Yard. Doç. Dr. Ercüment ÖZKARACA
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi
İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Anabilim Dalı
TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN
GERİYE ETKİSİ
II
Yayın No. : 3099
Hukuk Dizisi : 1521
1. Baskı – Nisan 2014 – İSTANBUL
ISBN 978 - 605 - 333 - 126 - 1
Copyright© Bu kitabın bu basısı için Türkiye’deki yayın hakları BETA Basım Yayım Dağıtım A.Ş.’ye
aittir. Her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi,
faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz, dağıtılamaz. Normal ölçüyü aşan iktibaslar
yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur.
Dizgi
:
Baskı-Cilt
:
Kapak Tasarım
:
Beta Basım A.Ş.
Net Kırtasiye Tan. ve Matbaa San. Tic. Ltd. Şti. (Sertifika No. 13723)
Taksim Cad. Yoğurtçu Faik Sok. No: 3
Taksim Beyoğlu/İstanbul (0-212) 249 40 60
Gülgonca Çarpık
Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. (Sertifika No: 16136)
Narlıbahçe Sok. Damga Binası No: 11
Cağaloğlu -İSTANBUL
Tel : (0-212)511 54 32 -519 01 77
Fax: (0-212) 513 87 05 - 511 36 50
www.betayayincilik.com
III
Sevgili Gülses’e
IV
V
ÖNSÖZ
İş Hukuku kaynakları arasında çalışma düzeninin ve iş barışının kurulmasını etkili
şekilde sağlayabilen toplu iş sözleşmelerinin makul bir süre içinde bağıtlanamaması, bu
sözleşmeden beklenen faydaların elde edilememesine yol açmaktadır. Toplu iş sözleşmesinin bağıtlanma sürecinde yaşanan gecikmelerin yarattığı sakıncaları gidermek amacıyla
sözleşmenin yürürlük başlangıcı imza tarihinden önceki bir tarih olarak belirlenerek sözleşme geriye etkili kılınmaktadır. Toplu iş sözleşmesinden ve bu kapsamda sözleşmenin
geriye etkili kılınan hükümlerinden yararlanma koşulları Türk Toplu İş Hukukunun en
tartışmalı konuları arasında yer almaktadır.
Bu nedenle, Hocalarımızın yönlendirmesiyle yüksek lisans tezi olarak Sosyal Güvenlik Hukuku, doktora tezi olarak Bireysel İş Hukuku alanında çalıştıktan sonra, Toplu
İş Hukuku alanındaki çalışmamızı bu alanın tartışmaların yoğun yaşandığı bir kurumu
üzerinde yapmaya karar verdik. Bununla birlikte, doçentlik tezi olarak hazırlanan toplu iş
sözleşmesinin geriye etkisi konulu bu çalışmayı da yine Bireysel İş Hukuku, Sosyal Güvenlik Hukuku ve iş yargılamasına etkilerini de kapsayacak şekilde İş ve Sosyal Güvenlik
Hukuku’na ilişkin tüm yansımalarıyla birlikte incelemeye çalıştık.
Akademik çalışmaların sürdürülebilmesinin azim ve disiplin kadar huzurlu çalışma ortamını gerektirdiği açıktır. Bu kapsamda katkıları ve yarattıkları huzurlu çalışma
ortamı için tüm Hocalarım ve arkadaşlarıma teşekkürü borç bilirim. Başta sevgili anne ve
babam olmak üzere tüm aileme, Hocalarıma, arkadaşlarıma bugüne kadarki emekleri ve
bu süreçte verdikleri destek için şükran borçluyum.
Sevgili eşim Gülses Özkaraca, bu süreçte de bir eğitimci bilinciyle çok büyük
fedakarlıklarda bulundu, sevgi ve desteğiyle bana güç verdi. Oğlum Ali, tüm sevimliliği
ile bana yaşamak ve çalışmak için umut verdi. En büyük teşekkürüm şüphesiz onlara.
Çalışmanın basım ve dağıtımını üstlenen Beta Yayınevinin değerli yöneticisi Seyhan Satar’a, kitabı baskıya hazırlayan Gülgonca Çarpık’a ve emeği geçen tüm çalışanlara
titiz ve özverili çalışmaları için teşekkür ederim.
İstanbul, Nisan 2014
Ercüment Özkaraca
VII
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ........................................................................................................................... V
KISALTMALAR........................................................................................................ XIII
§ 1. GİRİŞ........................................................................................................................ 1
BİRİNCİ BÖLÜM
TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN GERİYE ETKİSİNE
İLİŞKİN TEMEL ESASLAR
§ 2. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN SÜRESİNE İLİŞKİN
YASAL ESASLAR................................................................................................. 9
I. Toplu İş Sözleşmesinin Belirli Süreli Olması.................................................... 9
II. Toplu İş Sözleşmesinin Süresi......................................................................... 10
1.Kural........................................................................................................... 10
2.İstisna.......................................................................................................... 12
III. Sürenin Değiştirilememesi............................................................................... 12
§ 3. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE
İLİŞKİN GENEL ESASLAR.............................................................................. 14
I. Genel Olarak.................................................................................................... 14
II. Toplu İş Sözleşmesinin İmza Tarihinde Yürürlüğe Girmesi........................... 14
1. Temel Kural Olarak.................................................................................... 14
2. Teşmil Edilmiş Bir Toplu İş Sözleşmesi Uygulanmaktayken
Yapılan Toplu İş Sözleşmesinin En Erken İmza
Tarihinde Yürürlüğe Girmesi..................................................................... 16
III. Toplu İş Sözleşmesinin İmza Tarihinden Sonra Yürürlüğe Girmesi............... 18
1. Yasal Zorunluluk Nedeniyle ...................................................................... 18
2. Tarafların İradesiyle ................................................................................... 21
IV. Yürürlük Başlangıcının Geriye Götürülmesi................................................... 23
1.Kavram....................................................................................................... 23
2.Dayanakları................................................................................................. 31
a) 275 sayılı Kanun döneminde................................................................. 31
b) 2822 sayılı Kanun döneminde............................................................... 33
c) 6356 sayılı Kanun döneminde............................................................... 35
3. Geriye Etkinin Açıkça Kararlaştırılması Zorunluluğu............................... 36
4. Geriye Etki Süresinin Toplu İş Sözleşmesinin Süresine
Dahil Olması............................................................................................... 37
VIII
§ 4. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN GERİYE ETKİSİNİN SINIRLARI.............. 41
I. Genel Olarak.................................................................................................... 41
II. Geriye Etkinin Zaman Bakımından Sınırları................................................... 44
1. Genel Olarak............................................................................................... 44
2. Önceki Toplu İş Sözleşmesinin Süresinin Sona Erme Tarihi..................... 46
3. Yetki Tespiti İçin Başvuru Tarihi ............................................................... 48
III. Geriye Etkinin İfa Edilebilirlik Ölçütü Açısından Sınırları............................. 52
1. İfa Edilebilirlik (Impossibilium nulla obligatio est)................................... 52
2. Toplu İş Sözleşmesi Hükümlerinin İfa Edilebilirlik
Ölçütü Açısından Değerlendirilmesi.......................................................... 57
a) Normatif hükümler................................................................................. 57
aa) İş sözleşmesinin yapılmasına ilişkin hükümler............................... 57
aaa) Genel olarak............................................................................. 57
bbb) İş sözleşmesinin yapılmasını emreden hükümler.................... 58
ccc) İş sözleşmesinin yapılmasını yasaklayan hükümler................. 63
ddd) İş sözleşmesinin şekline ilişkin hükümler.............................. 66
bb) İş sözleşmesinin muhtevasına ilişkin hükümler.............................. 68
aaa) Genel olarak............................................................................ 68
bbb) Ücrete ilişkin hükümler........................................................... 69
ccc) Ayni nitelikteki ücret eklerine ilişkin hükümler...................... 72
i) Genel olarak......................................................................... 72
ii) Ayni olarak sağlanan servis ve yemek
yardımlarına ilişkin hükümler............................................. 73
ddd) Çalışma süresine ve yıllık izin sürelerine ilişkin hükümler.... 79
cc) İş sözleşmesinin sona ermesine ilişkin hükümler............................ 82
aaa) İş sözleşmesinin sona ermesine ilişkin hükümler ve
uygulama örnekleri.................................................................. 82
bbb) Feshin hukuka uygunluğu açısından sona
ermeye ilişkin hükümlerin geriye etkisi.................................. 85
ccc) Konuya ilişkin Yargıtay içtihadının değerlendirilmesi............ 87
ddd) Feshin hukuka uygunluk durumunu etkilemeyen
hükümler.................................................................................. 90
b) Toplu iş sözleşmesinin borç doğurucu hükümleri................................. 91
IV. Geriye Etkili Hükümlerin İş Sözleşmesi Hükümleri ve Art
Etkisini Sürdüren Hükümlerle İlişkisi............................................................. 92
1. Geriye Etkili Hükümlerin İş Sözleşmesi Hükümleri İle İlişkisi................. 92
2. Geriye Etkili Hükümlerin Art Etkisini Sürdüren Hükümlerle İlişkisi........ 93
IX
İKİNCİ BÖLÜM
GERİYE ETKİLİ TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNDEN YARARLANMA
§ 5. YARARLANMAYA İLİŞKİN TEMEL İLKELER......................................... 111
I. Kişi ve Yer Açısından Toplu İş Sözleşmesinin Uygulanma
Alanında Olmak............................................................................................. 111
II. Toplu İş Sözleşmesinin Kapsamı Dışında Bırakılmamış Olmak .................. 113
1. İşveren Vekilleri ve İşvereni Temsilen Toplu Görüşmeye
Katılanlar.................................................................................................. 113
2. Grev Esnasında İşyerinde Çalışmış Olanlar............................................. 114
3. Kapsam Dışı Personel............................................................................... 115
III. Toplu İş Sözleşmesinin Tüm İşçilere Uygulanacak Hükümleri.................... 117
1. Genel Olarak.............................................................................................. 117
2. Tüm İşçilere Uygulanacak Hükümlerin Geriye Etki İle İlişkisi................ 121
§ 6. TARAF SENDİKA ÜYESİ İŞÇİLERİN GERİYE ETKİLİ
TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNDEN YARARLANMALARI............................. 124
I. Genel Olarak.................................................................................................. 124
II. İmza Tarihinde Üye Olanlar.......................................................................... 125
1. Genel Olarak............................................................................................. 125
2. Toplu İş Sözleşmesinin İmza Tarihi......................................................... 127
a) Genel olarak......................................................................................... 127
b) Hakem kararı ile oluşan toplu iş sözleşmesinin imza tarihi................. 129
3. Üyeliğin kazanılması, kaybedilmesi ve üyelik tarihinin tespiti................ 134
a) Üyeliğin kazanılması............................................................................ 134
b) Üyelikten çekilme ............................................................................... 136
c) Üyelikten çıkarılma.............................................................................. 139
4. Yürürlük Başlangıcından İtibaren Sözleşmeden Yararlanabilmek
İçin İmza Tarihinde Üye Olmanın Yeterli Olup Olmadığı....................... 140
a) Öğreti görüşleri..................................................................................... 140
b) Konuya ilişkin Yargıtay içtihadının gelişimi........................................ 143
c) Görüşümüz........................................................................................... 147
III. İmza Tarihinden Sonra Üye Olanların Geriye Etkiden
Yararlanamaması........................................................................................... 151
IV. Yürürlük Tarihi İle İmza Tarihi Arasında İş Sözleşmesi
Sona Erenlerin Durumu................................................................................. 154
1. Genel Olarak............................................................................................. 154
2. Yabancı Hukuklardaki Durum.................................................................. 155
3. Hukukumuzdaki Durum........................................................................... 159
a) 275 sayılı Kanun dönemi..................................................................... 159
b) 2822 sayılı Kanun dönemi.................................................................. 160
X
aa) Öğreti görüşleri ............................................................................. 160
bb) Yargıtay uygulaması...................................................................... 162
aaa) Genel olarak........................................................................... 162
bbb) 6356 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesinden
sonraki içtihat....................................................................... 164
c) 6356 sayılı Kanun dönemi................................................................... 167
aa) Yasal düzenleme............................................................................ 167
bb) Düzenlemenin isabetli olup olmadığı............................................ 168
cc) Üyeliğin aranacağı dönem............................................................. 170
dd) İş sözleşmesi devredilenlerin durumu........................................... 172
ee) Aykırı kararlaştırmaların geçersizliği............................................ 174
V. Yürürlük Tarihi İle İmza Tarihi Arasında Üyeliği Sona
Erenlerin Yararlanamaması............................................................................ 178
§ 7. TARAF SENDİKA ÜYESİ OLMAYANLARIN GERİYE
ETKİDEN YARARLANAMAMALARI.......................................................... 181
I. Taraf Sendikanın Yazılı Rızası İle Yararlanmanın
Mümkün Olmaması....................................................................................... 181
II. Dayanışma Aidatı Ödeyerek Geriye Etkiden Yararlanmanın
Mümkün Olmaması....................................................................................... 183
1. Genel Olarak.............................................................................................. 183
2. Dayanışma Aidatı Ödeyerek Yararlanmaya İlişkin Temel Esaslar............ 184
3. Yararlanmanın İleriye Yönelik Olması...................................................... 187
4. Düzenlemenin Değiştirilmesi Gereği....................................................... 188
III. Teşmil Edilen Toplu İş Sözleşmesinden Geriye Etkili
Yararlanılamaması......................................................................................... 195
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN GERİYE ETKİLİ
KILINMASININ DİĞER SONUÇLARI
§ 8. GERİYE ETKİNİN ÜÇLÜ İŞ İLİŞKİLERİNDE İŞVERENLERİN
SORUMLULUĞUNA ETKİSİ.......................................................................... 205
I. Genel Olarak ................................................................................................. 205
II. Toplu İş Sözleşmesi İle Geçmiş Dönem İçin Sağlanan Alacakların
Doğma ve Muacceliyet Anı........................................................................... 205
III. Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisi..................................................................... 209
1. Genel Olarak............................................................................................. 209
2. Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisinde İşverenlerin Sorumluluğu................ 210
3. Yürürlük Başlangıcının Geriye Götürülmesi Halinde
İşverenlerin Sorumluluğu......................................................................... 212
IV. Geçici İş İlişkisi............................................................................................. 215
1. Genel Olarak.............................................................................................. 215
XI
2. Geçici İş İlişkisinde İşverenlerin Sorumluluğu......................................... 216
3. Yürürlük Başlangıcının Geriye Götürülmesi Halinde
İşverenlerin Sorumluluğu......................................................................... 217
V. İşyerinin Devri............................................................................................... 218
1. İşyeri Devrinin Toplu İş Sözleşmesine Etkisi........................................... 218
2. İşyeri Devrinde İşverenlerin Hukuki Sorumluluğu.................................. 219
3. Yürürlük Başlangıcının Geriye Götürülmesi Halinde
İşverenlerin Sorumluluğu......................................................................... 220
VI. İş Sözleşmesinin Devri.................................................................................. 222
1. Genel Olarak............................................................................................. 222
2. İş Sözleşmesi Devrinde İşverenlerin Sorumluluğu.................................. 224
3. İş Sözleşmesi Devrinin Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanmaya
Etkisi......................................................................................................... 227
4. Yürürlük Başlangıcının Geriye Götürülmesi Halinde
İşverenlerin Sorumluluğu......................................................................... 228
§ 9. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN GERİYE ETKİSİ VE
AİDAT ÖDEME YÜKÜMLÜLÜĞÜ................................................................ 232
I. Yürürlük Başlangıcının Geriye Götürülmesinin Üyelik ve
Dayanışma Aidatlarına Etkisi........................................................................ 232
1. Üyelik Aidatına Etkisi.............................................................................. 232
2. Dayanışma Aidatına Etkisi....................................................................... 234
II. Check-Off Sistemi ve Geriye Etki................................................................. 235
1. Genel Olarak............................................................................................. 235
2. Üyelik Aidatı Farklarının Check-Off Sistemi İle Tahsili......................... 237
3. Yürürlük Başlangıcının Yetki Belgesi Alınmasından
Önceki Bir Tarih Olarak Belirlenmesinde Aidatların
İşverence Kesilmesi.................................................................................. 239
§ 10. GERİYE ETKİNİN SOSYAL GÜVENLİK HUKUKUNA
İLİŞKİN SONUÇLARI..................................................................................... 246
I. Genel Olarak.................................................................................................. 246
II. Prime Esas Kazanç Kavramı ve Toplu İş Sözleşmesi İle
Geçmiş Dönem İçin Sağlanan Hakların Prime Esas Kazanç
Niteliğinde Olup Olmadığı............................................................................ 247
III. Toplu İş Sözleşmesi İle Geçmiş Dönem İçin Sağlanan
Hakların Hangi Ayın Prime Esas Kazancına Dahil Edileceği....................... 249
1. Genel Olarak............................................................................................. 249
2. 506 sayılı Kanun Dönemi......................................................................... 250
3. 5510 sayılı Kanun Dönemi....................................................................... 256
IV. Aylık Prim ve Hizmet Belgesi Verme ve Sigorta Primlerini
Ödeme Yükümlülüğü..................................................................................... 261
1. Aylık Prim ve Hizmet Belgesi Verme Yükümlülüğü............................... 261
2. Sosyal Sigorta Primlerini Ödeme Yükümlülüğü...................................... 265
XII
§ 11. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN GERİYE ETKİSİ VE İŞ
MAHKEMESİNİN GÖREVİ........................................................................... 267
GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ.............................................................. 275
KAYNAKÇA............................................................................................................... 283
XIII
KISALTMALAR
Abs
: Absatz
A.O.
: Anonim Ortaklık
AP
: Arbeitsrechtliche Praxis, Nachschlagewerk des
Bundesarbeitsgerichts
Art
: Artikel/Article
AuR
: Arbeit und Recht Zeitschrift für Arbeitsrechtspraxis
AY
:Anayasa
AYM
: Anayasa Mahkemesi
B
: Band
BAG
: Bundesarbeitsgericht
BasİşK
: Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun
BDA
: Bundesvereinigung der Deutschen Arbeitgeberverbände
BetrVG
:Betriebsverfassungsgesetz
BGB
: Bürgerlisches Gesetzbuch
bkz
: bakınız
BVerfG
:Bundesverfassungsgericht
c.
: cümle
C.
: Cilt
Dan. : Danıştay
DenİşK
: Deniz İş Kanunu
DVO TVG
: Verordnung zur Durchführung des Tarifvertragsgesetzes
E.
: Esas
EÜHFD
: Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
f.
: fıkra
H.
: Heft
HD
: Hukuk Dairesi
HGK
: Hukuk Genel Kurulu
Hrsg
: Herausgeber
ILO
: Internationlal Labour Organization
XIV
İHD
: İş Hukuku Dergisi
İHU
: İş Hukuku Uygulaması
İşK
: İş Kanunu
İTO
: İstanbul Ticaret Odası
İÜHF
: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi
İÜİFM : İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası
K.
: Karar
Kamu-İş
: Kamu İşletmeleri İşverenleri Sendikası
karş.
:karşılaştırınız
LAG
: Landesarbeitsgericht
Legal İHSGHD : Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi
Legal YKİ
: Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukukuna İlişkin Yargı Kararları
ve İncelemeleri Dergisi
m.
: madde
Nds. : Niedersachsen
NJW
: Neue Juristische Wochenschrift
No.
: Numara
Nr/N
: Nummer
NZA
: Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht
NZA-RR : Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht - Rechtsprechungsreport
Arbeitsrecht
OR
:Obligationenrecht
RdA
: Recht der Arbeit
RG
: Resmi Gazete
Rn.
: Randnummer
Rz.
:Randziffer
S.
: sayı
SK
: Sendikalar Kanunu
SSİY
: Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği
SSK
: Sosyal Sigortalar Kanunu
STİSK
: Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu
TBK
: Türk Borçlar Kanunu
TBMM : Türkiye Büyük Millet Meclisi
TİS
: Toplu iş sözleşmesi
TİSK
: Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu
TSGLK : Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu
XV
TTK
: Türk Ticaret Kanunu
TVG
:Tarifvertragsgesetz
vd.
: ve devamı
Yarg.
: Yargıtay
YHK
: Yüksek Hakem Kurulu
YKD
: Yargıtay Kararları Dergisi
ZfA
: Zeitschrift für Arbeitsrecht
ZPO
:Zivilprozessordnung
XVI
Download

içindekiler pdf