OKUMU , Salih-B. Semiha BAHÇEC (2012), Tanzimat Hikâye ve
Romanlarında stanbul Esnafları, Ankara: Pegem Akademi Yayınevi, 118
s., ISBN: 9786053642916.
Sabit BAYRAM*
Tanzimat
ile
birlikte
Osmanlı
toplumu
birçok
yenilikle
kar ıla ır.
Batıdan
alınan yenilikler, Türk sosyal
ya antısında yer bulmaya ba lar.
XIX. yy Türk edebiyatı da bu
yenilik ve de i imden yava
yava etkilenir. Bu yüzyılda Batı
tarzı hikâye ve romanı Türk
edebiyatına girer. Tanzimat
yazarları, yazdıkları hikâye ve
romanları daha gerçekçi gözle
okuyucuya
aktarırlar.
Bu
yeniliklerle birlikte konu ve
temalar da de i ime u rar.
Tanzimat
devri
eserlerinde
çe itli
temalar
ele
alınır.
Bunlardan birisi de esnaflardır.
Ordu Üniversitesi, FenEdebiyat Fakültesi, Türk Dili ve
Edebiyatı Bölümü ö retim üyesi
Yrd. Doç. Dr. Salih OKUMU ve
yüksek lisans ö rencisi B.
Semiha BAHÇEC ’nin hazırladıkları Tanzimat Hikâye ve Romanlarında
stanbul Esnafları adlı çalı mada, Tanzimat hikâye ve romanlarında
okuyucu kar ısına çıkan stanbul esnafları üzerinde durulur. Yazarlar
*
Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı
Yüksek Lisans Ö rencisi.
- 193 önsözde, eserin
stanbul esnaflarını kapsadı ını, bundan dolayı
ula abildikleri ölçüde esnafların stanbul’un hangi semtinde yer aldıklarını
göstermeye çalı tıklarını ifade ederler. Bu eserde sırasıyla kitapçılar,
ya lıkçılar,
matbaacılar,
eczacılar/aktarlar,
çorbacılar,
kuyumcular/sarraflar, tütüncüler, bakkallar, ekerciler, seyyar satıcılar,
eskiciler, esirciler, emanetçiler, arzuhâlciler, arabacılar ve oteller/otelciler
üzerinde durulur.
Giri bölümünde genel olarak XIX. yy Osmanlı ticari hayatı
hakkında bilgiler verilir. Ahili e ve Lonca Te kilatı’na da de inilen eserde,
Osmanlı’da esnaf yapıla ması ve esnaf zümreleri üzerinde de durulur.
Tanzimat Hikâye ve Romanlarında stanbul Esnafları adlı bölümde, ele
alınan esnafların genellikle kendilerine ait cadde veya sokak aralarındaki
dükkânlarda çalı tıkları belirtilir. Ayrıca Kapalıçar ı’da i yapan esnaflar
oldu una da vurgu yapılır. Bunun yanında bir mekâna ba lı olmaktan
ziyade seyyar olarak çalı an esnaflara da rastlandı ına de inilir. Bu
esnaflar genel olarak mü terilerin yo un oldukları bölgeleri tercih ederler.
Bu bölümde stanbul esnafları ile ilgili yazarların kendi görü ve
dü ünceleri de ele alınır. Böylelikle o dönemdeki esnaflar ile yazarlar,
kendi dönemlerinin ticaret hayatına ı ık tutarlar. Ayrıca bu dönem stanbul
esnaflarının çalı ma ortamları, sattıkları ürünler, mü teri ile olan ili kileri,
mü terilerin esnafa bakı açısına da de inilir.
Çalı mada yer alan her bir esnaf için öncelikle tarihi bilgiler verilir.
Bundan sonra hikâye ve romanlarda yer alan adı geçen esnafla ilgili
alıntılar yapılarak çe itli sonuçlara ula ılır.
Eserde yer alan ilk stanbul esnafı Kitapçılardır. Kitapçıların
kendilerine ait dükkânlarının yanında seyyar olarak kitap sattıkları da
belirtilir. Bunun yanında kitap satmaktan ba ka yayınevi olma özelli i de
gösteren bir esnaf oldu u söylenir. Çalı mada yer alan kitapçılar, genel
olarak aç gözlü ve mü teriyi kandırmaya yönelik i yapan esnaflar olarak
tanıtılır.
Çalı mada Matbaacıların hem kitap tercümesi hem de kitap basımı
ile u ra tı ı belirtilir. Ayrıca matbaacıların haber pe inde ko an bir esnaf
grubu oldu undan da bahsedilir.
Eczacılar/Aktarlar’ın kendine ait dükkânı bulunanlardan ba ka
evinin bir kısmını eczane gibi dö eyerek mü terilerine hizmet veren
eczacılardan da bahsedilir. Eserlerde ele alınan eczacılardan biri
mü terilerini dü ünüp onlardan ilaç ücreti yerine sadece kendi hekimlik
- 194 ücretini alırken bir ba ka eczacının ise sattı ı ilacın ne oldu unu bile
umursamayan ve mü terilerinin canını hiçe sayan esnaflar olarak tanıtılır.
Kuyumcular/Sarrafların kendilerine ait dükkânları vardır. Bundan
ba ka Kapalıçar ı’da çalı an kuyumcuları da görmek mümkündür. Bu
esnafların genellikle de erli e ya alım satımının yanında ta ınmaz emlakin
rehine bırakılması eklinde de okuyucu kar ısına çıktı ı üzerinde durulur.
Belki de bu çalı mada yer alan en ilgi çekici esnaf grubu
Bakkallardır. Çünkü bakkalların ürün satmaktan ba ka bulundu u
mahallede olan olaylardan haberleri vardır. Herhangi biri tarafından
mahalle ve mahalleli hakkında sorulan sorulara cevap verirler. Bundan
ba ka günümüzde eczanelerde bulunan çe itli ürünlerin o devirlerde
bakkallarda bulundu u da vurgulanır. Bu esnafların da kendilerine ait
dükkânları bulunur.
Bir ba ka esnaf grubu Seyyar Satıcılardır. Bu bölümde yer alan
seyyar satıcılar arasında; seyyar börekçi/simitçi, seyyar kebapçı/dönerci,
pideci, bozacı, seyyar kahveci, seyyar berber ve seyyar gazete satıcıları yer
alır. Bundan ba ka üzerinde durulmayan sadece ismi geçen seyyar
satıcılara da rastlamak mümkündür. Çalı mada seyyar satıcıların belirli bir
çalı ma alanlarının olmadı ı söylenir. Mü terilerin yo un oldukları
bölgeler onların çalı ma alanını te kil eder. Ayrıca ürünlerini ba ırarak
satma yoluna giden seyyar satıcıların yanında sessizce mü teri
bekleyenlerin de oldu u belirtilir.
Eskicilerin de seyyar satıcılar gibi belirli bir çalı ma mekânları
yoktur. Eskileri gezerek toplama yoluna giderler. Çalı mada eskicilerin
hikâye ve romanlarda birebir okuyucu kar ısına çıkmadı ı sadece isim
olarak bahsedildi i belirtilir. Genellikle eserlerde yer alan eskicilerin
gayrimüslim tebadan olduklarına vurgu yapılır. Buna göre eskiciler
genellikle Yahudi’dir.
Çalı mada Emanetçilerin Tanzimat devrinde kendilerine bırakılan
e yayı koruyup kollamaktan ba ka, bu e yaları gidecek yere güvenli bir
ekilde ula tırma gibi görevlerinin oldu undan bahsedilir. Bunun yanında
o dönem emanetçilerinin ahitlik yapmak ve poliçecilikle de u ra tıklarına
de inilir.
ekercilerin kendilerine ait dükkânları vardır. Bakkal esnafında
oldu u gibi bu esnaf da bulundu u muhitte meydana gelen olaylarla ve
orada bulunan insanlarla ilgili bilgi sahibidir. Çalı mada ekercilerin genel
olarak eker satan ki iler olarak okuyucu kar ısına çıktıkları belirtilir.
- 195 Eserde ayrıca Tütüncüler, Çorbacılar, Ya lıkçılar, Esirciler, Arzuhalciler,
Arabacılar, Oteller/Otelciler gibi stanbul esnaflarına da detaylı bir biçimde
yer verildi i görülür.
Tanzimat Hikâye ve Romanlarında stanbul Esnafları adlı çalı mada
esnaf foto raflarına da yer verilir. Böylelikle o devirde i yapan esnafların
giyim ku amı, kendi mesleklerine ait malzemeler ve çalı tıkları mekânlar
hakkında da bilgi sahibi oluruz.
Çalı mada çe itli esnaf gruplarının günümüze ula amadı ı,
kimisinin isim de i ikli ine u radı ı, birço unun da varlı ını hala devam
ettirdi i görülür. Buna göre esirciler ve arzuhalcilerin günümüze
ula amadı ı; emanetçiler, sarraflar, seyyar satıcılar ve ya lıkçıların ekil
de i tirdi i; tütüncüler, bakkallar, eskiciler ve çorbacıların kıymetini
yitirdi i; kitapçılar, matbaacılar ve eczacıların ise önem kazanan esnaf
grupları oldukları belirtilir.
Tanzimat Hikâye ve Romanlarında stanbul Esnafları’nın sonuç
bölümünde tespit edilen veriler daha derli toplu olması bakımından
maddele tirilerek okuyucuya sunulur. Eserde, yabancı kelimelerin daha iyi
anla ılabilmesi için bir sözlük yer alır. Ayrıca çalı mada yazar, eser, mekân
ve esnaf adlarını kapsayan ayrıntılı bir indeks de bulunur.
Tanzimat Hikâye ve Romanlarında stanbul Esnafları adlı çalı ma,
Tanzimat dönemi stanbul esnaflarının çalı ma ekilleri, aldıkları ücretler
ve mü teriye kar ı tutumları günümüz ile mukayeseli olarak incelenebilme
olana ı sa ladı ı için kayda de erdir.
Türk edebiyatına ve özellikle de Türk hikâye ve romanına kaynak
te kil edebilecek olan Tanzimat Hikâye ve Romanlarında stanbul Esnafları adlı
çalı mayı yo un ara tırma ve çalı ma temposu içerisinde yayınlayarak
bizlere kazandıran Yrd. Doç. Dr. Salih Okumu ile yüksek lisans ö rencisi
B. Semiha BAHÇEC ’ye ve adı geçen eseri okuyucuya sunan Pegem
Akademi Yayınevi’ne te ekkür ederiz.
Download

tanitma Istanbul Esnaflari