mm
Yildiray OZBEK
eyh H a c ı Ibrahim Tekkesi adıyla bilinen
y a p ı t o p l u l u ğ u , 6 4 7 ve 7 2 4 yıllarında kısa
süreli E m e v i h a k i m i y e t i n e giren^ ve ilk
T ü r k akınlarının 1 0 7 0 ^ ve 1067^ yılların­
da o l d u ğ u belirtilen Kayseri'ye bağlı Develi ilçesi­
n i n 4 0 k m . g ü n e y b a t ı s ı n d a k i H a v a d a n Köyünde'^
bulunmaktadır.
Havadan K ö y ü 1 9 8 5 Nüfus S a y ı m ı s o n u ç ­
larına g ö r e 5 7 4 nüfuslu o l u p , t e m e l g e ç i m kay­
nakları t a r ı m ve hayvancılık ile son yıllarda evlerde
k ü ç ü k ç a p t a y a p ı l a n halı ve kilim dokumacılığıdır.
F. N . Uzluk, vakıf kayıtlarına dayanarak k ö ­
y ü n a d ı n ı n "Erik Ağacı" o l d u ğ u n u belirtirse^ de,
ç e v r e d e k ö y e isim verebilecek miktarda erik a ğ a c ı
yoktur. Bununla birlikte k ö y ü n a d ı n ı n da Develi i l ­
ç e s i n i n a d ı n d a o l d u ğ u gibi, oba ya da a ş i r e t a d ı n ­
dan k a y n a k l a n m ı ş o l a b i l e c e ğ i v a r s a y ı m ı ile çeşitli
kaynaklara^ b a k ı l m ı ş ancak "Erikli'
a d ı n d a her­
hangi bir oba ya da a ş i r e t a d ı n a r a s t l a n m a m ı ş t ı r .
A y r ı c a , 1 9 2 8 yılında b a s ı l a n " K ö y l e r i m i z S o n
T e ş k i l a t ve A d l a r ı " isimli eserde Erik A ğ a c ı k ö ­
yü a d ı n a r a s t l a n m a d ı ğ ı gibi Köyişleri B a k a n l ı ğ ı ta­
rafından 1 9 6 4 yılında h a z ı r l a n a n " K ö y E n v a n t e r
E t ü d l e r i n e G ö r e K a y s e r i " adlı eserde de Erik
A ğ a c ı a d ı n d a n bahsedilmez ve k ö y ü n eski a d ı n ı n
da "Havadan" o l d u ğ u belirtilir.
Ş e y h H a c ı İ b r a h i m Tekkesi, Havadan K ö y ü
y e r l e ş i m a l a n ı n ı n yaklaşık 1,5 k m . k u z e y b a t ı s ı n d a ,
k ö y l ü l e r c e m e z a r l ı k olarak kullanılan ve
"Tekke
Salanı" diye a d l a n d ı r ı l a n mevkide y e r a l m a k t a d ı r .
(Res:l-Plân:l).
İlk anda bir kale tesiri b ı r a k a n tekkenin han­
gi tarikat t a r a f ı n d a n kullanıldığı bilinmemekle bir­
likte. Ş e y h H a c ı ibrahim'in kimliği h a k k ı n d a da bil­
gi yoktur. Y a p ı d a kesin tarih verebilecek kitabeye
r a s l a n m a m ı ş t ı r . A n c a k , F. N . Uzluk, y a p ı toplulu­
ğ u ile ilgili olarak I I . M e h m e t d ö n e m i n d e n vakıf
kaydı o l d u ğ u n u ^ belirtir.
Ş e y h H a c ı ibrahim Tekkesi, kalevari b i r i m ,
b u b i r i m i n kuzey d o ğ u s u n d a k i m u t f a k ( a ş h a n e ) ,
kalevari birimin o r t a s ı n a yerleştirilmiş sekizgen tür­
be ve duvarlı m e k â n ı n d ı ş ı n d a g ü n e y d e yeralan
mescid ve t ü r b e d e n meydana gelmektedir.
A s l ı n d a bir m a n z u m e olan ve tekke olarak
a d l a n d ı r ı l a n y a p ı grubunun en ilginç k ı s m ı , uzak­
tan bir kaleyi a n d ı r a n ve kesme t a ş t a n y a p ı l m ı ş
y ü k s e k duvarlı birimdir. Ü s t ü h a r p u ş t a b i ç i m i n d e
Bu makale 23-27 Eylül 1991 tarihleri arasında İstan­
bul'da düzenlenen IX. Milletlerarası Türk Sanatları
kongresine bildiri olarak gönderilmiştir.
1.
Jennings, R., "Kayseriyye", Encyclopedia of i s l â m ,
C.IV, Leiden. 1978, s.843.
2.
Ahmet Nazif, Mir'at-i Kayseriyye, Kayseri 1987,
s. 52 (yay. Mehmet Palamutoğlu).
3.
Cahen, C , Türklerin Anadolu'ya İlk Girişi, Anka­
ra 1988, S . 2 1 (çev.Yücel.Y.-Yediyildız, B.). Cahen,
Kayseri ve dolayısıyla bölgenin kısa süreli de olsa Afşin
tarafından 1067 yılında zaptedildigini belirtir.
4.
Köyün adıyla ilgili olarak köylülerin anlattığı rivayet
şöyledir: Bugün Develi'ye 25 km. mesafedeki Ebce
Köyünde yaşayan Ebce Sultan ile Şeyh Hacı İbrahim
Tekkesinde kalan dervişlerden birisi manevi nüfuz tar­
tışmasına girerler. Ebce Sultan üstüne bindiği bir ko­
yunla havadan uçarak tekkedeki dervişi ziyaret eder.
Tekkedeki derviş te üstüne bindiği bir taşla havadan gi­
derek bu ziyarete karşılık verir ve Ebce Sultan dervişin
manevi gücünü kabul eder. Bu gidiş gelişlerden dolayı
köyün adı "Havadan" olarak kalır.
5.
Uzluk, F.N., Fatih Devrinde K a r a m a n Eyaleti V a ­
kıfları Fihristi, Ankara, 1958, s.53.
6.
Aşiret ve oymaklarla ilgili olarak bakılan kaynaklar:
Yalkın, A. R., Cenupta T ü r k m e n O y m a k l a r ı , C.I,
Ankara 1977; Türkay, C , B a ş b a k a n l ı k Arşivi Bel­
gelerine G ö r e O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u n d a Oy­
mak, A ş i r e t ve Cemaatler, İstanbul 1979; Orhonlu,
C , Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretlerin Iska­
nı, İstanbul, 1987; Halaçoglu Y., X V I I I . Y ü z y ü d a O s ­
m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u n d a A ş i r e t l e r i n Iskanı, A n ­
kara 1988; Refik A. Anadolu'da Türk A ş i r e t l e r i ,
İstanbul 1989.
U z l u k , F . N . , a . g . c . , s . 53.
7.
210
Yıldıray Ö Z B E K
d ü z e n l e n e n bu d u v a r l a r ı n yüksekliği arazi meylin­
den dolayı her yerde a y n ı değildir (Res:2). Duvar­
lar k u z e y b a t ı , g ü n e y d o ğ u ve g ü n e y b a t ı d a k ö ş e l e r ­
de t a m b i r l e ş m e d e n kırılma y a p t ı ğ ı n d a n yedi cep­
heli bir p l â n ortaya çıkar.
T e k k e n i n doQu duvarı diğer duvarlardan 2 5
c m . daha kalın t u t u l m u ş olup, portal ve kuzeydeki
a ş h a n e d e n dolayı dışa taşkındır.
H . G ü n d o g d u ' n u n avlu girişinin b a t ı d a
o l d u ğ u n u ^ belirttiği tekkeye dogu d u v a r ı n a açılmış
eyvan biçimli bir p o r t a l d e n girilmektedir (Res:3).
B e ş i k tonozla ö r t ü l ü portalde yer yer sıva izlerine
r a s t l a n m a k t a d ı r . Portalin sag ve solunda yaklaşık
4 0 c m . yükseklikte sekiler vardır. B i r sıra silmeyle
ç e r ç e v e y e a l ı n a n basık kemerli k a p ı t a h r i p edilmiş­
tir. Kuruluş ve f o r m itibariyle portal, İ n c e s u Merzifonlu Kara Mustafa P a ş a K e r v a n s a r a y ı kışlık kısmı
portalini^ h a t ı r l a t m a k t a d ı r .
T e k k e olarak bahsedilen kalevari duvarlı b i ­
r i m i n d u v a r l a r ı g ü n e y , g ü n e y d o ğ u , g ü n e y b a t ı ve
batı cephede birer pencere ile boşaltılmıştır. Kuzey
duvara g ü n e y d e k i n e simetrik olarak açılan pence­
re ise sonradan k a p a t ı l m ı ş t ı r . A r a z i n i n g ü n e y e
d o ğ r u meyilli o l m a s ı n d a n d o l a y ı , t o p l a n a n sulan
dışarı b o ş a l t m a k için g ü n e y duvara i k i tane ç ö r t e n
yerleştirilmiştir (Res:4).
K a p ı ve pencere k e n a r l a r ı n d a k i b o r d ü r d e n
b a ş k a hiçbir bezemeye sahip olmayan ve halk ara­
s ı n d a A Ş H A N E diye bilinen o c a k l ı m e k â n , du­
varlı b i r i m i n k u z e y d o ğ u s u n d a yeralır (Res:5). Batı
d u v a r ı n ı n t a m o r t a s ı n d a k a p ı , k a p ı n ı n sag ve so­
lunda pencereler vardır. K a p ı ve pencerelerin s ö ve ve l e n t o l a r ı n d a yekpare t a ş kullanımı dikkat
çekmektedir.
Ü s t ö r t ü s ü a h ş a p kirişler ü z e r i n e t o p r a k
dam olan bu m e k â n , ilk b a k ı ş t a tekkenin dogu du­
v a r ı n a sonradan e k l e n m i ş gibi bir g ö r ü n ü m verse
de ilk t a s a r ı m d a d ü ş ü n ü l m ü ş ve inşa edilmiştir.
Yapının dogu duvarında, batı duvarındaki
pencerelere simetrik olacak b i ç i m d e yaklaşık 5 0
c m . d e r i n l i ğ i n d e i k i n i ş açıklığı b u l u n m a k t a d ı r . B u
nişlerin t a m ü s t ü n e gelecek b i ç i m d e mazgal pen­
cereler açılmıştır.
Kuzey d u v a r ı n ı n tam o r t a s ı n a ocak yerleşti­
rilmiştir. O c a ğ ı n sag ve solunda, g ü n e y duvardakilere simetrik olacak b i ç i m d e nişler açılmıştır. M o ­
loz t a ş karışımı d ü z g ü n olmayan kesme t a ş ı n kulla­
nıldığı bu b ö l ü m , ocak ve n i ş b u l u n m a s ı n d a n dola­
yı sadece mutfak vazifesini g ö r m e y i p , kanaatimiz­
ce konaklama ihtiyacını da k a r ş ı l a m a k t a y d ı .
T e k k e d e k i y a p ı l a r i ç i n d e daha itinalı b i r
•malzemeyle y a p ı l a n S E K İ Z G E N T Ü R B E , yedi
cepheli avlunun t a m o r t a s ı n a ve eyvan biçimli ana
giriş k a p ı s ı n ı n t a m karşısına yerleştirilmiş o l u p ka­
re kaide ü z e r i n e inşa edilmiştir (Res:6).
Arazi meylinden dolayı türbenin g ü n e y
cephesi d i ğ e r cephelerden yaklaşık 1 m . daha faz­
la yükseklik arzetmekte o l u p bu d u r u m t ü r b e n i n
bir m u m y a l ı k kısmı v a r m ı ş gibi bir hava yaratı­
yorsa da, mumyahga geçişi s a ğ l a y a n hiçbir k a p ı
belirtisi yoktur.
Ü z e r i n d e tarih verebilecek herhangi bir kita­
beye rastlanmayan t ü r b e y e , dogu cephesine açılan
profilli bir k a p ı d a n girilmektedir. B u k a p ı , kubbe
başlangıcının yaklaşık 5 0 c m . a ş a ğ ı s ı n a kadar uza­
nan bir silme ile çevrilmiştir (Res:7). Basık kemerli
k a p ı n ı n , k e m e r i ü z e r i n d e yaklaşık 4 0 c m . derinli­
ğ i n d e ve bir sıra mukarnasla hareketlendirilmeye
çalışılmış bir n i ş b u l u n m a k t a d ı r . Ayrı bir b o r d ü r l e
ç e v r e l e n e n k a p ı nişi, k ö r kemerle nihayetlenir. Ka­
p ı b o r d ü r ü n ü n sag ve solunda, yerden t a k r i b e n
1 8 0 c m . yükseklikte bulunan ve cepheden 2 0 c m .
taşkınlık yapan kemer b a ş l a n g ı ç taşları vardır. T a ş ­
lar ü z e r i n d e a h ş a p kiriş y u v a l a r ı v a r d ı r . K e m e r
b a ş l a n g ı ç taşları, t ü r b e n i n kapısı ö n ü n d e bir giriş
m e k â n ı o l d u ğ u n a işaret etmektedir.
Ş . H ü n e r , giriş m e k â n ı n ı n tek kubbeli bir
üst ö r t ü s ü o l d u ğ u n u belirtiyorsa da,^'^ kemer ü z e n ­
gilerinin k a p ı d o ğ r u l t u s u n d a k i ayaklara uzatılması
neticesinde ortaya ç ı k a n d i k d ö r t g e n m e k â n ı n kub­
beden ziyade tonozumsu bir ö r t ü y e sahip o l d u ğ u
akla daha y a k ı n g ö r ü n m e k t e d i r . Giriş m e k â n ı n ı n
a h ş a p bir üst ö r t ü y e sahip olabileceği İhtimali dik­
kate alındığında, a h ş a p üst ö r t ü n ü n k a p ı ü z e r i n d e ­
k i k e m e r izi gitsi bir tahribat y a p a m ı y a c a g ı fikri
agır b a s m a k t a d ı r .
T ü r b e n i n k u z e y d o ğ u ve kuzeybatı cepheleri
kapalıdır. D i ğ e r cepheler k a p ı n ı n ve m i h r a b ı n bu­
l u n d u ğ u kısımlar h a r i ç pencere açıklığına sahiptir.
Pencereler i ç e r d e yuvarlak kemerle d ı ş a r d a d ü z
lento ile nihayetlenmektedir. Pencere, olan ve o l ­
mayan b ü t ü n cephelerin dış y ü z ü n d e kırmızı ve bej
renkli taşlarla ö r ü l m ü ş sivri kemerli birer alınlık ya­
pılmıştır. Alınlık kemerlerinin kilit t a ş l a r ı n d a alçak
kabartma ş e k l i n d e lale, g ü l b e z e k , çark-ı felek, o k
ucu ve vazodan ç ı k a n ç i ç e k motifleri işlenmiştir.
Dış y ü z e y d e her cephe s â ç a k seviyesine kadar sil­
meyle ç e r ç e v e y e alınmıştır.
İ ç e r d e g ü n e y cephe o r t a s ı n a yerleştirilen ve
bir sıra kaval silme ile ç e v r e l e n e n b e ş cepheli m i h ­
rap nişi ü z e r i n d e herhangi bir s ü s l e m e unsuruna
rastlanmaz (Res: 8).
T ü r b e içi zeminden 1,5 m . yüksekliğe kadar
a h ş a p levhalarla k a p l a n m ı ş t ı r . Ü z e r l e r i n d e herhan­
gi bir tezyinata rastlanmayan bu a h ş a p kullanımın­
dan d o l a y ı , b u r a s ı t e k k e n i n ayin yeri olabileceği
kanaatini u y a n d ı r s a da, b ö y l e bir m e k â n ı n t ü r b e
formunda y a p ı l m a s ı bu kanaati destekler mahiyet8.
Gündogdu, H . , "Develi Havadan Külliyesi", Belleten,
S.213, Ankara 1991,s.332.
9.
Kuran, A . , "Orta Anadolu'da Klasik Osmanlı Mimarisi
Çağının Sonlarmda Yapılan İki Külliye", Vakıflar
Dergisi, S. K , Ankara, 1 9 7 1 , s. 240.
10.
H ü n e r , Ş., "Develi ve Köyleri ile Bünyan'daki Türk
Eserleri",A.Ü.D.T.C.F.( Yayınlanmamış Lisans Tezi),
1976, s. 39.
Ş E Y H H A C İ İBRAHİM T E K K E V E Y A M A N Z U M E S İ
te değildir. Bununla beraber X V I i . yüzyıl sonunda
y a p ı l a n İstanbul B a y r a m p a ş a Külliyesi içindeki se­
kizgen plânlı semahane^ ^ rastlanan ö r n e k l e r için­
de e n ilginç olanıdır.
T ü r b e içinde d u v a r l a r ı n bittiği ve kubbenin
b a ş l a d ı ğ ı n o k t a d a , y a k l a ş ı k 4 0 c m . boyunda ve
t ü m cepheyi dolanan a h ş a p levhalar bulunmakta­
dır. B u a h ş a p levhalar ü z e r i n d e cel'i sülüs hatla A l ­
lah'ın 9 9 adı (Esma ul-hüsna) yazılıdır. Yazılar kar­
t u ş içine alınmıştır. Y a z ı bitiminde ise m a d a l y o n
içine alınmış çiçek tasvirleri vardır (Res:9). Madal­
y o n içine a l ı n m ı ş ç i ç e k demetinin o r t a s ı n a karan­
fil, karanfilin sag ve soluna simetrik olarak a ş a ğ ı ­
dan y u k a r ı y a d o ğ r u s ü n b ü l , papatya, gül, t o m u r ­
cuk lâle çiçekleri yerleştirilmiştir. M a d a l y o n içine
alınmış çiçek buketi, özellikle de karanfilin en üste
yerleştirilmesi açısından T o p k a p ı Sarayı H a r e m
dairesindeki X V I I . yüzyıl s ü s l e m e l e r i n e ^ ^ benzer.
Ç o k d ü z g ü n kesme taşla y a p ı l a n t ü r b e n i n
üst ö r t ü s ü kubbedir. Kubbeye g e ç i ş t e k ö ş e g e n l e r i n
ç o k g e n e d ö n ü ş ü m ü n ü s a ğ l a y a n atkı t a ş l a n kullanıl­
mıştır. Kubbe, Kayseri y ö r e s i n e genellenebilecek
bir d ü z e n l e m e ile kesme t a ş t a n -incesu Merzifonlu
Kara Mustafa P a ş a C a m i i n d e k i gibi- y a p ı l m ı ş t ı r .
Kubbe, d ı ş a r ı d a n kilit t a ş ı n a d o ğ r u n o r m a l seyrini
takip etmeyip kilit t a ş ı n ı n 1 m . a ş a ğ ı s ı n d a dik bir
kavis ç i z e r e k " s o ğ a n kubbe" g ö r ü n t ü s ü arzeder.
İçten kubbe, dıştan pramidal ö r t ü y e sahip türbeler­
de, kubbede malzeme olarak ç o ğ u zaman k ü ç ü k
ebatlı m o l o z t a ş kullanımı o l d u ğ u n u dikkate alarak
üst ö r t ü d e p r a m i d a l k ü l a h o l m a d ı ğ ı kanaatinde­
yiz.^^ Kubbenin s o ğ a n biçimli o l m a s ı n ı n iklim şart­
l a r ı n d a n (kar suyunun içeri sızmasını ö n l e m e k ) ve
statik e n d i ş e l e r d e n k a y n a k l a n m ı ş olabileceğini tah­
m i n etmekteyiz. Dışta kubbe, duvarlardan ü ç sıra
silmeyle ayrılmıştır.
T ü r b e d e ve genel olarak tekke diye a d l a n d ı ­
rılan m e k â n d a y o ğ u n olarak kesme t a ş , kullanıl­
mıştır. Duvarda kullanılan t a ş l a r aynı boyutta de­
ğildir. 10 X 3 0 c m . b o y u t l a r ı n d a k ü ç ü k taşlar kulla­
nıldığı gibi 3 0 x 5 0 c m . e b a t l a r ı n d a b ü y ü k boyutlu
t a ş l a r da kullanılmıştır. Duvarda kullanılan t a ş l a r
bazen n o r m a l t a ş dizisinin dışına ç ı k a r a k üstteki
t a ş dizisine katılır ve "L" şeklinde biçim alır.
T ü r b e d e , d i ğ e r y a p ı l a r d a g ö r ü l m e y e n renkli
t a ş k u l l a n ı m ı g ö r ü l ü r . Daha ç o k bej, g r i , kırmızı
renkte taşlar kullanılmıştır.
Y a p ı t o p l u l u ğ u içinde M E S C l D diye adlan­
d ı r a b i l e c e ğ i m i z b i r i m , kalevari duvarlı b i r i m i n dı­
ş ı n d a , genel y e r l e ş i m alanının g ü n e y i n d e d i r
(Res: 10).
Mescidin d o ğ u s u n d a sonradan eklendiği
belli olan b i r nevi giriş m e k â n ı b u l u n m a k t a d ı r . B u
m e k â n a giriş, d o ğ u d a k i b a s ı k kemerli k a p ı vasıta­
sıyla o l m a k t a d ı r . G ü n e y d u v a r ı n d a b i r m i h r a p ,
m i h r a b ı n sag ve solunda birer pencere bulunmak­
tadır. M i h r a b ı n ü z e r i n d e k i b l o k t a ş , d ü z ve ters ü ç ­
genlerin y a n yana s ı r a l a n m a s ı y l a elde edilmiş b i r
211
s ü s l e m e y e sahiptir. M i h r a p nişinin k e n a r i a r ı , alt ve
ü s t ü n d e k u m saati motifi olan kabartma s u t ü n c e lerle s ü s l e n m i ş t i r (Res: 11). G ü n e y d u v a r ı n d a k i
m i h r a p t a n dolayı b u m e k â n , aklımıza b i r "son ce­
maat i/eri" fikrini getiriyorsa da, m e k â n ı n , esas
mescidin yarısından fazla genişliğe sahip o l m a s ı b u
kanaati zayıflatmaktadır.
Giriş m e k a n ı n ı n kuzey d u v a r ı n d a n g ü n e y e
doğru taşan taştan kemer şeklinde örülmüş iki niş
b u l u n m a k t a d ı r . B u nişlerin n e a m a ç l a kullanıldığı­
na dair kesin bilgilerimiz o l m a m a k l a birlikte içle­
rinde a t e ş yakıldığını g ö s t e r e n belirtiler v a r d ı r
(Res:12). B u m e k â n ı n üst ö r t ü s ü h a k k ı n d a bilgi ve­
recek, kalıntı b u l u n m a m a k t a d ı r . A n c a k orjinalde
de ü s t ü n ü n açık o l d u ğ u kanaatindeyiz.
Avluya benzeyen giriş m e k â n ı n ı n b a t ı s ı n d a ­
ki esas k a p ı d a n mescide g e ç i l m e k t e d i r . Mescidin
dogu d u v a r ı n a açılan k a p ı y ü k s e k tutularak portal
h a v a s ı verilmiştir (Res: 13). K a p ı k e n a r ı n d a alt ve
üstte k u m saati motifi işlenmiş, kabartma s ü t u n c e ler bulunur. B u s ü t u n c e l e r ü ç profilli b i r k ö r ke­
merle nihayetlenmektedir. A y r ı c a mescide girişi
k o l a y l a ş t ı n n a k için g ü n e y b a t ı k ö ş e y e k ü ç ü k bir ka­
pı daha açılmıştır. B u k a p ı n ı n ü s t ü n d e h a v a l a n d ı r ­
ma ya da aydınlık penceresi b u l u n m a k t a d ı r .
Esas mescid b i n a s ı , d o g u - b a t ı istikamette
d i k d ö r t g e n b i r m e k â n o l u p , g ü n e y cephede t a m
ortada m i h r a p , m i h r a b ı n sag ve solunda pencere­
ler b u l u n m a k t a d ı r .
Mescidin içinde g ü n e y ve kuzey duvarlara
bitişik i k i sivri k e m e r i n ü z e n g i t a ş l a r ı mevcuttur
(Res: 14). Ü s t ö r t ü s ü b u g ü n mevcut değildir ancak,
b u g ü n k ü kalıntılara b a k ı l a r a k ve k u z e y - g ü n e y d o ğ ­
rultuda atılmış kemerler t a m a m l a n d ı ğ ı n d a üst ö r t ü ­
n ü n sivri tonoz o l a c a ğ ı düşünülebilir. H . G ü n d o g d u
ise kemerlerle ü ç k ı s m a ayrılan b u m e k â n ı n beşik
tonozla örtülü o l d u ğ u n u ^ ' ' belirtir.
Kesme t a ş malzemenin y a n ı n d a özellikle t o ­
noz b a ş l a n g ı c ı n d a moloz t a ş kullanılan mescidin,
g ü n e y duvarı kuzey d u v a r ı n d a n daha kalın yapıl­
mıştır. Bundan sebep, arazinin g ü n e y e d o ğ r u m e ­
yilli o l m a s ı ve tonozun y a p a c a ğ ı b a s ı n c ı ö n l e m e k
ş e k l i n d e izah edilebilir. Mescidin d u v a r l a r ı kıl ve
y ü n (kıtık) katılmış beyaz badana ile sıvalıdır.
Mescidin b a t ı d u v a r ı n a açılmış k a p ı d a n giri­
len kare şeklindeki II.TÜRBE'nin kesme ve moloz
taşın beraber kullanıldığı bir inşa tarzı vardır. Ü s t ü
kubbeyle örtülü o l u p , kubbeye g e ç i ş pandantiftir.
Pandantifler t ü r b e zemininden sonra b a ş l a d ı ğ ı n ­
dan masif bir g ö r ü n t ü arzetmektedir.
11.
Aslanapa, O., Osmanlı Devri Mimarisi, İstanbul, 1986,
s. 3 4 1 .
12.
Ünver.S., 'Türkiye'de l.ale Tarihi", VakıHar Dergisi.
S. IX, Ankara, 1971, s. 276.
13.
H.Gündoâdu ise kubbenin üstündeki piramidal örtünün
yıkılmış olabileceğini bildirir. Bkz. a.g.m., s. 3 3 4 .
14.
G ü n d o g d u . H . , a.g.m., S . 3 3 5 .
212
Yıldıray Ö Z B E K
T ü r b e i ç i n d e d ö r t mezar b u l u n m a k t a d ı r .
T ü r b e d e b u l u n a n b e ş s a t ı r kitabeli m e z a r t a ş ı
(Res: 15) okunabildiği kadar şöyledir:
1.
2.
3
4.
5.
Hazâ
kabir
El mağfur Eş-şehid El Hac
Mahmud bin Aziz
Er Rufai (?) El Aksara^/i
İla rahmetullahi
teala.
Değerlendirme:
Anadolu'da 1 2 4 3 M o ğ o l istilâsından sonra
sıkça g ö r m e y e b a ş l a d ı ğ ı m ı z tekke ve zaviyeler^^
O s m a n l ı D e v l e t i n i n özellikle k u r u l u ş y ı l l a r ı n d a
i n k â r edilemeyecek bir e h e m m i y e t e sahip o l m u ş ;
k u r u l u ş l a r ı n d a n k a p a t ı l d ı k l a r ı 1 9 2 5 yılma kadar
cemiyet h a y a t ı n d a d i n i , siyasi ve içtimaî bir t a k ı m
fonksiyonlar yüklenmişlerdir.
A . G ü r l e k ' i n h i ç b i r belgeye d a y a n m a d a n
S e l ç u k l u d ö n e m i n e yerleştirdiği ve tekke, mescid,
t ü r b e , h a m a m ve ç e ş m e ^ ^ gibi y a p ı l a r d a n oluştu­
ğ u n u belirttiği Ş e y h H a c ı i b r a h i m Tekkesi hakkmda I I . M e h m e t d ö n e m i n d e n vakıf kaydı o l d u ğ u be­
lirtiliyor.^''Ayrıca, I I . Bayezid d ö n e m i n d e 2 8 T e m ­
muz 1 5 0 0 tarihli Defter-i K ö h n e ' d e k i kayıtlarda da
(Bu defterdeki kayıtların k a y n a ğ ı 1 4 7 3 - 7 4 yılmda
I I . M e h m e t ' i n b u b ö l g e y e ilişkin y a p t ı ğ ı t o p r a k re­
formuna ilişkin kadastro kayıtlarıdır) tekkenin adı­
na rastlanır.
B ü t ü n bunlardan yapının 1473'den ö n c e
yapıldığını kabul edebiliriz. Y a n i y a p ı O s m a n l ı ' n ı n
Develi'ye hakimiyetinden (1473) ö n c e belki Karam a n o ğ u l l a r ı t a r a f ı n d a n y a p t ı r ı l m ı ş olabilir. B u ­
nunla beraber A n a d o l u ' d a k i B e k t a ş i t a r i k a t l a r ı n ı
inceleyen S.Faroqhi, Kayseri'de ü ç Bektaşi tekkesi
o l d u ğ u n u belirtir^ ^ ancak s ö z k o h u s u tekkeden bah­
setmez. 1. N u m a n da çeşitli kasnaklara dayanarak
Kayseri ve ç e v r e s i n d e 14 t e k k e ve zaviye
o l d u ğ u n L ? ^ belirtirse de
anlattığımız tekkeden
bahsetmez.
Ş e y h H a c ı İ b r a h i m Tekkesi, h a r p u ş t a biçi­
minde nihayetlenen kalevari duvarları, ortaya yer­
leştirilen t ü r b e y l e , bazı yayınlara "medrese", b a z ı ­
l a r ı n d a ise "hankâh"
ve "rıfaat" olarak tanıtılan ve
Emir Eretna t a r a f ı n d a n 1339'da karısı için yaptırı­
lan Kayseri K ö ş k H a n e k â h ı n a ^ ^ benzer.
Etrafı duvarla ç e v r i l e r e k t ü r b e n i n o r t a y a
yerleştirilmesi ş e k l i n d e d ü z e n l e m ç n i n Anadolu'da
ilk ö r n e ğ i olarak X111. yüzyılın b a ş ı n d a y a p ı l a n Ter­
can M a m a H a t u n T ü r b e s i ^ ^ k a b ü l edilebilir. Aslanapa, b u d ü z e n l e m e n i n k a y n a ğ ı n ı Tagisken'deki
mezar a n ı t l a r ı n d a a r a r k e n , K t ı b a n , b u t i p i n
m e n ş e i n i n A n a d o l u ' n u n yerli kültürü ile O r t a
A s y a k ü l t ü r ü n ü n sentezinde a r a n m a s ı gerek­
tiğini^'^ belirtir.
Esasen b u p l â n f o r m u n u y a n s ı t a n y a p ı l a r
A n a d o l u ö n c e s i Orta Asya T ü r k mimarisinde Islam i d ö n e m d e de kullanılmıştır. K a m i l K h a n M ü m ­
taz t a r a f ı n d a n Pakistan'da ayakta olan tek Gazneli
eseri olarak tanıtılan H a l i d Velid T ü r b e s i , ^ ^ buna
benzer bir ş e m a y ı y a n s ı t m a k t a d ı r . A y r ı c a , X V .
yüzyıl Horasan p l â n b ö l g e s i m i n y a t ü r l e r i n d e de^^
bu ş e m a d a yapılmış bina resimleri görülür.
Havadan K ö y ü Ş e y h H a c ı İ b r a h i m Tekkesi
her ne kadar "tekke" olarak a n l a t ı l m a k t a ise de,
Anadolu'da g ö r ü l e n muhtelif tekke p l â n l a r ı n a ben­
zemez. M i m a r i yapıları bilinen ö r n e k l e r d e genellik­
le bir ş e y h , ailesi ve dervişlerin b a r m m a l a r ı n ı s a ğ ­
layacak haremlik ve selamlık kısımlan, t o p l u halde
ibadet y a p ı l a b i l e c e k g e n i ş t o p l a n t ı m e k â n ı , aşevi
gibi hacimlerin b u l u n d u ğ u ve özellikle B e k t a ş i tek­
kelerinde aşevi ve o c a ğ ı n ö n e m l i bir yeri o l d u ğ u
g ö z e ç a r p m a k t a d ı r . ^ ^ B ü t ü n bunlar dikkate alındı­
ğ ı n d a buraya tekke diyebilmek zordur.
15.
Karamağarah, B., "Anadolu'da X1I-XVI. Asırlardala
Tarikat Sanatı Hakkında", A . Ü . İlahiyat F a k ü l t e s i
Dergisi, S.XXI, Ankara 1976, s. 247.
16.
Gürlek,A., Memleketim Develi, Ankara 1975, s. 2 2 1 .
17.
Uzluk, F.N., a.g.c., s.53.
18.
Beldiceanu, I.S., "Deux villes de I'Anatolie Prcottomane, DeveÜ et Qarahisar d'aprcs des documents inedits", R e v u e des E t u d e s I s l a m i q u e s , Ankara
1 9 7 1 , s. 25 (Aynbasım).
19.
Faroqhi, S., Der Bektaschi-Order in Anatolien, Wien,
1981.
20.
Numan, 1., "Anadolu'nun Fethinden istanbul'un Fethine
Kadar Türk Tekke ve Zaviyeleri Üzerine Bir Araştırma"
, A.Ü. İlahiyat Fakültesi (Basılmamış Doktora Tezi) A n ­
kara, 1982.
21.
Köşk Medrese adıyla bilinen yapı için bkz. Eyice.S.,
"İki Türk Abidesinin Mahiyeti Hakkında Notlar: İznik
Nilüfer Hatun İmareti ve Kayseri'de Köşk Medrese",
Yıllık A r a ş t ı r m a l a r Dergisi, S. I I , Ankara 1958,
s. 110; Uzunçarşılı, I . H . , "Sivas ve Kayseri Dolaylarında
Eretna Devleti", Belleten, S. 126, Ankara, 1968,
s. 170-171; Ethem (Eldem) H . , K a y s e r i Ş e h r i . Anka­
ra 1982, s. 133-135 (Haz.K.Göde); Çayırdaâ, M . ,
"Kayseri'de Selçuklu ve Beylikler Devri Yapılarında Bu­
lunan Taşçı İşaretleri", Türk Etnografya Dergisi, S.
XVII, Ankara, 1982 s. 82; Aslanapa, O., Türk S a n a ­
tı, İstanbul, 1984, s. 202- 203; S ö n m e z , Z., B a ş l a n ­
g ı c ı n d a n 1 6 . Y ü z y ı l a K a d a r Anadolu T ü r k - l s l a m
Mimarisinde S a n a t ç ı l a r , Ankara 1989, s. 329; Şa­
man, N-Yazar, T., ' K a y s e r i K ö ş k H a n e k â h ı " , V a ­
kıflar Dergisi, S. XXH, Ankara 1 9 9 1 , s.301.
•22.
Yetkin, S.K., "Mama Hatun Türbesi" YıUık Araştır­
malar Dergisi, S. I , Ankara 1957, s. 75.
23.
Aslanapa, O., Türk S a n a t ı , istanbul 1984, s . l 3 2 .
24.
Kuban, D., Türk-lslâm Sanatı Üzerine Denemeler, is­
tanbul 1983, s.73.
25.
Mümtaz, K . H . , Architecture in Pakistan, Singapo­
re. 1985^s.39.
26.
Karamağarah, B., Muhammed S i y a h Kalem'e At­
fedilen Minyatürler, Ankara, 1984, s. 112.
27.
Bakırer, Ö-Faroqhi, S., "Dediği Dede ve Tekkeleri",
Belleten, S. 155, C. XXXIX, Ankara 1975, s. 4 5 1 .
Ş E Y H H A C I İBRAHİM TEKKE V E Y A MANZUMESİ
T e k k e b i n a s ı n ı n en s a ğ l a m y a p ı s ı o l a n
sekizgen t ü r b e . d o g u s u n d a k i k a p ı s ı n d a bulunan ke­
mer izlerinden anlaşıldığı ü z e r e bir giriş m e k â n ı n a
sahiptir. İlk olarak X I I . yüzyıl Dehistan k ü m b e t ­
lerinde** g ö r m e y e başladığımız, Anadolu'da Bey­
likler d ö n e m i t ü r b e l e r i n d e t a m b e l i r g e n l e ş m e y e n
g i r i ş m e k â n ı , ö z e l l i k l e X V I . yüzyıl O s m a n l ı
t ü r b e l e r i n d e ^ ^ y o ğ u n olarak karşımıza çıkar. '
Sekizgen t ü r b e n i n kubbe k a s n a ğ ı n ı i ç e r d e
t ü m y ö n d e n dolanan a h ş a p levha ü z e r i n d e k i çiçek
motifleri y o ğ u n olarak (özellikle lâle) XVIII.yüzyılda
k a r ş ı m ı z a çıksa da,^^ X V - X V I . yüzyıl tezhip sana­
t ı n d a da g ö r ü l ü r . A n c a k t ü r b e d e k i motiflerin X V I I .
yüzyıla ait olabileceği kanaatindeyiz.
Tekke d u v a r ı n ı n dışında kalan ve genel yer­
leşim p l â n ı n ı n g ü n e y i n d e bulunan mescid, kanaati­
mizce tekkeden sonra yapılmıştır.
P l â n olarak 11.Mehmet'in T o p k a p ı S a r a y ı n ­
da E n d e r u n A ğ a l a r ı için y a p t ı r d ı ğ ı A ğ a l a r
Camiine^^ benzeyen mescid, eger tekke ile a y n ı
zamanda y a p ı l m ı ş olsaydı, tekke d u v a r ı n ı n kuzey­
d o ğ u k ö ş e s i n d e k i a ş h a n e gibi bu t a s a r ı m a katılırdı.
T e k k e d e n daha ö n c e yapıldığını kabul ettiğimiz
zaman aklımıza, tekke inşa edilirken var olan mes­
cidin t a s a r ı m a niye a l ı n m a d ı ğ ı gibi bir soru gel­
mektedir. T a s a r ı m d a mescid dikkate alınırsa, tek­
k e n i n p l â n ı n ı n b o z u l a c a ğ ı ileri s ü r ü l e b i l i r s e de,
d ü z g ü n o l m a y a n ve t a m a m e n araziden kaynakla­
nan tekkenin p l â n ı i n c e l e n d i ğ i n d e bu fikrin g e ç e r ­
liliği kaybolur.
XVIir. yüzyılın ilk yarısında y a p ı l a n ve k ü ç ü k
bir tekke h a v a s ı t a ş ı y a n Mardin H a c ı Ö m e r C a m i i ,
d o ğ u - b a t ı d o ğ r u l t u s u n d a k i sivri tonoz ö r t ü s ü ^ i l e
Havadan'daki mescide benzer.
T e k k e n i n Vakıflar Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' n d e va­
kıf k a y d ı n a ^ ^ r a s t l a n m a m ı ş t ı r . Bununla beraber
213
muhtelif tarihlerde ( 1 9 0 3 - 1 9 1 2 - 1 9 1 3 ) atanan g ö ­
revli kayıtları mevcuttur.^^
Kayseri M ü z e s i A r ş i v i n d e , t e k k e n i n a h ş a p
eserlerinin m ü z e y e nakledilmesi hususunda 1 9 3 4
tarihli b i r t a k ı m belgelere r a s t l a n m ı ş s a da, m ü z e
envanter kayıtları ve d e p o n u n incelenmesi netice­
sinde eser naklinin o l m a d ı ğ ı g ö r ü l m ü ş t ü r .
Netice itibariyle tekkenin ilk inşasının X V .
yüzyılda askeri a m a ç l a r l a (belki ribat) o l d u ğ u ve
merkezine y a p ı l a n sekizgen t ü r b e y l e dinî bir m a h i ­
yet arzettiği kabul edilebilir. Sekizgen t ü r b e kasnağ ı n d a k i süslü a h ş a p ^ r ç a l a r kanaatimizce daha
sonra y a p ı l m ı ş olmalıdır. G ü n e y d e k i mescid kısmı
da b u r a s ı n ı n .tekke olarak kullanılmaya b a ş l a m a s ı y ­
la artan ziyaretçi ihtiyacını k a r ş ı l a m a k gayesiyle
daha sonra yapılmıştır.
**.
Türbelerdeki giriş m e k â n ı n d a n kastettiğimiz, giriş
mekânının baldaken bir sisteme oturmasıdır. Dehistan
örneklerinde giriş aslında bir nevi eyvandır ve ana du­
vara bitişiktir. Kayseri A l i Cafer türbesi bu şekikJe bir
girişe sahiptir,
28.
Ünsal, B.İstanbul Türbeleri Üzerine Stil Araştırması",
Vakıflar Dergisi, S. X V I , Ankara 1982, s. 92.
29.
Lâle ile ilgili olarak bkz. Ünver, S., a.g.m.; Renda, G.,
B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i n d e Türk R e s i m S a n a t ı , A n ­
kara 1977; Demiriz, Y . , O s m a n l ı K i t a p S a n a t ı n d a
Naturalist Ü s l u p t a Ç i ç e k l e r , İstanbul 1986; A n k ,
R., B a t ı l ı l a ş m a D ö n e m i Anadolu T a s v i r S a n a t ı ,
Ankara 1988.
30.
Ayverdi, E H . , O s m a n l ı Mimarisinde Fatih Devri
(1451-1481), İstanbul 1973, s.310.
31.
Altun, A . , Mardin'de Türk Devri Mimarisi, ktanbul 1 9 7 1 , s. 64.
32.
V.G.M.'nün 30.9.1987 gün ve 2 9 4 9 / 8 7 sayılı yazısı.
33.
Bu konu araştırılırken bu bölgede yetişen ve şu anda
Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde öğretim
üyesi olan Doç.Dr.Yusuf Kılıç'a mektup yazılarak bilgi
istenmiştir. Alınan cevaplarda ve yapılan görüşmeler­
de, tekkeye ait vakfiyenin Nigde^de bir vatandaşta oldu­
ğu ögrenilmişse de, vatandaşın kimliği hakkında bilgi
edinilememiştir.
214
Yıldıray Ö Z B E K
If
3 tJ
wl
MEZARLIK
D
Plan:
1
HACDAN KÖYÜ-ŞEYH HACI İBRAHİM TEKKESİ—GENEL YERLEŞİM PLANI _
1990
Ş E Y H H A C I İBRAHİM T E K K E V E Y A M A N Z U M E S İ
KUZEY
rimm
sii:ıaz<»<]ı\
1U)1 J H l 3 - l l I S S ' l İ T t î S Y O N
Plan:
2
215^
216
Yıldıray Ö Z B E K
•
1
mm
m
=1
r
m
Plan:
3
^
il
i
Ş E Y H H A C I İBRAHİM T E K K E V E Y A M A N Z U M E S İ
Resim 1: Tekkenin uzaktan
görünüşü.
Resim 2 : Tekkede arazi
meylinden kaynaklanan
farklı yükseklikteki
duvarlar.
Resim 3: Dogu cephedeki
eyvan biçimli portal.
217
218
Yıldıray Ö Z B E K
Resim 6: Sekizgen türbenin genel görünüşü
Resim 7: Sekizgen türbe giriş kapısı ve kuzeydoğu
cephesinin görünüşü.
IH
Resim 4 : Güney duvarda yeralan çörtenlerdeni
biri.
Resim 5: Aşhane (Mutfak)nin batı duvanndan bir
görünüş.
Ş E Y H H A C İ İBRAHİM T E K K E V E Y A M A N Z U M E S İ
219
t5
Resim 8a: Sekizgen lürbe kapısı önünde
kemer üzengiler ve üzerindeki ahşap
yuvaları.
Resim 8b: Sekizgen türbenin mihrabı.
1^
Kesim 9a: Sekizgen türbe içindeki çiçek
resimli ahşap levhalar.
Resim 9b: Sekizgen türbedeki ahşap levha
üzerindeki çiçek kompozisyonu çizimi.
Resim 10: Tekke mescidinin güneyden görünüşü.
220
Yıldıray Ö Z B E K
1
Resim 11: Mescidin doğusunda bulunan
giriş meicanı mihrabı.
İT
Resim 13: Mescidin dogu duvarında yeralan giriş
Icapısı.
Resim 12: Giriş mekanı kuzey duvarına
yapılan nişler (Bir nevi minyatür eyvan).
Resim 14: Mescidin yıkılmış olan sivri tonozlu üst
örtüsünü taşıyan kemer kalıntısı.
Resim 15: Mescidin batısındaki kare türbe
içinde bulunan mezartaşı.
Download

View/Open