
ölçüsü
nedir",
"hangi ş e y
güzeldir,
hangi ş e y çirkindir"
gibi sorular ç ı k m a k t a d ı r . Es­
tetiğin s a h a s ı n a giren bu konudaki t a r t ı ş m a l a r yak­
laşık 2 5 0 0 yıldan b e r i bir sonuca u l a ş t ı r ı l a m a m ı ş
ve "güzel"in t a m bir tarifi y a p ı l a m a m ı ş , hatta b u
konuda çeşitli estetik doktrinler bile meydana gel­
miştir. B u tarifler ve t a r t ı ş m a l a r bu yazının konusu
değildir. Fakat h e m e n ş u n u söyleyelim k i , "güzel,
faydalı
olandır"
ş e k l i n d e k i tarifler artık gerilerde
kalmış b u l u n m a k t a d ı r . Yine bu arada, estetikçilerin
"güzel" i tarif edememelerinin, bu konuda ihtilafa
d ü ş m ü ş o l m a l a r ı n ı n , "güzeV'in
mevcut o l m a d ı ğ ı
a n l a m ı n a g e l m e d i ğ i n i de işaret etmek icap eder.
A ş k , sevgi, h ü z ü n , a c ı , keder gibi i n s a n ı n en tabii
hislerinin hangisi tarif edilebilmiştir k i , güzellik de
tarif edilebilsin! Ç ü n k i o, kolayca tarif edilebilecek
ve kimsenin itiraz e d e m i y e c e ğ i şekilde ölçülebile­
cek maddi bir olay değildir. O halde kişiden kişiye,
t o p l u m d a n t o p l u m a , m e k â n d a n m e k â n a ve za­
m a n d a n zamana d e ğ i ş s e de ortada "güzel" diye
hakikatin o l d u ğ u m u h a k k a k t ı r . Bu izafilik durumu,
"güzellik"
k a v r a m ı n a fazla zarar g e t i r m e y i p ona
zenginlik de k a z a n d ı r m a k t a d ı r . Bundan da anlaşı­
l a c a ğ ı ü z e r e , o, b ü t ü n m a n e v î olaylar gibi f e r d î ,
d e r u n î ve ulvî bir olay o l u p , idrak kaabiliyetine g ö ­
re kişiden kişiye değişir.
S a n a t ı n ve güzelliğin tariflerini bu şekilde
y a p t ı k t a n sonra, İslâm'ın b u konulardaki tutumuna
geçebiliriz. Fakat b u konuya d o ğ r u d a n d o ğ r u y a
girmeden ö n c e , sanat ve güzellik duygusunun i n ­
san ve t o p l u m h a y a t ı n d a k i yerini de s a ğ l a m bir şe­
kilde belirlemek gerekmektedir.
a) İnsanda
güzellik
ve sanat
duygu­
fıtriliği:
İnsanı en iyi t a n ı m a n ı n herhalde en iyi met o d l a r ı n d a n birisi de ona iyi g ö z l e m c i sıfatıyla bak­
mak, hareketlerini k o n t r o l etmektir. Ona böyle bir
nazarla b a k t ı ğ ı m ı z d a i n s a n ı n , biri m a d d î , diğeri
r u h î o l m a k ü z e r e iki d ü n y a s ı n ı n b u l u n d u ğ u n u ve
b ü t ü n faaliyetlerinin bu iki y ö n d e cereyan ettiğini
m ü ş a h e d e ederiz. Sanat i n s a n ı n b u ikinci y ö n ü n ü
teşkil eden unsuriardan birisidir.
sunun
i n s a n ı tam olarak t a n ı m a k için tutulması ge­
reken yollardan bir tanesi, d a v r a n ı ş l a r ı n ı , h e n ü z
dinî ve sosyal b a s k ı l a r d a n â z a d e , en samimi bir ş e ­
kilde dile getiren 3-5 y a ş ı n d a k i ç o c u k l a r ı n faali­
yetlerini g ö z l e m e k olmalıdır. Ç ü n k i b u ç a ğ d a k i ç o ­
cuklar, d o ğ u ş t a n sahip oldukları içgüdülerini, me­
lekelerini ve kaabiliyetlerini, içlerinden geldiği gibi
hareket ederek, en saf şekilde sergilerier. B u dav­
ranışlar, onlar için h e m bir o y u n , h e m de yetişkin­
lik ç a ğ l a n n d a k i faaliyetleri için bir alıştırma ve ha­
zırlıktır. B u konudaki bâzı tesbitlerimizi genelleşti­
rerek s ö y l e m e k gerekirse, hiçbir insan yoktur k i , o
g ü n k ü imkânları ve kaabiliyeti ç e r ç e v e s i n d e ç o c u k ­
l u ğ u n d a sanat faaliyetleri diyebileceğimiz faaliyette
b u l u n m a m ı ş olsun. Bir kimse, dinî ve sosyal baskıl a n n h e n ü z t e ş e k k ü l e t m e d i ğ i o ç a ğ l a n n d a mutla­
ka şarkı s ö y l e m i ş , resim y a p m ı ş , bir müzik eşliğin­
de o y n a m ı ş , ç a m u r d a n bir hayvan figürü y a p m ı ş ,
ev bina e t m i ş t i r . İşte insanın b u gibi faaliyetleri,
onda güzellik ve sanat duygusunun fıtrî o l d u ğ u n u n
güzel bir işâretidir. insanlar, ç o c u k l u k l a n n ortaya
koydukları bu faaliyetlerini ileriki yaşlarında ya çeşit­
li sebeplerle terkeder, köreltir, bastırırlar ve s a n a t n
en alt faaliyeti demek olan dinleyici seyirci olarak
devam ettirirler, ya da geliştirerek s a n a t k â r olurlar.
Bir kimsenin elbiselik bir k u m a ş veya kravat
a l ı r k e n bile m a ğ a z a m a ğ a z a ı*oLışması, insanda
d o ğ u ş t a n mevcut olan bu güz liik duygusunun ese­
ridir. E ğ e r insanda b ö y l e bir güzellik duygusu bul u n m a s a y d ı , elbiselerin yalnızca s a ğ l a m l ı ğ ı n a , so­
ğ u k veya s ı c a ğ a karşı dayanıklığına b a k ı l a c a k , ye­
meklerin g ö z e değil, yalnızca d a m a ğ a hitap etmesi
yetecek, b i n a l a r ı n s a ğ l a m ve kullanışlı o l m a s ı kâfi
gelecek, arabalar, elbiseler çeşit çeşit modellerde
y a p ı l m a y a c a k t ı , işte bu gibi ö r n e k l e r , güzellik duy­
gusunun insanda d o ğ u ş t a n mevcut o l d u ğ u n u n b a ş ­
ka işaretleridir.
Ç e v r e m i z d e y a p a c a ğ ı m ı z b a ş k a bir g ö z l e m i
ve m e ş h u r bazı s a n a t k â r l a n n saralı veya akıl hasta­
sı o l d u ğ u n u ^ dikkate aldığımızda, insandaki bu gü­
zellik ve sanat duygusunun faaliyete g e ç m e s i h â d i ­
sesinin, kavrama kaabiliyeti idiot ve debil derece­
sinde olan kimseler haricinde z e k â ve ruh sağlığı
ile de pek ilgili o l m a d ı ğ ı anlaşılacaktır. Hatta b ö y l e
kimselerin e ğ i t i m i n d e O s m a n l ı l a r z a m a n ı n d a oldu­
ğu gibi, müzik ve resimden son zamanlarda tekrar
istifâde edilmeye b a ş l a n d ı ğ ı h e m e n h e m e n herke­
sin m a l û m u d u r . D e m e k d u y o r k i , her insanda az
veya çok; şu veya bu şekilde sanata karşı bir yatkın­
lık mevcut olup, kişi b u n u geliştirerek sanat merdi­
venindeki yerini alır. B u merdivenin ilk b a s a m a ğ ı ,
seyirci veya dinleyicilik, a m a t ö r c e y a p ı l a n çalışma­
lar olduğu halde, en üst b a s a m a ğ ı Sinan'lann, Itrîle­
rin, Yahya Kemâl'lerin, Levnî'lerin, Bihzad'ların,
Şe^iı Hamidullah'lann b u l u n d u ğ u noktadır.
B u tesbitlerimizden de anlaşılacağı ü z e r e in­
s a n , y a l n ı z c a d ü ş ü n e n , ü r e t e n , i n a n a n bir
varlık d e ğ i l , a y n ı z a m a n d a s a n a t eseri mey­
d a n a getiren bir varlıktır. Tarihe baktığımız
zaman, en ilkelinden en g e l i ş m i ş i n e kadar y e r y ü ­
z ü n d e k i b ü t ü n insan topluluklannm sanatla m e ş g u l
oldukları, sanat eseri meydana getirdikleri g ö r ü l e ­
cektir. H a t t a sanat eseri meydana g e t i r m e m i ş bir
din ve topluluk yoktur. Arkeolojik ve antropolojik
2.
Frete, Jean, Delilik (çev. H.Vehbi Eralp), İstanbul,
1946, s. 103-107,
İSLÂM'IN S A N A T A V E MİMARİYE BAKIŞI
a r a ş t ı r m a l a r , b u d u r u m u n , tarihin herhangi bir za­
man diliminde değil, fakat d ü n y a kurulduktan beri
b ö y l e o l d u ğ u n u ortaya k o y m a k t a d ı r . O halde sa­
nat, ferdî p l â n d a fıtrî, tarihî ve sosyolojik anlamda
evrensel bir h â d i s e d i r . H a t t a o n u n evrensel bir
h â d i s e o l m a s ı da her insanda fıtrî o l m a s ı n ı n bir ne­
ticesi ve t e z a h ü r ü d ü r . D i ğ e r taraftan, bir k ü l t ü r ü n
ü r ü n ü olarak ortaya ç ı k a n bir sanat eserinin, me­
sela bir çininin veya m i n y a t ü r ü n , ç o k değişik b a ş ­
ka kültürlerin insanları t a r a f ı n d a n rahatlıkla b e ğ e ­
n i l i p s a t ı n a l ı n a b i l m e s i , bir hıristiyanın Sultanah­
met C a m i i k a r ş ı s ı n d a h a y r a n l ı ğ ı n ı gizleyememesi
g e r ç e ğ i de bu sanat duygusunun e v r e n s e l l i ğ i n i n
b a ş k a bir delilidir.
b) K u r ' a n ve H a d i s l e r i n ışığı
g ü z e l l i k d u y g u s u n u n fıtriliği:
275
bilhassa d o ğ u ş u ve b a t ı ş ı n d a k i h a ş m e t i ile de g ü ­
zeldir. A y n ı şekilde a ğ a ç l a r , i n s a n ı n ihtiyaç duydu­
ğ u meyveyi, odunu, keresteyi verdiği için i y i , insan
ruhunda bıraktığı h o ş etki ile de güzeldir. B u ör­
nekleri, kuşlar, bulutlar vs. için de çoğaltabiliriz.
N i t e k i m b i r ç o k â y e t t e bu k o n u çeşitli şekillerde d i ­
le getirilmiştir.
altında
Kur'an-ı Kerim'de güzel sanatlarla doğrudan
d o ğ r u y a ilgilibir â y e t mevcut değildir. Bununla birlikte,diger bâzı eş/etlerin ışığı altında O'nun güzel sanat­
lara nasıl bakügını tayin etmek m ü m k ü n d ü r . Bunun
için ö n c e "insan"ın ne olduğunu bilmek gerekir.
Kur'an-ı K e r i m e g ö r e Allah, insanı yeryü­
z ü n d e kendisinin halifesi olarak en g ü z e l ve en
akıllı şekilde y a r a t m ı ş t ı r . Mesela Y ü c e A l l a h , T i n
Suresi 4 . ve 5. â y e t l e r i n d e :
"Ondan yeşillikler
çıkardık.
Ondan
yığın
yığın
taneler,
hurmaların
tomurcuklarından
sarkan
salkımlar,
biribirine
hem
benzeyen,
hem benzemeyen
üzümlerden,
zeytinden
ve
nardan bahçeler
yapıp çıkarıyoruz.
Meyvesine,
bir meyve verdikleri
zaman, bir de
olgunlaştık­
ları zaman b a k ı n " (En'am, 99).
Muhakkak
ki biz insanı en güzel
şekilde
yarattık,
sonra onu aşağıların
aşağısına
çevir­
dik" demekte; T e ğ â b u n Suresi 3. â y e t t e de:
"Size s û r e t uerip, s u r e t i n i z i en güzel
şe­
kilde yaratmıştır,
dönüş 0 ' n a d ı r " d i y e buyurmak­
t a d ı r . Mealini verdiğimiz birinci â y e t t e k i
"insanın
en güzel şekilde
yaratılmd'sından
maksat, insa­
n ı n m ü k e m m e l şekilde yaratıldığı denilebilirse de,
ikinci â y e t t e k i "suretinizi
en güzel şekilde
yarat­
mıştır" ş e k l i n d e k i bir ifâde, b u n u n , yüz ve endam
güzelliğini de içerisine aldığını g ö s t e r m e k t e d i r .
İ n s a n ı n en güzel b i ç i m d e y a r a t ı l m a s ı , a y n ı
zamanda o n u n güzellikleri kavrama, bunlardan
zevk alma ve estetik d e ğ e r i olan eserler yapma kaabiliyetini hâiz o l d u ğ u n u n da bir ifâdesidir. Nite­
kim Kur'an-ı Kerim'deki bâzı ayetler insanı d ü ş ü n ­
meye d â v e t ederken, bâzı âyetler de ü s t ü n b e l a ğ a t i
ve tasvirierindeki güzelliğiyle d o ğ r u d a n d o ğ r u y a i n ­
s a n ı n estetik y ö n ü n e hitap etmektedir.
İ n s a n ı n fizikî ve aklî b a k ı m ı n d a n en ü s t ü n
varlık olarak yaratılması, Y e r y ü z ü ' n d e karşılaşacağı
i'tikadî, a h l â k î , fizikî ve b e ş e r î problemleri ç ö z ü p
h a y a t ı n ı iyi şekilde devam ettirebilmesi, en güzel
şekilde yaratılmış o l m a s ı da D ü n y a güzelliklerinden
zevk alabilmesi içindir. H a k i k a t e n de D ü n y a n i ­
metleri yalnız iyi değil, aynı zamanda güzeldir. Me­
sela G ü n e ş , D ü n y a m ı z ı a y d ı n l a t t ı ğ ı , ısıttığı, h a m
meyveleri olgunlaştırdığı için yalnızca iyi o l m a y ı p ,
"Hayvanları
da O yaratmıştır:
Onlarda
sizi ısıtacak
şeyler
ve birçok faydalar
vardır.
Onların
etlerinden
yersiniz; akşamleyin
getirip
sabahleyin
salarken
onlarda sizin için bir zevk
(güzellik)
u a r d ı r " ( N a h i , 5-6).
B u â y e t l e r d e n de anlaşılacağı ü z e r e . D ü n y a
nimetleri yalnızca iyi ve faydalı değil, aynı zaman­
da güzeldir. D i ğ e r taraftan, C e n a b - ı H a k k ' ı n yarat­
tığı en güzel ş e y ise bu d ü n y a d a k i sâlih amel işle­
yenlere vaad edilmiş olan Cennet'tir. E ğ e r i n s a n ı n
bu güzellik ve güzelliği kavrama y ö n ü bulunmasaydı, Cennet'in "altlarında
ırmaklar
akan
köşklerf'nden veya oradaki hurilerin, i n s a n ı n hayal g ü ­
c ü n ü n dahi e r i ş e m e d i ğ i güzelliklerinden bahsedil­
meyecekti.
Aslında, Allah'ın insanı "güzel" surette ya­
ratması g â y e t tabiidir. Ç ü n k i , Yaratıcı'nın kendisi
"Cemâl' (Güzel) sıfatını taşımaktadır. B i r â y e t e g ö r e :
<>?Jlfc
"Yaratanların
/ a / ı ' t ı r " ( M u ' m i n u n , 14).
en güzeli
Al-
Y i n e b a ş k a â y e t l e r d e n (Hicr, 2 9 ; Secde, 9;
Sad, 72) ö ğ r e n d i ğ i m i z e g ö r e ,
>•
.»•<.',
S-JJjti-i^j
"Allah, O'na (Adem'e,
insa­
na) kendi ruhundan
üflemiştir".
İşte i n s a n ı n güzel ve güzelliğe karşı meyyal
o l m a s ı , güzel eserler ortaya koyabilmesi g e r ç e ğ i .
Doç.Dr.Nusret ÇAM
276
b u â y e t t e belirtilen yaratma h â d i s e s i n e dayanmak­
t a d ı r . H a t t a i n s a n ı n "ahsen-i takvim"
olmasının
sırrı da burada y a t m a k t a d ı r . H z . D â v u d ' u n sesini en
g ü z e l kılan, H z . Y u s u f u ve Hz. M u h a m m e d i insan­
ların en g ü z e l yapan iksir, işte b u d u r B u n a m u k â b i l ,
hö\Jle bir y a r a t ı l m a i m t i y a z ı n d a n m a h r u n bulunan
"eşek en çirkin sese sahiptir" [Lukman,
19).
D i ğ e r taraftan, K u r ' a n - ı K e r i m ' d e k i b i r ç o k
â y e t , bu "dyet/er" (işaretler) k a r ş ı s ı n d a M ü s l ü m a n ­
ların d ü ş ü n ü p ibret a l m a s ı n ı ve bu g ü z e l l i k l e r d e n
istifâde etmesini istemektedir. Bunlardan bir tanesi
de  r a f / 3 1 - 3 2 . âyetleri o l u p şöyledir:
"(Ey âdemoğulları),
mescidde
süslü
elbi­
selerinizi
giyiniz, yeyiniz,
içiniz, fakat israf et­
meyiniz. Çünki Allah müsrifleri
sevmez. De ki,
Allah, kulları için çıkardığı
zîneti,
temiz ve hoş
rızıkları kim haram
etmiş?"
G ö r ü l d ü ğ ü g i b i , bu â y e t l e r d e n birincisinde
mescide giderken zinetlerin takılması (yani tefsircilere g ö r e g ü z e l k o k u s ü r ü l m e s i , temiz ve güzel el­
biseler giyilmesi) istenilmiş, a r d ı n d a n da gayet c ö ­
m e r t bir ifâdeyle de "yeyiniz, içiniz
diye insanla­
ra D ü n y a n i m e t l e r i n d e n istifade edilmesi s ö y l e n ­
miştir. İkinci â y e t t e ise g ü z e l zinetleri, h o ş ve te­
miz rızıkları A l l a h y a s a k l a m a d ı ğ ı halde yasaklayan­
lar veya yasaklayacak olanlar a z a r l a n m ı ş t ı r . Zaten
b a ş k a bir â y e t t e (Kasas-77) de:
"Ve Dünyadan
da nasibini
unutma"
de­
nilmek suretiyle yukarıdaki â y e t te'yit edilmektedir.
D ü n y a nimetlerinden faydalanılması gerekli­
liği. Peygamberimiz t a r a f ı n d a n da sık sık vurgulan­
m ı ş t ı r . Mesela,
N e s â î ' d e ( Z î n e t , 5 4 ) ve Ebu
D â v u d ' d a (Libas, 14) yeralan bir hadiste, zengin
o l d u ğ u halde, çirkin ve d e ğ e r s i z bir elbise g i y m i ş
olarak huzura gelen bir kişiye Peygamberimiz:
senin
"Allah
mal vermişse,
Allah'ın
üzerinde
görünsün'
demiştir.
kerameti
Tırmizî'nin (Edeb, 41) rivayet ettiği bir hadis
ise şöyledir:
"Allah,
temizdir,
temizliği
sever,
güzel­
dir, güzelliği
sever, merhametlidir,
merhameti
sever, cömerttir,
cömertliği
sever. Saçınız
var­
sa, temiz tutunuz; Yahudilere
benzemeyiniz
.
M ü s l i m ' d e şöyle bir hadis b u l u n m a k t a d ı r . ^
^
i j i JUi. iJJ ^
ii^M- aLuj
yLT (>. aj^-l J^Ai.K " : J U ^ \
( j ^ . o' v - ^ . J ^ y i o ' - J ^ J
^
"y^
kadar
dedi.
"(Bir gün) Peygamber,
"Kalbinde
kibir bulunan
kimse Cennet'e
Bunun
üzerine
(Sahâbeden)
zerre
giremez"
birisi:
-"Fakat
elbisesinin
ve ayakkabısının
gü­
zel olmasını
isterse?' diye sorduğunda.
Nebi:
-"Allah güzeldir
kibir hakkı uzaklaştıran
teren şeydir cevabını
ve güzeli sever,
(halbuki)
ve insanları
hakir
gös­
vermiştir."
B u hadislerden de anlaşılıyor k i , İslâm dini,
e s t e t i ğ e b ü y ü k ö n e m v e r m e k t e ve b u e s t e t i ğ i n
k a y n a ğ ı n ı d o ğ r u d a n d o ğ r u y a Allah'a (c.c) dayan­
d ı r m a k t a d ı r . B u sebeple peygamberimiz h a y a t ı n ı n
her s a f h a s ı n d a güzelliği arıyor, insanların g i y i m i n ­
de vs. bunlara dikkat etmesini tavsiye ediyordu.
Mesela bunlardan bir tanesi şöyledir: "O, bir gün
cenaze merasimine
gitti ve mezarın
içinde
hafif
bir kazılış
hatası görerek
b u n u n derhal
düzel­
tilmesini
emretti.
Birisi O'na bunun ölüyü
ra­
hatsız mı edeceğini
sordu. Peygamberimiz
de:
"Aslında
böyle şeyler ölüyü ne sıkar, ne de ona
rahatlık
verir, fakat bu, sağ olanların
gözleri­
ne güzel görünmek
içindir" diye buyurdu."* Pey­
gamberimiz yalnız b ö y l e demekle k a l m a y ı p ç e v r e ­
sindeki güzellikler karşısında sık sık duygularını dile
getiriyordu. Mesela bir d e f a s ı n d a aşılı bir fidanı tu­
t u p ö p e r e k "keşke
ben de senin gibi aşılı
bir
ağaç olsaydım"
d e m i ş i , g e n ç h a n ı m ı Hz. A i ş e ' y e
de "ya Hümeyra"
(pembe yanaklı) diye iltifatta
b u l u n m u ş t u r . Y i n e Peygamberimiz, bir d e f a s ı n d a
H a b e ş i s t a n ' d a n gelen ve Medine'deki Mescid'in av­
lusunda mızraklarıyla g ö s t e r i y a p a n bir grup H a beşliyi H z . A i ş e ile birlikte seyretmiş*^ .bayramlarda^
ve d ü ğ ü n l e r d e ^ çalgı ç a l ı n m a s ı n ı istemiştir^. Tabii
bu d ü ğ ü n l e r i n , Islâmın k o y d u ğ u yasaklan ihlal et­
meyen bir b i ç i m d e yapıldığına hiç ş ü p h e yoktur.
B a ş t a B u h â r î ve Müslim'de olmak ü z e r e bellibaşlı b ü t ü n hadis k i t a p l a r ı n d a bulunan bir hadis
ise ş ö y l e d i r : "Resulüllah
(S.A.V.)
bir defa
Ebu
Musa el-Eş'arî'nin
okuduğu
Kur'an'ı
dinledi
ve
ona
'Ey Ebu Musa, sana Davud'a verilen
mizmarlardan
bir mizmar verilmiştir'
dedı'^^
Pey­
gamberimizin Kur'an-ı K e r i m ' i n g ü z e l ve insanda
tesir u y a n d ı r a c a k şekilde o k u n m a s ı için söylediği
3.
Müslim, Kitabu'l-lnıan, 1/93, hadis 147.
4.
İbn Sad, I / l , s. Ol'den nakleden Mulıammed Hamidullah, İslâm Peygamberi, II, İstanbul, 1969, s. 60.
5.
Mulıammed Kutup, İslâm D ü ş ü n c e s i n d e Sanat,
(Çev. Akif Nuri), İstanbul, 1979, s.74.
6.
Buhari, 8:69; 13:2; 56:79.
7.
Buhari, 13:2; 5 6 : 8 1 .
8.
9.
Buhari, 67:28.
Geniş bilgi için bak: Muhammed Hamidullah, İslâm
Peygamberi, II, 63; Yusuf el-Kardavî, İslâm'da Helal
ve H a r a m , (çev. Mustafa Varlı), Ankara, 1970, s.
3 1 4 - 3 2 2 ; Uludağ, S ü l e y m a n , İ s l â m A ç ı s m d a n
Mûsikî ve S e m â , İstanbul, 1976, 59-83.
10.
Uludağ, a.g.c., s. 105.
İSLÂM'IN S A N A T A V E MİMÂRİYE BAKIŞI
daha p e k ç o k söz olup B u h â r î ve Müslim'in rivayet
ettiği bir tanesi ş ö y l e d i r : "Kur'an-'ı
seslerinizle
süsle^iniz"^^
Y i n e Peygamber Efendimiz, sesinin
güzelliğiyle m ü e z z i n l e r i n piri olan Bilal-ı H a b e ş î ' ­
n i n o k u d u ğ u ezandan daha ç o k etkilenir ve e z a n ı
genellikle o n u n o k u m a s ı n ı isteyerek "Ya
Bilal,
kalk bizi ferahlandır"
derdi. Hz. M u h a m m e d ' i n
(A.S.) "Ya Bilal,kalk
da ezan oku" demeyip, rakik bir kalbin eseri olan "kalk bizi
ferahlandır'
ifâdesini k u l l a n m a s ı , O'rıun b a ş k a bir inceliğini
g ö s t e r m e k t e d i r . İşte Peygamberimiz, güzellikler
k a r ş ı s ı n d a b ö y l e rakik bir kalbe sahipti. Zaten
Kur'an-ı Kerim'in istediği M ü s l ü m a n modeli de bu­
dur. Ş u âyet-i kerime bu g e r ç e ğ i ortaya koymakta­
dır: "Muhakkak
ki gerçek Mü'minler,
ancak, Al­
lah'ın ismi zikredildiği
zaman, kalpleri
titreyen
kimselerdir"
(Enfal-8)
B ü t ü n bu â y e t ve hadislerden anlaşıldığına
g ö r e , İslâm dini, i n s a n ı n estetik bir d ü n y a s ı n ı n da
b u l u n d u ğ u n u kabul etmektedir. Ö y l e anlaşılıyor k i ,
insanın bu y ö n ü , o n u n en az dinî, ahlâkî ve beşerî
y ö n ü kadar önemlidir. İslâm, insanın diğer yönleri­
nin olduğu kadar, bu y ö n ü n ü n de geliştirilip olgun­
laşmasını istemiştir. İnsanın e s t e t i ğ e karşı böyle is­
tidadı o l m a s a y d ı , Kur'an-ı Kerim'in, o eşsiz b e l a ğ a tine ve şiir güzelliğine gerek olmayacak. Cennet
ise bol yiyeceklerden, rahat fizikî ş a r t l a r d a n ibâret
bir m e k â n olarak t a k d i m edilecekti. H a l b u k i
Kur'an-ı Kerim'de Cennet'in estetik cephesi, o n u n
iyi ve faydalı olma özelliklerinden daha ö n p l â n d a
takdim edilmiştir. Hatta Cennet, insanın t a m a m ı y ­
la estetik y ö n ü n e hitap etmektedir. Oradaki mey­
veler insana gıda s a ğ l a m a k , o n u n v ü c u d u n u geliş­
tirmek, k ö ş k l e r Cennet'teki insanı s o ğ u k ve sıcak­
tan k o r u m a k , huriler ise insan neslini ç o ğ a l t m a k
gibi m a d d î fayda s a ğ l a m a k için değildir. Fakat bu
özellik, ş i m d i y e kadar din bilginlerimizin dikkatini
pek ç e k m e m i ş t i r . Keza, C e h e n n e m s â d e c e k ö t ü
değil, aynı zamanda çirkindir de.
c) İ s l â m ' ı n b e ş e r î a r z u l a r a ve k a a b i l i yetlere b a k ı ş ı :
İslâm dininin sanata bakışını anlamak için,
onun insana bakışını da incelemek gerekmektedir.
Aksi takdirde konuyu yeterince anlamak zorlaşabilir. "İnsanın ne olduğu"
konusu, b ü t ü n d ü ş ü n e n
insanların olduğu kadar, y e r y ü z ü n d e k i b ü t ü n dinle­
rin ve doktrinlerin de problemi o l m u ş t u r . Hatta di­
yebiliriz k i , onların ayrılığının temeli, bu soru;^ veri­
len cevapta y a t m a k t a d ı r . E ğ e r insanı b ü t ü n dinler ve
doktrinler faraza yalnızca m a d d î , ya da m a n e û var­
lık olarak kabul e1miş olsalardı,herhalde aralarında
pek b ü y ü k farklılık olmayacaktı. Her felsefî d ü ş ü n ­
cenin, insana kendi noktai n a z a r ı n d a n b a k m ı ş ol­
m a s ı n ı n izleri, kendisini sanatta da g ö s t e r m e k t e d i r .
Konuya bu a ç ı d a n b a k t ı ğ ı m ı z d a , islâm dini­
n i n , insanı m a d d î ve m a n e v î y ö n ü n ü hep birlikte
ele aldığını g ö r ü r ü z . M a n e v î varlık olarak insan,
"iyi" "güzel" ve "dogru"nun p e ş i n d e d i r . D ü ş ü n ­
mek, fikir ü r e t m e k ve p r o b l e m ç ö z m e k o n u n aklî
y ö n ü n ü meydana getirir ve"dogru"yu bulmak gay­
277
retinin bir t e z â h ü r ü olup bundan ilim d o ğ a r , insa­
n ı n yine m a n e v î d ü n y a s ı n ı n p a r ç a s ı olan "iyi" ise
o n u n dinî ve ahlâki i n a n ç ve davranışlarının bütü­
n ü n ü teşkil eder k i , din ve hukukun alanıdır. M â n e v î
dünyamızın ayrılmaz bir parçası olan
"güzellik"ten
ise sanat, estetik ve sanat tarihi d o ğ m u ş t u r .
Sanat ve güzellik insanda b u kadar köklü bir
duygu o l d u ğ u n a g ö r e , İslâm'ın bunu reddetmesi ta­
bii k i m ü m k ü n değildir. Zira dinimizin, i n s a n ı bü­
t ü n zaaf ve kaabiliyetleri ile d e ğ e r l e n d i r d i ğ i ve in­
s a n ı n birtakım t e m a y ü l l e r i n i g ö z a r d ı e t m e d i ğ i her­
kesin m a l û m u d u r . Ç ü n k i , d i ğ e r b i r ç o k dinin aksi­
ne, I s l â m d a dinî emir ve yasakları k o y u p tanzim
eden (Şâri), dinin kurucusu bir insan, ya da ruhban
sınıfı o l m a y ı p , insanı bizzat yaratan Allah'tır. A l l a h
ise, yarattığı insanın neye karşı meyyal o l d u ğ u n u ,
hangi ihtiyaçlarının, ne gibi kaabiliyetlerinin bulun­
d u ğ u n u bilip h ü k ü m verendir. B u sebepledir k i , ev­
lenme gibi ç o k tabii bir ihtiyacı, bâzı dinler yasak­
ladığı halde islâm yasaklamaz. O halde güzelliğe
ve güzel eserler yapmaya karşı meyli bulunan bir
varlığın bundan menedilmesi de Allah'ın adalet ve
ç ö m e r t l i ğ i n e y a k ı ş m a z . Z â t e n K u r ' a n - ı K e r i m ve
hadislerde insanın d o ğ u ş t a n sahip o l d u ğ u yemek,
içmek, uyumak, evlenmek, ö ğ r e n m e k vb. ş e y l e r d e
olduğu ü z e r e , güzelliklerden zevk a l m a s ı , veya bu
güzellikleri, sesle, renkle, çizgiyle, sözle, hareketle
veya çeşitli malzemelerle i^de etmek hâdisesi olan
sanat h a k k ı n d a da böyle bir menfi h ü k ü m mevcut
değildir. B ö y l e c e islâm dininin, insanı bu konuda da
ç o k i y i ve d o ğ r u şekilde kavradığı görülmektedir.
Fıtrî arzuların ve kuvvetlerin en süflisi gibi
g ö z ü k e n , fakat insanın en tabii y ö n l e r i n d e n birini
teşkil eden cinsî arzunun t e z â h ü r ü n d e g ö r ü l e c e ğ i
ü z e r e , insandaki b ü t ü n arzularda pratik fayda, haz
ve b u n l a r ı k ö t ü y e kullanma istidadı hep birlikte
mevcuttur. B u sebeple dinimiz, r u h b a n l a r ı n yaptığı
ü z e r e o n u t ü m ü y l e yasaklayarak insan t a b i a t ı n a
ters hareket e t m e d i ğ i gibi, bazı felsefî a k ı m l a r ı n
y a p t ı ğ ı ü z e r e t a m a m ı y l e b a ş ı b o ş b ı r a k m a k sure­
tiyle hem insanın, hem de cemiyetin ruhî ve fizikî
sağlığını tehlikeye atmaz. K a n â a t i m i z c e , bu ö r n e k ­
te olduğu gibi, islâm dininin sanatla m e ş g u l o l m a y ı
y a s a k l a d ı ğ ı n ı değil, fakat o n u n b i r t a k ı m kurallar
içinde icra edilmesinin g e r e k l i ğ i n e i ş â r e t ettiğini
s ö y l e m e k daha g e r ç e k ç i olur.
d) T a s v i r m e s e l e s i :
islâm'la s a n a t ı n b a ğ d a ş t ı r ı l m a s ı n d a g ü ç l ü k
ç e k i l m e s i n d e k i problemlerden bir tanesi de "tas­
vir veya "sûret" isimleriyle bilinen resim ve hey­
kelin bilhassa İslâm ö n c e s i devirlerde putperestlik
a m a c ı y l a kullanılmış olmasıdır. G e r ç e k t e n de, gü­
n ü m ü z d e sanat deyince p e k ç o k kimsenin aklına ilk
gelen ş e y l e r d e n bir tanesi resim ve heykeldir. B u n ­
lar ise h e m e n p u t p e r e s t l i ğ i akla getirmekte, b ö y l e ­
ce İslâm'la s a n a t ı n b a ğ d a ş m a y a c a ğ ı d ü ş ü n c e s i zi­
hinlere y e r l e ş m e k t e d i r . B u sebeple, "İslâm'da
sa­
natın yeri" konusunu incelerken tasvir meselesini
de enine-boyuna incelemek gerekmektedir.
11.
Buhârî, Kitabü't-Tevhid, C. VllI, s. 214.
278
Doç.Dr.Nusret ÇAM
Resim ve h e y k e l i n I s l â m d a k i yeri k o n u ­
sunda o l d u k ç a farklı g ö r ü ş l e r b u l u n m a k t a d ı r . Os­
manlıların son ş e y h ü l i s l a m l a r ı n d a n biri olan Mus­
tafa Sabri Efendi^ ^ gibi bâzılarına g ö r e heykel ve
resimden b a ş k a fotoğraf bile h a r a m d ı r . D i ğ e r bâzı
kimselere g ö r e , İbn-i A b b a s ' ı n rivâyet ettiği "eğer
sen sanatına
devam
etmek
mechuri^^etinde
isen, ağaç ve canlı olmaı^an
varlıkların
resmini
yap" ş e k l i n d e k i bir hadis^^ g e r e ğ i n c e olsa gerek,
a ğ a ç , ç i ç e k , ev gibi c a n s ı z varlıkların resimlerini
y a p m a k m ü b a h , canlı varlıkların resmini y a p m a k
ise y a s a k t ı r . Peygamberimizin câhiliye devrinden
kalan putları kırdırdığını dikkate alarak, hemen he­
m e n b ü t ü n fıkıhçılar, heykelin islâm'da yasak oldu­
ğ u g ö r ü ş ü n d e d i r l e r , i s l â m f ı k ı h ç ı l a r ı n m genel
k a n â a t i n e g ö r e , k u ş gibi canlı varlıkların resimleri
ise ancak, elbise, para gibi nesneler, ya da halı, k i ­
lim ve yastık gibi y ü k s e k yerlerde bulunmayan, da­
ha d o ğ r u s u g ö r e n l e r d e h ü r m e t duygusu u y a n d ı r ­
mayan şeyler ü z e r i n d e b u l u n d u ğ u takdirde m ü b a h tır. Duvarda bulunursa yine h a r a m d ı r . Yine onlara
g ö r e , canlı varlıkların resimlerine de ancak başsız
yapıldıkları zaman m ü s â a d e vardır; b a ş ı bulunan
insan veya hayvan figürlerinin başlarını ise t a h r i p
e t m e k gerekir. O n l a r , b u g ö r ü ş l e r i n i ,
"Cebrail,
Peygamberin
yanına
girmek için izin istedi. O
da 'gir' dedi. Bunun üzerine Cebrail: 'nasıl gire­
yim, evinde, üzerinde
birtakım
at ve insan şe­
killeri bulunan perde asılıdır.
Ya bu
resimlerin
başlarını
kopar, ya perdeyi
indir, ya da yere
ser" ^'^ hadisine ve bir ö n c e k i dipnotta verdiğimiz
hadislere dayandırdıkları anlaşılmaktadır.
Resim ve tasvir h a k k ı n d a k i son zamanlarda
g ö r ü l e n y u m u ş a m a , b u n l a r ı n biraz da g ü n l ü k ha­
yatımızın aynlmaz bir p a r ç a s ı o l m a s ı n d a n ileri gel­
mektedir, i ç i n d e b u l u n d u ğ u m u z yüzyılda g e l i ş e n
bu g ö r ü ş e g ö r e insan resmi ancak, nüfus ve evlen­
me c ü z d a n ı ile pasaport, tapu gibi zaruri h â l l e r d e
caizdir. Fakat b u n l a r ı n sanat eseri olarak y a p ı l m a s ı
ve b u l u n d u r u l m a s ı hususunda ç o ğ u zaman yine es­
ki inançların devam ettiği g ö r ü l m e k t e d i r .
Arapçadaki
(savara) k ö k ü n d e n türetil­
miş olan "tasvir", tabiatta mevcut veya muhayyel,
herhangi bir nesnenin, g ö l g e meydana getirecek
veya getirmeyecek şekilde benzerinin yapılmasıdır.
B ö y l e c e bu tarifin içerisine resim, m i n y a t ü r , n a k ı ş
ve duvar resimlerinden b a ş k a kabartma, o y m a ve
heykel de girmektedir.
Tasvir konusundaki görüşleri genel hatlarıyle b ö y l e ö z e t l e d i k t e n ve "tasvir" kelimesinden ne
anlaşılması gerektiğini bu şekilde izah ettikten son­
ra şimdi bunları daha g e n i ş şekilde inceleyebiliriz:
da) H a d i s l e r i n ışığı a l t ı n d a tasvir me­
selesi:
Islâmda resim y a p m a n ı n y a s a k l a n d ı ğ ı n ı i d ­
dia edenler, genellikle hadisleri delil getirmektedir­
ler. Bilindiği ü z e r e , şer'i delillerden birisi olan ha­
dis, Kur'andan hemen sonra gelmesi sebebiyle o l ­
d u k ç a ö n e m l i d i r , fakat b ü t ü n hadislerin s ı h h a t i
aynı derecede değildir. Biz tasvir konusuna Islâmın
nasıl baktığını incelerken, l ü z u m s u z m e t o d m ü n a ­
k a ş a l a r ı n ı bir tarafa b ı r a k ı p tasvirin aleyhine imiş
gibi g ö z ü k e n hadislerin hepsinin sahih olduğu­
nu farz ederek d e ğ e r l e n d i r i p neticeye varmaya
çalışacağız.
1- Tasvirin yasak o l d u ğ u n u söyleyenlerin en
ç o k ileri s ü r d ü k l e r i ve b u y a s a ğ ı n mutlak o l d u ğ u
intibaını veren hadis şöyledir:
12.
Mustafa Sabri, İslâm'da M ü n a k a ş a y a Hedef Olan
Meseleler (sadeleştiren Osman Nuri Gürsoy), istan­
bul, 1978, S.68.
13.
Sahih-i Buhârî Muhtasarı Tccrid-i S a r i h T e r c ü ­
mesi (Çev. Kâmil Miras), C.6,Ankara, 1969, s. 416;
S. Ahmet Arvasî ( D i y a l e k t i ğ i m i z ve E s t e t i ğ i m i z ,
s. 149) ve N.Berk ("İslâm Sanatında Plastik ve İfade",
İlahiyat F a k ü l t e s i Dergisi, sayı 4, Ankara, 1955,
s.50) İbn-i Abbas'tan rivâyet edilen "sen eger resim
yapmak mecburiyetinde isen hayvanlann başını kes de
canlı görünmesinler, çalış ki çiçeklere benzesin" şek­
lindeki bir fıadisten bahsetmektedirler. Bu hadisin ay­
nısını, biz hadis kitaplarında bulamadık. Onunla ben­
zerlik arz eden bir hadis şöyledir: "İlla resim yapmak
zorunda isen, sana şu agaç ve kendinde hayat olma­
yan herşeyi tasvir etmeni tavsiye ederim" (Sahih-i
B u h â r î M u h t a s a r ı Tecrid-i S a r i h T e r c e m e s i ,
C.6,1019 numaralı hadisin şerhi, s. 534) bulunmakta­
dır. Buna benzer hadisler varsa da, biz bu ifâdenin ay­
nısını bütün aramalarımıza rağmen hadis kitaplarında
bulamadık.
14.
Buhârî, Sahih-i B u h â r î M u h t a s a r ı Tecrid-i S a ­
rih, C.6, s. 416.
15.
Bu konulardaki daha geniş tartışmalar ve fıkhı hüküm­
ler için şu eserlere bakılabilir: Kardavî, a.g.e., s. 109126; Karaman, Hayrettin, G ü n l ü k H a y a t ı m ı z d a
Haramlar ve Helaller, İstanbul, 1982, s.54-58; S a ­
hihi B u h â r î M u h t a s a r ı Tecrid-i S a r i h T e r c ü m e ­
si, Ankara, 1978, C. 12, s.414-421; Keskicglu, Os­
man, "Islâmda Tasvir ve Minyatürler", Ankara
İlahiyat F a k ü l t e s i Dergisi, C. IX, Ankara, 1 9 6 1 ;
Şekerci, Osman, islam'da Tasvir ve Minyatürler", An­
k a r a İlahiyat F a k ü l t e s i Dergisi, C. K , Ankara,
1 9 6 1 ; Şekerci, Osman, İslam'da Resim ve Heykelin
Yeri, İstanbul, 1974 a.g.e., s. 43-48 ve 50-53. vs.
B u arada ş u n u da belirtelim k i , bir kısım
â l i m l e r e g ö r e , e ğ e r tapma veya Allah'ın yaratma
kudretiyle r e k â b e t duygusu t a ş ı m ı y o r s a , canlı var­
lıkların resmi de yapılabilir.-^^
Bilindiği ü z e r e , islâm dini p u t p e r e s t l i ğ i n her
t ü r l ü s ü n e karşıdır ve d i ğ e r b ü t ü n peygamberler gi­
b i , H z . M u h a m m e d ' i n (s.a.v.) h a y a t ı n ı n t a m a m ı da
putperestlikle m ü c â d e l e y l e g e ç m i ş t i r . Aslında d ü ­
ş ü n e n bir kimse için, i n s a n ı n kendi eliyle y a p t ı ğ ı
ş e y l e r d e n y a r d ı m beklemesi, b ü t ü n g ü ç ve kudre­
t i n onlarda t o p l a n d ı ğ ı n a inanarak t a p m a s ı insan
aklı için bir çelişkidir. Fakat m ü c e r r e t d ü ş ü n c e y e
sahip olamayan t o p l u m l a r ı n inandıkları şeyleri re­
s i m , kabartma ve heykeller ş e k l i n d e m ü ş a h h a s
h â l e getirerek, ya da yıldız, g ü n e ş , ay, d a ğ , a ğ a ç ,
t a ş , ş i m ş e k gibi c a n s ı z varlıklarda veya tabiat olay­
larında b ü y ü k kuvvetlerin b u l u n d u ğ u n u d ü ş ü n e r e k
taptıkları da tarihî bir hakikattir.
İSLÂM'IN S A N A T A V E MİMARİYE BAKIŞI
"Allah
şiddetli
katında
olan kimseler
Kı\jâmet
Günü
azabı
en
musavvirlerdir"^^.
Müslim şârihi N e v e v î ^ ^ gibi, resim y a p m a ­
n ı n aleyhinde bulunan h a d i s ç i l e r , buradaki "musavvirler'den
k a s t ı n her türlü resim yapanlar o l ­
d u ğ u n u belirterek resim y a p m a n ı n haram olduğu­
n u iddia etmişlerdir. H a l b u k i h e m biraz ileride in­
c e l e y e c e ğ i m i z Seb'e S ü r e s i n i n 13. ve A l - i İ m r a n
suresinin 4 9 . â y e t i n d e dile getirilen hususları, h e m
de Kuran-ı Kerim'in bildirdiği b ü y ü k g ü n a h l a r ı dik­
kate aldığımızda, b u musavvirlerden m a k s a d ı n an­
cak t a p m a k veya A l l a h ' ı n y a r a t m a kudretiyle
rekabete girişen kimselerin o l d u ğ u anlaşılacaktır.
Aksi takdirde belirtilen â y e t l e r d e isimleri zikredilen
H z . S ü l e y m a n ve H z . İsa gibi peygamberlerin de
b u "musavvirler"
k a p s a m ı n a girmesi gerekir k i ,
b u d î n e n m ü m k ü n değildir. D i ğ e r taraftan, her­
hangi bir şirk m a k s a d ı olmaksızın yalnızca içindeki
estetik duygu veya m e s l e ğ i icabı (mesela bir ç o c u k ,
bir peysaj, bir n a t ü r m o r t vb.) resim yapan kimse­
n i n , Kur'an'da ç o k acıklı azaba çarptırılacağı bildi­
rilen katilden, z â n i d e n , putperestten daha şiddetli
azaba m u h a t a p o l a c a ğ ı n ı d ü ş ü n m e k gerekir k i bu,
aklen ve d î n e n m ü m k ü n değildir. E ğ e r resim yap­
mak bu kadar b ü y ü k bir cezayı gerektirecek olsay­
dı, mutlaka d i ğ e r b ü y ü k g ü n a h l a r gibi Kur'an-ı Ke­
rim'de a ç ı k açık zikredilmesi gerekirdi. Kaldı k i ,
buradaki "musavvir" kelimesinden m a k s a d ı n , tap­
m a k için put y a p a n kimseler o l d u ğ u "azabı
en
şiddetli"
ifâdesinde zaten z ı m n e n mevcuttur. Zira
dinimize g ö r e en şiddetli cezaya çarptırılacak olan
kimseler putperestlerdir. N e v e v î , bu hadisi resmin
aleyhine bir delil olarak ileri s ü r m ü ş ise de Bedreddin A y n î - ^ ^ T a b e r i ' y e dayanarak bu hadiste zikredi­
len "musavvirler
den m a k s a d ı n t a p m a k için re­
sim ve heykel y a p a n kimselerin o l d u ğ u n u gayet
isâbetle belirtmiştir. Aynî'ye g ö r e ,
"Kıyamette
azabı en şiddetli
olan kimse putperest
olan Fi­
ravundur.
O halde, buradaki tasvir ı^apan
kim­
seler ifâdesinin
içine ancak put frapan
kimseler
girmektedir".
B u konuda A y n î gibi d ü ş ü n e n daha
b a ş k a âlimler de vardır.
Bâzı hadisçiler bu hadise k o n u olan tasvirle­
rin M e r y e m ve İran Kralı Kisra, "tasvir
{yapıcıla­
rın" ise b u n l a r ı y a p a n kimseler o l d u ğ u n u s ö y l e ­
mektedirler.^^ A s l ı n d a b u resimlerin kime âit o l ­
m a s ı n d a n ziyâde hangi maksatla yapıldığı ö n e m l i ­
dir. Mesela biraz sonra "tarihî olaıylar" başlığı al­
t ı n d a v e r e c e ğ i m i z bir r i v â y e t e g ö r e , H z . Ö m e r ,
kestirdiği p a r a l a r ı n bir y ü z ü n e Bizans imparatoru­
nun resmini k o y d u r m u ş t u r . E ğ e r herhangi bir şirk
gayesi olmaksızın bu resinileri y a p t ı r m a k b ö y l e bir
c e z a y ı gerektirseydi, H z . Ö m e r ' i n de bu kapsama
girmesi gerekirdi, ya da bu hadisten b ü t ü n ressam­
lar a n l a ş ı l a c a k olsaydı, H z . Ö m e r gibi bir peygam­
ber dostunun, kestirdiği sikkelere b ö y l e resimler
k o y m a m a s ı gerekirdi.
A r n o l d ise meseleye daha değişik bir a ç ı d a n
y a k l a ş m a k t a d ı r . O'na
g ö r e ^ ^ , "Musavvir'in
keli­
279
m e a n l a m ı "şekillendiren,
düzenleyken
ve şekil
veren" demek olup bu t e r i m , Kur'an'da ( 5 9 / 2 4 )
"Yaratan,
Yapan ve Şekil veren" a n l a m ı n ı taşı­
m a k t a ve Allah'ın sıfatı olarak k u l l a n ı l m a k t a d ı r .
Ona g ö r e b u şiddetli yasak, bu kelimenin, Allah'ın
sıfatlarından birisi o l m a s ı n d a n ileri gelmektedir.
Meseleye h a n g i a ç ı d a n bakarsak b a k a l ı m ,
bu musavvirlerden k a s t ı n şirk k o ş m a k m a k s a d ı y l a
resim yapanlar o l d u ğ u açıktır. A k s i takdirde e ğ e r
"musaı;ı;ir"den k a s t ı n b ü t ü n ressamlar o l d u ğ u n u
anlarsak, Peygamberimizin, az ileride v e r e c e ğ i m i z
hadislerde izin verdiği resimleri yapan r e s s a m l a r ı n
durumunu nasıl izah e d e c e ğ i z ?
2. B u h â r i ' d e
. ^ L p y ^ j İ 4 ^ ^ i i j . y l ıJdi ) y^Jkt. ^ir"
ir" Cr"^
"Her kim (ha\/at sahibi) bir suret
resme­
derse,
'hadi buna can ver bakalım'
denilerek
azap edilir. Halbuki o, hayat vermek
kudretini
hâiz değildir"
sözleriyle yeralan hadis, M ü s l i m ' d e
anlam b a k ı m ı n d a n a y n ı , fakat lafız olarak biraz de­
ğişik zikredilmektedir.^^
islâm'ın yalnızca c a n s ı z varlıklarının resimle­
rini yapmaya izin verdiğini iddia edenler, bu ve bu­
na benzer hadislere d a y a n m a k t a d ı r l a r . Dikkat edi­
lirse bu hadis bir ö n c e k i n e ç o k benzemektedir. Fa­
kat o n d a n farklı olarak, "hadi bu
yaptıklarınıza
can veriniz" şeklindeki ibare ile ressam veya heyk e l t r a ş ı n , Y ü c e Y a r a t ı c ı ile yaratma konusunda
r e k â b e t e girişmesi ve Allah'ın g ü c ü n ü hafife almak
istemesi kastedilmiştir.
Aslında tasvir konusunda canlı varlık-cansız
varlık ayırımı yapmak da m ü m k ü n değildir.Zira, is­
ter insan, hayvan, kuş gibi canlı olsun, isterse d a ğ ,
t a ş , a ğ a ç ve bitki gibi c a n s ı z olsun her şeyi yaratan
Allah'tır. Bu sebeple, e ğ e r Allah'ın yaratma gücüy­
le r e k â b e t hissi olursa bu s â d e c e c a n l ı varlıkların
değil, cansızların tasvirinde de ortaya çıkabilir. B u
sebeple, tasvirin y a p ı m ı n d a b ö y l e bir ayırım yap­
mak m ü m k ü n olamaz, ö n e m l i olan niyettir.
Z e y n ü d d i n bin A h m e d ez-Zebidî t a r a f ı n d a n
yazılıp K â m i l Miras t a r a f ı n d a n T ü r k ç e y e çevrilen
Sahih-i Buhârî Muhtasarı Tecrid-i Sarih
T e r c e m e s î ' n d e bu hadisin a ç ı k l a m a s ı n d a ise şöy­
le denilmektedir: "İslâm dini tevhid akidesi
üze­
rine kurulmuş
bulunduğundan,
Islâmın
ilk de­
virlerinde
Resul-i
Ekrem,
şirkin
kaynağı
olan
Mekke'de
ister ta'zim ve ibâdet,
ister
ibâdet
16.
B u h â r î , Kitabu'l-Libas, 89-, Müslim, Kitabu'l-Libas, 98.
Buna benzer diğer bir hadis şurada bulunmaktadır: Bu
hari, Kitabu'l-Edeb VII, bab 75, s.98, istanbul, tarihsiz.
17.
Yahya bin Şeref en-Nevevî, el-Minbar fi şerh-i Müslim
bin ( Haccac), Bulak, 1304-1306, C.8, s.398.
18.
Bedreddin el-Aynî, Imdctü'l- Kâri E l Şerhi-i
Buhâri, Lübnan, tarihsiz, C. 22, s.69.
19.
Şekerci, a.g.e., s. 23.
20.
Arnold, Thomas W., Painting in Islam, Oxford,
1929, s,8.
21.
B u h a r i , C. 8 Kitabu't-Tabir, Bab 45, s. 83; Müslim,
Übas, 100.
280
Doç.Dr.Nusret ÇAM
kastiyle
olsun,
resim i;apmai;t ve resimli
eşya
kullanılmasını
mutlak surette yasaklamıştı.
Fa­
kat Medine'ye
hicret
ettikten
ve bilhassa
da
Mekke'yi fethiyle,
asırlık putlar yere
serildikteki
sonra,
ilk devirlerdeki
tazirler
hafiflemiştir.
Sonra
islâm'da
ise islâm
medeniyeti
tasvire
ibâdet gibi hurafe şeylerden
uzaklaşınca,
selef
âlimleri,
tazimi ifâde etmeyen
hayvan ve man­
zara resimlerinin
kullanılmasını
mübah
saymış­
lardır"^^Diğer taraftan, "ResulüUah
eve girdi.
Ben
dolabın önüne,
üzerinde
resim ve suret
bulunan
ince bir perde koymuştum.Hz.Peygambere
onu
görünce
yırttı ve 'Kıyamet
günü halktan
azabı
en şiddetli
olan kimseler,
Allah'ın
hilkatini
tak­
lit edenlerdir'
dedi. Hz.Aişe
diyor ki, o perde­
den bir veya iki yastık yaptım"
şeklindeki hadis­
te (Müslim, Libas, 92) g e ç e n "Allah'ın
hilkatini
taklit edenlerdir"
ifâdesi, bir öncesi hadisin
iza­
hında dile getirdiğimiz
"şiddetli
azaba
çarptırı­
lacağı bildirilen
kimselerin,
Allah'ın
yaratma
gücüyle
rekâbete
girişenler"
o l d u ğ u şeklindeki
k a n â a t i m i z i d o ğ r u l a m a k t a d ı r . Eger resmin kendisi
mutlak h a r a m d s a y d ı , peygamberimizin, onun yas­
tık halinde k a l m a s ı n a da izin vermemesi gerekirdi.
Hz. A i ş e ' n i n rivayet ettiği d i ğ e r bir hadis de
şöyledir.^-^
iSj*
^Ji^ *JAPJ .^^ifj ^Jİ i*»ljSJI Cj_>t Ja-jJI tSİjj
c J ü "LrsiJIj i j U J - l , ^ ol ^J'^- 1^ - ^ 1 ol J*-*' J - ^ J İ
.jjifc ıiU> i_ju. |Jj.ljLJL^>Jİ«>-j L><j>L<j Ajuljüıüj
"ResulüUah
bir sefere
çıkmıştı.
Bir
ku­
maş alıp kapıya
astım.
Peygamber
gelip
bir
perdeyi
gördüğünde
yüzündeki
tiksintiyi
farkettim.
Bu perdeyi
tutup çekerek
yırttı ve son­
ra şöyle dedi. "Allah bize taş ve toprağı
süsle­
memizi emretmedi".
Ben onun içini
doldurarak
iki yastık yaptım;
ResulüUah
bundan dolayı
be­
ni
kınamadı".
D e m e k oluyor k i , burada bu perdenin indi­
rilmesini g e r e k t i r e n husus, resmin kendisinden
z i y â d e , Peygamberin bu gibi eşyaları dikkat çekici
yerlerde b u l u n d u r m a s ı n ı n halk t a r a f ı n d a n y a n l ı ş
a n l a ş ı l a r a k b i l â h e r e o n u n s ü n n e t i y m i ş gibi telakki
edilip y a y g ı n bir ş e k i l d e kullanılması e n d i ş e s i d i r .
Peygamberimizin, yanlış a n l a ş ı l m a y a meydan ver­
m e m e k için zaman zaman bu gibi ihtiyatî tedbirle­
re m ü r â c a a t ettiğini g ö r m e k t e y i z . Mesela H z . M u h a m m e d (s.a.v.), bir g ü n p a r m a ğ ı n a bir altın y ü z ü k
t a k m ı ş t ı . B u n u g ö r e n sahabeden b i r ç o k kişinin er­
tesi g ü n a y n ı y ü z ü k t e n taktığını g ö r e r e k , kendisi
p a r m a g ı n d a k i altın y ü z ü ğ ü ç ı k a r ı p , erkeklerin altın
y ü z ü k k u l l a n m a s ı n ı y a s a k l a m ı ş t ı . ^ ^ Y i n e O , kabir
ziyaretini yasak ettiği halde, artık kabirlerin birer
mabet h â l i n e getirilmesi e n d i ş e s i ortadan kalktık­
tan sonra, bu ziyaretlerde i n s a n ı n ö l ü m ü hatırla­
m a s ı gibi dinî bir faydasının b u l u n d u ğ u n u dikkate
alarak mezar ziyaretlerini serbest b ı r a k m ı ş t ı r . De­
mek oluyor k i , Peygamberi'imizin hadislerinde ç e ­
lişki gibi g ö z ü k e n farklılıklar aslında bir çelişki o l ­
m a y ı p , olayların oluş ve niyet farklılıklarından kay­
n a k l a n m a k t a d ı r . E ğ e r P e y g a m b e r i m i z i n bir s ö z ü
hangi ş a r t l a r a l t ı n d a ve niçin söylediğini bilemez­
sek, hadisin yorumunda y a n ı l m a ihtimalimiz artar.
K a n â a t i m i z c e O'nun bu perdeyi indirmesin­
de, halkın bu altın y ü z ü k h â d i s e s i n d e o l d u ğ u gibi,
ifrata k a ç a r a k her tarafı olur-olmaz resimlerle dol­
d u r m a s ı , daha d o ğ r u s u l ü k s e k a ç m a s ı i h t i m a l i ,
ö n e m l i bir âmil olmalıdır. Biraz sonra işâret edece­
ğimiz ve daha sonraki devirlerde vârid o l d u ğ u n u
bildiğimiz B u h â r î ve Ebu D â v u d ' u n rivayet ettiği bir
hadiste Peygamber Efendimiz, bu konuda daha
ılımlıdır.
3- Buna benzer b a ş k a bir hadis de ş u d u r . ^ ^
" H z . Aişe'nin
üzerinde
resimler
olan bir
perdesi
vardı. Onu pencerenin
çıkıntısı
üzerine
koymuştu.
Allah'ın
Resulü
orada
namaz
kılı­
yordu. (Namazdan
sonra Aişe'ye) onu
gözümün
önünden
kaldır
buyurdu.
Hz. Aişe
diyor
ki
'onu kaldırdım
ve ondan yastıklar
yaptım"
D i k k a t edilirse, P e y g a m b e r i m i z i n burada
perdeyi k a l d ı r t m a s ı n ı n sebebi, resmin bizzat kendi­
si o l m a y ı p , namazda dikkatini ç e k e c e k bir yerde
b u l u n m a s ı d ı r . Peygamberin bu hareketinin m a n t ı ğ ı
gayet açıktır: Aslında Peygamberimiz, karşısındaki
resmin şekli ve m â h i y e t i ne olursa olsun, Allah'tan
b a ş k a bir ş e y e , b ı r a k ı n t a p m a y ı , buna benzer en
k ü ç ü k bir duygu bile t a ş ı m a s ı m ü m k ü n değildir.
Fakat O , bir ö n d e r ve rehber sıfatıyla, namazda bi­
le d a v r a n ı ş l a r ı n ı d i ğ e r M ü s l ü m a n l a r ı n yanlış anla­
m a s ı n a fırsat vermeyecek ş e k i l d e t a n z i m e t m e k
z o r u n d a d ı r . E ğ e r P e y g a m b e r i m i z , kalbi Allah'a
imanla dolu o l d u ğ u halde n a m a z ı n ı b ö y l e bir suret
k a r ş ı s ı n d a kılmış ve O'nu b u ş e k i l d e bir b a ş k a s ı
g ö r m ü ş o l s a y d ı , Peygamber h a k k ı n d a m ü n â f ı k l a r
çeşitli dedikodular uydurmaktan ç e k i n m e y e c e k ve­
ya d i ğ e r m ü s l ü m a n l a r da resimli e ş y a l a r karşısında
22.
Bu yorum, Tecrid-i S a r i h T e r c ü m e s i , C. 12, s.
116-117. ve 6. cilt s. 418'cie yeralmaktadır.
23.
Müslim, Libas (37), 87.
24.
Sahih-i Buhari M u h t a s a r ı Tccrid-i S a r i h T c r c e mesi, C. 12, Ankara, 1978,s. 108.
25.
Müslim, Libas, 93. Burada zikrettiğimiz Hz.Aişe'den
rivayet edilen "perde hadisi'nin birçok hadis kitabında
daha pekçok nakilleri bulunmaktadır. Bazı ufak tefek
ayrıntılarla biribirinden aynlan bu hadislerin sayısı on­
ları bulmaktadır. Bunlann hepsini zikretmek bu maka­
lenin gayesini aşacağından bu rivayetlerin hepsini bu­
rada vermekten sarfınazar ettik.
İSLÂM'IN S A N A T A V E MİMÂRİYE BAKIŞI
namaz kılmakta beis g ö r m e y e c e k , zamanla iş de­
ğişik bir h â l alabilecekti.
Diğer taraftan, Peygamberimizin bu hareke­
t i n i n m a n t ı ğ ı n ı , namaz kılan bir i n s a n ı n ö n ü n d e n
b a ş k a bir kimsenin g e ç m e s i n i y a s a k l a m a s ı n d a da
bulabiliriz. Resim ve heykele karşı namaz kılmak
m e k r u h o l d u ğ u gibi, ö n ü n d e n insanların gelip ge­
ç e c e ğ i bir yerde namaz kılmak da mekruhtur ve bu
sebeple, namaz kılan kişinin, ö n ü n e sembolik bir
engel k o y m a s ı lâzımdır. D e m e k oluyor k i , namaz
kılanın ö n ü n d e n c a n l ı bir varlık olan insan g e ç e ­
m e y e c e ğ i n e g ö r e , o n u n veya yanlış anlamaya se­
bep olabilecek b a ş k a bir canlı varlığın resmi de na­
maz kılan kimsenin karşısında b u l u n a m a y a c a k t ı r .
4 - Resme karşı ç ı k a n l a r ı n d a y a n d ı ğ ı d i ğ e r
bir hadis ise:
"İçinde resim ve köpek olan eve
Melekler
girmez" hadisidir.
B u hadisin d i ğ e r bir ş e k l i n d e
k ö p e k kelimesi z i k r e d i l m e m i ş t i r . Burada evvela
"Melekler" tabirinden hangi meleklerin kastedildi­
ğini iyi a r a ş t ı r m a k gerekir. B u m e l e ğ i n , insanların
â d e t a a y r ı l m a z bir p a r ç a s ı olan Yazıcı Meleklerle
Koruyucu Melekler o l m a s ı m ü m k ü n değildir. A k s i
takdirde i n s a n l a r ı n zihinlerinde "onların,
insanla­
rın y a p t ı f c / a n sevap ve günahları
ı^azamamak,
vazifelerini
ilerine getirmemek,
veya en
azından
insanlarda
Melekler'in
kontrol ve
gözetiminden
çıkmak"
g i b i bir d ü ş ü n c e meydana gelir. B u ise,
bize pek ma'kul g ö z ü k m e m e k t e d i r . Zira meleklerin
g ö z e t i m i n d e n k u r t u l m u ş olmak d ü ş ü n c e s i n e sahip
olan bir insanın g ü n a h işlemesi daha kolaylaşır. Bu
ise A l l a h t a r a f ı n d a n istenen bir d u r u m değildir.
B u h â r î şârihi Aynî'ye g ö r e ^ ^ bu melekler, va­
hiy meleklerinden olan Cebrail, Isrâfil ve benzeri
meleklerdir. Bizim g ö r ü ş ü m ü z e g ö r e bu melek,
y e g â n e vazifesi K ı y a m e t G ü n ü Sûr'a üflemek olan
İsrafil de olamaz. Ç ü n k i o n u n , bu dürç^adaki insan­
lara i p n e l i k bir vazifesi yoktur. O halde geriye vazi­
fesi Allah'tan aldığı emirleri Peygambere u l a ş t ı n n a k
olan C e b r a i l k a l m a k a d ı r . Cebrâil'in m u h â t a b ı b ü t ü n
insanlar o l m a y ı p yalnızca peygamberler o l d u ğ u için
de, bu hadiste g e ç e n resim yasağı, u m u m î d m a y ı p ,
olsa olsa yalnızca Pev^amber'h kendisinedir.
D i ğ e r taraftan, "perde hadislerinde
oldu­
ğ u ü z e r e , H z . Aişe'nin, ü z e r i n d e resim bulunan bir
perdeyi yastık olarak k u l l a n m a s ı ve Aişe'nin, evin­
de k a n a t l ı at ş e k l i n d e k i o y u n c a ğ ı b u l u n d u r m a s ı
g e r ç e ğ i k a r ş ı s ı n d a "içinde köpek
ve resim
bulu­
nan eve melekler
girmez" hadisinin s ı h h a t i n e
ş ü p h e ile b a k m a m ı z ı gerektirmektedir. Z â t e n hadisçiler de o n u n zayıf o l d u ğ u n u s ö y l e m e k t e d i r l e r .
E ğ e r b ö y l e bir hadis o l s a y d ı , herhalde Peygam­
b e r i m i z i n h a n ı m ı n ı n o n l a r ı evinde bulundurmama­
sı gerekirdi. B u hadis, sahih olsa bile, meseleye
hem bu a ç ı k l a m a l a r ı m ı z ı n , h e m de d i ğ e r hadis ve
âyetlerin ışığı altında b a k m a n ı n gerekliliği açıktır.
281
B u hadisin p e k ç o k değişik rivayetleri bulun­
makta olup bir tanesi şöyledir:
Lju J i - ^ V S ^ . S I I
| J - . j -uJU. ^ 1
jiv. -UL j j i t liÜ »UJJJ Xr.j
IJUI ,jLe
-dil J ^ j
yl
f-i'-j-M, JlJ.Öjj-aJI A*İ
ç^jj SJ^o- <-Mj AJ\ AJJJJ CJUÜ .ijj^
-u,"
t y U J j V l JU uy- ^. ......j |JI:AJLf|.u*i
V ü r u d tarihi daha sonra olan^^ bu hadisin
T ü r k ç e s i m e â l a n şöyledir:
"Ebu
Talha, Ubeydullah
ismindeki
bir
arkadaşı
ile Zeyd bin Halid'i ziyarete
gitmişler­
di. Zeyd'in
kapısındaki
perdede
sûret
vardı.
Ebu Talha, Peygamber'in
hanımı
Meymune'nin
üvey oğlu olan Ubeyd'e 'Islâmm
ilk
günlerinde
suretin yasak olduğunu
bize haber veren
Zeyd
değil miydi, şimdi onun yaptığı nedir' diye sor­
duğunda
o da 'elbisedeki
nakış
ve
resimler
müstesnadır'
dediğini duymadın
mı?"
Burada iki husus dikkatimizi ç e k m e k t e olup
b i r i n c i s i , ü z e r i n d e suret bulunan perdeyi Peygam­
berimiz, kendi evinde kullanmaktan kaçındığı hal­
de O'nun en y a k ı n l a r ı n d a n birisi olan Zeyd, kullan­
makta bir beis g ö r m e m e k t e d i r . B ö y l e bir kimse­
nin. Peygamberin k o y d u ğ u yasağı ç i ğ n e m e s i
m ü m k ü n o l m a d ı ğ ı n a g ö r e , ortaya şöyle bir netice
çıkar: Y a Peygamberimizin h a n ı m ı Aişe'nin, Pey­
gamberimizin evinde kullandığı perdedeki nakışla­
rın mahiyeti İslâm'la pek b a ğ d a ş m a y a c a k şekilde
farklıydı. Peygamberimiz o n u n için "içinde
resim
bulunan eve Melekler girmez" buyurarak kaldırttı, ya da bir ö n c e k i p a r a ğ r a f t a izah ettiğimiz gibi,
bu yasak genel değil, yalnızca Peygambere has bir
yasak olup O'nunla her zaman bir arada bulunan
Zeyd bu durumu bildiği içindir k i , ü z e r i n d e resim
bulunan perdeyi asmakta s a k ı n c a g ö r m e m i ş t i .
B u hadiste dikkatimizi ç e k e n i k i n c i husus
ise "ancak esvap üzerine
resmedilmiş
olanlar
müstesnadır"
ifâdesidir. E ğ e r resim, mutlak
m â n â d a p u t p e r e s t l i ğ e d e l â l e t eden b i r ş e y olarak
kabul edilseydi, bunun ister perde olarak, ister el­
bise olarak, isterse b a ş k a şekillerde kullanılması da
y a s a k l a n m a l ı y d ı . Buradan da anlaşılıyor k i , canlı
veya c a n s ı z varlıklann resmi t a m a m ı y l e yasak o l ­
m a y ı p o n l a r ı n kullanıldığı yere veya kullananın ni­
yetine g ö r e yasak veya serbesttir.
26.
Buhârî, Libas, 89; Buhârî, Bedi'ül-Halk, 7; Müslim,
Libas, 87; Sahih-i Buhârî Muhtasarı Tecrid-i S a
rih T e r c ü m e s i , C. 6, Ankara, 1969, s.417.
27.
Bedreddin Aynî, Umdetü'l-Kari fi Ş e r h - i B u h a r ı ,
Lübnan, tarihsiz, C.22, s.73.
28.
Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i S a r i h T e r c ü ­
mesi, C.6, Ankara, 1969, s.417.
282
Doç.Dr.Nusret ÇAM
Bedreddin A y n î , b u hadisi şöyle te'vil et­
mektedir: "Şâri, kumaş
üzerinde
de olsa bü­
tün suretleri yasaklamıştı.
Çünkü onlar,
putpe­
restlik devrine yakındılar,
tasvire tapmaktan
he­
nüz ayrılmışlardı.
Puta tapmağa
alışık
oldukla­
rından her çeşit sureti yasakladı.
Sonra bu ya­
sak rayına oturduktan
sonra, kumaş
üzerinde
olanları
mübah
kıldı"^'^
Bizce bu gayet m a n ­
tıklı bir yaklaşımdır. Nitekim, Peygamberimizin,
C â h ü i y e devrinde A r a p l a r ı n mezarlara â d e t a ta­
p a r c a s ı n a saygı gösterdiklerini g ö r e r e k mezar
ziyaretini yasakladığı halde, Müslümanlığın halk ta­
rafından iyice anlaşılıp yerleştiğini g ö r d ü k t e n sonra
insanlara kabir ziyaretini serbest b ı r a k t g ı n ı bilmek­
teyiz. B u ö r n e k t e o l d u ğ u ü z e r e , Hz. M u h a m m e d
(a.s), eger varsa resim y a s a ğ ı n d a da a y n ı metodu
tatbik etmiştir.
B u n a benzer b a ş k a bir hadise g ö r e bu me­
lek d o ğ r u d a n d o ğ r u y a Cebrail olup perdedeki re­
simler at ve insan resimleridir.-^^
5- "Hz. Aişe'den
riuâyet edildiğine
göre,
Muhammed
(a.s), evinde,
üzerinde
haç
işareti
bulunan
hiçbirşey
bırakmadı,
onu bozardı,
di­
ğer bir rivayete göre onu keserdi."^^
B u hadiste g e ç e n salib kelimesi, h a ç işareti
a n l a m ı n a g e l e b i l e c e ğ i gibi, resim ve tasvir anla­
m ı n a da gelmektedir. Resimlerle ilgili b a ş k a ha­
dislerde "suret", "suver" veya "nukuş"
g i b i keli­
meler kullanıldığı halde burada "salib" g i b i h a ç
işareti a n l a m ı n a da gelen bir kelimenin kullanıl­
m a s ı dikkat çekicidir. B ö y l e c e bu hadiste Peygam­
berimizin, Hıristiyanlığın s e m b o l ü olabilecek
m â h i y e t t e yapılmış nesnelere hiçbir şekilde m ü s a a ­
de e t m e d i ğ i g ö r ü l m e k t e d i r . Ö n c e k i dinleri t o p t a n
ilga eden bir dinin kurucusunun, o dinlere âit sem­
bolik u n s u r l a r ı n evinde veya dikkat ç e k e c e k b a ş k a
yerlerde b u l u n m a s ı n a m ü s â a d e etmesi zaten
beklenemezdi. B u sebeple, O'nun bu şekilde hare­
ket e t m e s i n d e n daha t a b i i b i r ş e y o l a m a z d ı .
K a n â a t i m i z c e Peygamberimizin bu uygulaması,
yalnız h a ç işareti için değil, fakat her türlü dinlere
âit b ü t ü n semboller için de geçerlidir. D a h a sonra­
k i devirlerdeki uygulamalar da bu y ö n d e o l m u ş ve
c â m i l e r d e veya sivil y a p ı l a r d a kullanılacak olan es­
ki kiliselere âit s ü t u n başlıklarındaki h a ç veya ben­
zeri b ü t ü n i ş a r e t l e r t a h r i p edilmiştir. Fakat h a ç
işâreti ile, b ö y l e dinî bir anlam t a ş ı m a y a n d i ğ e r re­
simler biribirinden farklı ş e y l e r d i r . B u ikinci t i p
nesnelerin y a p ı m ı ve kullanımı h a k k ı n d a daha
ö n c e k i paragraflarda y e t e r l i a ç ı k l a m a y a p ı l d ı ğ ı
için, bu hadis m ü n â s e b e t i y l e fazla birşey s ö y l e m e y i
l ü z u m s u z sayıyoruz.
6- B u h â r î ' n i n ve Ebu Davud'un naklettiği
bir hadis, Peygamberi'imizin H z . A i ş e ile yeni ev­
l e n d i ğ i g ü n l e r d e g e ç e n bir olayla ilgili o l u p
şöyledir'^^
"Allah'ın
Resulü,
Aişe'nin
oyuncaklarla
oynanadığını
görünce,
O'na:
- Bu nedir diye sorar. O da:
- Kızlarım
cevabını
verir.
- Ya
ortadakiler?
-Attır.
- Peki onun sırtındakiler
nedir?
- Kanatlar.
- K a n a t / l at?
- Duymadın
mı ki, Davud oğlu
Süleyman
(Peygamberin)
de kanatlı
atları vardı.
Bunun
üzerine
Resulüllah,
azı dişleri görünecek
şekil­
de
gülmüştü".
B u hadis, b i r k a ç a ç ı d a n ö n e m l i olup e v v e ­
le», t a p m a m a k s a d ı veya aşırı saygı o l m a k s ı z ı n , ya
da Islâmın yasakladığı d i ğ e r şeyleri güzel g ö s t e r ­
m e k gibi bir a m a ç t a ş ı m a k s ı z ı n , b u t ü r resim ve
benzeri şeylerin evde b u l u n a b i l e c e ğ i n i g ö s t e r m e k ­
tedir. Kadı lyad ve Ş e v k â n î gibi i s l â m âlimleri, b u
hadisten, b ö y l e bir anlam ç ı k a r m a y ı p yalnızca kü­
ç ü k ç o c u k l a r ı n b u t ü r oyuncaklarla o y n a m a s ı n a
izin verilmiş o l d u ğ u g ö r ü ş ü n ü s a v u n d u k l a r ı halde,
i m a m Mâlik buna da cevaz vermez .^^ Bize g ö r e
bu iznin sınırlarının, b u yazımızın sonunda toplu
olarak z i k r e d e c e ğ i m i z şartları h â i z o l m a s ı h â l i n d e
biraz daha g e n i ş o l d u ğ u anlaşılmaktadır.
B u r u h s a t ı yalnızca k ü ç ü k çocuklarla kısıtla­
yanlar, Hz. Aişe'nin o s ı r a d a yaşının k ü ç ü k olduğu­
n u d ü ş ü n m ü ş olsalar gerekir. G e r ç e k t e n de H z .
Aişe'nin Peygamberimizle e v l e n d i ğ i n d e yaşının kü­
ç ü k o l d u ğ u n u bilmekteyiz. Fakat büluğ ç a ğ ı n a eriş­
m e y e n bir ç o c u k l a P e y g a m b e r i n e v l e n m e s i n i n
m ü m k ü n o l m a d ı ğ ı da b a ş k a bir g e r ç e k t i r . O halde,
29.
30.
Aynî'den naklen Keskioglu, Osman, "Islâmda Tasvir ve
Minyatürler", tlâhiyat F a k ü l t e s i Dergisi, C.IX, An­
ılara, 1 9 6 1 , s. 16.
Sahih-i B u h a r î Muhtasarı, C,6, s.416.
31.
Ahmed bin Hanbel, C. 6, s.225.
32.
Buhârî, Kitabu'l-Edeb, 81;Kızlann Oyuncaklarla Oyna­
ma bahsi, 62; Ebu Davud, C.II, s.581. Müslim'de (Li­
bas, 90) ve Nesaî'de (C.8 s, s.213, hadis nu:5352) ka­
lın bir perde üzerinde Hz. Süleyman'ın kanatlı atlannı
gösteren bir resmin Müslümanlar tarafından kullanıldı­
ğını iştıret eden hadisler bulunmaktadır. Bu hadisler,
konumuz açısından oldu§u kadar, Hz. Süleyman'ın at­
larının durumunu göstermesi bakımından da önemlidir.
33.
Kardavî, a.g.e., 114.
İSLÂM'IN S A N A T A V E MİMÂRİYE BAKIŞI
H z . A i ş e , o s ı r a d a bülug ç a ğ ı n ı , dolayısıyle de d i ­
nen sorumluluk y a ş ı n ı idrak e t m i ş bulunuyordu.
Fakat o n u n e v l e n d i ğ i s ı r a l a r d a h e n ü z bebeklerle
o y n u y o r o l m a s ı , y a ş ı n ı n pek de fazla o l m a y ı p
g e n ç kızlık ç a ğ ı n d a b u l u n d u ğ u n u g ö s t e r m e k t e d i r ,
insanların bu ç a ğ l a r d a , hatta birkaç y a ş s o n r a s ı n d a
bile, bu gibi oyuncaklarla o y n a d ı ğ ı , etrafımızda ya­
p a c a ğ ı m ı z k ü ç ü k bir g ö z l e m l e kolayca anlaşılacak­
tır. B u sebeple, bu hadiste g e ç e n olay s ı r a s ı n d a
Hz. Aişe'nin dinen yetişkin ve mükellef birisi oldu­
ğ u n u söyleyebiliriz. Ö y l e y s e , dinin diğer yasakları­
nı ihlal eder m â h i y e t t e o l m a d ı ğ ı a n l a ş ı l a n b u gibi
tasvirler, H z . A i ş e için m ü b a h oluyorsa, diğer k i m ­
seler için de m ü b a h olmalıdır.
B u hadiste ü z e r i n d e d u r m a m ı z g e r e k e n
i k i n c i h u s u s , y u k a r ı d a k i hadislerde g e ç e n perde
ve ö r t ü l e r d e k i resimlerin m â h i y e t i n i sarahatle bil­
m e d i ğ i m i z halde, b u n l a r ı n neler o l d u ğ u n u bilmemizdir. B u n l a r ı n hepsi de canlı varlıklara aittir ve
Peygamberimiz, h a n ı m ı n ı n bunlarla o y n a m a s ı n a
m ü s â a d e etmekle k a l m a y ı p , A i ş e vâlidemizle bu
konuda latife bile etmiştir.
B u hadiste ö n e m l i g ö r d ü ğ ü m ü z ü ç ü n c ü
h u s u s ise bu hadisin, mealini az sonra v e r e c e ğ i ­
miz Seb'e Suresi 13. â y e t t e dile getirilen "Sü/eyman'a ı;apılan temâsil'in
(heykellerin),"
at hey­
keller o l d u ğ u n u izah etmesidir.
db) Â y e t l e r i n ı ş ı ğ ı a l t ı n d a t a s v i r m e s e ­
lesi:
Tasvir konusundaki bellibaşlı hadisleri b ö y ­
lece izah ettikten sonra, şimdi â y e t l e r e geçebiliriz.
H e m e n ş u n u belirtelim k i , Kur'an-ı Kerim'de put
ve put y a p ı m ı n ı yasaklayan, hatta böyle kimselerin
ç o k şiddetli azaplara çarptırılacağını s ö y l e y e n pekç o k â y e t bulunmakla birlikte, tasvir y a p ı m ı n ı n leh
ve aleyhinde h e r h a n g i bir â y e t mevcut değildir.
Fakat heykel (temâsil) h a k k ı n d a iki â y e t bulunmak­
tadır. K u r a n - ı K e r i m ' i n iyi tetkik edilmesi h â l i n d e
her tasvir veya timsalin put a n l a m ı t a ş ı m a d ı ğ ı an­
laşılmaktadır. Kuran'da put karşılığı olarak ensab
ve sanem gibi kelimeler g e ç m e k t e olup bunlar ç o k
açık ve şiddetli bir şekilde ı ^ s a k l a n m ş t ı r .
"Timsaf
kelimesinin ç o ğ u l u olan " t e m â s i l " . Enbiya suresi­
n i n 5 2 . â y e t i n d e "put" a n l a m ı n d a kullanıldığı hal­
de, Seb'e Suresi I S . â y e t t e t a p m a k m a k s a d ı ol­
m a k s ı z ı n yapılan heykelleri ifâde ettiği g ö ­
r ü l m e k t e d i r . Buradan hareketle,her " 7 / m s a r i n ,
y a n i tasvirin put, her musavvirin de put y a p a n
kimse a n l a m ı n a g e l m e d i ğ i n i s ö y l e m e k icap eder.
1- Tasvir meselesine ışık tutacak olan b i r k a ç
â y e t b u l u n m a k t a d ı r . B u n l a r d a n bir tanesi, Seb'e
suresi 13'te yeralmakta olup şöyledir;
"Onlar, Süleyman'a
mihraplardan
(kale­
lerden,
konaklardan,
câmilerden),
heykeller­
den, büyük
büyük
havuz benzeri
çanaklardan,
sabit kazanlardan
man'a) yaparlardı.
redin.'^'^
283
ne dilerse
kendine
(Süley­
Çalışın ey Dâvud kaumi
şük­
B u â y e t t e g e ç e n "temâsil'
kelimesini b ü t ü n
tefsirciler ve mealciler T ü r k ç e y e "heykel" olarak
aktarmışlardır. Aynı kelime, y u k a r ı d a da işâret etti­
ğimiz gibi. Enbiya Suresinin 5 2 . â y e t i n d e "tapıl­
mak için yapılan
heykeller"
a n l a m ı n a geldiği
halde, burada hiçbir şekilde b ö y l e bir anlam ifâde
etmemektedir. A k s i takdirde Kur'an-ı Kerim'in bir­
ç o k yerinde ö v g ü y l e bahsedilen, Allah'tan b a ş k a
b i r ş e y e t a p m a s ı asla m ü m k ü n olmayan H z . S ü l e y man'a putperestlik s u ç l a m a s ı y a p m ı ş oluruz k i , bu
b ü y ü k bir haksızlıktır. O halde Seb'e suresinde ge­
ç e n bu kelimenin tapmak veya benzeri maksatlarla
y a p ı l m a y a n heykellere delâlet ettiği açıktır.
34.
Bazı tefsirciler tam boy yapılan bu heykellerin, nebi ve
evliya heykelleri olup, mabetlere konulduğunu ve bu­
nun, onların şeriatında yasak olmadığını söylemektedir­
ler (Hafız ibni Hacer ve Ebu Aliyye'den naklen Osman
Şekerci, a.g.e, s. 40-41). Bize g ö r e bunların nebi ve
evliya gibi dinî hüviyete sahip kimselerin heykeli olması
ve mabetlere konulmuş olması m ü m k ü n değildir. Bu
heykellerin Hz. Süleyman'ın sarayında ve at heykelleri
olması bize daha mantıklı gelmektedir.
35.
Seb'e Suresinin 13. âyetinde dile getirilen bu gerçeği,
bir de tefsir metodu açısından incelemek gerekmekte­
dir. Burada evvela şu soru akla gelebilir:" Hz. Muhammed'den önceki peygamberler için geçerli olan hüküm­
ler bizim için de geçerli midir? "Hanefî fıkhına göre,
eski peygamberler için geçerli olan hükümler, eğer ki­
tap ve sünnetle neshedilmemişsc, bizim için de geçerli­
dir (Abdülvahhap Hallaf, İ s l â m H u k u k Felsefesi,
çev. H.Atay, Ankara, 1973, s. 245). Burada karşımı­
za, bu âyetin neshedilip edilmediği (yani Kur'an-ı Kerim'deki bu hükmün, daha sonra gelen başka bir âyet
tarafından kaldınlıp kaldınimaması) meselesi çıkmakta­
dır, islâm âlimleri arasında bu konuda oldukça geniş
tartışmalar ve fikir ayrılıklan mevcuttur. Bu konudaki
tartışmalan kısaca özetleyecek olursak, bâzı tefsircilerin
Kur'an'da neshin fiilen vukubulmadığını, bâzılarının, bu
ayetl'erin sayısının çok az olduğunu bâzılarının ise bir
âyetin ancak başka bir âyetle ncshedilebileceği görüşü­
nü savunduklarını görürüz. Yine bâzı tefsirciler, nâsihmensuh olayının, sadece a h k â m ve muamelat için ge­
çerli olup haber mahiyetindeki âyetler için geçerli ol­
madığı kanâatindedirler. Eski Hanefî âlimlerinin bir kıs­
mı, yukarıda da arzettiğimlz gibi, bir âyetin Kur'an ve
sünnetle neshedilebileceğini söylemiş iseler de, yeni
İslâm âlimlerinin daha büyük ekseriyeti, Kur'an
âyetlerinin ancak başka bir âyetle ncshedilebileceği gö­
rüşündedirler. Doğrusu da bu olmak gerekir. Zira,
Kur'an-ı Kerim eksiksiz, ilâvesiz ve değişmez bir şekilde
günümüze ulaştığı halde. Peygamberimizin sözlerinin
ne yazıkki ya tamamı günümüze ulaşamamış, ya A l ­
lah'ın resulünün (A.S.) söylemediği şeyler, O'nun sözleriymiş gibi takdim edilmiş, ya da bazı değişikliklere uğ­
ratılmıştır. Netice olarak, haber mahiyetindeki Seb'e
suresinin 13. âyeti neshedilmiş gözükmemektedir ve
bu sebeple hükmü hâlen geçerlidir. Zâten, âyetin sonu­
nun "çalışın ey Dâvud kavmi, şükredin" şeklinde takbih
edici mahiyette değil de olumlu bir ifâdeyle bitmiş ol­
ması da bunu göstermektedir. Eğer Süleyman'ın yaptığı
bu iş, kötü birşey olmuş olsaydı, ikaz edilmesi gerekir­
di. 1-latta Allah'ın Hz. Süleyman'a verdiği şükredilmesi
gereken bu nimetler arasında tasvir ve timsaller de var­
dır (Keskioğlu, O.,a.g.e. 12). Bundan da anlaşılacağı
üzere, bu gibi tasvirlerin yapılmasında esas olan iyi niyet
ve maksattır.
284
Doç.Dr.Nusret ÇAM
B u â y e t i n tefsirinde Elmalılı M . H a m d i Y a zır ş ö y l e demektedir: "Burada
temâsil,
melâike,
enbiı;a ve sâlih
kimselerin
suretleri
denilmiş­
tir. Halk görsün
de onlar gibi ibâdet
etsinler
diK;e mescitlerde
bakırdan,
pirinçten,
sırça­
dan,meermerden
bunların
suretleri
yapı/mış.
'Bö])le tasvirlerin
yapılmasına
Süleyman
aleyhisselam
nasıl
izin verdi'
diye
sorabilirsin,
cevaben derim ki, tasvir, yalan ve zulüm
gibi
aklın takbih ettiği şeylerden
değildir.
Bazı
tefsirciler
bunların
hayvan heykelleri
olduğunu
söylemektedirler."^^
Kur'an'daki S ü l e y m a n Peygamberle ilgili di­
ğ e r â y e t l e r i n t ü m ü n ü ve y u k a r ı d a verdiğimiz Ebu
D â v u d ' d a yeralan ve "Sen bilmiyormusun
ki, Sü­
leyman'ın
atlarının
kanatları
vardı" ş e k l i n d e k i
hadisi dikkate aldığımızda, bu heykellerin, din bü­
y ü k l e r i n i n heykellerinden z i y â d e at heykellerinin
o l d u ğ u n u s ö y l e m e k daha isabetli olur k a n â a t i n ­
deyiz. Zira Saad s û r e s i n i n 3 1 - 3 3 . â y e t l e r i n d e n ö ğ ­
r e n d i ğ i m i z e g ö r e , Hz. S ü l e y m a n ' a güzel k o ş u atla­
rı sevdirilmişti. S ö z k o n u s u bu âyetler şöyledir:
"Hani ona öğleden
sonra bir ayağını
tır­
nağı üstüne
dikip üç ayağının
üzerine
duran
süratli koşu atları gösterilmişti
de 'gerçek
ben
mal (yani at) sevgisine
Rabbimi zikretmek
için
düştüm'
demişti.
Nihayet
(bu atlar)
perdenin
arkasına
gizlenmişlerdi.
(Süleyman
dedi
ki):
'Onları bana döndürün'
Hemen
ayaklarını,bo­
yunlarını
okşayıp
taramaya
başladı."
H z . S ü l e y m a n , bu "temâsil'i
(heykelleri) elbetteki, tapmak veya dinin yasaklarını h o ş g ö s t e r ­
mek, o n l a r ı ihlal etmek için y a p t ı r m ı ş olamaz. A y ­
nı ş e k i l d e , ona b u n l a r ı yapan kimselerin, C e n a b - ı
H a k k ' ı n yaratma kudretiyle r e k â b e t duygusuyla ha­
reket ettiği de s ö y l e n e m e z .
"Gerçekte,
ben mal (yani at)
sevgisine
Rabbimi zikretmek
için düştüm"
şeklindeki âyeti
dikkate a l d ı ğ ı m ı z d a , H z . S ü l e y m a n ' ı n güzelliklere
karşı ayrı bir iştiyakının b u l u n d u ğ u anlaşılmaktadır.
A y e t i n s o n u n d a k i "düştüm"
ifâdesi b u n u a ç ı k ç a
g ö s t e r m e k t e d i r . B u r a d a n hareketle, Seb'e 1 3 .
ayette bahsedilen heykellerin ve k o n a k l a r ı n da bir
k i b i r veya b a ş k a duygular için d e ğ i l , A l l a h ' ı n
C e m â l sıfatını h a t ı r l a t a c a k ş e k i l d e , saf bir estetik,
y â n i güzellik duygusuyla meydana getirilmiş eser­
ler o l d u ğ u n u söyleyebiliriz. O'nun Gerçekte,
ben
mal (yani at) sevgisine
Rabb'imi zikretmek
için
düştüm"
ş e k l i n d e k i s ö z ü a y n ı zamanda, I s l â m d a
s a n a t ı n gayesinin ne o l m a s ı g e r e k t i ğ i konusunda
da iyi bir ipucudur. H z . S ü l e y m a n ' ı n bu s ö z ü , Pey­
gamber efendimizin N e s â î ' d e yeralan "eğer
Allah
mal vermişse,
Allah'ın
kerameti senin
üzerinde
gözüksün"
şeklindeki bir s ö z ü n e ne kadar da ben­
zemektedir!
2- Islâmda tasvir meselesine ışık tutabilecek
d i ğ e r bir âyet-i kerime de Âl-i İ m r a n Suresinin 4 9 .
âyetinde yeralmaktadır.
"Şüphesiz
ki ben (Isa),
âyet getirdim.
Size gerçekten
murdan
bir taslak
yapıp
Alah'ın izniyle o kuş olur".
size
Rabb'ini-^.den
kuş biçiminde
ça­
içine
üflerim
de
G ö r ü l e c e ğ i gibi bu â y e t e g ö r e Hz.lsa, A l ­
lah'ın kudretini ve kendisinin peygamberliğini insan­
lara g ö s t e r m e k için ç a m u r d a n bir kuş yaparak, ona
üflemiş ve bu ç a m u r d a n kuş, dirilerek uçmuştur.
Burada şöyle bir soru akla gelebilir."Bu bir mucize
olup Cenab-ı Hakk'a âit bir olaydır
Bu
sebeple
bu olay, insanlara teşmil edilemez." Bütün dirilt­
me olayları gibi, buradaki diriltme olayınm da Allah
tarafından gerçekleştirildiğine tabii ki ş ü p h e yoktur.
Fakat, buradaki ç a m u r d a n bir taslağın kuş h â l i n d e
dirilmesi hadisesi, Allah'a âit bir olay ise de, ç a m u r ­
dan kuş figürü yapma işi Hz. isa'ya âittir. Z â t e n bi­
zim konumuzu ilgilendiren husus da burasıdır.
Buradan anlaşıldığına g ö r e , İslâm'da
yasak
olan şey, resim yapmanın
veya resmin
kendisi
değil, onun kötü niyetlerle
ortaya
konulması­
dır. E ğ e r H z . S ü l e y m a n ' ı n , bu gibi şeyleri sırf A l ­
lah'ın v e r d i ğ i n i m e t i h a t ı r l a y ı p ş ü k r e t m e s i gibi
ferdî, ya da Hz. İsa'nın bu tür faaliyetlerle insanları
iyiliğe y ö n e l t m e k istemesi gibi sosyal bir sebeple
yaparsa dinen bir s a k ı n c a s ı yoktur.
Ş i m d i burada ş ö y l e bir soru akla gelebilir:
"İnsanların
mesela,
Hz. Süleyman
örneğinde
olduğu
gibi tapmak
maksadıyla
değil de sırf
ruhlarındaki
estetik
arzu ile yaptırdıkları
tas­
virlere daha sonra gelen insanlar tapamaz
mı
ve bu durumdan
onları
yaptıranlar
sorumlu
olamaz mı?"
Ş u n u h e m e n belirtelim k i I s l â m d a ameller
niyetlere g ö r e d i r . Mesela eski devirlerde medrese
olarak y a p ı l a n birtakım binalar b u g ü n Kavala'daki
M e h m e t A l i P a ş a Medresesi ö r n e ğ i n d e o l d u ğ u
ü z e r e taverna olarak k u l l a n ı l m a k t a d ı r . Ş i m d i bu
durumdan M e h m e t A l i P a ş a ne kadar sorumluy­
sa, bu tasvirleri herhangi bir k ö t ü niyetle yapma­
m ı ş ve y a p t ı r m a m ı ş olan kimseler de ancak o ka­
dar sorumludur; yani sorumlu değildir.
D i ğ e r taraftan, tarihe b a k t ı ğ ı m ı z zaman bir
cemiyetin veya dinin m e n s u p l a r ı t a r a f ı n d a n ibâdet
m a k s a d ı y l a y a p ı l a n nesnelere ancak kendi zaman­
larında tapıldığını, bu t a p m a s ü r e c i n i n gittikçe za­
yıfladığını, b a ş k a topluluklar t a r a f ı n d a n t a p ı l m a d ı ğını g ö r m e k t e y i z . B u durumda, b ö y l e bir ihtimal
da ortadan kalkmış o l m a k t a d ı r .
36.
Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili, Eser
Yayınevi, İstanbul, tarihsiz, Seb'e 13'ün tefsiri, C. 6,
s, 3952.
İSLÂM'IN S A N A T A V E MİMÂRİYE BAKIŞI
dc) T a r i h î verilerin ışığı a l t ı n d a tasvir
meselesi:
S . K . Y e t k i n gibi b â z ı sanat t a r i h ç i l e r i , O .
Keskioglu gibi bâzı a r a ş t ı r m a c ı l a r ve T . W . A r n o l d
ile K . A . C . Creswell gibi bâzı m ü s t e ş r i k l e r , Islâmda
tasvir konusunu işlerken yalnızca ilk devirlerdeki
olayları değil de E m e v î , A b b a s î , Fatımî ve Selçuklu
devirlerinde y a p ı l m ı ş olan figürlü kabartma ve re­
simleri dikkate alarak sonuca varmaya çalışırlar.
Hatta bunlar, bu süreci O s m a n l ı devletinin sonuna
kadar getirerek Fatih, 11. M a h m u t vb. p a d i ş a h l a r ı n
u y g u l a m a l a r ı n d a n da ö r n e k verirler. B u İslâm dev­
letlerinin u y g u l a m a l a r ı n ı n b ü y ü k bir kısmı, Kur'an-ı
K e r i m ' i n ruhuna uygun d ü ş s e bile, Islâmın tasvir
h a k k ı n d a k i g ö r ü ş ü n ü , daha sonraki bu uygulama­
ları dikkate alarak tesbit ve tayin etmek bizi b â z e n
yanlış neticelere götürebilir. Zira, bunlar islâm dev­
letleri o l m a k l a b i r l i k t e o n l a r ı n y a p t ı ğ ı h e r ş e y i ,
İslâm'ın temel u y g u l a m a l a r ı imiş gibi kabullenmek
gibi bir metod takip e t m i ş oluruz k i , bu d u r u m , di­
n i kendi aslî k a y n a k l a r ı n d a n incelememek demek
olur. Tarihten ö ğ r e n d i ğ i m i z e g ö r e , islâm devletle­
rinin 1 3 0 0 senelik u y g u l a m a l a r ı n ı n hepsinin b i r
k a l ı p t a n ç ı k m ı ş gibi a y n ı çizgiyi s ü r d ü r d ü ğ ü n ü ka­
bul etmek m ü m k ü n değildir. Hatta biribirine zıt uy­
gulamalar da vardır. Üstelik bu u y g u l a m a l a r ı n bir
kısmı h ü k ü m d a r l a r ı n ş a h s î telakkileri de olabilir.
B u sebeple, tasvir konusunda islâm dininin g ö r ü ­
ş ü n ü anlamak için t u t u l m a s ı gereken en emin y o l ,
daha sonraki devirlerde y a ş a y a n M ü s l ü m a n halkın
ve h ü k ü m d a r l a r ı n tatbikatını değil de, asıl kaynak­
lara inerek bizzat H z . M u h a m m e d ve s a h â b e dev­
rindeki tasvirin d u r u m u n u incelemek olmalıdır. B u
sebeble, s a h â b e l e r d e n ve s a ğ l ı ğ ı n d a Cennetlikle
m ü j d e l e n e n kimselerin tasvire b a k ı ş l a r ı n ı ortaya
k o y m a k daha isâbetli olacaktır.
işte s a h â b e devrinde tasvir konusundaki bu
uygulamalardan bir tanesi şöyledir: "Ve bize sağ­
lam bir rivayetle
ulaştığına
göre Huzeyfe
bin
Yeman'm
(r.a.) mühür
şeklindeki
yüzüğünün
kaşında
iki turna sureti ile bunların
aralarında
zikrullahtan
bazı kelimeler
işlenmişti.
A y n ı şe­
kilde, Ebu Musa el-Eş'âri'nin
ı^üzüğünün
kaşın­
da oturmuş
bir aslan sureti vardı."'^^ B i r b a ş k a
rivayete g ö r e ise Danyal peygamberin "^^ ü z e r i n d e
biri erkek, diğeri dişi i k i a s l a n ı n , aralanndaki b i r
erkek ç o c u ğ u n u yalar vaziyette g ö s t e r e r ı resimli
bir y ü z ü ğ ü H z . Ö m e r ' e intikal e t m i ş , H z . Ö m e r de
b u n u g ö z l e r i y a ş l a dolu o l a r a k Ebu Musa elEş'ari'ye vermiştir.^^ islâm fıkıhçılan, bu resimleri
dikkate alarak, ü z e r i n d e bu t ü r resim bulunan yü­
zükle namaz k ı l m a n ı n h a r a m o l m a d ı ğ ı h ü k m ü n e
v a r m ı ş l a r d ı r . H z . Ebu H u r e y r e ' n i n y ü z ü ğ ü n d e iki
sinek sureti varmış.'^'^
Peygamberimizin en m e ş h u r sancakların­
dan b i r i t a n e s i n i n a d ı "kartal" a n l a m ı n a gelen
Ukaab i d i .
Buna niçin b ö y l e bir ismin verildiği­
n i bilmemekle birlikte, muhtemelen ü z e r i n d e kar­
tal benzeri bir resim o l d u ğ u için bu isimle anıldığı­
285
nı söyleyebiliriz. O n u n sancak ve filamaları genel­
likle s â d e olmakla b e r â b e r , b â z e n istisnaları da
v a r d ı r . M e s e l a Sa'd bin Mâlik a d ı n d a k i birisi, islâm'ı
kabul ettiğini bildirmek için Medine'ye g e l d i ğ i n d e
H z . Peygamber, ona, ü z e r i n d e beyaz renkli hilal
bulunan siyah bir bayrak vererek kabilesinin b a ş ı ­
na reis olarak g ö n d e r d i ğ i n i biliyoruz."^^ E ğ e r tas­
vir, k o n u , maksat vs. dikkate alınmaksızın t ü m ü y l e
yasak edilmiş olsaydı, Peygamberimizin b ö y l e bir
hilale de izin vermemesi gerekirdi. Ç ü n k i çe^tli kay­
naklardan ö ğ r e n d i ğ i m i z e g ö r e , g e ç m i ş t e t a p ı l a n
nesneler yalnızca insan ve hayvan suretindeki resim, kabartma ve heykellerden ibâret o l m a y ı p , aynı
zamanda ay, yıldız, g ü n e ş ve b u n l a r ı n tasvirlerini de
ihtiva etmekteydi.
M . 8 5 8 yılında ö l e n tarihçi E z r a k î ' n i n "Ahb a r u ' l - M e k k e " isimli eserinde y a z d ı ğ ı n a g ö r e ,
H z . Meygamber, Mekke'yi fethederek K â b e ' y e gir­
d i ğ i n d e b ü t ü n p u t l a r ı kırdırmış ve elini duvardaki
ç o c u k isa'yı Meryem'in k u c a ğ ı n d a g ö s t e r e n bir res­
m i n ü z e r i n e koyarak "elimin altındaki
hariç, bü­
tün resimleri
tahrip ediniz" d e m i ş t i r . Y i n e a y n ı
yazar, Kabe'nin içindeki a h ş a p s ü t u n l a r d a n birisi­
n i n ü z e r i n d e bulunan bu resmin, H . 6 3 yılında A b ­
dullah b i n Z ü b e y r ile Emeviler a r a s ı n d a g e ç e n ve
Kabe'nin tahribine y o l a ç a n halifelik m ü c â d e l e s i n e
kadar yerinde kaldığını işâret etmektedir.'*^
Tarihçi Mukaddesî'nin belirttiğine g ö r e
H z . Ö m e r , Suriye'den gelen ve ü z e r i n d e kabart­
m a insan figürleri b u l u n a n b u h u r d a n ı M e d i n e
C â m i i ' n d e k u l l a n m a k t a m a h z u r görmemiştir.'*'*
37.
Mulıammed bin Hasan Şeybanî, Ş e r h - i Siycr-i K e
bir T e r c ü m e s i (şerh ve terc.Antcpli Mehmed Münip),
C.II, İstanbul, 1240, s. 95; Keskioglu, O, a.g.e., s.20.
38.
Kur'an'da zikredilen resul ve nebiler arasında Danyal'ın
(Daniel) ismi geçmez. Fakat özellikle Hz.Ali'den gelen
bir rivayete göre, Danyal, Hz. Davud ve Hz. Süley­
man'ın soyundan gelen bir nebidir (Bak. Koksal,
M.Asım, P e y g a m b e r l e r Tarihi, C. 2, Ankara,
1993. S.269.
39.
Mehmed Zihnî, Ni'metü'l-lslâm, I-II, Diyarbekir,
1393, C. II, s. 334., dipnot 1.
40.
Mehmed Zihnî, aynı eser, aynı sayfa, aynı dipnot. Si­
neğin resmedilmesi pek alışılagelen birşey olmadığı
için buradaki "sinek" ifadesini ihtiyatla karşılamak gere­
kir, muhtemelen bir kuş resmiydi, fakat râvi bunu yan­
lış algılayıp "sinek resmi" demiştir.
41.
HamiduUah, İslâm Peygamberi*, II, İstanbul, 1969,
s. 255.
42.
Hamidullah, a.g.e., s. 254. Kanâatimizce bu durum,
hilal resminin, putperestlik unsuru olduğunu söyleyerek
bayraklarda ay ve yıldız gibi şeylerin bulunamayacağını
iddia eden bazı kimselere de cevap teşkil etmektedir.
43.
el-Ezraki, Ahbar-ı Mekke, (YayınlayanrRüşdi es-Sâlih
Melhaş), Mekke, 1983, C. I , s. 167-168.
44.
Yetkin, S.K., İslâm S a n a t ı Tarihi, Ankara, 1954, s.
7; İbn Rustah'tan naklen Arnold, a.g.e., s. 7-8. Ibni
Rustah'ın bildirdiğine g ö r e Hz. Ö m e r ' e Medine
Câmii'nde kullanılmak üzere hediye edilen bu buhurda­
nın üzerindeki resimler M . 783 yıbnda Medine vâlisi ta­
rafından silinmiştir.
Bir buhurdanın küçük birşey olduğunu dikkate aldığı-
286
Doç.Dr.Nusret ÇAM
Yine H z . Ö m e r ' i n , Hicretin yirmibirinci yılında kes­
tirdiği p a r a n ı n b i r y ü z ü n d e Besmele ve K d i m e - i Ş e h â d e t ' i n , d i ğ e r y ü z ü n d e ise Bizans imparatorlarının
resimlerhin b u l u n d u ğ u n u tarihçiler bildirmektedir.'^
e) D a h a s o n r a k i D e v i r l e r d e T a s v i r :
Bilindiği ü z e r e , H z . Peygamber z a m a n ı n d a
y a p ı l a n camilerin h i ç b i r i s i n d e M e d i n e C â m i i ' n i n
a h ş a p minberindeki küçük top şeklindeki iki süs
h â r i ç , s ü s l e m e y e yer verilmemiştir. H z . Ö m e r ise,
az ö n c e s ö y l e d i ğ i m i z gibi, ü z e r i n d e b a z ı figürler
bulunan bir b u h u r d a n ı bu camide kullanmıştır. İlk
devirde camilerde bilinen s ü s unsuru nesneler
bunlardan ibarettir.
A n c a k , E m e v î l e r , özellikle Abdülmelik (Hilâ­
feti 6 8 5 - 7 0 5 ) ve I.Velid ( 7 0 5 - 7 1 5 ) z a m a n ı n d a
m â b e t l e r i n i , C e n n e f i h a t ı r l a t a n ç o k zengin nebati
motiflerle ve a l t l a r ı n d a n nehirler akan k ö ş k resimleriyle tezyin etmişlerdir. Daha sonraki d i ğ e r b ü t ü n
İslâm ülkelerinde o l d u ğ u gibi o n l a r ı n mabetlerinde
de canlı varlıkların resimlerine rastlanılmaz. Fakat,
bilinen en eski E m e v î s a r a y ı olan ve Halif I.Velid
z a m a n ı n d a ( 7 1 1 - 7 1 5 ) y a p ı l a n Kusayr-ı A m r a sara­
y ı n d a erkek, k a d ı n , hayvan, bitki ve zodyak b u r ç ­
l a r ı n d a n meydana gelen p e k ç o k resim vardır. A y ­
rıca, o n l a r ı n Kasru'l- H a y r u l - G a r b i (728), M ş a t t a
(743 ?) ve Hırbetü'L-Mefcir ( 7 4 3 - 7 4 8 ) gibi sarayla­
r ı n d a insan dahil p e k ç o k canlı varhgm kabartma
resimleri b u l u n m a k t a d ı r . Mısır'daki T o l u n o ğ l u dev­
letinin ikinci h ü k ü m d a r ı H u m a v e r y h (883-895) ise
s a r a y ı n d a k i bir o d a y ı kendisinin ve cariyelerinin
a h ş a p heykelleri ile süslemiştir.'*^
işte M . 7 0 5 - 9 0 0 gibi erken diyebileceğimiz
devirlerde y a p ı l m ı ş olan bu resimleri dikkate alan
L a m m e n s ve o n u n t a k i p ç i l e r i o l a n A r n o l d ile
Creswell gibi bazı sanat tarihçileri, Islâmın ilk de­
virlerinde tasvir y a p ı m ı n ı n yasak olmadığını, resim
y a s a ğ ı n ı n islâm d i n i n e g i r e n Yahudilerin ve B i ­
zans z a m a n ı n d a ortaya ç ı k a n ikonaklazm'*^ hare­
ketinin bir sonucu olarak sonradan ortaya çıktığını
iddia ederler. A r n o l d , islâm'da tasvir y a s a l ı n ı , Me­
dine'deki g e n i ş bir Y a h u d i n ü f u s u n a ve b u n l a r ı n Talmud'daki pasajları hadis ş e k l i n d e y a y m a l a r ı n a
bağlamaktadır.'*^ Creswell daha da ileri giderek,
Islâmiyeti kabul eden Y a h u d i asıllı Ka'b el-Ahber
( ö l . 6 5 2 veya 654) ve V e h b bin M ü n e b b i h ' i n , Ebu
H u r e y r e (Öİ.679) ve Abdullah ibni Abbas (Öİ.698)
gibi hadisçiler vasıtasıyla bu y a s a ğ ı n Islama sokul­
d u ğ u n u ileri sürmektedir.'*^ B u m ü s t e ş r i k l e r (mese­
la A r n o l d ) , bir taraftan tasvir y a s a ğ ı n ı n i s l â m ' d a
sonradan ortaya ç ı k m ı ş o l d u ğ u n u s ö y l e r k e n , d i g e r
taraftan da E m e v î l e r ' d e n b a ş l a y ı p , O s m a n l ı impa­
r a t o r l u ğ u n u n sonuna kadar uzanan g e n i ş bir za­
m a n diliminde tasvir y a p ı m ı ile ilgili ö r n e k l e r ver­
mektedirler. Tabii b u gibi ifâdeler, bu müsteşriklerin
farkına varmadan düştükleri çelişkilerdir.
T a r i h î g e r ç e k l e r i n ışığı altında o n l a r ı n bu id­
d i a l a r ı n ı kabul e t m e k elbette m ü m k ü n değildir.
H e r ş e y d e n ö n c e , kiliselerdeki Isa, M e r y e m ve Aziz
i k o n a l a r ı n ı n putperestlik ifâde ettiği g e r e k ç e s i y l e
ilk olarak Anadolu'da 7 2 6 yılında ortaya ç ı k a n Ikonaklazm, Y a h u d i l i ğ i n değil, islâm'ın putperstlige
d u y d u ğ u tepkinin, Hıristiyan toplumunda uyandır­
dığı tesirin bir neticesidir. Zira puta t a p m a n ı n ve
put y a p m a n ı n yasak o l d u ğ u Yahudilik ve Yahudi­
ler, Bizans idâresi altındaki yerlerde daha ö n c e de
mevcuttu.Eger ikonakcılık'da Y a h u d i tesiri olsaydı,
b u n u n daha ö n c e zuhur etmesi gerekmez m i y di?^^ B u hareketin, Müslümanların Hırıstiyanlara
l e r ş ı siyâsî üstünlük s a g l a m a a n ı n h e m e n arkasın­
dan zuhur etmesi bu g ö r ü ş ü m ü z ü d o ğ r u l a m a k t a d ı r .
Burada yanlış anlamaya meydan vermemek
için bir hususu beliritmeden g e ç e m e y e c e ğ i z : Yuka­
rıda b i r ç o k yerde işâret ettiğimiz gibi, M ü s l ü m a n ­
lar, saraylarda veya daha b a ş k a sivil y a p ı l a r d a ç e ­
şitli canlı varlıkların resimlerini y a p m ı ş olmakla bir­
likte, dinî ta'zime sebep olabilecek, ya da t a p ı n m a
hissi u y a n d ı r a b i l e c e k Peygamber veya evliya re­
simlerine c â m i l e r d e hiçbir şekilde yer v e r m e m i ş l e r ­
dir. H a t t a hayvan ve kuş figürlerine c a m i , tekke,
medrese, t ü r b e , darüşşifa, kervansaray, kale gibi
y a p ı l a r ı n dış cephelerinde sıkça rastladığımız Sel­
çuklu, M e m l û k l û devri y a p ı l a r ı n d a bile, dinî b a k ı m mız zaman, bu figürlerin dikkati çekmeyecek kadar
küçük olduğu anlaşılacaktır. Üstelik bunun yüksek bir
yere asılı olarak kullanılması veya namazdan önce bir­
kaç dakikalığına kullanılıp tekrar camiin bir köşesine
konulması sebebiyle bu resimlerin namaz kılan kimse­
lerin dikkatini dağıtmaktan uzak olduğu anlaşılır. Bu
sebeple Hz. Muhammed'in (a.s), namaz kılarken dik­
katini dağıttığı için kaldırttığı perde hadisi ile
Hz.Ömer'in bu uygulaması arasında çelişki yoktur.
45.
Yetkin, S.K., a.g.e., s. 8. Hz. Ömer'in, kestirdiği pa­
ralarda Bizans imparatomnun resmini koymasını, tabii
ki ona duyduğu yakınlığa bağlamak yanlış olur. İslâm
halifesinin bu tatbikatı, o zamanlarda Bizans parasının
şimdiki Amerikan Doları gibi bütün Eski Dünyada bili­
nip geçerli olması sebebiyle Islâmdaki bu ilk paranın
onlara benzetilmek arzusundan başka birşey değildir.
46.
Yetkin, S.K., i s l â m Mimarisi, Ankara, 1965,
47.
726 yılları ile 787 yılları arasında Anadolu'da görülen
dinî tasvir aleyhtarı hareket.
48.
49.
Arnold, T.W., a . g . e , s.lO.
Creswell, K.A.C., a.g.e., s.165.
50.
Müsteşrikler, ikonaklazm hareketinde Yahudi tesiri
ararken delil olarak Hıristiyan tarihçi Theophanes'in
bir ifâdesini gösterirler. Buna göre, "Lazkiye'li bir Ya­
hudi bir gün aceleyle Emevî Halifesi Yezid'e gelerek
eğer imparatorluğundaki kiliselere konulmuş olan bü­
tün kutsal ikonlan kıracak olursa kendisinin kırk yıl bü­
tün Arapların başında kalacağını müjdelemiş, fakat
onun şeytanî emrini daha halkın büyük çoğunluğunun
duymasına fırsat kalmadan Yezid, aynı yıl (26 Ocak
724 günü) ölmüştür" (Creswell, K . A . C . , a.g.e., s.
163). Başka bir Hıristiyan tarihine göre de bu Yahudi,
Tiberias'lı olup Yezid, bu fermandan yaklaşık ikibuçuk
yıl sonra ölmüş, yerine geçen Velid, bu müneccim ve
büyücü Yahudi'yi, kehânetinde yanıldığı için öldürt­
müştür (Creswell, a . g . e , s. 146). Biz biliyoruz ki, Yezid'den sonra tahta II.Velid değil, Hişam geçmiştir.
Görüldüğü gibi bu konuda Hıristiyan kaynakları dik­
katli olmadıkları gibi, ittifak halinde de değildir.
Kehânetinde böyle yalan çıkarak öldürülen bir Yahu­
di'nin, ikonlan kırma konusunda Müslümanlara ne öl­
çüde tesir ettiği elbette şüpheyle karşılanmalıdır.
s.49.
İSLÂM'IN S A N A T A V E MİMÂRİYE BAKIŞI
dan h ü r m e t duyulan kimselerin resimlerine t a ş ,
tuğla, çini veya sıva ü z e r i n e işlendiğini bilmemek­
teyiz.Bu sebeple Hıristiyanlıkta İsa ve Meryem'den
b a ş k a b i r ç o k aziz resimlerine kiliselerde rastladığı­
mız halde, İslâm'da d ö r t halifeden b a ş k a M e v l â n a ,
H a c ı B e k t a ş , Abdülkadir-i Geylânî gibi dinî b a k ı m ­
dan saygı duyulan kimselerin resimleri de mabet­
lerde asla yeralmaz. B u t ü r resimlere ancak, m i n ­
y a t ü r ve a l b ü m resimleri gibi ancak sınırlı s a y ı d a
ve belli kültür seviyesindeki kimselerin istifa ededebilecegi e ş y a l a r d a rastlamak i m k â n ı vardır. B ö y l e
din büyüklerinin h â t ı r a s ı n ı ve sevgisini g ö n ü l l e r d e
canlı tutmak için dinî y a p ı l a r d a tutulan y e g â n e y o l ,
b u n l a r ı n isimlerini güzel hatlarla y a z ı p y ü k s e k yer­
lere k o y m a k t ı r . Peygamberimizin isminin levhalara
yazılıp a s ı l m a s ı n d a n b a ş k a , O s m a n l ı l a r z a m a n ı n d a
bir de "hilyecilik"
g e l e n e ğ i ortaya çıkmıştır. B u
bilyeler. Peygamberimizin şemâil-i şerifesi'ni (sima­
sını, s a ç ı n ı , e n d a m ı n ı , güzel ahlâkını) dile getiren
levhalar olup, O'nun m ü b a r e k simasını h a y â l e n de
olsa zihinde c a n l a n d ı r m a k arzusunun ü r ü n ü d ü r .
B u sebeple İslâm s a n a t ı n d a Hıristiyanlığa benzer
bir ikonografiden s ö z e t m e k m ü m k ü n değildir.
S ö z k o n u s u m ü s t e ş r i k l e r i n "Kur'an'da
ve
tslâmın
ilk zamanlarında
tasvir yasağı
yoktur,
fakat bu yasak, Müslümanlığı
kabul eden
Ya­
hudilerin,
kendi kutsal kitaplarındaki
tasvirle
ilgili hükümleri
hadisçiler
vasıtasıyle
îslâma
soktukları"
şeklindeki bir g ö r ü ş de d o ğ r u değildir.
H e r ş e y d e n ö n c e , daha ö n c e izah ettiğimiz gibi,
İslâm dininde tasvir, mutlak m â n â d a yasak değil­
dir. Yasak olan putperestliktir. B u iki k a v r a m ı biribirinden ç o k iyi a y ı r m a k gerekir.
E ğ e r ilk c a m i i n M . 6 2 2 yılında M e d i n e
C â m i i o l d u ğ u n u ve İslâm m i m â r i s i n d e ilk figürlü
resimlerin de 7 1 1 - 7 1 5 yılları a r a s ı n a tarihlenen
Kusayr-ı A m r a ' d a ortaya çıktığını kabul edersek
o n l a r ı n iddiasının t a m aksine, daha sonraki devir­
lerde değil de, Islâmın ilk yüzyılı içinde tasvir yasa­
ğı v a r m ı ş gibi g ö z ü k m e k t e d i r . Bize g ö r e tasvir ya­
s a ğ ı n ı n "önce çıkması,
sonra çıkması"
diye bir
h â d i s e s ö z k o n u s u o l m a y ı p , mesele b ü y ü k ö l ç ü d e
iktisadî d u r u m ile ilgilidir. İlk devirlerde
"resimli
perdenin
yastık
yapılarak
kullanılması"
ve
"Hz. Aişe'nin
kanatlı atlarla oynaması"
örnekle­
rinde o l d u ğ u ü z e r e M ü s l ü m a n l a r daha b a ş ı n d a n
beri evlerinde b ö y l e bir ruhsata sahip oldukları hal­
de, bunları yaygınlaştırıp geliştirmek gibi ne bir fik­
re, ne de e k o n o m i k g ü c e sahip o l m u ş l a r d ı r . M ü s ­
l ü m a n l a r , ne zaman k i , Suriye, Mısır, Irak ve İran'ı
fethederek oralardaki ç o k zengin s ü s l e m e l e r e sa­
h i p saray ve m â b e t l e r i g ö r m ü ş ve bu t ü r eserleri
g e r ç e k l e ş t i r e b i l e c e k m a d d î i m k â n ve ustalara ka­
v u ş m u ş l a r , işte o zaman M ü s l ü m a n l a r evlerinde
belli şartlar d â h i l i n d e sahip oldukları bu r u h s a t ı iş­
leyip g e l i ş t i r m e k i m k â n ı n a k a v u ş m u ş l a r d ı r . Ş u r a s ı
e n t e r e s a n d ı r k i , b u r u h s a t ı n sınırlarını biraz zorla­
yarak s a r a y l a r ı n d a erotik resimlere yer vermekten
ç e k i n m e y e n E m e v î l e r bile yaptırdıkları c â m i l e r d e ,
Allah'tan b a ş k a birşeyi hatırlatır d ü ş ü n c e s i y l e canlı
hiçbir y a r a t ı ğ ı n resmine izin v e r m e m i ş l e r d i r . B ü ­
287
t ü n tarih boyunca islâm ülkelerinde ç o k sıkı bir ş e ­
kilde s ü r ü p gideri b u anlayış ile Peygamberimizin,
namazda dikkatini d a ğ ı t a n perdeyi Hz. Aişe'ye in­
dirtmesi ve o n u n da bundan yastık y a p m a s ı , y â n i
onu dinî olmayan sivil bir a m a ç l a d e ğ e r l e n d i r m e s i
a r a s ı n d a k i b a ğ ve devamlılık g â y e t açıktır.Diğer bir
deyişle, c â m i l e r d e namazda dikkati ç e k e c e k figürlü
s ü s l e m e l e r d e n sahabeler de, E m e v î l e r de, Abba­
sîler de, Gazneliler de, Selçuklular da, O s m a n l ı l a r
da a y n ı derecede s a k m m ı ş l a r d ı r . ^ ^ O halde, tasvir
meselelesinin bu y ö n ü , b ü t ü n t o p l u m ve devirlerde
h e m e n h e m e n a y n ı şekilde anlaşılmıştır diyebiliriz.
Değişik olan husus, bu tasvirlerin k o n u l a r ı , ü s l û p ­
ları, yapılış teknikleri, azlık ve ç o k l u ğ u d u r .
Müsteşriklerin görüşlerinin tam tersine, tas­
vire en az yer veren islâm t o p l u m u , mesela erken
devirdeki E m e v î l e r o l m a y ı p , daha g e ç devirlerdeki
O s m a n l ı l a r d ı r . E m e v î l e r ' d e n b a ş k a A b b a s î l e r , Fatim î l e r , Gazneliler, S e l ç u k l u l a r , H a r e z m ş a h l a r ve
daha p e k ç o k islâm devletleri, gerek s a r a y l a r ı n d a ,
gerekse diğer b i r ç o k sivil y a p ı l a n n d a figürlü resim­
lere yer verdikleri halde O s m a n l ı l a r , sivil y a p ı l a r d a
kullandıkları çiniler h a r i ç , h e m e n h e m e n h i ç iltifat
e t m e m i ş l e r d i r . Fakat, çini, tabak, l e ğ e n , ibrik, ku­
m a ş gibi kullanım e ş y a l a r ı n d a zaman zaman tasvir­
lere rastlamak m ü m k ü n d ü r . H a t t a O s m a n l ı devri
m i n y a t ü r l e r i n d e , d i ğ e r b ü t ü n islâm m i n y a t ü r l e r i n d e
o l d u ğ u gibi bol miktarda insan, melek ve hayvan
resmine r a s t l a m a k t a y ı z . Zira bunlar, t a p m a k veya
Allah'ın yaratma kudreti ile y a r ı ş m a k , ya da dinin
k ö t ü g ö s t e r d i ğ i şeyleri iyi g ö s t e r m e k için y a p ı l m ı ş
nesneler o l m a y ı p , kitaptaki bilgilerin, sıkıcı olmak­
tan kurtarılarak daha rahat o k u n m a s ı ve iyi anlaşıl­
m a s ı için y a p ı l m ı ş r e s i m l e r d i r . Ö ğ r e t i c i m â h i y e t t e k i
bu m i n y a t ü r l e r daha ç o k tarih k i t a p l a r ı n d a bulun­
makla birlikte, bir a m e l i y a t ı n nasıl y a p ı l a c a ğ ı n ı , ila­
cın nasıl h a z ı r l a n a c a ğ ı n ı vs. g ö s t e r i r m â h i y e t t e t ı p
ve eczacılıkla ilgili kitaplarda da mevcuttur. Daha
z i y â d e sultanlar, ş e h z â d e l e r ve devrin ileri gelen
ilim ve siyâset a d a m l a r ı için h a z ı r l a n a n bu m i n y a ­
t ü r l e r d e n bazıları ise öğretici olmaktan ç o k estetik
gâyelerle yapılmış, g ö n ü l açıcı resimlerdir.
Burada bir konuya daha işâret etmek gere­
kir: Selçuklular ve O s m a n l ı l a r , hadis, tefsir, k e l â m
gibi dinî m u h t e v a l ı kitapları tezhip etmekle birlikte
onları hiçbir şekilde resimlememişlerdir. Hele
iran'da o l d u ğ u gibi K u r ' a n - ı K e r i m ' i resimlemek
yoluna asla g i t m e m i ş l e r d i r . Meseleye d i ğ e r Islâmî
h ü k ü m l e r ç e r ç e v e s i n d e baktığımızda bunun m a n t ı ­
ğını anlamak h i ç de zor o l m a y a c a k t ı r . Zira, M u ­
kaddes bir kitaba konulacak bu tür resimler, İjaşka
bir maksatla değil de sırf o kitapta g e ç e n olaylan
veya mesajlan (mesela R a h m a n s û r e s i n d e g e ç e n
51.
Tabii bunu söylerken Selçul<lular'ın mesela Afyon Ulu
Câmii minberinin kapı kanadında yaptıklan karşılıklı iki
horoz motifinin varlığının farkındayız. Fakat bunlar
nebatî motifli kabartmaların arasında, neredeyse tanınamayacak kadar stilize edilmiş şekilde yeralamaktadır.
Bu gibi zor tanınacak kadar üsluplaştınlmış figürlere
Selçuklular devri camilerinde daha bir-iki yerde rastla­
mak mümkündür.
288
Doç.Dr.Nusret ÇAM
"Rahman olan Allah Kur'anı öğretti"
şeklindeki
bir ifâdeyi) anlatmak için y a p ı l s a bile, i n s a n ı n bu
ö r n e k t e o l d u ğ u ü z e r e Allah tasavvurunun m ü ş a h ­
has ve m ü c e s s e m bir şekil a l m a s ı n ı sağlar. B ö y l e
resimlerin, ikonografik anlam t a ş ı y a c a ğ ı ve okuyu­
cunun, bu resimler sayesinde Allah'ı, (c.c), g ö z ü n d e
sarıklı, c ü b b e l i , sakallı bir kimse imiş gibi canlan­
d ı r m a s ı n a sebep o l a c a ğ ı a ç ı k t ı r . A y n ı d u r u m ,
mabetlere konulacak resim ve heykeller için de ge­
çerlidir ve M ü s l ü m a n l a r bundan da her zaman için
uzak d u r m u ş l a r d ı r . Ş e k i l itibariyle h i ç b i r cisme
benzemeyen, b ü t ü n tasavvurlardan uzak, fakat sı­
fatları itibariyle her aklın kabul e d e b i l e c e ğ i bir A l ­
lah'ın Hıristiyanlıkta o l d u ğ u gibi m ü ş a h h a s bir var­
lık olarak a l g ı l a n m a s ı n a sebep olabilecek bir dav­
r a n ı ş , Islâmî bilgilere sahip h e m e n herkesin kolay­
ca t a h m i n e d e b i l e c e ğ i gibi İslâm i n a n c ı ile hiçbir
şekilde b a ğ d a ş a m a z . İşte kiliselere ve İncil'lere ko­
nulan ve isa'yı, ince yüzlü, i r i g ö z l ü , kalem kaşlı,
o r t a d a n yana d o ğ r u ikiye ayrılmış ve omuzuna
d ü ş m ü ş d ü z saçlı, hafif sakallı, uzunboylu, n a r i n
bedenli olarak g ö s t e r e n i k o n l a r ı s â y e s i n d e d i r k i
b u g ü n D ü n y a d a k i b ü t ü n Hıristiyanlar tanrıyı b ö y l e
bir varlık olarak tasavvur eder olmuşlardır. Halbuki
M ü s l ü m a n l a r ı n inandığı Allah'ın b ü t ü n tasavvur ve
benzetmelerden uzak o l m a s ı , Hırıstiyanlarda oldu­
ğu gibi t a n r ı y a atfedilecek herhangi bir resmin ya­
pılmasını da m ü m k ü n kılmamıştır.
Allah'ın şeklinin nasıl b i r ş e y o l d u ğ u n u bil­
meden y a p ı l a n resimlerin O'na a i t m i ş gibi telakki
edilerek takdim edilmesi ise, Islâmî a ç ı d a n insanla­
rı elbette şirke g ö t ü r m e k t e n b a ş k a bir işe yaramaz.
İşte İslâm d i n i n i n karşı çıktığı ş e y budur. Buradaki
diğer bir espiri de, m a d d î ve insan elinin eseri olan
bir cismin, y â n i resmin veya heykelin, t a m a m ı y l e
m ü c e r r e t bir varlık olan Allah'ın yerine g e ç m e m e s i
a r z u s u d u r . Y o k s a , d u y g u l a r ı m ı z l a kavradığımız mad­
dî b i r varlık o l a n i n s a n ı n k e n d i s i n e b a k m a k
g ü n a h olmadığı halde, onun g ö l g e s i veya
aynadaki g ö r ü n t ü s ü mahiyetindeki resmine
veya fotoğrafına b a k m a n ı n g ü n a h olduğunu
iddia etmenin m a n t ı ğ ı n ı k a v r a m a k m ü m k ü n
d e ğ i l d i r . B i r i n s a n ı n aynada g ö r ü n t ü s ü n ü elde et­
m e k veya aynadaki g ö r ü n t ü s ü n e b a k m a k nasıl k i
h a r a m o l m u y o r s a , tasvir y a p m a n ı n veya tasvire
b a k m a n ı n da haram o l m a m a s ı gerekir. Aslına ba­
kılırsa b u g ü n resim y a p m a y a n , resim y a p t ı r m a y a n
veya resimle iç içe olmayan kimse y o k gibidir.
B u k o n u n u n daha i y i a n l a ş ı l m a s ı için
I s l â m m , güzel s a n a t l a r ı n diğer bir dalı olan şiir me­
selesine bakışını da kısaca dile getirmek istiyoruz.
Bilindiği gibi Kur'anı Kerim'de ( 2 6 : 2 2 4 - 2 2 7 )
İslâm'ın aleyhine şiir yazan şâirler yalancılıkla s u ç ­
l a n ı p ağır b i ç i m d e tehdit ve takbih edildikleri hal­
de, bu s a n a t ı İslâm için kullanan şâirler, bizzat
peygamberimiz t a r a f ı n d a n h i m â y e ve teşvik edil­
m i ş l e r d i r . H a t t a Peygamberimiz, İmrü'l-Kays'ı la­
netlediği halde. Hassan ismindeki bir ş â i r d e n tak­
dirle b a h s e t m i ş t i r . ^ ^ B u bakış açısı, resim için de
geçerlidir. Zira bir kişi, olay veya tabiat, ölçülü s ö z
ve kelimelerle anlatılırsa şiir; şekil, renk ve desen­
le anlatılırsa resim olur; aradaki fark budur.
Ö z e t l e s ö y l e m e k gerekirse, kendisine bakıl­
m a s ı g ü n a h olmayan nesnenin resminin y a p ı l m a s ı
ve resmine b a k ı l m a s ı g ü n a h değildir, ancak kendi­
sine bakılması g ü n a h olan nesnenin tasvirine bak­
m a k da g ü n a h olabilir k a n â a t i n d e y i z . Tabii bu ikin­
ci d u r u m u n bâzı istisnaları da vardır.
Tasvir konusundaki bu â y e t , hadis ve tarihî
olaylardan şöyle bir s o n u ç çıkarabiliriz: Tasvirle i l ­
gili â y e t l e r , tasvir y a p ı m ı n a putperestlik gayesi
h â r i ç , m ü s â m a h a l ı g ö z ü k t ü ğ ü halde, Ebu Bekr b i n
el-Ârabî (öl. M . 1 1 4 8 ) ve N e v e v î (öl, 1 2 7 7 ) gibi
daha sonraki bâzı islâm âlimleri, y u k a r ı d a zikretti­
ğimiz hadislere dayanarak tasvirin aleyhinde o l ­
m u ş l a r d ı r . Halbuki bu hadislerden bazıları g e r ç e k ­
ten de tasvir y a p ı m ı n ı n aleyhine g ö z ü k s e bile, h e m
tasvirin lehinde olan y u k a r ı d a verdiğimiz hadisle­
rin, h e m de Seb'e suresi'nin 13 ve A l - i I m r a n Suresi'nin H z . Isa ile ilgili 4 9 . âyetlerinin ışığı altında
d e ğ e r l e n d i r m e k gerekir. Tasvir k o n u s u n d a k i bu
verileri d e ğ e r l e n d i r i r k e n , yazımızın b a ş ı n d a işâret
ettiğimiz "insanların
yaratılışında
güzele
güzelli­
ğe olan me^/linin ve ruhunda taşıdığı
birşeyler
yapma,
bunları
yaparken
de tabiatı örnek
al­
ma" arzusunun d o ğ u ş t a n mevcut o l d u ğ u n u dikka­
te a l m a m ı z gerekir. Burada ü z e r i n d e d u r m a m ı z
gereken d i ğ e r bir husus da s a n a t ı n eğitim, ö ğ r e t i m
ve iletişimde inkâr edilemez yeridir. K a n â a t i m i z c e ,
tasvir konusunda g e r ç e k ç i bir sonuca ancak bu ş e ­
kilde varabiliriz.
Bunlar kadar ö n e m l i bir husus da, t a s v i r l e ­
rin t a p m a k v e y a A l l a h ' ı n y c i r a t m a füliyle
rekabet d ü ş ü n c e s i y l e yapılıp yapılmadığı,
c e m i y e t i n v e y a k i ş i n i n fl^tisâdî d u r u m u n u
sarsıcı m â h i y e t t e olup o l m a d ı ğ ı ve hangi ko­
n u l a n ihtiva e t t i ğ i hususudur. Tasvirin h a r a m
mı, m e k r u h m u , m ü b a h mı o l d u ğ u meselesi bunla­
ra bağlıdır. E ğ e r bir tasvir, t a p m a k veya Allah'ın
yaratma kudretine karşı rekabet için y a p ı l m a m ı ş ­
sa, dinin k ö t ü g ö s t e r d i ğ i şeyleri iyiymiş gibi g ö s t e r ­
miyorsa, o n u n k o y d u ğ u esaslara ters d ü ş m ü y o r s a
h a r a m o l d u ğ u n u s ö y l e m e k m ü m k ü n değildir. B u
tasvirin, g ö l g e meydana getirecek şekilde o l u p o l ­
m a m a s ı n ı n da hiçbir ö n e m i y o k t u r . H a t t a bu tas­
virler, H z . İsa'nın ç a m u r d a n bir k u ş yaparak insan­
lara Allah'ın büyüklüğünü g ö s t e r m e k istemesi gibi
bir maksatla yapılırsa tavsiye edildiğini söylemek b i ­
le m ü m k ü n d ü r . Keza, H z . Süleyman'ın kendisi için
yapılan tasvirleri, "Allah'a şükür etmesine
yamyan bir vasıta ve nimeti olarak kabul
etmesi'
maksadıyla yapılması hâlinde de tavsiyeye ş â y a n d ı r .
Tasvir için vardığımız bu genel neticeleri, şiir,
r o m a n , h i k â y e gibi sanatlar için de söyleyebili-iz.
Islâmda tasvirin Hıristiyanlık ve Budizm gibi
dinlerin aksine ibâdetin bir p a r ç a s ı o l m a m a s ı , hat­
ta namaz kılınan yerlerde b u l u n m a s ı n ı n m e k r u h
52.
Hamidullah, M . , İ s l â m Peygamberi, s. 62.
İSLÂM'IN S A N A T A V E MİMÂRİYE BAKIŞI
sayılması, M ü s l ü m a n l a r ı n y a p ı l a r ı n d a , k i t a p l a r ı n d a ,
kullandıkları e ş y a l a r d a , estetik ihtiyaç ve duyguları­
nı değişik bir dille ifâde e t m e n i n yollarını aramala­
rına sebep o l m u ş t u r . B u n u n sonunda islâm s a n a t ı
daha ö n c e k i mevcut s a n a t l a r ı n aksine figüratif ve
natüralist bir sanat olmaktan kurtulup m ü c e r r e t bir
sanat h â l i n e g e l m i ş ve hiçbir dinde g ö r ü l m e y e c e k
kadar gelişmiş bir sanat olan hat s a n a t ı ortaya çık­
mıştır. Eger tasvir, islâm'da m â b e t l e r d e h o ş karşı­
l a n ı p , d i ğ e r b i r ç o k dinde o l d u ğ u gibi g ü n l ü k hayat­
ta da fazlasıyla teşvik g ö r m ü ş olsaydı, Hrıstiyan B i ­
zans ve R o m a ya da S a s a n î s a n a t ı n ı n kopyesi du­
rumuna d ü ş e c e k ve g e o m e t r i k k o m p o z i s y o n l a r ı y la, m u k a m a s l a r ı y l a , h a t a y î ve r û m î bezemeleriyle,
üsluplaştırılmış minyatürleriyle v.s. herhalde b u g ü n
orijinal bir sanat olma hüviyetini elde edemeyecek­
t i , işte islâm dininin, tasviri i b â d e t mahallerinde ret,
fakat g ü n l ü k kullanımda bazı kısıtlamalarla kabul et­
mesi, bunu 5,0parken de d i ğ e r dinlerin sembolleri
durumundaki şekillere kesin tavır t a k ı n m a s ı , islâm
s a n a t ı n ı n , orijinal bir sanat o l m a s ı n ı sağlamıştır. Fa­
kat b u gelişme, h e m e n birden ortaya ç ı k m a m ı ş ,
yaklaşık ikiyüz yıllık bir zaman sonradır k i , islâm sa­
natı k e n d i orijinallerini yakalamaca başlamıştır.
f) K u r ' a n - ı K e r i t n ' i n e s k i ş e h i r l e r e
m i m a r î eserlere bakışı:
ve
i s l â m ' d a sanat meselesinin daha iyi anlaşıl­
m a s ı için, o n u n m i m â r î y e bakışını da gözler ö n ü n e
sermek gerekmektedir. Kur'an-ı Kerim'de bu ko­
nuya d o ğ r u d a n d o ğ r u y a temas eden bir â y e t olma­
makla birlikte, O r t a - D o ğ u ülkelerinde y a ş a y a n  d
( Â r a f / 7 4 ; F e c i r / 6 ) , Semud ( H a c c / 4 5 ; Fecir/9) ve
Mısır Krallığı (Fecir/10) gibi eski kavimlerin yap­
tıkları ş e h i r l e r ve m i m a r l ı k eserleri h a k k ı n d a bâzı
i ş â r e t l e r b u l u n m a k t a d ı r . Fecir Suresinin 6 - 1 1 .
âyetleri bu konuda bilhassa önemlidir:
"Görmedin
mi Rabb'ın
Âd kavmine
ne
yaptı, O sütunları
bulunan İrem şehrine.
Oy/e
ki, onun şehirler arasında
bir benzeri
ı^ratılmamıştı. Vâdide
ka\^alan kesip ^ntan
Semud'a,
Kazıklar
sahibi^
Firavun'a.
Onlar ki,
ülkelerin­
de azgınlık edip Hakk'a
başkaldırmışlardı."
B a ş k a bir â y e t de şöyledir:
olacak b i n a l a r ı n y a p ı l m a s ı n ı h o ş k a r ş ı l a m a m a k t a ­
dır, i s l â m fıkhına g ö r e e ş y a d a esas olan
ibahadır
(mübahlıktır), yani e ş y a n ı n kendisi, -mesela domuz
eti gibi b i r k a ç nesne h a r i ç - h a r a m değildir. B u se­
beple islâm dini, ister â b i d e v î , ister s â d e olsun, b i ­
n a n ı n kendisine karşı değildir. O'nun karşı o l d u ğ u
ş e y , lüks, israf ve gösteriştir.
Halbuki Kur'an-ı K e r i m , S e b ' e / 1 3 . â y e t i n d e
S ü l e y m a n Peygamber için y a p ı l a n saray, "heyke/", b ü y ü k ç a n a k ve kazanlardan sitayişle bahset­
tikten sonra N e m i Suresinin 4 4 . â y e t i n d e bu saray­
dan biraz daha teferrutalı olarak bahseder. B u â y e ­
te g ö r e S ü l e y m a n ' ı n k ö ş k ü n d e cama benzer say­
d a m maddeden y a p ı l m ı ş bir yer vardır. S a l t a n a t ı y la ö ğ ü n e n ve o zaman h e n ü z M ü s l ü m a n o l m a y a n
Saba Melikesi, bu saydam yeri su dolu havuz sana­
rak oradan g e ç e r k e n e t e ğ i n i t o p l a m ı ş , fakat H z .
S ü l e y m a n ' ı n , "o camdan y o p i / m ı ş bir salondur"
demesi ü z e r i n e mahcup o l m u ş ve H z S ü l e y m a n ' ı n
d i n i n e g i r m i ş t i r . K u r ' a n - ı K e r i m ' i n b u konudaki
mesajı açıktır. Buna g ö r e , yalnızca i n a n ç ve a h l â k
b a k ı m ı n d a n değil, M ü d ü m a n l a n n kültür, sanat m e denivetçe de d i ğ e r kavimlerden ileri o l m a l a r ı gereİdr ve Cenab-ı H a k , bundan ancak s e v i n ç duyar.
O halde, israf ve g ö s t e r i ş olur d ü ş ü n c e s i y l e
c â m i l e r i n çini, k a l e m i ş l e r i , o y m a m e r m e r vs. ile
tezyinine karşı ç ı k m a n ı n bir a n l a m ı da yoktur. Zira
bunlar Islâmın izzet ve şerefini temsil ettiği m ü d ­
d e t ç e d â i m a iyidir ve hatta gereklidir. E ğ e r islâm
iyi, güzel ve hak bir din ise, bunun da a y n ı şekilde
t a k d i m e d i l m e s i g e r e k i r . D a h a d o ğ r u s u zarf
m e s â b e s i n d e olan dinî y a p ı l a r ı n , mazrufa (zarfın
içindeki mesaja), y â n i Islâmın kendisine uygun o l ­
m a s ı gerekir. E ğ e r A l l a h g ü z e l s e , Allah'a i b â d e t
edilen yerlerin de O'nun ş â n ı ile m ü t e n â s i p o l m a s ı
icap eder. işte bunun içindir k i , C e n â b - ı H a k ,
"Allah'ın
ismi, {yükseltilmesine
müsâade
ettiği evlerde (câmilerde)
anılır.Orada
sabah ve
akşam
O'nu teşbih
ederler" ( N u r / 3 6 ) d e m i ş t i r .
Y i n e a y n ı sebeple M ü s l ü m a n l a r , eski devletlerin
yaptıkları kiliselerin k a r ş ı s ı n a daha güzel ve hey­
betli c â m i l e r inşa etmek arzusunu t a ş ı m ı ş l a r d ı r .
Mesela Ankara'da O g ü s t t a p ı n a ğ ı n ı n y a n ı b a ş ı n d a k i
H a c ı B a y r a m C â m i i , istanbul'da A y a s o f y a ' n ı n kar­
şısındaki Sultanahmet C â m i i b ö y l e bir r u h ve gay­
retle ortaya çıkmıştır. T ü r k l e r bu c â m i l e r i n i b ö y l e
y a p m a s a y d ı da mesela o l d u k ç a basit bir gecekon53.
"Siz, her y ü k s e k yere bir alâmet bina edip
boş ş e y / e m i uğraşırsınız?
Ebedî
kalacağınızı
umarak âbideler edinir m i s i n i z ? " ( Ş u a r a / 1 2 8 - 9 ) .
Mealini verdiğimiz bu âyetler, gösteriş,
ö v ü n m e veya Allah'ı unutturup sırf e ğ l e n c e vesilesi
289
"Kazıklar sahibi" ifâdesi, birçok tefsirde "Firavunun as­
kerleri için yere çakılan çok sayıda kazık" şeklinde
yorumlanmaktadır. Fakat bizim kanâatimize g ö r e
bunlar, Eski Mısır'da şehirleri süslemek veya kötü ruh­
lardan korunmak maksadıyla dikilen ve bir örneği İs­
tanbul Sultanahmet Meydanı'nda bulunan ucu sivri,
dört köşe, heybetli dikili taşlar olmalıdır. Bu "kazıkla­
rın", A d ve Semud kavimlerinin yaptığı şeylerle birarada zikredilmiş olması, bunların da birer âbide oldu­
ğunu göstermektedir.
290
Doç.Dr.Nusret ÇAM
du benzeri d ö r t duvar ile o n u ö r t e n d ü z bir ö r t ü ­
den meydana g e t i r m i ş o l s a l a r d ı , herhalde b u g ü n
M ü s l ü m a n l a r b u eserleriyle iftihar edemeyecek,
t a m tersine A y a s o f y a ' n ı n a z a m e t l i kubbesi ve .
O g ü s t t a p m a ğ ı n ı n sütunları altında ezilecekti.
i s l â m d i n i , m ü ş r i k kavimlerden kalan bina
ve benzeri ş e y l e r e de karşı değildir. H a t t a , O , bun­
ları, g e ç m i ş kavimlerin kültür ve yaşantılarının nasd o l d u ğ u n u daha sonra gelen kavimlerin bilmesi
için bir a r a ç olarak g ö r ü r . Mesela Âl-i Imran sure­
sinin 1 3 7 . , En'am Suresinin 1 1 . ve Nahi Suresinin
3 6 . âyetleri şöyledir.
-Berk,N.,"İslâm Sanatında Plastik ve İfade", îlâhiyat Fakültesi Dergisi, sayı 4, Ankara, 1955, s.49-43.
-Creswcll, K.A.C., "The Lawfulness of Painting in
İslam ", Ars Islamica, vol. XI-XII, Michigan, 1946,
pp. 159-165.
-al-Faruqi, Ismail, "Figurative Representation and
Drama: Their Prohibition and Transfiguration in Islamic
Art, Islamic Art Common Principles Forms and The­
mes", Proceedings of the International
Sympostium
held in Istanbul, Damascus, 1989 s. 261-269.
-Grabar, O., İslâm Sanatının Oluşumu
han Yavuz), İstanbul, 1988, s. 58-79.
(çev. Nur­
- Hamidullah,Muhammed, İslâm
Peygamberi(çev.
M.Said Mutlu-Salih Tuğ), C.II, istanbul, 1969, s.59-64.
"Yeryüzünde
gezip dolaşın
da
yalanla­
yanların
sonunun
ne olduğunu
görün"
demek
suretiyle K u r ' a n - ı K e r i m , i n s a n l a r ı , g e ç m i ş cemi­
yetlerden kalan bina ve harabeleri g ö r ü p ibret al­
maya davet etmektedir. H a t t a m a n a s t ı r a n l a m ı n a
gelen "saı;ma"lara d o k u n u l m a m a s ı n ı s ö y l e y e n bir
hadis de mevcuttur.^'^ G e ç m i ş putperest veya b a ş ­
ka bir dine mensup t o p l u m l a r ı n yaptıkları mabet
veya şehirlerin yıkılmasını ya da da hor g ö r ü l m e s i ­
n i isteyen s ö z l e r e ne Kur'an-ı Kerim'de, ne de ha­
dislerde rastlamak m ü m k ü n d ü r . T a m tersine, mea­
lini v e r d i ğ i m i z bu gibi â y e t l e r , M ü s l ü m a n l a n n bu
kalıntılar s â y e s i n d e eski kavimler h a k k ı n d a bilgi
s â h i b i o l m a s ı n ı i s t e m e k t e d i r . O halde i s l â m ' d a
tarihî eser d ü ş m a n l ı ğ ı da yoktur. Zira, eger bunlar
y o k edilirse, y e r y ü z ü n d e ibret almak için insanlar
neyi g ö r e b i l e c e k ve bu gibi â y e t l e r i n h ü k m ü nasıl
gerçekleşebilecektir?
Eger İslâm ö n c e s i tasvirlere ve tarihî eserle­
re karşı bir d ü ş m a n l ı k olsaydı ve bunlar b ö y l e bir
dinî sâikle i m h a edilselerdi b u g ü n Mısır, Suriye,
T ü r k i y e , Iran, İrak ve d i ğ e r M ü s l ü m a n ülkelerin
müzelerini dolduran e ş y a l a r ı n hiçbirinin mevcut ol­
m a m a s ı gerekirdi. Fakat fethedilen ülkelerin g e ç m i ş
dinlerine âit dinî semboller imha edilmediği gibi ö n
p l â n a çıkarılmasına da m ü s â a d e edilmemiştir.
BİBLÎYOĞRAFYA:
-Akseki, A . H . , Tasvir ve Ittihaz-ı Suver. Kâmil Mi­
ras tarafından haberdar edildiğimiz (Sahih-i Buhari Muh­
tasarı Tecrid-i Sarih Tercümesi, C. 6, s. 534) bu eseri
aramalarımıza rağmen bulamadık.)
- Arnold,T.W., Painting
in islam, Oxford,
-Arvasi, S.A., Dii/alektiğimiz
bul, 1982.
1929.
ve Estetiğimiz,
- Atasoy, N . , "Tasvir", İslâm Ansiklopedisi,
1 2 / 1 , İstanbul, 1974, s.32.
-Ayvazoğlu, B., Aşk Estetiği,
istan­
C.
İstanbul, 1982.
Ayvazo9lu,B.,/s/âm Estetiği ue/nsan,İstanbul, 1989.
- Aydın,M., "İslâm'ın Estetik Görüşü", Kubbealtı
Akademi Mecmuası,Ekim 1986,Yıl 15, sayı 4, s.9-24.
- Baltacıoğlu, I . H . , "Türk Sanat Gelenekleri", Yıllık
Araştırmalar Dergisi, C.l, Ankara, 1957.s. 1-24.
-Hamidullah, M . , Islâma Giriş (çev. Kemâl Kuşçu),
Ankara, 1976, s. 256-260.
- Ipşiroğlu, M., Islâmda
rı, İstanbul, 1973.
Resim Yasağı ve
- Karaman, H . , Gün/ü/c Haı/atımızda
Helaller, istanbul, 1982, s. 54-58.
Sonuçla­
Haramlar
ve
- Kardavi, Y., İslâm'da Helal ve Haram (çev. Mus­
tafa Varlı), Ankara, 1970, s. 109-126.
- KeskioC|u,0., "Islemda Tasvir ve Minyetürler", Ankarallâhi^at Fckültesi Dersis!,CIX,Ankara,1961,all-23.
- Kutub, M . , İslâm Düşüncesinde
Nuri), istanbul, 1979.
Sanat (çev. Akif
- Lammens, H . , "L'Atitude de l'Islam primitif en fa­
ce desarts figures", Journal Asiatique, ilme serie, IV,
1915, pp. 239-279.
- Massignon, L.,"islâm Sanatlarının Felsefesi" (Çev.
Burhan Toprak), Din ve Sanat, istanbul, 1962, s.5-22.
-Meriç,RM, Türk Tezyini Sanatları,
istanbul, 1934.
- Mustafa Sabri, İslâm'da Münakaşaya
Hedef
Olan Meseleler (sadeleştiren Osman Nuri Gürsoy), is­
tanbul, 1978.
- Papadopoulo, A., "Sur I'Esthetique de I'Art Musulman. Islamic Art Common Principles Forms and The­
mes", Proceedings
of the International
Symposium
held in Istanbul, Damascus, 1989, s. 178-188.
- Reşit Rida, Imam, "Hükmü't-Tasv4r ve Sun'u's-Suver ve't-Temâsil
- Sabunî, Tefsirü
rihsiz, s. 391-422.
Âyâtu'l- Ahkâm,
C. 2, Şam, ta­
- Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi (tere. Kâmil Miras), C. 6, Ankara, 1969 s. 4144 2 1 ; C. 12, Ankara, 1978, s.116-117.
Şekerci, O., İslam'da Resim ve Heykelin Yeri, is­
tanbul, 1974.
- Wensinck, A.J., "Suret", İslâm Ansiklopedisi,
C.
XI, istanbul, 1970, s. 48.
- Yetkin, S.K.,islâm Sanatının Mahiyeti, İlahiyat
Fakültesi Dergisi, C.I, Ankara, 1952, s. 44-47.
- Yetkin,S.K., İslâm Sanatı Tarihi, Ankara, 1954,
s.6-10.
-Yetkin,S.K., islâm
s.48-51.
54.
Mimarisi,
Ankara,
Ahmed ibni Hanbei, Müsned, C. 1, s. 300.
1965,
Download

M Î M Â l î ? ! Doç.Dr.Nusret ÇAM