SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİN
ÖLÇÜMÜNDE ÇOK KRİTERLİ
KARAR VERME YÖNTEMLERİNE
DAYALI ENDEKSLERİN
KULLANIMI
Abant İzzet Baysal
Üniversitesi
İktisadi İdari Bilimler Fakültesi
İşletme Bölümü
Çalışmanın Amacı
Gösterge ve endeks kavramlarının
tanımlanması
 Sürdürülebilirlik endekslerine ilişkin
çalışmaların incelenmesi
 Çok kriterli karar yöntemleri uygulamalarının
sergilenmesi

Sürdürülebilirlik
Kavramının Önemi
Sürdürülebilirlik kavramı sezgisel olarak
anlaşılabilmekle birlikte, bu ifadenin somut ve
operasyonel anlamda tanımlanabilmesi oldukça güçtür.
 BM sürdürülebilir kalkınma stratejisi kapsamında
geliştirilen performans göstergelerinin ülke bazında
makro analizlere temel teşkil ediyor olması,
sürdürülebilirlik kavramının operasyonel anlamda veya
firma/sektör temelli bir tanıma oturtulmasını gerekli
kılmıştır.

Sürdürülebilir Kalkınma Nedir?
1987 Brundtland raporu sürdürülebilir
kalkınmayı ”günümüz insan ihtiyaçları
karşılanırken, gelecek kuşakların
ihtiyaçlarının da dikkate alınması ” olarak
tanımlamıştır.
Birleşmiş Milletler (BM) Örgütü
sürdürülebilir kalkınmayı dört alt
başlıkta tanımlamıştır:
Çevre
Sosyal
Kurumsal
Ekonomik
1987 yılından günümüze kadar yapılan sürdürülebilir
kalkınma tanımları analiz edildiğinde bu tanımlara temel
teşkil eden üç önemli kavram; çevre, sosyal sorumluluk ve
ekonomik katkı olarak belirlenmiştir.
Sürdürülebilir
Kalkınma
Çevre göstergeleri
Ekonomik göstergeler
Sosyal göstergeler
Çevre
Boyutu
Sosyal
Boyut
Ekonomik
Boyut
Sürdürülebilirlik Göstergeleri
Çevre göstergeleri: Su tüketimi, enerji tüketimi, yenilenebilir enerji kaynakları,
atıkların azaltılması, ürün ve ambalaj geri kazanımı, küresel ısınma, gürültü
kirliliği, çevre raporlama sistemi vb.
Ekonomik göstergeler: Yeni istihdam olanaklarının yaratılması, Ar-ge
harcamaları, yeni yatırımların desteklenmesi, toplam satışlar, istihdam edilen
personelin sayısı, hissedarların sayısı vb..
Sosyal göstergeler: Hizmet içi eğitim ve kariyer duyarlılığı, çalışanların karar
süreçlerine katılımı, sendikal ilişkiler, işgören devir hızı ve işten çıkarılmalar,
fırsat eşitliği, ayrım, şiddet ve taciz, işgören sağlığı ve güvenliği, şikayet ve
disiplin yönetmeliğinin etkinliği, ücret ve özlük hakları yönetiminin etkinliği,
çocuk işçi çalıştırma, performans yönetiminin etkinliği, personel seçim
sisteminin etkinliği, müşteri şikayetleri, tüketici sağlığı ve gıda güvenliği, sosyal
projelere yapılan yatırım vb.
Sürdürülebilirlik Endeksleri

Karma Sürdürülebilirlik Endeksleri : Birden
fazla sürdürülebilirlik göstergesini birbiriyle
bağlantılandırarak yöneticilerin sağlıklı karar
almalarını ve dikkate alınması gereken
ölçütlerin sayısının azaltılmasını
sağlamaktadır
Sürdürülebilirlik Endeksleri

Araştırmacılar, geçtiğimiz yıllarda
sürdürülebilirliğin çevre, sosyal ve ekonomik
boyutlarını esas alarak farklı matematiksel,
istatistiksel ve yöneylem araştırması
yöntemlerine dayalı sürdürülebilirlik
endeksleri geliştirmiştir.
Sürdürülebilirlik Endeksleri
Endeksler geliştirilirken ele alınan iki temel
yaklaşımdan birincisi her göstergenin
etkisinin finansal ifadelere dönüştürülmesidir.
 Buna alternatif bir diğer araç da çok kriterli
karar verme yöntemleridir. (ÇKKVY)
 Özellikle sözel olarak ifade edilen
sürdürülebilirlik göstergeleri için kullanılır.

Sürdürülebilirlik endeksleri ve
ÇKKVY’nin kullanımı
Kurumsal sürdürülebilirlik endekslerinin
geliştirilmesi son yıllarda araştırmacılar
tarafından ilgi duyulan önemli çalışma
alanlarından birini oluşturmaktadır.
 Kurumsal düzeyde sürdürülebilirlik
endekslerinin geliştirilmesi sürecine ilişkin
genel kabul görmüş bir metodoloji yoktur.

Bilimsel Çalışmalar

Krajnc ve Glavic, belli bir sektörde faaliyet gösteren
firmaların sürdürülebilirlik performanslarını ölçen bir
bir endeks geliştirmiştir .


Makalede yer alan örnek olay çalışmasında, yedi çevresel,
dört sosyal ve dört ekonomik gösterge belirlenmiş, Shell ve
BP firmalarına ilişkin veriler 2000-2003 yıllarına yönelik
olarak toplanmıştır.
Modelde izlenen yöntem; “göstergelerin seçimi”, “seçilen
göstergelerin gruplanması”, “göstergelerin
değerlendirilmesi”, “göstergelerin ağırlıklandırılması”,
“göstergelerin normalleştirilmesi”, “alt endekslerin hesap
edilmesi” ve “karma endeksin hesap edilmesi” olarak
adlandırılan yedi bölümden oluşmaktadır.
Bilimsel Çalışmalar


Bu araştırmada göstergelerin ağırlıklandırılmasında Analitik
Hiyerarşi Süreci (AHS) yöntemi kullanılmıştır.
Araştırmacılar karma sürdürülebilirlik endeksini aşağıdaki gibi
tanımlamışlardır:
n
I CSD ,t
W j I S , jt
jt
(ICSD,t = t yılındaki karma sürdürülebilirlik endeksi
Wj = j göstergesinin ağırlığı
IS,jt = j alt boyutunun sürdürülebilirlik endeksi
Bilimsel Çalışmalar

Krajnc ve Glavic, 2005 yılında yayımlanan
ikinci çalışmalarında bir önceki makalelerinde
olduğu gibi bir sürdürülebilirlik endeksi
geliştirmişler ve daha önce önermiş oldukları
yöntemi Henkel firmasının 2003 yılı
verilerine dayalı olarak altı ekonomik, yirmi
üç çevresel ve on sosyal gösterge üzerinden
sergilemişlerdir.
Bilimsel Çalışmalar

Bir başka çalışmada Singh, vd., sürdürülebilirliğin
çevresel, sosyal ve ekonomik boyutları ile birlikte
organizasyonel yönetişim ve teknik boyutlar için alt
indeksler geliştirmiş ve bu alt indeksleri
bütünleştirerek bir matematiksel model önermiştir.
Bu çalışma, bir demir-çelik firması için
gerçekleştirilmiş ve firmanın farklı bölümlerinde
çalışan 15 uzmanla yapılan anketlerin sonucunda 71
adet sürdürülebilirlik göstergesi belirlenmiştir
Bilimsel Çalışmalar

CSPI
–
–
SIi
CSPI = Karma
sürdürülebilir performans
endeksi
SIi = i boyutu için alt
sürdürülebilirlik endeksi
Bilimsel Çalışmalar




Bir diğer çalışma Ding tarafından yapılan ekonomik, sosyal ve
çevresel ölçütleri birleştiren bir endeks çalışmasıdır.
Maliyet-fayda analizlerinin Avustralya’da kamu ve özel sektör
proje değerlendirme çalışmalarında en sık kullanılan yöntem
olmakla beraber bu yöntemin ekolojik varlıkların kullanımı ve
diğer benzer faktörleri dikkate almadığı sebebiyle yazar bu
araştırmasınıgeliştirmiştir.
Bu sürdürülebilirlik endeksi, projelerin sürdürülebilirlik
doğrultusunda değerlendirilmesini amaçlamakta ve parasal ve
parasal olmayan faktörleri içermektedir.
Araştırmacı, ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarda 11
göstergeyi bir literatür analizi sonucunda belirlemiştir.
Ding,
sürdürülebilik endeksini şu şekilde ifade
etmiştir:
J
SI i
e jiW j (i 1,...I )
j 1
e ji
f BCR, EC , EB, EI )
EC Em Et E p Eo
J
EB
B jiW j
j 1
J
EI
R jiW j
j 1
Wj = j göstergesinin ağırlığı
Ee = Dahil edilmiş enerji
eji = j göstergesi için i alternatifinin değeri
Em = Üretim enerjisi
SIi = i alternatifinin sürdürülebilirlik endeksi
Et = taşıma enerjisi
BCR = Fayda-maliyet analizi
Ep = farklı süreçlerde kullanılan enerji
EC = Enerji tüketimi
Bji = i alternatifinin j göstergesi için faydası
EB = Dışsal fayda
Rji = i alternatifinin j göstergesine olan etkisi
EI = Çevresel etki
Sonuçlar



Bu bildiride kurumsal sürdürülebilirlik
endekslerinde ÇKKVY’nin kullanımına ilişkin
literatür analiz edilmiştir.
Sürdürülebilirlik göstergeleri tanımlanmıştır.
Gösterge setleri kullanılarak sürdürülebilirlik
endekslerinin nasıl geliştirilebileceği
sergilenmiştir.
Sonuçlar


ÇKKVY sayısal ifadelere ek olarak sözel
ifadelerden de yararlanılmak istenildiğinde
faktörlerin ağırlıklandırılması ve
sıralandırılmasında kullanılır.
Göstergelerin ağırlıkları, endekslerin
değerlerini büyük oranda etkilediği için bu
ağırlıkların belirlenmesi büyük bir önem
kazanmaktadır.
Sonuçlar


ÇKKVY’nin kullanımına ilişkin en temel eleştiri bu
yöntemlerin mutlak bir nesnelliği sağlamaması ve
karar vericilerin öznel tercihlerine bağlı olmasıdır.
Bununla birlikte, sürdürülebilirlik kavramının birden
fazla boyutlu çok sayıda göstergeyi içermesi
sebebiyle bu göstergelerin değerlendirilmesinde
ÇKKVY’nin en kullanışlı matematiksel araçlar
olduğunu söylemek mümkündür
Sonuçlar



Sürdürülebilirlik endekslerinin geliştirilmesi sürecinde
kullanılması önerilen, üzerinde araştırmacılar tarafından görüş
birliğine varılan bir ÇKKVY yoktur.
Sürdürülebilirlik endekslerinin geliştirilmesi sürecinde
ÇKKVY’nin sözel göstergelerin değerlendirilmesinde
standardize edilmiş ölçekler yerine bulanık matematik ile birlikte
kullanılması dikkate alınması gereken bir alternatiftir.
Bulanık matematiğe dayalı ÇKKVY ile geliştirilen
sürdürülebilirlik endeksleri, karar vericilerin düşüncelerinin daha
isabetli bir biçimde sergilenmesini sağlayacaktır.
Download

Haftalık Ders Programı