ÖLÇME BİLGİSİ
DERS NOTLARI
1. DERS
HARİTALAR HAKKINDA GENEL BİLGİLER
TANIM
• Harita nedir ? Plan nedir ?
• Harita, bir yeryüzü parçasının küçültülmüş bir
benzeri, ya da modelidir. Üç boyutu olan yer
yüzeyi yatay bir düzleme, dik bir izdüşümle
izdüşürülür ve uzunluklar uygun bir oranda
küçültülür. Yükseklik bilgileri de eşyükselti eğrileri
ile gösterilir.
• Yükseklik bilgileri yoksa, harita yalnız konum
(vaziyet) bilgilerini içeriyorsa, bu çizim plan
olarak adlandırılır.
HARİTA İÇERİĞİ
• Haritalarda hangi bilgiler gösterilir ?
• Genellikle, yer yüzeyi üzerindeki yollar, yapılar
gibi önemli olabilecek tüm ayrıntılar
gösterilmeğe çalışılır. Doğal olarak bu ayrıntılar
haritanın yapılış amacına uygun olarak seçilir.
Haritanın ölçeği de bu seçimi çoğu zaman
sınırlar.
HARİTA ÖLÇEĞİ
• Harita ölçeği, ya da kısaca Ölçek nedir ?
• Uzunlukların bir katsayı ile küçültülerek kağıda
çizildiği söylenmişti. Küçültme oranına Ölçek
denir. Haritadaki uzunluğun yer yüzeyindeki
karşılığına olan oranıdır. Bu oran M = 1/m
biçiminde ifade edilir. Paydadaki m sayısına
ölçek katsayısı denir. Bu katsayının sonu sıfırlıdır.
Bunun dışındaki sayılar ise : 1, 2, 5 ya da 25’tir.
HARİTA TÜRLERİ
Çeşitli haritalar var, bunları nasıl sınıflandırabiliriz ?
Haritaların, yapılış amaçlarına göre bir sınıflandırması
anlamlıdır :
Karayolları haritaları,
Turistik haritalar,
Jeoloji haritaları,
Kadastro haritaları gibi.
Haritada gösterilen bilgiler de amacı ile, doğal olarak,
uyumludur.
HARİTA TÜRLERİ
• Ölçeklerine göre de bir gruplandırma yapılabilir
mi ?
• Atlas haritaları, coğrafya haritaları çok küçük
ölçekli haritalardır. Bunlar Ölçme Bilgisi çerçevesi
içinde düşünülemez. 1/250000 – 1/50000 ölçekli
haritalar Orta Ölçekli, 1/25000, 1/10000, 1/5000,
1/1000, 1/500 ölçekli haritalar da Büyük Ölçekli
haritalar olarak adlandırılır.
BÜYÜK ÖLÇEKLİ HARİTALAR
• Mühendis ve mimarlar, daha çok hangi
haritalarla ilgilidirler ?
• Büyük, küçük yer yüzeyi ile ilgili tüm
mühendislik projelerinin tasarımları, ön
etütleri büyük ölçekli haritalar üzerinde yapılır.
Ayrıntılı tasarımlar ve uygulamalar ise, çok
büyük ölçekli haritalar ile gerçekleştirilir.
1/25000 ÖLÇEKLİ HARİTALAR
• Haritaların bir bölümünün de askeri amaçlı
olduğunu biliyoruz. Bunlar hangileri ?
• Her ülke, öncelikle, kendi topraklarını başkalarına
karşı savunmak için savunma haritaları
yapmaktadır. Bunlar genellikle 1/25000 ölçekli
Temel Topografik Harita’lardır. 7.5X7.5 derece
dakikası aralıklı, enlem ve boylamlar, bir harita
parçasının - bir paftanın-çerçevesini oluşturur.
1/25000 ÖLÇEKLİ HARİTALAR
• Bu haritalar ile ilgili başka önemli bilgiler ?
• Harita Genel Komutanlığı tarafından
üretilmektedir. Bir pafta, yaklaşık, 150 km karelik
bir alan kapsamaktadır. 10 m aralıklarla eşyükselti
eğrileri çizilmiştir. Renkli olarak basılmıştır.
Savunma amaçlı olduğu için GİZLİ ifadesi (!) yer
alır. Serbest olarak piyasada satılmaz. Kamu
kurumları ve yerel yönetimler özel istekle
sağlayabilirler.
1/10000, 1/5000 ÖLÇEKLİ HARİTALAR
• Diğer büyük ölçekli haritalar ?
• Savunma amacının dışında ülke topraklarının
akılcı kullanımı ve yönetimi için de, orman
alanlarında 1/10000, diğer tarım alanlarında da
1/5000 ölçekli haritalar üretilir. Bu haritalarda,
birçok başka bilgilerle birlikte. Orman sınırları,
tarla sınırları da gösterilir. Her beş metrede, ya da
her iki metrede bir eşyükselti eğrileri çizilir. Bu
haritalar da Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
tarafından üretilir. Basılı değildir.
KENT HARİTALARI
• Kent ve kasaba haritaları ?
• Kentlerin, kasabaların sağlıklı yönetimi için de
kent ve kasaba haritaları yapılmaktadır. Bu
haritalarda tüm yapılar, ve diğer taşınmaz
malların sınırları gösterilir. Bu haritalar da Tapu
ve Kadastro Genel Müdürlüğü tarafından
yapılmakta, ya da yaptırılmaktadır. Belediyeler
de bu haritaları, özel firmalara, yaptırmaktadır.
HARİTA ÜRETİMİ
• 1/25000, 1/5000, 1/1000 ölçekli haritalar
Fotogrametri yöntemi ile üretilmektedir.
• Orta ve küçük ölçekli haritalar büyük ölçekli
haritaların genelleştirilmesi ile üretilir.
Genelleştirme sırasında kimi ayrıntılar çıkarılır,
kimi ayrıntılar birleştirilir. Gerçek boyutlarından
daha büyük olarak gösterilir.
• Küçük kentlerin, kasabaların, birkaç yüz hektarlık
kırsal alanların haritaları ise, yersel ölçme
yöntemleri ile yapılır.
FOTOGRAMETRİK YÖNTEM
• Fotogrametri yöntemi ile harita yapımı, haritada
gösterilecek ayrıntıların arazi yerine, bu arazinin fotoğrafları
ile elde edilecek üç boyutlu modeller üzerinde yapılması
temeline dayanır.
• Bunun için, içinde özel fotoğraf çekme donanımları olan
uçaklarla, arazinin fotoğrafları çekilir.
• Bir dizi işlemlerden sonra, bilgisayar ekranında, arazinin
küçültülmüş ve tam benzeri üç-boyutlu model oluşturulur
ve ölçüler bu model üzerinde yapılır. Açıkçası, haritalarda
gösterilecek ayrıntıların üç boyutlu sayısallaştırması yapılır.
• Daha sonra da, bu bilgiler ile, otomatik çizim aletlerinde
haritalar çizilir.
FOTOGRAMETRİK YÖNTEM
• Kullanılan kameralar, öncelikle merkezsel
izdüşümü, tam olarak gerçekleştiren bir
kameradır. Tam bir ölçü aleti niteliğine sahiptir.
• Hava fotoğrafları çekilmeden önce, yer
üzerinde, koordinatları bilinen noktalar
oluşturulur ve bunlar fotoğraf çekiminden
önce, fotoğraflarda görülebilecek şekilde
boyanır. Bütün çalışmalar, koordinatı bilinen
bu noktalara dayanır.
FOTOGRAMETRİK YÖNTEM
• Fotoğraf benzeri görüntüler, yer yüzeyinden 600700 km yükseklikteki yapay uydularla, 250-300
km yükseklikteki uzay mekikleri ile de
kaydedilmekte ve bu görüntülerle, yer yüzeyi
hakkında çok değerli bilgiler elde edilmektedir.
Ancak bu görüntülerin, 1-2 km yükseklikten
çekilen hava fotoğrafları kadar, geometrik açıdan,
güvenilir olması beklenemez. Bu görüntülerden,
harita yapmak için değil, fotogrametri yöntemi ile
yapılan haritalara bu değerli bilgilerin aktarılması
sureti ile yararlanılır.
YERSEL YÖNTEMLE HARİTA YAPIMI
• Haritası yapılacak alan çok büyük değilse, ya da, Hava
Fotogrametrisi yönteminin uygun olmayacağı
durumlarda, yersel ölçme yöntemleri ile çalışılır.
• Yersel ölçüler, “Total Station” adı verilen bir ölçme aleti
ile yapılır. Bu alet koordinatları bilinen bir noktaya
kurulur. Gerekli ayarlamalar yapıldıktan sonra, Haritada
gösterilecek noktalara yansıtıcı tutulur. Alet
noktasından hedef noktasına olan eğik uzaklıklar, yatay
ve düşey açılar, yarı otomatik olarak ölçülür. Gerçel
zamanlı olarak hedef noktalarının koordinatları aletin
işlemcisi tarafından hesaplanır ve belleğe kaydedilir. Bu
bilgiler, otomatik çizicilerde harita ve planlara
dönüştürülür.
ANALOG / SAYISAL HARİTA 2 Eylül
2014
• Bilgisayar ortamında oluşturulan haritalara Sayısal
Harita denilmektedir. Bu haritalarda, her ayrıntı
noktasının X,Y,Z koordinatları bir veri dosyasında
tutulur.
• Klasik kağıtlara çizilmiş ya da basılmış haritalara
da analog, ya da çizgi harita adı verilmektedir.
• Bir de geometrik olarak harita ile eşdeğer olan,
fotoğraf görünümlü haritalar vardır ki bunlara da
Ortofoto adı verilmektedir.
ÖZET
• Mühendislik uygulamalarında, genellikle, büyük ölçekli
haritalardan yararlanılır.
• Büyük ölçekli haritalar, ölçekleri 1/25000 – 1/500
arasındadır. Bu haritaların hemen hemen tamamı hava
fotogrametrisi yöntemi ile üretilmektedir. Küçük
alanların haritalarının yapımında yersel ölçme
yöntemleri uygulanır.
• Alışılmış çizgi haritalar yerine, günümüzde bilgisayar
ekranlarında görüntülenen sayısal haritalar daha çok
kullanılmaktadır. Fotoğraf görünümlü ortofoto haritalar
da mühendislik uygulamalarında tercih edilmektedir.
SORULAR
1) Haritayı tanımlayınız.
2) Haritalar nasıl sınıflandırılır ?
3) Büyük ölçekli harita nedir ?
4) Haritalar nasıl üretilir ?
5) Harita ve plan arasında ne fark vardır ?
6) Çizgi harita ne demektir ?
7) Sayısal harita konusunda bilgi veriniz.
8) Ortofoto nedir ?
TERİMLER
• Harita : Map; Plan : Plan, planimetric map;
Dik izdüşüm : Orthogonal projection ;
Eşyükselti eğrisi : Contour, contour line ;
Ayrıntı : Detail ;
Konum bilgileri :
Planimetric details ; Ölçek : Scale ; Harita
ölçeği : Map scale ; Ölçek katsayısı : Scale
factor ; Karayolları haritası : Highway map ;
Turistik harita : Touristic map; Jeoloji haritası:
Geological map ; Kadastro haritası : Cadastral
map ; Temel topoğrafik harita : Basic map
TERİMLER
• Enlem : Latitude ; Boylam : Longtitude ;
Büyük ölçekli harita : Large scale map ;
Pafta : Map sheet ; Kent haritası : City map ;
Kasaba haritası : Town map ; Fotogrametri
yöntemi : Photogrammetric method ; Hava
fotogrametrisi : Aerial survey ; Yapay uydu :
Artificial satellite ; Uzay mekiği : Space shuttle;
Analog harita : Analogue map ; Çizgi harita :
Line map ; Sayısal harita : Digital map ;
Ortofoto, ortofoto harita : Orthophoto map.
Download

1.Bölüm