FATI MA bint ESED
Kaynaklarda
mekle birlikte
FATIMA bint AlAEDDiN
es - SEMERKANDİYYE
~..U_,.....JI y..UI.~ ~
(
a l a nlarında bazı
41.1! )
mektedir.
Fat ım a bint Muh am med
b. Ahm ed es -Sem erkandiyye
L
VI. (XII. ) yüzyılda yaşayan
fıkı h alimi.
söz edilmehadis ve fıkıh
eserleri oldu ğ u belirtil-
adlarından
Fatıma ' nın
B İ BLİYOGRAFYA:
_j
Semerkand'da doğdu. Doğum ve ölüm
tarihleri belli değild i r. İlk fıkıh bilgisini, dönemin me ş h ur Hanefi fakihi olan
babası Alaeddin es-Semerkandi'den (ö .
539 / 1144) a ldı. Babasının Tuhfetü 'l-fu~ah ô.' adlı eserini ezberledi. Zamanında
revaçta olan bazı ilim ve sanat dalların­
da ilerleyerek fı kıh ve hadis alimi. ayrı­
ca bir hüsn-i hat ustası oldu.
Alaeddin es -Semerkandf güzelliğiyle
de dikkatleri çeken kızını . aralarında baz ı Türk hükümdarların da bulunduğu birçok t alibine rağmen talebesi KasanT ile
evlendirdi. KasanT. uzun süre ders aldı ­
ğı hocasının Tuhietü '1-tukahô.' sına Bedô.'tu·ş - sanô.'i' i i tertibi 'ş - şerô.'i' adıy­
la bir şerh yazmıştı. Bundan do l ayı Kasani için söylenen. "Semerkandi'nin Tuhfe'sini şerhetti ve kızıyla evlendi " sözü
Yakut. Mu'cemü'l · büldan, lll, 246-250; Kureşf. ei-Ceuah irü'/ - mudıyye, lll , 18; IV, 25-28;
İ bn Kutlu boğa . Ti'icü 't- teracim, s. 84; Taş kö p ­
ri zade. Mittahu·s-sa'ade, ll, 274; a.m lf .. Meuzuatü·/-ulum, ı . 736; a.m lf.. Tabakatü'i-fuka·
ha', Musul , .ts. (ei-Mektebetü' Me; keziyyetÜ' Iam mel. s. 102- 103; Ali ei-Kari. e i · Eşmarü'l·
ceniyye tr esma'i'I·Hanetiyye, Sü leyma niye
Ktp. , Şe h id Ali Paşa , nr. 1841 j 1, vr. 91 ' ; Leknevf. e/-Feua'idü'l·behiyye, s. 158; Mehmed
Zihni. Meşahrrü ·n ·n isa, İs tanbul 1982, ll , 128129; Zeyneb Fewaz. ed·Dürrü'l · menşur tr ta ·
ba~ati rabbeti'l · budur, Bu lak 1312, s. 367; Ali
Him met Berki. Büyük Türk Hükümdan istan·
bul Fatihi Sultan Mehmet Han ue Adalet Ha ·
yalı, İ stanbu l 1953, s. 39; Yusuf Ziya Kavakc ı .
Xl ue XII. Asırlarda Karahanlı/ar Devrinde Mavara. a/-f'lahr islam Hukukçu/an, Ankara 1976,
s. 96, 122-124, 296-297; Abdu llah Ş e hhate. e/Mer'e fi'l·islam beyne'/-maii v e' l·haiır, Kahire 1977, s. 82; Kehha1e. A'lamü'n·nisa', IV,
94-95; Mustaf a es-Sibai, ei·Mer'e beyne·l·tıkh
ve'/- kanun, Beyrut 1984, s. 165; Heffen ing.
"Kasfuıi", iA. VI, 374.
i-
~ NusRETTİN
FATIMA bint DAHHAK
meşhu r olmuştur .
Evlil ikten sonra Kasan 'da ay nı evde
oturan baba - kız- damat tabii bir f etva
heyeti oluşturdu. Daha sonra Halep ·e
yerleşen ve ömürlerinin sonuna kadar
burada kalan Ka sanT-Fatıma çifti. Halep ve Şam atabegi NOreddin Mahmud
ZengT'den büyük itibar gördü. Fatım a'ya
çok değer veren NOreddin bazı önemli
işler i nde onunla istişare eder ve çeşitli
fıkhf meselelerde görüşlerini al ı rdı.
Hanefi fıkıh otoritelerinden biri durumuna gelen Fatıma . bazan eşi Kasani'nin hatalarını dü ze lttiği gibi za man zama n Ka sanT de tereddüde d ü ştü ğ ü fı k­
hf meselelerde kendisinin görü ş üne baş­
vururdu. Hat san atında da mahi r olan
Fatıma fetvalarını bizzat kendi h a ttıyla
yazar ve eşiyle babası bu fetvaları şa hit
sıfatıyla imza ederlerdi. Fatıma bileziklerini satarak bir ramazan ayı boyunca
fıkıh alimlerine iftar yemeği vermiş , böylece Halep'te kendisinden sonra da süregelen bir adeti başlatan ilk hanım ol-
BoLELL i
(.!.1~1-~ 41>1!)
Hz. Peygamber'le n ikahland ığ ı ,
fakat onunla birleşmede n
boşan dı ğı rivayet edilen
kadın sahabi
(bk. ÜMMEHATÜ'l - MÜ'MİNIN ) .
_j
L
FATIMA bint ESED
(.L l ~
41>1!)
Fat ı ma b int Esed
b. H aş i m b. Abdimenaf
el -Kureş i yye el - H aş i m iyye
(ö. 4 / 625 -26 [?])
_j
muştu r.
Kocası EbO Talib a mca sının oğludur.
Annesi, Amir b. Lüey oğullarından Hubey bint Herem b. Revaha ei-Kureşiy­
ye'dir. ·EbO Talib'den Tali b. Akil. Ca'fer
ve Ali adında dört oğlu : Üm mü Hanf, Cüma ne a dında iki kızı. bazı siyer alimlerine göre ise Rayta ve Esma ile birlikte
dört kı z ı dünyaya gelmi şti r.
Halep'te vefat eden Fatım a' nın mezaKubOrü 's-salihfn Mezarlığı ' nda Kasani'nin kabri ya nında olup halk ara sınd a
bu iki kabir " karı kocanın mezarı " (kab rü 'l-mer'e ve zevciha) diye bilinir.
Hz. Peygamber. dedesinin ölümünden
sonra amcası EbO Talib tarafınd a n himaye edilince Fatım a ona sekiz ya şın ­
dan itibaren annelik ya ptı. ResOl-i Ekrem'in belirttiğine göre kendi çocukla-
rı
ResOl-i Ekrem ' in "a nnemden sonra
annem " dediği Fatım a bint Esed hicretin
ilk yıllarınd a, ba z ı tarihçilere göre dördüncü yıld a (l<öksal, is lam Ta r ih i, [Medine [. IV. 135) Medine'de vefat etti. Onun
ölümüne üzülen Hz. Peygamber s ırtın­
daki gömleği çıka rıp ona kefen yaptı .
cenaze n a ma z ını k ıldırdı ve cenazesinin
üzerine yetmi ş tekbir aldı. Kabrinin kazılmasıyl a da bizzat ilgilendi.
Fatıma bint Esed. H a şimoğulları soyundan ilk erkek çocuğu dünyaya getiren HaşimT ve bu soydan gelen ilk halifenin annesi olmakla meşhurdur (Zübeyri, s. 40). Bu soydan gelen diğer halifelerio anneleri, Hz. Hasan'ın annesi Hz.
Fatıma ile H arOn ü rre şfd'in h a nımı ve Halife Emin 'in annesi Zübeyde 'dir (ibnü' IEsir. VII . 217)
BİBLİYOGRAFYA:
Hz. Ali'nin annesi, sahabi.
L
rından önce onu doyurup gözetirdi. Bununla beraber ResOl-i Ekrem 'e peygamberli k ge l diği zaman hemen müslüman
olmadı. Hatta oğlu Ali 'nin Mekke'nin Ciyad mahallesinde Hz. Peygamber' le bir likte namaz kıldı ğ ını duyunca telaşlandı
ve kocasına oğlunun bu davranışını uygun görüp gö rmediğini sordu . EbO Talib
de bunu normal ka rş ıl a dığını . amcasının
oğlun a arka çıkm a sının ve ona yardımc ı
olma s ının herkesten çok Ali'ye düştüğü­
nü söyledi. EbO Talib ' in ölümünden hemen sonra ve hicretten ya klaşı k iki yıl
önce Fatıma ' nın İslamiyet' i kabul ettiği
ve Medine 'ye ilk hicret eden kadın sahabflerden olduğu t ahmin edilmektedir. Oğlu Ali ResOiull a h'ın kızı Fatıma ile
evlenince geliniyle aynı evde yaşamaya
başladı. Hz. Peygamber yengesinin iyiliklerini hiç unutmaz. onu Medine 'deki evinde ziyaret eder ve zaman zaman
orada öğle uyk u s uıi a yatardı !ibn Sa 'd.
VIII. 222)
İbn Sa' d. et- Tabaka!, 1, 122; VIII, 222; Zübeyri. 1'/esebü Kureyş, s. 39-40; ibn Kuteybe,
ei · Ma'ari{(Ukka şe l. s. 71, 120, 203; Hakim. eiMüstedrek, lll, 108; İ b n Abd ülber. el· istr'ab, IV,
38 1·382 ; İbn Kud am e. et- Tebyfn tr ensabi'l·
Ku reşiyyrn (nşr. M. Nayif ed -Düleymil. Beyrut
1408/ 1988, s. ll l , 174; İbnü ' I-E sir. Üsdü'l ·
gabe IBenna). VII, 2 17 ; Zehebi. A'lamü'n-nübela', ll , 118; İbn Hudeyde ei- Ensa ri. ei·Mis·
baha '[.mu dr {f küttabi'n- nebiyyi'l· üm mr ( nşr.
Muhammed Azimüddinl. Bey ru t 1405 / 1985,
1, 70; Heysemi. Mecma'u·z-zeva'id, IX, 356357; İbn Hacer. el-isabe, IV, 380; Muttakl eiHindi. Kenzü'/- 'um~al, XIII, 636; Şevka ni. De~·
rü·s ·sehabe, s. 539-540 ; Köksa l. islam Tarihi
(Mekkel , ista nbul 1981, s. 77, 153; a.e. [Medine). IV, 134- 137.
~
ME HM ET AYKAÇ
225
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi