RAGIB PAŞA
Hekimoğlu Ali Paşa'nın isteğiyle Nabl'nin
Zeyl-i Siyer'ine zeyil mahiyetinde yazıl ­
mış edebi değeri olan bir eserdir. Hz. Peygamber'in seferlerini konu alan ve tamamlanamayan bu eserin nüshaları İstanbul
Üniversitesi Kütüphanesi'nde kayıtlıdır (TY.
nr. 5711, 7355) 2. Fethiyye-i Belgrad.
Avusturya ile 11S1 (1739) yılında yapılan
savaş neticesinde Belgrad Muahedesi ve
bu muahedeyi imzalayan Sadrazam Hacı
Mehmed Paşa'nın iktidar ve ehliyetine ait
bilgileri ihtiva eden eser 1. Mahmud adına
yazıfmıştır. Belgrad antlaşmalarını müteakip bir fethiyye-zafername şeklinde pek
çok ülke ve vilayete gönderildiğİnden esere birçok yerde rastlanmaktadır. Bazı nüshaları Fethiyye-i Rfıgıb adıyla da geçmektedir. Eser üzerinde Fatma Çiğdem
Uzun Sakarya Üniversitesi'nde bir yüksek
lisans tezi yapmıştır (2000) 3. Tahkik ve
Tevfik. İran Hükümdan Nadir Şah ile Osmanlı Devleti arasında meydana gelen barış müzakerelerinin geçmiş deviriere göre
emsali görülmemiş bir keyfiyet arzetmesi
sebebiyle 1. Mahmud bu konuların müstakil bir eser halinde yazılmasını istemiş ve
bu iş için olayların içindeki Ragıb Efendi'yi görevlendirmiştir. Nadir Şah'ın ortaya
çıkışından itibaren İranlılar'la yapılan bütün görüşmeleri detayıyla anlatan Ragıb
Ragıb Paşa Türbesi'nin XIX. yüzyılın ilk yarısı içinde çizilen bir
gravürü (J. M. Jouannin- J. van Gaver, Turquie, Paris 1840,
s. 124)
Efendi bu eserin Sünni ve
Şii
mezhepleri
ortadan kalkmasına, her iki İslam devletinin birbiriyle
yakınlaşmasına, hatta tek devlet halinde
birleşmesine vesile olmasını temenni etmiştir. Eser üzerinde Ahmet Zeki İzgöer
tarafından bir yüksek lisans tezi hazırlan­
mış ve basılmıştır (İstanbul 2003). 4. Divfın-ı Rfıgıb. Ragıb Paşa şiirlerini bir divan halinde toplamamış, bunlar sonradan
Müstakimzade tarafından tertip edilerek
divan haline getirilmiş ve Münşefıt'ı ile
birlikte basılmıştır (Bulak 1253). Eserde
devrin büyükleri için yazılmış birkaç kaside
yanında birçok tahmis ve gazelden meydana gelen şiirler yer almaktadır. Bilhassa gazeller kısmı daha çok hikeml özelliğiyle tanınmış ve sevilmiştir. Divanın yazma nüshaları dünyanın pek çok kütüphanesine yayılmıştır. Eser üzerinde Ömer Demirbağ Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi'nde
bir doktora tezi hazırlamıştır ( 1999). s.
Mecmua-i Rfıgıb Paşa. Arapça, Farsça,
Türkçe manzum ve mensur edebi yazılar­
la Ragıb Paşa'nın kendisine ait resmi ve
gayri resmi yazıları içine alır. Baş tarafın­
da alfa be sırasıyla değişik konularda mıs­
ra ve beyitlere yer verilmiştir. Ardından çearasındaki anlaşmazlıkların
şitli nazım şekillerinde yazılmış altmış beş
kaside gelir. Bunlar genellikle devlet ileri
gelenlerine hitap etmektedir. Müellif hattı nüshası Murad Molla Kütüphanesi'nde
(nr. 1468) kayıtlı olan eser edebiyat araş­
tırmacıları için önemli bir kaynak olup paşan ın divanından sonra üzerinde durulması gereken en önemli kitabıdır. 6. Sefinetü'r-Rfıgıb ve definetü'l-metfılib. Çeşitli fenlerden bahseden Arapça ansiklopedik bir eser olup müsveddesi kendi el
yazısı ile Ragıb Paşa Kütüphanesi'ndedir
(nr. 1489). Bulak'ta basılmış olan (1282)
eser üzerinde Lübnan'da bir çalışma yapılmış ve karışık bir düzenle üç cilt halinde basılmıştır (bk. bibl.). 7. Aruz Risfılesi
(Süleymaniye Ktp, Halet Efendi, nr. 740) .
8. Tercüme-i Matla-ı Sa'deyn. Abdürrezzak es-Semerkandl'nin 704-874 (13051470) yıllarını içine alan İran Moğolları'na
ait Farsça tarihinin dörtte birinin çevirisidir; ancak bu tercüme kayıptır. 9. Tercü me-i Ravzatü's-Saffı . Mlrhand'ın meşhur
eserinin çevirisi olup eksik kalmıştır ve kayıptır. Bazı yerlerde Ragıb Paşa'nın Çin tarihini anlatan bir kitap üzerinde çalıştığı
belirtiliyorsa da bununla ilgili henüz ciddi
bir kayıt bulunamamıştır.
BİBLİYOGRAFYA :
er- Ragıb, Meusü'atü muştalaf:ıa­
ti'l-meuzü'at fi Sefineti'r-Ragıb ue defineti 'l-metalib (nşr. Ali DahrGc), Beyrut 2000; Su b hi. Tarih,
Muhammed
406
tür.yer.; Şem'dan1zilde, Müri't-teuarfh, ı, 75, 108,
109, 112, 114; a.e. (Aktepe), 11-A, s. 13, 17, 31, 34,
35; Ahmed Resmi, Sefinetü'r-rüesa, Süleymaniye Ktp ., Reisülküttiib, nr. 639, vr. 49 vd.; S. J_
Porter, Obseruations on the Religion, Law, Gouemment and Manners of the Turks, London
1768, I, 90-92, 112, 119; M, I'Abbe Toderini, De
la litterature des turcs (M. !'Abbe de Cournand),
Paris 1789, I, 115-124; Ahmed Cavid, Zeyl-i Hadfkatü'l-uüzera (Verd-i Mutarra), Süleymaniye
Ktp., Yahya Tevfik, nr. 1568/3; Ahmed Nüzhet,
Ragıb Paşa'nın Tercüme-i Hali ue Yazıları, TSMK,
Yeniler, nr. 610; Vasıf, Tarih, ı, tür.yer.; Hammer,
GOR, IV, tür.yer.; Zinkeisen, Geschichte, V, 888960; i. Hikmet Ertaylan, Koca Ragıb Paşa ue Fıt­
nat Hanım, İstanbul 1933; Murat Uraz, Rağıp
Paşa, İstanbul 1940; Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi,
IV/1, s . 224, 232, 259, 289, 307, 339 vd.; IV/2,
s. 166, 193, 214, 234-236, 242 vd., 385 vd., 548
vd.; N. Itzkowitz, Mehmed Raghib Pasha: The
Making of an Ottoman Grand Vezir (doktora tezi,
1959), Princeton University; Ali Djafar Pour, Nadir Şah Devrinde Osmanlı-İran Münasebetleri
(doktora tezi , ı977), İÜ Ed. Fak., s. 130 vd.; Kemal
Beydilli, Büyük Friedrich ue Osmanlı/ar, İstan­
bul 1985, s. 33-78; Hüseyin Yorulmaz, Koca Ragıb Paşa, Ankara 1998; Recep Ahıshalı, Osmanlı
Deulet
Teşkilatında Reisülküttablık
(XVIII.
Yüzyıl), İstanbul2001, s. 46-53, 209, 319, ayrı­
Aydıner, Koca Ragıb MehVe Dönemi: .]699-1763 (dok-
ca bk. tür.yer.; Mesut
med
Paşa-Hayatı
tora tezi, 2005), Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; H. Sievert,
Ragib Mehmed Pasa (St. 1763)-Beziehungen,
Bildung und Politik zwischen Arabischer Prouinz und Hoher Pforte (doktora tezi, 2006), Ruhr
Universitiit Bochum; Ahmed Refik, "Fransız Elçisi Vergennes'in Muhaberatına Nazaran Koca
Mgıb Paşa Sadaretinde Bab-ı Ali", YM, 111/56
(1918) , s. 69-72; 111/57 (1918), s. 89-92; 111/58
(1918), s. 109-113; Bekir Sıtkı Baykal-Abdülkadir Karahan, "Mgıb Paşa", İA, IX, 594-598.
~ MıısuT AYDINER
RAGIB PAŞA KÜTÜPHANESi
L
İstanbul Koska'da
Sadrazam Koca Ragıb Paşa
tarafından XVIII. yüzyılda
kurulan kütüphane.
_j
lll. Osman ve lll. Mustafa devirlerinde
yapan Ragıb Mehmed Paşa,
devlet adamlığı yanında şairliği ve değişik
konularda yazdığı eserleriyle tanınmakta­
dır. Konağında zengin bir kütüphanesi ve
kitaplarının bakımıyla görevli bir yardım­
cısı bulunmaktaydı {TSMA, nr. D 6090). Ragıb Paşa'nın, ölümünden bir yıl önce yaptır­
maya başladığı mektep, kütüphane ve şa­
dırvan 1176 Şabanında (Şubat-Mart 1763)
tamamlanarak hizmete açılmıştır. Kütüphane binası birkaç ay önce tamamlanmış­
sa da bilinmeyen bir sebeple kubbesi çökmüş ve bu olayı bir uğursuzluğa yoranlar
da olmuştur (Şem'danlzade, II, 54; Vasıf,
ı. 142) . Ragıb Paşa, 1176 Reblülahirinde
(Ekim 1762) hazırlattığı vakfıyesiyle kütüpsadrazamlık
RAGIB et-TABBAH
hanenin ve mektebin idaresi ve bakımı için
gerekli personeli tayin etmiştir. Vakfiyede, cuma dışında haftada altı gün kütüphanede bulunacak hafız-ı kütüblerin baş­
ka iş tutmaları mümkün olmayacağından
bunların kütüphane kurucusunun tahsis
ettiği evlerde oturacakları belirtilmiştir. Ayrıca hatız-ı kütüblerin bütün gün kütüphanede bulunması üzerinde ısrarla durulmuştur.
Bu dönem kütüphanelerinde yaygınlaş­
maya başlayan, kütüphane binasında ibadet etmenin Ragıb Paşa Kütüphanesi vaktiyesinde de yer aldığı görülmektedir. Vakfıyede öğle ve ikindi namazlarının kütüphanede hafız-ı kütüblerin nezaretinde cemaatle kılınacağı kaydedilmiştir. Ayrıca hafız-ı kütüb yamaklığı, kütüphanede gece
nöbeti gibi daha önceki kütüphanelerde
görülmeyen bazı hususlar da Ragıb Paşa
vaktiyesinde yer almıştır. Diğer kütüphanelerde genellikle beş gün olan çalışma
süresinin burada altı güne çıkarıldığı görülmektedir. Her yılın muharrem ayında
yapılacak kütüphane sayımı vakfın bağlı
bulunduğu nezarete bırakılmış ve kütüphane görevlileriyle vakıf idarecilerinden bazıları nezaret müfettişine yardımcı seçilmiştir. Vaktiyede sayımla ve kütüphaneyi
kontralle görevli müfettişiere kürk bahası
olarak yıllık 4800 akçe verileceği belirtilmiştir. Vakıf kütüphaneleri vaktiyelerinde
xvııı. yüzyılın başlarından itibaren uygulanmaya başlanan kütüphane dışına ödünç
kitap verme yasağı burada da mevcuttur.
Kütüphanenin kuruluşu sırasında Ragıb
nadir eserlerden oluşan zengin
bir koleksiyonu bulunuyordu. Tarihçi Vasıf
Efendi, Ragıb Paşa'nın biriktirdiği bütün
kitapları sağlığında kütüphanesine koyduğunu söylemekteyse de (Tarih, ı. ı 29) Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'nde bulunan bir
belgeye göre (nr. D 6090). Ragıb Paşa ölümünden önce bütün kitaplarını vaktetmiş,
Paşa'nın
ancak bunlardan okumak istediği yirmi
sekizini kütüphaneden tekrar konağına getirtmiştir. Ölümünden sonra konağında bulunan diğer 200 kitap da kitapçısının ifadesine dayanılarak kütüphaneye götürü lmüştür. Vaktiyede kuruluşunda kütüphaneye kaç kitap konulduğunu gösteren bir
kayıt yoktur. XVIII. yüzyılın ikinci yarısında
istanbul'a gelen Taderini kütüphanede
1173 yazma eser bulunduğunu bildirir.
Daha sonraki yıllarda vaktedilen eserlerin
ilavesiyle günümüzde bu sayı 1274'e ulaş­
mıştır. Ragıb Paşa Kütüphanesi'nin yazma kataloglarından başka Osmanlı döneminde hazırlanmış iki matbu katalogu vard ır. Bunlardan birincisi ilk matbu kütüphane kataloglarındandır: Koska'da Kain
Sadr-ı Esbak Merhum Ragıb Paşa Kütüphan esi'nde Mevcut Olan Kütüb-i
Şerilenin Defteridir (İstanbull285). Diğer bir katalog da "Devr-i Hamidi" katalogları arasında yayımlanmıştır: Defter-i Kütübhane-i Ragıb Paşa (istanbul 13 ı 0)
XX.
yüzyıl başlarında
özellikle küçük koyok olmaya başlaması
üzerine bazı düzenlemeler yapılmaya çalışılmış ve Mustafa Hayri Efendi'nin Evkaf-ı Hümayun nazırlığı zamanında istanbul'da 4-500.000 cilt kitabı ihtiva edecek
bir kütüphane binası yapılması kararlaş­
tırılmışsa da bunun gerçekleştirilmesi zaman alacağından hemen birkaç kütüphane binası tamir edilmiş ve bu binalara bazı küçük koleksiyonlar nakledilmiştir. Ayrıca bu binalardan her birinin farklı konularda kitapları ihtiva eden ihtisas kütüphaneleri haline getirilmesine çalışılmıştır.
Bu planlamaya göre Ragıb Paşa Kütüphanesi edebiyat ilimlerine ayrılmış, ancak bu
eserler bir süre sonra esas kütüphanelerine geri gönderilmiştir. Ragıb Paşa Kütüphanesi'nde bir müddet muhafaza edilen Yahya Tevfik, Yeni Medrese ve Musaila Medresesi kütüphaneleri gibi bazı küleksiyonların hızla
çük koleksiyonlar Cumhuriyet'ten sonra Süleymaniye Kütüphanesi'ne nakledilmiştir.
Ragıb Paşa Kütüphanesi gerek mimarisi
gerek kitap deposu ve okuma salonu dolayısıyla istanbul'u ziyaret eden yabancı
seyyahların ilgisini çekmiş ve bazı seyahatnamelerde gravürleri yer almıştır. Kütüphanenin okuma salonunun ortasına yerleştirilen kitap dalapiarı demir parmaklık­
larla çevrilidir.
BİBLİYOGRAFYA :
BA, ŞD. Evkaf, nr. 155, 176, 179; VGMA, nr.
82, s. 2-9; TSMA, nr. D 3307, 6090; Ragıb Paşa
Kütüphanesi 'nin 1176 Tarihli Vakfiyesi: Şer'iyye
Sicilleri, Evkaf·ı Hümayun Müfettişliği , nr. 171 , s.
ı b_6b; Ragıb Paşa Kütüphanesi Kata/oğu, Ra·
gıb Pa şa Ktp., nr. 1337, 4111, K. ı-4 ; Şem'danl­
zade, Müri't-tevarih (Aktepe), ll , 54; M. !'Abbe
Toderini, De la litterature des turcs (tre. M. !'Abbe de Cournand). Paris 1789, ll , 122; Vasıf. Tarih,
1, 129, ı42; M. A. Ubicini, Letters on Turkey (tre.
L. Easthope). London 1856, s. 100; ibnülemin
Mahmud Kemal - Hüseyin Hüsameddin [Yasar].
Evkaf-ı Hümayun Nezaretinin Tarihçe-i Teşki­
latı ve Nüzzann Teracim-i Ah vali, istanbul 1335,
s . 238-239; Günay Kut- Nimet Bayraktar. Yazma Eserlerde Vakıf Mühür/eri, Ankara 1984, s.
93-95; Erünsal, Türk Kütüphaneleri Tarihi Il, s.
ı OO-ı 02; Ahmet Küçükkalfa, " İstanbul Vakıf Kütüphaneleri: Ragıp Paşa Kütüphanesi", Vakıflar:
3. Vakıflar Haftası Armağanı, istanbul, ts. (İstan­
bul Vakıflar Bö lge Müdürlüğü); İbrahim Mutlu,
"Ragıp Paşa Kütüphanesi 200 Yaşında", Türk
Kütüphaneci/er Derneği Bülteni, Xll/1-2, Ankara 1963, s. ı-ı6; Müjgan Cunbur, "Ragıp Paşa
Kütüphanesi Hakkında Yabancilann Görüşleri",
a.e., Xll/ 1-2 ( 1963). s . 17 -26; Sedit Yüksel, "Kuruluşunun İlk Yıllarında Koca Ragıp Paşa Kütüphanesi", a.e., Xll/1-2 (1963), s . 27-30; Mustafa Yazıcı. "Ragıp Paşa Kütüphanesi ve Vakfı­
yesi", Önasya, lll/ 28, Ankara 1967, s. ı6-22; Ahmet İhsan Türek. " Ragıp Paşa Kütüphanesi Vakfiyesi", EFAD, sy. 1 (ı 970). s. 65-78; a.mlf., "Ragıp Paşa Kütüphanesi Vakfıyes inin Çeviriyazı­
sı", a.e., sy. 6 (ı 973). s. ıı-ı9; Nermin Kırdar Kalyoncu, "Koca Ragıp Paşa Kütüphanesi'ndeki Ahşap Avizeler", Türkiyemiz, Xlll/37, istanbul ı982 ,
s.
ı
3
ı- 33 '
liJ .İsMAiL E. ERüNSAL
RAGIB et-TABBAH
ı
( tt;wı..,.....:ı))
Muhammed Ragıb et-Tabbah
b. Mahmud b. Haşim b. es-Seyyid
Ahmed el-Halebi
(1876-1951)
L
Rag ı b Paşa
Kütüphanesi'nin
içini gösteren
XIX. yüzyılın
ilk yarısına ait
bir gravür
(J. M. JouanninJ. van Gaver,
Turquie,
Paris 1840,
s. 121)
Suriyeli tarihçi.
_j
29 Aralık 1876'da Halep'in Babükınnes­
rln mahallesinde doğdu. ilim ve tasavvufla meşgul bir seyyid ailesine mensuptur.
Dedesi Şeyh Haşim, Halveti-Kadirl şeyhi
Muhammed İbrahim el-Hilall'nin halifesiydi. Amcası Abdüsselam fıkıh, hadis ve Arap
dili konusunda uzmandı. Ticari faaliyetleri
yanında islam hukukuyla da ilgilenen ba-
407
Download

TDV DIA - İslam Ansiklopedisi