HALıCıLıK TARIHINE
KıSA BIR BAKıŞ VE
KONYA HALıLARı
A.Fulya B O D U R
V
a r i h boyunca çeşitli T ü r k Dev­
letleri ve t o p l u l u k l a r ı n c a
yara­
tılan mimari eserler ve resim, minya­
t ü r , heykel, cilt, yazı, tezhip, a ğ a ç , h a l ı ,
maden ve deri gibi süsleme s a n a t l a r ı ,
T ü r k Devletinin d e v a m l ı l ı ğ ı n ı gözler
ö n ü n e sermek, T ü r k medeniyetinin b ü ­
yüklüğünü
vurgulamak
bakımından
emsalsiz ö r n e k l e r d i r (1).
Bu ö r n e k l e r içinde d ü n y a n ı n hay­
r a n l ı ğ ı n ı k a z a n m ı ş olan d ü ğ ü m l ü halı­
lar, T ü r k l e r ' i n sanat â l e m i n e b i r he­
diyesidir. D o k u y a n ı n d u y g u l a r ı n ı , ke­
der ve sevincini aksettiren h a l ı , a y n ı
zamanda T ü r k l e r i n birer i n a n ç belgesi
olarak m i l i t işleri i ç i n d e i l k s ı r a y ı
alır.Orta Asya'dan beri süre gelen hay­
vancılık ve hayvanlardan elde edilen
y ü n ü n d e ğ e r l e n d i r i l m e s i , halı dokuma­
sına teşvik eden en b ü y ü k unsur olmuş­
tur. T ü r k l e r Anadolu'ya, Avrupa'ya,
Kafkaslar'a, Balkanlar'a, Irak, İ r a n ve
Mısır'a y a y ı l d ı k l a r ı ve y e r l e ş t i k l e r i n d e
halıyı ve halı işlerini de b i r l i k t e götür­
müşlerdir. K ı s a c a T ü r k l e r nerede y u r t
t u t m u ş l a r s a , oturmuşl^ırsa orada h a l ı ,
k i l i m , n a m a z l a ğ ı dokunur o l m u ş t u r (2).
H a l ı n ı n t a r i h i T ü r k l e r ' i n tarihine
bağlıdır. D ü ğ ü m l ü halı t e k n i ğ i n i bulan­
lar Orta Asyalı göçebelerdir. H a l ı c ı l ı ­
ğın ortaya çıkışının k ö k l e r i , b ü t ü n i h ­
timallere göre göçebe hayat t a r z ı n a
b a ğ l a n ı r . Hayvan y e t i ş t i r e n atlı göçe­
belerin, göç ederken kolay nakledilebilen eşya ve ç a d ı r l a r l a r a i h t i y a ç l a r ı
v a r d ı . Ç a d ı r l a r ı n tanziminde en önemli
yeri h a l ı l a r t u t m a k t a y d ı (3). Orta As­
ya'da T ü r k t o p l u l u k l a r ı n ı n y a ş a d ı k l a r ı
bölgelerde, daha çok erken devirlerde
ortaya çıkmış olan halı s a n a t ı n ı n ; zen­
gin m o t i f d ü n y a s ı , kompozisyon ve
renk skalâsı, asırlar boyu b ü y ü k bir ge­
lişme göstererek Orta D o ğ u ' y a T ü r k l e r ­
le beraber inmiş, İslam â l e m i n e T ü r k l e r
tarafından tanıtılmıştır(4).
U H L E M A N N (5), M E N G H İ N (6), ve
KOPPERS (7) gibi k ü l t ü r t a r i h ç i l e r i
h a l ı n ı n çıkış n o k t a s ı n ı . Step K ü l t ü r ü ve
bu k ü l t ü r ü n getirdiği yaşayış ş a r t l a r ı
çevresinde yoğunlaştırırlar.
H a l ı ç a d ı r sakinlerini p ü r ü z l ü , so­
ğuk topraktan korur. Ç a d ı r ı içten h a l ı ­
lar ve koşmalar k a p l a r . K a p ı olarak
ENESİ denilen b ü y ü k bir halı k u l l a n ı ­
lır. Duvarlarda ç u v a l l a r ve torbalar yer
alır k i , bunlar göçebe ev h a y a t ı n ı n do­
lap ve r a f l a r ı d ı r . Bugün biz bu ç a d ı r
d ü z e n i n i hâla y a y l a l a r ı m ı z d a ve dağla­
r ı m ı z d a y a ş a y a n , a t a l a r ı konar göçerle1. Oktay A S L A N A P A : "Türk S a n a t ı Ö ğ r e t i m i n i n
Y o l l a n ve Gayeleri", T ü r k K ü l t ü r ü , C:4,S:40,1966 s:
S65-S66
2. F u l y a B O D U R : "Batı Anadolu Uşak Halıları",
T ü r k E d e b i y a t ı Dergİ8İ,S:132,Ekim 1984,s.33
S. L y d i a R A S O N Y İ ; "Türklerde Halıcılık Terimle­
ri ve Halıcılığın Menşei", Türk K ü l t ü r ü , S:103, Yıl:IX,
1971, s:614
4. Nejat D İ Y A R B E K İ R L İ : "Türklerde Halıcılık",
T ü r k E d e b i y a t ı Dergisi, S:132, E k i m 1984, s:44
5. M . U H L E M A N N : Geographic
des
Oriettep-
pichs, L e i p ı i g 1930
6. O . M E N G H İ N : "Dile Rolle der Uralaltaischen
Völker in der Weltgeschichte", Archaeologial E r t e s i t ö ,
X L I I (1928) 5:35-36
7. W . K O P P E R S : " U r t ü r k e n t u m und Urindogermanentum", Belleten, V.8:501
106
A
FTTT.YA
rin devamcisi olan T ü r k m e n ve Yörük
aşiretlerinde
görebiliriz.
Bütün bu
veriler halı dokuyan i l k ustaların atlı
bozkır k ü l t ü r ü n e mensup göçebeler ol­
duğu ü z e r i n d e t o p l a n m a k t a d ı r . Step ku­
şağının en karekteristik göçebe kavim­
leri T ü r k l e r olduğu için, halı yapımın­
da en b ü y ü k rolü o y n a d ı k l a r ı şüphesiz­
dir. Bu sebepten ötürü halı dokumacılı­
ğının erken devirleri araştırıldığı vakit,
gözlerimiz T ü r k l e r i n i l k devirlerden
beri y a ş a d ı k l a r ı ve hayvancılıkla uğraş­
t ı k l a r ı İç Asya'ya yani halının doğduğu
bölgeye çevrilir (8).
Doğuda
halı
imâlinin
hudutları
T ü r k kavimlerinin tarihte oynadıkları
rollerin h u d u t l a r ı ile aşağı yukarı aynı­
dır. Yani doğu-batı istikâmetinde K u ­
zey Çin'den Karadeniz'e; kuzey-güney
istikâmetinde ise Kazak stepleri'ndcn
İran ve Hindistan'a kadar uzanır. Ana­
dolu Türkleri,İç Asya stepleri'nden göç
eden Selçuklular'dan başlayarak, halıcı­
lığın ananelerini, motif hazinesinin bü­
yük kısmıyla birlikte beraberlerinde
Anadolu'ya getirdiler (9).
Altay dağlarında Pazırık bölgesin­
deki kazılarda ele geçirilen halının
M.Ö. III.yüzyıla ait olduğu kabul edil­
mektedir. Sir Aurci STEİN'in Doğu
Türkistan ve komşu yörelerde yaptığı
araştırmalarda bir çok halı parçaları
ele geçirilmiştir. Çin k a y n a k l a r ı n d a n ,
Vll. yüzyılda Hoten şehrinde halı do­
k u n d u ğ u n u öğreniyoruz. V I I I . yüzyılda
M â v e r a û n n e h r civarında Buhara'da gü­
zel h a l ı l a r ı n dokunduğu bilinir. Buhara'nm halıcılıktaki şöhretini İslâm dev­
rinde, X.yüzyılda da sürdürdüğü görü­
lür. Bu devrin coğrafyacıları Buhara'nın beğenilen emtiası arasında hah,
seccade ile diğer yaygılarını
zikr
ederler.
Anadolu'ya gelince, Türk halıcılığı­
na dair en eski bilgi Coğrafya alimi
M a ğ r i p l i İ b n Sa'id t a r a f ı n d a n verilmek­
tedir. Aksaray şehri h a k k ı n d a bilgi ve­
rirken,bu ş e h i r d e güzel y ü n halılar imâl
e d i l d i ğ i n i bildirmektedir, İbni Sa'id
T ü r k m e n h a l ı l a r ı n d a n bahsederken bu
s a n a t ı n b ü t ü n T ü r k m e n l e r ' d e dokundu­
ğ u n u gösteren b i r ifade kullanmakta­
dır.
R Q P U R
1332-1333 y ı l l a r ı n d a
Anadolu'da
bulunan meşhur seyyah İbn-i Batuta da
Aksaray'dan bahsederken "...bu ş e h i r d e
kendi adıyla (Aksaray) a n ı l a n k o y u n
y ü n ü n d e n halılar dokunur.Bu h a l ı l a r ı n
hiçbir ülkede eşi ve benzeri y o k t u r . B u
sebeple halılar Suriye, Mısır,
Irak,
Hint, Çin ve diğer T ü r k ü l k e l e r i n e g ö ­
türülür" demektedir (10).
XIV.yüzyılda Anadolu'da b u l u n a n
beyliklerin en b ü y ü k l e r i O s m a n l ı ve
Karamanlı Beylikleri idi.Bu i k i bey­
likte de halı sanatı üstün b i r s a n a t t ı .
Hele K a r a m a n o ğ l u
Alâcddin
Beg'in
Balkanlar'daki zaferinden sonra Os­
manlı h ü k ü m d a r ı I.Murad'a g ö n d e r d i ğ i
hediyeler içinde yer alan h a l ı l a r da
bulunmakta i d i . Bunlar Qâlı-i Q â r a m â n i
yani Karaman halısı olarak a d l a n d ı r ı l ­
m a k t a d ı r . Karaman, şehir a d ı o l m a y ı p
beyliğin geniş t o p r a k l a r ı n ı ifade et­
mektedir. H a l ı l a r ı n d ö r t ç i f t i b ü y ü k ,
diğer beş çifti k ü ç ü k t ü r . K a y n a k l a r d a
bunlarla i l g i l i pek fazla b i l g i y o k t u r
(11). Nerede d o k u n d u k l a r ı k e s i n l i k ka­
zanmamıştır. Fakat hediye edilen h a l ı ­
ların Aksaray'da d o k u n m a d ı k l a r ı ke­
sindir. Çünkü X I V . y ü z y ı l d a E r a t n a h lar'ın, daha sonrada bu d e v l e t i y ı k a n
Kadı Burhaneddin'in idaresindeydi. B u
yüzden gönderilen h a l ı l a r ı n , S e l ç u k l u ­
lar'dan beri geleneğini s ü r d ü r e n K o n ­
ya'da dokunmuş olması i h t i m a l i k u v ­
vetlidir.
Bu bilgiler
ışığında
Anadolu'da
X i n . ve X I V . y ü z y ı l l a r d a T ü r k m e n ler'in halı d o k u d u k l a r ı k e s i n l i k ka­
zanmıştır. T ü r k m e n l e r ' i n
dokudukları
halılar müelliflerin b e l i r t t i k l e r i g i b i
büyük değer taşıyan sanat eseri i d i l e r .
Her tarafa ihraç edilmeleri de bu husu­
su teyid eden delillerdir.
Anadolu'ya yerleşen S e l ç u k l u T ü r k leri'nin devamı olan T ü r k m e n o y m a k l a ­
rı alıştıkları konar göçer hayat t a r z ı ­
nın Anadolu'da T ü r k b i r l i ğ i n i k u r a n
8. N . D İ Y A R B E K İ R L İ : a.g.e., s:45
9. Lydia R A S O N Y İ : a.g.e., s:616
10. İbni B A T U T A : Tuhfetun Nuzzan fî g a r â i ' b i l emsar, Kahire, 1964, s:188
11. Feridun Bey: M ü n ş e â t ü ' s S e l â t î n ,
1274, I , s:103
İstanbul,
H A L I C I L I K T A R İ H İ N E K I S A BİR BAKIŞ V E K O N Y A H A L I L A R I
Osmanlı Devleti z a m a n ı n d a yavaş ya­
vaş b ı r a k a r a k yerleşik hayata geçmişler
ve dokuma işlerini s ü r d ü r m ü ş l e r d i r .
Devletlerin k u r u l u ş u ve p a r ç a l a n ­
ması gibi olaylar çok defa b ü y ü k n ü f u s
k ü t l e l e r i n i n yer değiştirmesine sebep
olmuştur. Osmanlı Devleti de bu şekil­
de bir olayın sonucunda k u r u l m u ş t u r
(12). İ m p a r a t o r l u ğ u n gelişmesinde, yeni
feth edilen yerlerin T ü r k l e ş t i r i l m e s i n d e
olduğu k a d a r . b o ş yerlerin ş e n l e n d i r i l e ­
rek ekonomik bir hareketlilik sağlan­
ması, kasaba vc köylerin k u r u l m a s ı im­
kanını yaratan konar-göçer a ş i r e t l e r i n
önemi b ü y ü k t ü r . (13).
.Anadolu'nun fethi ile başlayan bü­
yük dalgalar halindeki göç hareketleri.
.Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurulma­
sıyla neticelenmiş.bu devletin p a r ç a ­
l a n m a s ı n d a n sonra n ü f u s artışı beylik­
lerde t o p l a n m ı ş ve .Anadolu'da T ü r k
birliğini kuran Osmanlı Devleti zama­
nında devletin g ü c ü n ü teşkil etmiştir.
Böylece göçebelerin köylü sınıfına
girişi ile .Anadolu'nun bazı bölgeleri
T ü r k ülkesi haline getirilmiş ve Osman­
lı Devleti ile aşiretler a r a s ı n d a k i çe­
kişmeler de giderek azalmıştır. Göçebe­
lerin mevcudiyetinin f a y d a l ı vc zaruri
bir keyfiyet sayıldığı, yeni feth edilmiş
ülkelere nakli sözkonusu olunca anlaşıl­
mıştır (-Aynı zamanda göçebe unsur, ül­
kenin i k t i s a d î h a y a t ı ü z e r i n d e de etki­
l i d i r ) . Göçebelerin y e t i ş t i r d i k l e r i atlar
ve hay\anlar k a d ı n l a r ı n ı n d o k u d u k l a r ı
halılar iç pazarlarda değeri bilinen ha­
lılardır.
Bu amaçla Orta Anadolu'ya iskan edilen T ü r k m e n o y m a k l a r ı , geleneklerini
koruyarak bu bölgelerde yerleşmişler.
Türk unsurunu d e v a m l ı olarak kuvvet­
lendirmiş ve y e n i l e m i ş l e r d i r . Bölgele­
rinde b i r b i r l e r i n d e n a y r ı kendi arala­
rında y a ş a d ı k l a r ı n d a n yabancı tesirin­
den k o r u n m u ş l a r , göçebe h a y a t ı n d a n
ç ı k t ı k l a r ı halde T ü r k karekterini boz­
madan muhafaza etmişler ve bugün ha­
la a r a n ı l a n bir değer o l m u ş l a r d ı r .
B u n l a r ı n i ç i n d e Konya'ya yerleşen
oymaklar konumuzu teşkil eden doku­
malarla d i k k a t i çekerler. Bu amaçla
Konya h a l ı c ı l ı ğ ı n ı n t a r i h i gelişimi hak­
k ı n d a bilgi vermek istiyorum.
107
Halı b ü y ü k bir kabiliyetin derin bir
zevkin y a r a t t ı ğ ı değerli ve canlı bir
v a r l ı k t ı r . T a b i a t ı n bitip t ü k e n m e y e n
b i t k i ve renk zenginliği, g ö k y ü z ü n ü n
m a v i l i k l e r i , ebem kuşağının o b ü y ü l e ­
yici yedi rengi birbiriyle k a y n a ş a r a k ,
tatlı harmonu halinde bir tabloyu a n d ı ­
ran, cihana nam salmış h a l ı l a r ı m ı z ı
meydana getirir.
T ü r k k a d ı n ı n ı n elinde hayat bulan
halı, onun uzun g ü n l e r i n d e sevincini ve
kederini paylaştığı dert ortağı ince zev­
k i n i n ve yaratma kabiliyetinin aynası
olmuştur.
Hah sanatı daima T ü r k l e r e bağlı olarak onların o t u r d u ğ u bölgelerde ge­
lişmiştir. Düğüm tekniği Abbasiler dev­
rinde Orta Asya'dan Batıya getirilmiş
ve buradan Selçuk'lu T ü r k l c r i ' n i n haki­
miyeti ile islâm d ü n y a s ı n a yayılmıştır.
Selçuklular'ın Anadolu'ya yerleşme­
leri ile halı s a n a t ı n d a bir canlanma gö­
rülür. Bu canlılık, geldikleri bölgelerde­
k i üstün zevk ve kabiliyetlerini, gele­
nek ve göreneklerini Anadolu'da yaşatm a l a r ı n d a n d ı r . Bununla beraber Büyük
Selçuklu devrinden hiçbir halı parçası
kalmamıştır. 13.yüzyılda muazzam Sel­
çuklu k ü l t ü r ü ve sanatı içinde halı sa­
n a t ı n ı n da yüksek bir seviyede olduğu­
nun en büyük delili, bugün müzelerimi­
zi süsleyen Selçuklu devri Konya halı­
ları olmuştur.
Halı sanatı teknik ve dokuma ba­
k ı m ı n d a n küçük el sanatları grubuna
girer. Bu sanatı başlatan ve yaşatan
kuvvet, aile temellerine d a y a n ı r . Sel­
çuklu devri konar-göçer h a y a t ı n ı n gös­
terdiği karakter, ailenin kendi çabası
ile tabiata uyma. kendisine lüzumlu
malzemeyi kendi emek ve gücü ile ha­
zırlama ananesine bugün yerleşik haya­
ta geçmiş bir çok konargöçerlerdc ha­
len y a ş a m a k t a d ı r .
Osmanlı T ü r k l e r i Anadolu'ya yer­
leştikten sonra t e ş k i l a t l a n d ı r m a y a lü­
zum g ö r d ü k l e r i sanat merkezlerini İslah
12. F u a d K Ö P R Ü L Ü : Osmanlı
nun K u r u l u ş u , Ankara
İmparatorluğu­
1972
13. Paul W i T T E R K : "Osmanlı İ m p a r a t o r l u ğ u ' n da
Türk
Aşiretleri'nin
Rolü",Tarih
Dergisi,
(Çev:
E r c ü m e n d K U R A N ) c:Z, S-.17/18, İstanbul, 1963, s:265
e t m i ş l e r d i r . Bu m i l l i sanatın yeniden
i h y a s ı n d a K o n y a ' n ı n b ü y ü k payı var­
dır. Anadolu Selçukluları gibi köklü,
y a r a t ı c ı ve yapıcı bir devlete başkent­
l i k etmiş olan Konya yöresi, ataların­
dan aldığı pek çok geleneği yakın za­
mana kadar korumuştur. 13.yüzyıla tarihlenen Anadolu Selçuklu
halıları
merkez olan Konya'da dokunmuştur.
B ü y ü k ebaddaki bu halılar Konya'nın o
devirlerde bir sanat ve yaratıcılık
merkezi olduğuna işarettir. Zamanla
başkent özelliğini kaybeden Konya,
yarattığı büyük sanat eserlerini unutmayıp, daha küçük fakat bölgesel özelliği olan halılarını dokumaya başla­
mıştır. Geniş bir bölgeye yayılmakta
olan Konya halıları Orta Anadolu halı­
cılığı adıyla tanınmaktadır. Bu genel­
leme içine giren Sille, İnlice, Lâdik,
Kiçi Muhsine, Ereğli, Kırşehir, Mucur,
Karapınar, Karaman, Obruk gibi mer­
kezler d o k u d u k l a r ı halıları iie ünlüdür.
Bu halıların ünü, motif ve desen oriji­
nalliği yanında kullandıkları malzeme
ile de
bağlantılıdır. Çünkü
kendi
yetiştirdikleri hayvanların
yününden
halılarını dokumaktadırlar. Orta Ana­
dolu, daha bir sınırlama ile Konya Böl­
gesinde otlatılan Karaman koyunları,
M.Ö. 6000 senelerinde Türkistan'da ye­
tiştirilen yağ kuyruklu koyunların to­
r u n l a r ı d ı r . Halılarda kullanılan yün ise
yine bu koyunlardan elde edilen yün­
d ü r . Dağda otlatılan Toklu-şisek'in sır­
t ı n d a n elde edilen yün, dokumaya en
elverişli olanıdır. Ovada otlatılan ko­
yunun yünü kılanlı olur, tozludur ve
r a n d ı m a n ı düşüktür. Devamlı gölgesiz
ve düz bir arazide otladığından dolayı
güneşte yanar ve yünün özü bozulur,
verilen boyayı tutmnz, dağda otlatılan
k o y u n l a r ı n da sırt yünü almmaldır. Ta­
r ı m bölgesi yünü, yerle temastan dolayı
y ı p r a n m ı ş vc k i r l i d i r , kullanıma uygun
d e ğ i l d i r . Koyunun
yan
tarafındaki
y ü n l e r tabiat olayına açık olduğundan
k a l ı n ve uzundur. Bacak arası ve boyun
y ü n l e r i kısa boylu, kıvırcık ve zayıf
y a p ı l ı d ı r . Bu belirtileri gö.steren yün,
verilen boyayı tutmaz ve bir müddet
sonra rengi atar. Bu yüzden halıcılığın
daha ziyade K o n y a ' n ı n dağ köylerinde
gelişmesi elde edilen y ü n ü n yumuşak
ve ince olmasındandır. K o n y a b ö l g e s i
yünlerinin kendine has bir ö z e l l i ğ i var­
dır. Çünkü h a y v a n l a r ı ç e v r e d a ğ l a r d a
yetişen kokusu ve yağı olan, t a d ı ke­
kiği andıran dikenli y a v ş a n o t u n u yer­
ler.
Koyunun s ı r t ı n d a n elde edilen y ü n .
Kırkım denilen yılın b e l i r l i zamanla­
rında genellikle Haziran ve E y l ü l d e i k i
kez kesilir. Elde edilen y ü n l e r , bol su
içerisinde tokaç denilen a h ş a p t o k m a k ­
larla dövülerek y ı k a n ı r . G ü n e ş t e k u r u ­
tulur. Y ü n ü n y a p ı s ı n ı bozmamak i ç i n
yün tarağı denilen özel s ü m e t a r a k l a rıyla elde çekilir. B i r k a ç kez ç e k i l e n ,
pisliklerinden a y r ı l a n ve temizlenen
yün, eğrilmekte k o l a y l ı k s a ğ l a m a s ı i ç i n
sümeç (tops) haline g e t i r i l i r . Y ü n ü e ğ i r ­
mekte yörelere göre d e ğ i ş e n , iği, k i r ­
men, çıkrık gibi aletler k u l l a n ı l ı r .
İĞ: A l t t a r a f ı n d a "aşak" d e n i l e n ağırlığı bulunan, 30-35 cm. b o y u n d a k i
ahşap ç u b u k t a n y a p ı l m ı ş b i r a l e t t i r .
K İ R M E N : Dört k a n a t l ı , o r t a s ı n d a
çubuğu bulunan a h ş a p t a n y a p ı l m ı ş b i r
araçtır. Yünü koluna dolayan c ğ i r i c i .
yünü kirmen ç u b u ğ u ü z e r i n d e k i t ı r n a ­
ğa yerleştirir ve d ü ğ ü m atar. A r t ı k b ü ­
tün boş z a m a n l a r ı n d a hatta i ş i n i yapar­
ken dahi kirmeni s a ğ d a n sola d ö n d ü r e ­
rek eğirir. K i r m e n d ö n e r k e n i p i e ğ i r c n
kişi yünü incelterek b ı r a k ı r . İ p h a l i n e
gelen kısmı kirmen ü z e r i n e a l a r a k i ş i n e
aynen devam eder. Elde edilen i p i n ka­
lınlığı ve inceliği onu e ğ i r e n e l i n maha­
retine bağlıdır. Yumak haline g e l m i ş i pi kirmen ü s t ü n d e n alır.
Ç I K R I K : A h ş a p t a n olur ve y ö r e l e r e
göre değişir. Genelde i p i n s a r ı l d ı ğ ı b i r
iğ, iği çeviren kasnak ve k a s n a ğ ı d ö n ­
dürmeye yarayan bir koldan i b a r e t t i r .
1950 y ı l l a r ı n d a n sonra d e m i r d e n ç ı k r ı k
yapılmaya başlanmıştır.
Böylece eğirilerek ip haline g e t i r i ­
len yünler gelep "çile" y a p ı l a r a k n e b a t î
boyalarla renklendirilmeye h a z ı r d u r u ­
ma getirilirler.
Anadolu k a d ı n ı h a y a t ı n ı b a ğ l a d ı ğ ı
toprağında ve d a ğ ı n d a y e t i ş e n o t l a r d a n ,
yabanî yemişlerden, a k l ı m ı z a gelemeye­
cek daha pek çok nebattan elde e t t i ğ i
boyalarla gelep haline s o k t u ğ u y ü n l e r i -
H A L I C I L I K T A R İ H İ N E KISA BİR BAKIŞ V E K O N Y A H A L I L A R I
ni boyar. B u n l a r ı işlenmeye hazır hale
getirilmesi de a y r ı bir işlem ve z a m a n ı
gerektirir. Konya bölgesi k ö y l e r i n d e
kullanılan b o y a l ı k l a r d a n b a z ı l a r ı n a göz
atalım:
A R M U T O T U : K o n y a ' n ı n d a ğ köy­
lerinde, d a ğ armudunu k u r u m u ş veya
yaş halde kazana atarak ezerler. Ocakta
k a y n a t ı r l a r ve içine ipleri atarak koyu
krem rengini elde ederler (14).
K İ M Y O N AĞACI: K a y n a t ı l ı r . Çöp­
leri a y r ı l ı r , içine gelepler konularak
tekrardan k a y n a t ı l ı r . K r e m rengi elde
edilir.
DAĞ E R İ Ğ İ : D a l l a r ı n ı n k a b u k l a r ı
k a y n a t ı l ı r , posaları ç ı k a r ı l ı r , su sıcak­
ken gelepler basılır ve tatlı pembe ren­
gi elde edilir.
SOĞ.A,N: Nar k a b u ğ u ile soğan önce
k a y n a t ı l ı r , s o ğ u d u k t a n sonra kökboya
eklenir. Mor elde edilir. U y g u l a m a s ı
şöyledir:
Nar k a b u ğ u önce soğan ile k a y n a t ı ­
lır ve iyice rengi ç ı k a r ı l ı r . Sonra ipler
atılır, bir m ü d d e t beraberce k a y n a t ı l ı r .
Daha sonra ç ı k a r ı l ı p k u r u t u l u r . Ayrı
bir kazanda kökboya rengini \ermesi i çin ıslı b ı r a k ı l ı r . Davar kermesi k a t ı l ­
mış ateş ü s t ü n d e kökboya k a y n a t ı l ı r . İçine k u r u t u l m u ş ipler atılır. İp rengi
içtikten sonra bir leğen içine kökboya
suyu alınır, mordan olarak kül katılır.
İpler tekrar bu leğen içine konularak
mor renk ortaya çıkar. Mor, k ü l ü n mordanlığı sonucunda elde edilir (15).
K I Z I L BOYA: K ı n a c ı k otundan al
renk elde edilir.
H A Y V A N K I Ğ I : Bahar z a m a n ı ot­
lar yeşerirken toplanan koyun pisliği
-kığ- tenekeye ıslanır, soğuk olarak
içine gelepler atılır ve beraberce bir
hafta bekletilir. Elde edilen renk açık
çayır yeşilidir.
K Ö K BOY.A.: Kök boya otu topla­
nır, k u r u t u l u r , d e ğ i r m e n d e
öğütülür
(bu sırada o r t a s ı n d a k i sarı renk a y r ı l ı r )
ve h a l ı l a r ı m ı z ı n değişmeyen koyu kır­
mızı rengi ö ğ ü t ü l e n otun suyla kayna­
tılması sonunda elde edilir. Ö ğ ü t m e
sırasında a y r ı l a n sarı renkten ise koyu
sarı elde edilir.
İ09
K A R A BOY A L I K Ç A M U R U : Karacadağ bölgesinde Beyörcn K ö y ü n d e K a ­
ra Boyalık Suyunun ç a m u r u mordan olarak
kullanılır.Tortusuna
yatırılan
gelepler siyaha boyanır. Eğer gelepleri
tortuda biraz fazla bekletirsek, yün ya­
narak d u y a r l ı l ı ğ ı n ı kaybeder ve çabuk
çürür.
Siyah daha başka yollarla da elde
edilir. Palamut, meşe gibi a ğ a ç l a r ı n od u n l a r ı n ı n yanması sonucu oluşan kül­
den siyah renk elde edilir. Celeplerin
k ü l ü n ü s t ü n e yatırılmasına Salamura
denir. H a k i k i siyahtan ziyade tabii bo­
ya ile b o y a n m ı ş siyah tercih edilir. Si­
yah ışığı emer, kavrulur, ç ü r ü r ve halı­
da çökme yapar. Bu ise halıya değer
katar. Bugün ise bu ç ö k ü n t ü piyasada
makas ve alevleme sureti ile elde
edilmektedir.
G ö r ü l d ü ğ ü üzere Konya yöresinde
boyama hammaddesi kendi ö z ü n d e d i r .
Bu y ü z d e n sentetik boya kullanılmaz.
T a b i i boyada gelepler canlılık k a z a n ı r ,
boya y ü n l e kaynaşır ve zaman aşımın­
da boya i p i tamir eder. Güneşin soldur­
ması ve asidin yakması onu etkilemez,
daima rengini muhafaza eder.
Bu ç a l ı ş m a l a r d a n sonra hazır hale
gelen malzeme ile dokuma işine geçilir.
H a l ı n ı n d o k u n d u ğ u tezgaha Istar
veya Hana denir. Tezgahlar d u r u ş ve
şekillerine göre isim alırlar. Anadolu'da
genellikle üç türlü ıstar kullanılır. D i k
tezgâh, yatık tezgâh ve yer tezgâhıdır.
D i k ve yatık tezgâhlar, genellikle
şehir, kasaba ve köylerde kullanılır.
T e z g â h ı n bir ucu tavana t u t t u r u l u r , d i ­
ğer ucu toprağa g ö m ü l ü d ü r .
Yer tezgâhları, yere parclel olup
Konya k ö y l e r i n d e T ü r k m e n aşiretlerin­
de diğer tezgâhlarla a y n ı özelliklere ha­
iz olarak kullanılır.
T e z g â h a önce çözgü i p l i k l e r i gerilir.
Çözgü i p l i k l e r i tabii beyaz y ü n d e n çift
b ü k ü m l ü d ü r . Tezgâha dikey gerilirler.
Konya yöresinde, tezgâh h a f i f 75 dere(14)
Oymalı
(Gicen) k ö y ü
(Karapınar'a
bağlı)
h a l k ı n d a n Şükran K A R A Ş A N ve Fadime Y I L D I R I M ' dan şifahen alınan bilgi.
(15) Gicen k ö y ü n d e aynı kişilerden ahnan bilgi.
110
A. F U L Y A BODUR
çelik bir eğimle dik durur. Germe iş­
leminden sonra ilme a t ı l a r a k dokumaya
b a ş l a n ı r . Bir ilme sırası bittikten sonra
bir içten bir dıştan tek büküm genellik­
le koyu renk olan atkı i p l i k l e r i geçiri­
l i r . İsteğe göre bir veya i k i sıra geçi­
r i l i r . Bu seçilen modele göre değişir, in­
ce düşmesi istenilen halılarda tek sıra­
dır ve mâliyet artar. Kaba dokumalar­
da ise i k i , hatta altı sırada geçirilir.
Dokuma sırasında bir takım yar­
dımcı malzemelerden faydalanılır. Bun­
lar, k i r k i t , makas, bıçak ve t a r a k t ı r .
K İ R K İ T : çok dişli bir alettir. Ge­
nellikle kulp kısmı ağaçtan, kendisi de­
mir ya da k u r ş u n d a n yapılır. Dişlerin
arası birer çözgü girecek şekilde düzen­
lenmiştir. Düğümlerin üzerine vurula­
rak sıkışmasını sağlar.
MAKAS: ayarlı özel bir alettir. Do­
kunan halının uzun havlarını kesmede
. kullanılır.
BIÇAK: düğüm^ i p l i k l e r i n i kesmeye
yarıyan alettir ve çok çeşitleri vardır.
T A R A K : kesilen düğümlerin ve ip­
liklerin geride kalan pisliklerini temiz­
lemede kullanılır.
Desene başlamadan evvel sökülmeyi
önlemek için halının başlangıcı k i l i m
gibi dokunur. Halıların başlangıçların­
da yer alan bu dokumaya Toprakçılık
adı verilir. Sonra asıl dokumaya geçi­
lerek içten gelen ilhamla, halılar ka­
d ı n l a r ı m ı z ve kızlarımızca dokunur.
H a l ı n ı n dokunması bittikten sonra, sa­
çak geri çevrilip, çözgüler örülüp d i k i ­
l i r . Bu işlem daha çok Yörük'lerin do­
k u m a l a r ı n d a görülür.
H a l ı d a kalite, birim alan olarak ka­
bul edilen 10 x 10 cm. ye atılan düğüm
sayısı ile ölçülür. Bu birimden 1 metre
karesindeki ve halının tamammdaki
d ü ğ ü m sayısı ortaya çıkar. lO.cm. kare­
l i k ö l ç ü m l e r d e k i düğüm sayısı halının
ö n e m i n i belirtir.
Anadolu h a l ı l a r ı Gördes ilmesi ile
dokunur. D ü ğ ü m i p i çift b ü k ü m d ü r .
Y ü n sağa b ü k ü l e r e k S,sola bükülerek Z
k ı v r ı m ı n ı verir. Anadolu halılarında
b ü k ü m y ö n ü daima soldur. İki sola bü­
k ü m l ü y ü n birleşerek tek bir sağ bü­
k ü m yaparlar.
Anadolu, özellikle Konva
halıla­
rında en büyük özellik a t ı l a n i l m e n i n
sayılmamasındadır. H a l ı n ı n kalitesi cm.
karesindeki ilme sayısı ile d e ğ e r l e n ­
dirilmez. Bu halılarda önemli olan mal­
zeme, renk ve motif ahengidir k i h a l ı
bunlarla değer kazanır.
Konya bölgesi geleneksel ö z e l l i ğ i n i
yaşattığı halılarını y u k a r ı d a b e l i r t t i ğ i m
zorlukları aşarak b ü y ü k bir zevk ve
kabiliyet sonucunda v ü c u d a getirir.
Araştırmalarım sırasında Konya'da
müze ve özel kolleksiyonlarda çok sa­
yıda örneği inceleme f ı r s a t ı n ı b u l d u m .
Konya K o y u n o ğ l u Müzesi k o l l e k s i yonunda Env.No: 7 olarak k a y ı t l ı h a l ı
seccade K a r a p ı n a r bölgesinin b e l i r g i n
özelliğini t a ş ı m a k t a d ı r (Resim:l). Ü s t
üste sıralanmış altı niş, seccadenin ze­
minini d o l d u r m a k t a d ı r . Nişler üç kade­
meli olup o r t a l a n alemle b e l i r t i l m i ş t i r .
Renk sıralaması kahverengi, k ı r m ı z ı ,
lacivert, san olarak t e k r a r l a n m a k t a d ı r ^
Nişlerin i k i y a n ı n d a rozetler yer a l ı r .
Bordur ise kahverengi zeminde sekiz
kollu y ı l d ı z l a r d a n rozetlerle ç e v r i l i d i r .
Tali b o r d ü r l e r d e lacivert zemin k û f î S
k ı v r ı m l a r ı sıralanır.
Seccade bölgesel özellikle d o k u n m u ş
ve saf seccadelerin geç devirde devam
eden bir t i p i d i r 20. y ü z y ı l ı n b a ş l a r ı n a
tarihlenir. .Atkı ve çözgü y ü n d ü r . G ö r ­
des ilmesi ile d o k u n m u ş t u r . E b ' a d ı 1.35
X 1.02 cm.'dir. K a r a p ı n a r ' ı n t i p i k d o k u masıdır. Bugün piyasada beş m i h r a p l ı
olanları değerlidir.
Konya'da özel bir kolleksiyonda yer
alan halı, yine bir K a r a p ı n a r d o k u m a sıdır (Resim:2). zemin, m i h r a p nişi g i b i
teşkilatlanmıştır. Altı kademeli olan
mihrap nişini ortada kalın bir halat i kiyc ayırır. Bu h a l a t ı n alt ve üst k ı ­
sımlarına
altıgenler
yerleştirilmiştir.
Karşılıklı birleşen a l t ı g e n l e r i r i bak­
lava oluştururlar. O r t a l a r ı n d a n ü s l u p laşmış hayat ağacı m o t i f i ç ı k m a k t a d ı r .
Bu altıgenlerden sarkan lâleler k ı r m ı z ı
zeminde yer alarak K a r a p ı n a r ' ı n L a d i k
modeli olduğunu adeta ispatlar. 75-80
senelik olan bu halı da L a d i k m o d e l i ­
nin mahalli özelliklere uyularak d e ğ i ­
şik tarzda nasıl d o k u n d u ğ u n u g ö r ü r ü z .
.Atkı ve çözgü y ü n d ü r . G ö r d e s ilmesi ile
H A L I C I L I K T A R İ H İ N E K I S A BİR BAKTS V E K O N Y A H A L I L A R I
d o k u n m u ş , eb'adı 1.69 x 1.22 cm.dir.
Yine aynı özel kolleksiyonda başka
bir ö r n e k t e K a r a p ı n a r ' ı n Ladik modeli­
ni buluruz(Resim;3). Bu tip en t a n ı n m ı ş
olanıdır. Sarı d i k d ö r t g e n zemin i k i se­
kizgenle d o l d u r u l m u ş t u r . Sekizgenler iç
ve dıştan kancalarla d o l d u r u l m u ş t u r . İki ayrı sekizgen halinde o l m a y ı p , b i r b i ­
rinin d e v a m ı ş e k l i n d e d i r . Sekizgenlerin
zemininde, bir rozetten çıkan lale ve
koç boynuzu m o t i f l i kareler d ö r t l ü
gruplar yapar. Bu g r u p l a r ı n boşlukla­
rında i k i yanda birer i b r i k m o t i f i dol­
gu y a p m a k t a d ı r . Sekizgenlerin d ı ş ı n d a
kalan zemin boşlukları lâleler vc şema­
tik Hun Gülü m o t i f l e r i ile bezelidir.
Halının alt ve üst k e n a r l a r ı n d a mazgal
nişleri içinde üslûplaşmış hayat ağacı
motifleri yer alır. Halı 90-95 seneliktir
ve kullandığı motifler y ü z ü n d e n 17.
yüzyıl Osmanlı devamcısı olarak t a n ı ­
nır. M o t i f l e r i 16.17.18. yüzyıl ipek ve
kadife dokumalar ü z e r i n d e r a s t l a n ı r .
.Atkı ve çözgüsü y ü n d ü r . Eb"adı 1.99 .\
1.20 cm.dir. Uzun yolluk t i p i o l a n l a r ı
da v a r d ı r . H a l ı n ı n benzerlerine çeşitli
müzelerde \c
özel
kollcksi>onlarda
rastlanır. Bu tip i ç i n d e k i .Anadolu do­
kumaları Saray H a l ı l a r ı ' n ı teşkil eder­
ler.
Konya'da başka bir kolleksiyonda
rastladığım Karaman d o k u m a s ı Ladik
modeli seccade, yine yün malzeme ile
Gördes ilmesiyle d o k u n m u ş t u r ( R e s i m : 4 ) .
Eb'adı 1.67 x 1.08 cm.dir. M i h r a p nişi
kırmızı zemini t e ş k i l a t l a n d ı r m ı ş t ı r . Üç
kademelidir, o r t a s ı n d a n ç ı k a n bir alemi
ve aşağı doğru sarkan k a n d i l i ile t i p i k
Ladik özelliği gösterir. M i h r a b ı n köşe­
lerinde üslûplaşmış lûle m o t i f l e r i yer
alır ve daha çok haşhaş çiçeğini a n d ı ­
rırlar. Bordür tamamen Ladik deseni
sarmaşık dal ve laleli rozet desenleriyle
bezelidir. Fakat bu desenler dc biraz
kabalık göze ç a r p a r . H a l ı , çok eski ol­
mamakla beraber m a h a l l î özellikleri
yaşatması a ç ı s ı n d a n ilginçtir.
Yine özel bir kolleksiyonda
yer
alan diğer bir hah değişik b o r d ü r ü y l e
d i k k a t i çeker(Resim:5). Konya Kara­
man yolu ü s t ü n d e Kasaba K ö y ü doku­
ması bir seccadedir. E b ' a d ı 1.50 x 1.08
cm.dir. K ı r m ı z ı zemin mihrap nişi ile
111
belirgindir.
Mihrap
köşeliklerinde
açmış d ö r t l ü karanfil grubu yer alır.
.Ası! ilginç olan lacivert zeminli bord ü r d ü r . Bu zeminde bölgeye ait bir ta­
birle Doğuran Ana m o t i f i sıralanır. Tamamiyle bitkisel k ı v r ı m l a r d a n oluşan
bir m o t i f t i r ve kıvrık r û m t l e r i n birleş­
mesinden k a y n a k l a n ı r . Diğer bir deyiş­
le Eli Belinde m o t i f i n i n gelişmiş şek­
l i d i r . Bir ana ve altı yavrusu ile ilginç
bir m o t i f t i r . Çok i y i k o r u n m u ş olan
seccade 100 seneliktir. B o r d ü r ü n d c gö­
rülen bu motif Selçuklu' lardan beri
devam eden taş işçiliğinde görülen
insan f i g ü r ü n ü n halıda yaşamasıdır.
Diğer bir özel kolleksiyonda yer alan seccade Konya Ereğli Işıklar Köyü
dokumasıdır(Resim:6). 1. 05 x 0.85 cm.
e b a d ı n d a tabii yün dokuma olan secca­
de sarı zeminlidir vc mihrap teşkilat­
lıdır. İlginç özelliği kırmızı zemin or­
t a s ı n d a görülen şematik hatlı insan f i ­
g ü r ü d ü r . Mihrap köşeliklerinde karşı­
lıklı ters yönde koç boynuzları dolgu
yapar. Seccadenin b o r d ü r ü n d c sırala­
nan rozetlere mahalli olarak it izi de­
nilmektedir. 200 senelik olan halıda yer
yer y ı r t ı l m a l a r olmuştur, ilginç yanı,
ortada yer alan insan f i g ü r ü d ü r . Bunun
bir seccadede yer almasının nedeni an­
laşılamamıştır. Belkide seccade de du­
ruş y ö n ü n ü gösteriyor olabilir. Bord ü r l e r i n d e görülen değişik desen uyar­
l a m a l a r ı Konya bölgesinin desen zengiliğinin bir d e l i l i d i r .
Başka bir kolleksiyonda yer alan
halı Konya Sarayönü dokuması Ladik
modeli olarak t a n ı n ı r (Rcsinı:7). Tabii
y ü n l e Gördes ilmesi ile d o k u n m u ş t u r vc
2.28 X 1.62 cm. e b ' a d ı n d a d ı r . Düz kır­
mızı zemin i k i büyük sekizgen madal­
yona a y r ı l m ı ş t ı r . M a d a l y o n l a r ı n içlerin­
de k a n c a l ı yapraklar vc rozetler bulu­
nur. Sekizgenler dıştan, kanca vc koç
b o y n u z l a r ı ile çevrelenmiştir. Madal­
yonlar a r a s ı n d a k i boşluklar rozetler vc
yapraklarla bezelidir. Ana b o r d ü r rozet
ç i ç e k l e r i n i a n d ı r a n motiflerle kaplıdır.
A l t \e üst k e n a r l a r ı kapla\an mazgal
nişleri. kah\crengi zeminde hayat ağacı
m o t i f l i d i r . 100 senelik olan halının mo­
t i f l e r i n d e Erken Osmanlı h a l ı l a r ı n ı n
111. t i p i n i n etkilerini buluruz.
112
A FTTT.YA BODUR
K a r a p ı n a r yöresinin en t a n ı n m ı ş ör­
neği olan S A L U R modeli bugün hâlâ
sevilerek dokunan bir modeldir (Re­
sim: 8). 1.82 X 1.18 cm. e b ' a d ı n d a olup
t a m a m ı y l a y ü n malzemedendir. Ve bir
özel koUeksiyonda yer alır. Zemin altı
köşeli b i r şemse ile doldurulmuştur. Bu
a l t ı g e n i n içine i k i n c i bir altıgen yerle­
ştirilmiş ve içi d ö r t kollu bir baklava
ile teşkilatlanmıştır. Şemseden sarkan
k ü ç ü k selbeklerde, kancalı altıgenler
yer alır. Selbeklerin şemseye birleş­
t i k l e r i kısımlarda ince bir koç boynuzu
bağlayıcıdır. Köşeliklerde, balta motifi
dolgu yapar. Bu K a r a p ı n a r ' ı n Salur mo­
delinin tipik özelliğidir. A l t ve üst
kenarda her zaman görülen mazgal niş­
leri yer alır. Üslûplaşmış Hayat Ağacı
motifi iç dolgusudur. Bu model karekterini kaybetmeden bugün K a r a p ı n a r ' ı n
köylerinde d o k u n m a k t a d ı r .
Konya'da tesbit edebildiğim kıy­
metli bir halı yine bir özel kolleksiyona
aittir ve Konya OBRUK dokumasıdır.
Dokudukları desen eski Karaman böl­
gesi desenleridir (Resim:9). 1.44 x 1.33
cm. eb'adında kareye yakın bir parça­
dır. Kırmızı zemin çift sıralı sekizgen­
lere ayrılmıştır. Bunlar sekiz adettir ve
içlerinde kancalı ve kademeli i k i n c i bir
sekizgen yer alır. Ortalarında ise sekiz
kollu yıldızlar bulunur. Motif itibariyla
A v r u p a l ı ressam Memling' i n tablola­
r ı n d a görülen ve bundan dolayı Mem­
l i n g Gülü diye t a n ı n a n (yanlışlıkla) ha­
lıların plan şemasına benzer. S e l ç u k l u ­
lardan beri gelen gelenekle K û f t y a z ı h
desen geniş dış b o r d ü r ü d o l a n ı r . D a h a
basitleşmiş ve t a k l i t olarak k u l l a n ı l ­
mıştır. 200 senelik olan h a h z e m i n
bölümlemesi b a k ı m ı n d a n E r k e n Osman­
lı halılarının b ü y ü k b ö l m e l i t i p i n i n de­
vamıdır ve i y i d u r u m d a d ı r .
İncelediğim h a l ı l a r d a n
gördüğüm
k a d a r ı y l a madalyonlu ve y ı l d ı z l ı E r k e n
Osmanlı devri h a l ı l a r ı n ı n e t k i l e r i a ç ı k ­
ça bellidir. Bu etkileri K o n y a k e n d i özel potasında eriterek k e n d i malzemesi
ve desenleriyle kendince d o k u m u ş t u r .
Geçmişte, çok değil 80 yıl ö n c e s i n e
kadar bu eşsiz ö r n e k l e r i , y ü n ve t a b i i
boya ile dokuyan K o n y a h a l k ı , maale­
sef bugün bu güzel g e l e n e ğ i n i k a y b e t ­
miştir. Analin boya, sentetik malzeme
ile kendi ruhunu, y a ş a y ı ş ı n ı , h a y a t ı n ı
aksettirdiği modellerinden uzak, k e n d i ­
lerine öğretici diye g ö n d e r i l e n k i ş i l e r i n
hazırladığı dejenere desenlerle h a l ı do­
k u m a k t a d ı r l a r . Bir zamanlar
cihana
nam salmış h a l ı l a r ı n ı n y a n ı n d a b u g ü n
d o k u d u k l a r ı , sanat eseri o l m a k t a n uzak
ticari piyasaya hitap eden m a l l a r d ı r .
Oysa biz Orta Asya'dan k o p u p ge­
len atlı bozkır k ü l t ü r ü n e sahip, b ü y ü k
uygarlıklar y a r a t m ı ş , cihana n a m sal­
mış T ü r k m e n h a l ı l a r ı n ı i l k defa d o k u ­
muş, konar-göçer T ü r k m e n t o p l u l u k l a ­
rının
torunlarıyız
ve
geleneğimizi
aslımızı, öz d e ğ e r l e r i m i z i u n u t m a y ı z ,
buna tarih de izin vermez.
RESİM }- Karapınar
Seccade (Konya
Koyunoğlu
müzesi Env.No : 7)
RESİM 2- Karapınar Ladik (nodeli (Özel KoUeksiyon)
•
D
RESİM 3- Karapınar Ladik modeU (Özel KoUeksiyon)
RESİM 4- Karaman Ladik modeli (Özel KoUeksiyon)
RESİM S- Karaman Kasabaköy
(Özel Kolleksiyon)
dokuması
.
seccade
RESİM 7- Sarayönü Ladik dokuması
(Özel Kolleksiyon)
' ,
RESIM 8- Karapınar Salur, modeli (Özel
Kollek^
Download

View/Open