TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  513
Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği: Örf-Adetlere ve
Edebiyata Yansımaları
Sufi Tradition in Kyrgyz Society: in Non-Religious Traditions and
Literary
Roza ABDIKULOVA*
ÖZET
Orta Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslâmîyet’in Sufizm yoluyla yayıl‐
dığı bilinmektedir. Kırgızlar arasında İslâmîyet’in Sufizm yoluyla yayılmasında birçok tarikat yapılanmasının Nakşibendî, Suffi Allayar, Ahmedi, Bakırgan ve Kırk Çiltenler) büyük rol oynadığı bir gerçektir. Bu tarikatların bazı özellikleri zamanla Kırgız kültürünün bir parçası haline gelmiştir. Bu bakımdan Kırgızlar arasında günümüze kadar gelen bazı örf‐âdetlerde tarikatların izlerine rastlanabilir. Ayrıca Sufizme ilişkin izlerle, başta Manas Destanı olmak üzere, Er Töştük gibi kimi destanlarda ve XIX. yüzyıla ait şiirlerde karşılaşmak mümkündür. Bu anlamda Sufizmle ilgili Kırgızca deyimler dahi bulunmaktadır. Bunların yanı sıra Sufizm, dolayısıyla sufi kelimesi ile ilgili olarak yer adlarına (Sopu‐Korgon, Sufi‐Bülend), insan adla‐
rına ve mütevazı insan anlamını veren nitelemelere yer verildiği de anlaşılmaktadır.
•
ANAHTAR KELİMELER
Kırgız, Orta Asya, Sufizm, Tarikat, Derviş, Eşen, Mürid •
ABSTRACT
İslam spread to Kyrgyz, who was one of the peoples of Central Asia, through Sufism. A lot of the sects (Nakshbandi, Suffi Allayar, Ahmedi, Bakırgan and the Forty Çiltens) played an im‐
portant role in spreading İslam to Kyrgyz. Some of the features of these sects have gradually become part of Kyrgyz culture. Thus, some of the custom, coming up to the present and ap‐
plied, are traces remained directly from these sects. Moreover, Sufism reflected in Manas epic, the epic Er Toshtuk and in the poetry of the XIX century. There are also many Kyrgyz state‐
ments about Sufism. Further, due to Sufism, there are names of places and names of people with the word Sufi (Sopu‐Korgon, Sufi‐Bülend), it has been used as a modest man as well. •
KEY WORDS
Kyrgyz, Central Asia, Sufizm, Tarikat, Dervish, Ishan, Murid. *
Dr., Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Elemanı, [email protected]
514  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

Giriş Kırgızistan coğrafyası, İslamiyet açısından iki önemli noktada dikkati çek‐
mektedir: Birincisi, Orta Asya’nın göbeğinde bulunan bu coğrafyaya İslamiyet, 751 yılındaki Talas Savaşı ile ilk adımını atmıştır. İkincisi ise, ilk Müslüman Türk devleti olarak bilinen Karahanlıların yaşadığı ve merkez edindiği bir böl‐
gedir. Bu süreç bağlamında Kırgızistan coğrafyasında yaşayan Kırgızların İsla‐
miyet’e geçişinin belli süreçleri ihtiva ettiği bilinmektedir. Öyle ki bu süreç, İs‐
lamiyet’i daha iyi öğrenmek adına aktüel bir şekilde hâlâ devam etmektedir. Orta Asya’nın diğer yerli halklarında olduğu gibi İslamiyet, Kırgızlarda da Sufizm yoluyla kabul görmüştür. İslamiyet tektir, Müslümanlık faklıdır’ düstu‐
rundan hareketle burada da, İslamiyet’i kabul eden her halkın kültürü ile dinin bazı özellikleri iç içe geçmiştir. Bu durum, dinin, toplumun kabul ettiği bir inanç özelliğinden daha çok onların hayat tarzındaki bir geleneğin parçası ola‐
rak kalmasını doğurmuştur. Bu bağlamda Sufizm, başka bir ifadeyle İslamiyet, Orta Asyalı Kırgızların kültürel değerleri, örf ve âdetleri ile sarmaş dolaş ol‐
muş; bunun yanında edebiyat ve günlük hayatlarına da yansımıştır. ‘Kırgızlarda İslamiyet’in yayılmasında Sufizmin rolü’ üzerine yapılmış bir ta‐
kım araştırmalar bulunmaktadır. Bu araştırmalarda, konuyla ilgili, XIX. yüzyıla ait Kırgız şairlerinin şiirlerinde bir takım izler bulunduğunu görüyoruz. Ayrıca bunlar, XIX. yüzyılda değil Sovyet döneminde yayınlandığı da bilinmektedir. Oysa ki, Sovyet dönemi edebiyatında, tam tersine, literatür, ateizme doğru yol alırken Kırgızistan coğrafyasında Sufizme dayalı İslamiyet’in yan etkile‐
ri/zararları vurgulanmaya çalışılmıştır. Bunlara Kırgız şairi Aalı Tokombaev’in “İmam Karmaldı”(İmam Tutuklandı), “Eski Adattar Coğolsun” (Eski Gelenekler Kay‐
bolsun), “Kurman Aytta Büt Cumuşta Bololu”(Kurban Bayramda Hep Çalışalım) adlı şiirlerini, Sovyet döneminin ateizm doğrultusunda hareket edildiğine dair dü‐
şünceye örnek olarak gösterebiliriz. Kırgızlarda Sufizm üzerine, Yu. G. Petraş, S. Mambetaliev, T. Bayalieva ve A. Tabışalieva gibi araştırmacıların yazdığı eserlerde oldukça zengin bilgiler bulunmaktadır. Ancak bu bilgilerin, Sovyet sisteminin araştırma usullerine göre yazılmış olduğunu unutmamak gerekir; zaten, bu eserlere dikkatle bakıldığında bu açıkça görülmektedir. Bağımsızlık döneminde ise, bu konu üzerine, daha spesifik ve dikkatli bir şekilde yüksek lisans ve doktora çalışmaları yapılmıştır. M. Cumaliev’in “Ahmed Yesevî ’nin Ömür Colu Cana Anın Sufizm Boyunça Köz Karaşı” (Ahmed Yesevî ’nin Hayatı ve Sufistik Görüşleri) ve Ç. Kırgızbaeva’nın “SSCB Dönemindeki Kırgızistan’da Ate‐
izm” adlı yayınlanmamış çalışmaları (Yüksek Lisans Tezi) yer almaktadır. Bu‐
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  515
nun yanında Ali Yaman’ın Orta Asya’daki Laçiler üzerinde yapmış olduğu araştırma ve çalışmalar da önemli bir kaynak niteliğindedir (Yaman 2006). İslamiyet’in Kırgızlar Arasında Yayılmasında Rol Oynayan Tarikatlar Malum olduğu üzere, Sufizm, insanı bencillikten uzaklaştıran, kalbi temiz‐
liğe götüren, kalbin ruhî olarak temizlenmesine yol gösteren, böylece insan ka‐
rakterinin arınmasına, lütufkâr olmasına, kendini ve özellikle Allah’ı tanıma ve ona ulaşma erdemini ortaya koyan vasıtadır. Daha doğrusu, din aracılığıyla, insandaki insanlık cevherine ulaştıran bir vuslattır. Sufizmde temel işlevleri yerine getiren sufiler (Kırgızca’da sopu olarak ifade edilir) dir. Sufiler, kalpleri‐
ni, kötülüklerden Allah’ı zikir ederek arındırırlar. Orta Asya’da Sufizmin en önemli işlevi, insanı, nefsanî duygulardan kurtarmak ve arındırmaktır. Başka bir ifadeyle, Allah ile insanı yakınlaştırmaktır. Sufizm yoluyla İslamiyet’in Kırgızlar arasında yayılmasında birkaç tarika‐
tın çok önemli rol üstlendiği anlaşılmaktadır. Kırgızca’da Sufizm ordenderi ola‐
rak tanımlanan Sufi tarikatlarda büyük tarihî şahsiyetler yer almaktadır. Bunla‐
rın başında Baabedin Nakşibendî (Vahabidin), Hoca (Koco) Ahmed, Suffi Alla‐
yar (Sopoldayar), Bakırganlar gibi kimseler gelmektedir. Orta Asya’daki Müs‐
lüman ahali, Vahabidin Nakşibendî’yi ulvî bir şahsiyet olarak kabul eder ve ona koruyucu vasfını yükler. Kırgızlar da, bu inancın bir sonucu olarak, kötülük ve felaketten kurtulmak ve feraha çıkmak düşüncesiyle Baabedin’e (Vahabidin’e) atfen yedi veya dokuz adet tokoç adıyla bilinen yağda hamur pişirerek dilek ve niyazlarda bulunur ve dua ederler. Bu âdet, bugün hâlâ Kırgızistan’ın kırsal bölgelerinde, özellikle Narın bölgesinde yaygın olarak sürdürülmektedir. Bu uygulama, araştırmacılara göre, (Karasaev 1996: 847) insanları fani işlerden so‐
yutlama ve fakirliğe bir davettir. Daha doğrusu dünyalık işlerinden uzaklaşma, hakikate yaklaşma, mal‐mülkten sıyrılma, bu dünya için değil öbür dünya için çalışma ve ona göre hazırlık yapmaktır. Bu da zaten, Sufizmin temel düşüncele‐
rinden biri olarak kabul edilir. Rivayetlere göre Baabedin (Vahabidin Nakşibendî), çiftçilikle uğraşan, buğday ekip‐biçen, daha sonraları ipek kumaşlar işleyen, bu işi meslek edinen bir insandır. Manas Destanı’nda Baabedin, çiftçiliğin piri olarak tanımlanır. Ba‐
ba‐Dehkan (dehkan‐çiftçi demek) olarak, Manas Baatır (Bahadır) buğday ektiğin‐
de, ekinin verimli olmasında önemli yer tutan bir pir olarak tasvir edilir. Bu bağlamda, Kırgızlar arasında ‘Baabedin’e adamak’ (Baabedinge atoo), ‘Baabedin vermek’ (Baabedin berüü), ‘Baabedin’e bağışlamak’ veya ‘Baabedin yapmak’ şek‐
linde deyimler hâlâ canlı bir biçimde yaşamaktadır. Bir diğer bilgiye göre, Baabedin bir şeyh adıdır. Buhara şehrine yakın bir köyde yaklaşık 1318 yılında 516  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
dünyaya gelmiş, gençlik yıllarında Sufizm yoluna girmiş bir şahsiyettir. Halkı daima dünya işlerinden vazgeçmeye ve fakirliğe davet etmiştir. Çiftçilikle, daha sonra nakışla uğraştığından Baabedin (Vahabidin) Nakşibendî adını alır. Nak‐
şibendî, nakışla uğraşan kişi anlamına gelir. Kırgızlar arasında İslamiyet’in ya‐
yılmasında Baabedin’in ve kendisinden sonra kurulan Nakşibendî tarikatının büyük rolü olmuştur. Bir diğer tarikat Bakırganî (Bakırgan)’dir. Bakırganî tarikatı, adını XII. yüz‐
yılda Orta Asya’da dervişliğiyle şöhret olmuş birinden alır. Gerçek adı Süley‐
man olan bu dervişin özelliği, güzel sözlerle ve şiirle halkı İslâmiyet’e davet etmesidir. Bu dünyanın fani, öbür dünyanın gerçek olduğunu hikâyelerle, riva‐
yetlerle ve söylemlerle ahaliye aktarmaktadır. Baabedin gibi, onun da göçebeler arasında İslamiyet’in yayılmasında büyük emeği geçmiştir. Suffi Allayar (Sopol‐
dayar) ise, XVII. yüzyılda ortaya çıkan bir tarikattır. Kurucusu Sopoldayardır. Zamanının şairi, hatta Orta Asya’nın en tanınmış filozoflarından birisi olmuş‐
tur. Hanlıklar döneminde, özellikle Kırgızların Hokand Hanlığı’na tabii olduğu dönemde, çocukların mektep ve medreselerde Sopoldayar’ın şiirlerini ve hikâyelerini okuyarak eğitim gördükleri ifade edilmektedir. Onun sayesinde Türk halkları, Arap alfabesinde yazılan İslamî bilgilerden haberdar olmuşlardır. Halk arasında Hoca Ahmet, Kul Koco Akmat adıyla bilinen ve sufizmin halka yayılmasında önemli hizmetleri olan Ahmed Yesevî, XII. yüzyıla ait mistik bir şairdir. Orta Asya ve Doğu Türkistan’da yaşayan Türk halkları arasında İslami‐
yet’in yayılmasında Ahmed Yesevî ve onun kurduğu dervişlik sisteminin bü‐
yük rol oynadığı dikkati çekmektedir. Bu bakımdan Kırgız halkı arasında Hoca Ahmed Yesevî ile ilgili bazı önemli rivayetler hâlâ aktarılmaktadır. Bu rivayet‐
lerden bazıları, öyle ki, hesap günü iyilik ve kötülük terazisi ortaya konuldu‐
ğunda terazinin tam ortasında Hoca Ahmed Yesevî ’nin duracağı ve kişilere yardım edeceğinden bahseder. Kırgız şairi Toktogul Satılganov’un; Kırgız Türkçesi Anadolu Türkçesi Koşumça cıygan eşender, Azezildin Kendisi için mal toplayan Eşenler, Azrail’in önünde yalvarırlar diye aldında, duydum. Kokuyga kalat dep uktum. Akçasın aldap almakka, Aytat calgan Kandırarak paralarını almaya, Yalan dep uktum. söylemeye de hazırdırlar diye duy‐
Allanın cönün bile albay, Koco Ak‐ dum. mattın astında, Allah yolunu bilmeden, kıyamet ko‐
Kılıçtan kıyma tez kelse, Muham‐ parsa Hoca Ahmed, meddin kaşında, Hazreti Muhammed’in önünde, TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  517
Aldap algan attarın, Kaytarıp beret Kandırarak aldıkları atları geri verir‐
dep uktum. (Toktogul 1968: 847) lermiş diye duydum şeklindeki dizelerine rastlanmaktadır. Bu şiirde “Kılıçtan kıyma zamanı” (Kı‐
lıçtan geçirme zamanı) diye kıyametten bahsedilmektedir. Maltabarov’a göre (2002: 250), Orta Asya halklarında ve Kırgızlar arasında İslamiyet’in yayılma‐
sında Yesevîlik büyük paya sahiptir. Hatta Yesevîliğin, Nakşibendî ve Bektaşî tarikatının temelini oluşturduğunu ileri sürmektedir. Laaçiler, Lyaçiler olarak ifade edilen bir diğer tarikat ise, Kırgızistan’ın gü‐
ney bölgesinde daha çok yayılmıştır. Halk arasında “gizli insanlar” olarak da bilinirler. Lyaçiler adının anlamı da onların haftada bir kere toplanarak ilahi söylemesinden, yani ilahi sözünden oluşmaktadır. Diğer tarikatlardan farkı ise, bir araya geldiklerinde zikir çekerek, sama ( sema ) ediyor olmalarıdır. Lyaçile‐
rin başındaki kimseye sarkor (Farsça Ser –baş kelimesi ile ker –çı ekinden oluşup, başçı anlamına gelmektedir) adı verilmektedir. Dolayısıyla bunları da Sufizmin uzantısı olarak değerlendirmek mümkündür. Günümüzde Kırgızistan’ın Calal‐
Abad, Bazar‐Korgon, Arslanbap, Nookat, Şaymerden, Özgön, Kara‐Şoro gibi bölge ve yerleşim yerlerinde Lyaçilerin bulundukları köyler vardır. İsmailitler ise, Hz. Ali’nin yedinci mirasçısı olan İsmail’in adından gelmek‐
tedir. Bu tarikatın başında bir pir durur. Onların özelliği de günde sadece iki defa namaz kılmalarıdır. Bir de Cuma namazını kılmazlar; haftada bir kere top‐
lanarak Pir Sözü kitabından bilgi alırlar. Kırgızların sosyal hayatına ters düşen tarafı da at eti yememeleridir. Bundan dolayı Kırgızlar arasında bu tarikat çok yaygın değildir. Ancak yine de, herhangi bir insanı İsmailit tarikatına davet et‐
mek için bazı hususlara dikkat edilmesi gerektiği ifade edilir. İnsanın yeteneği‐
ne bakmak; nasihat edebilen seviyeye getirmek; eski inançları varsa ondan vaz‐
geçirmek; ant içmek; İsmailî eğitimiyle tanıştırmak; zikir ve diğer özelliklerini öğretmek; kendisi, İsmailit olduktan sonra akrabalarını da bu tarikata çekmesi‐
ni teşvik etmektir. Bunların Orta Asya’daki merkezî yeri Pamir bölgesi olmuş‐
tur. Orada göçebelikle uğraşan Kırgızların bir kısmı, bu tarikatı benimsemişler‐
dir. Kırgızların yanında Pamir bölgesindeki Tacikler de bu tarikatı benimsemiş‐
lerdir. Tabışalieva’ya göre (1993: 89), İsmailit tarikatı mensupları beş vakit na‐
maz kılmaz, oruç tutmaz, sadece dinî sohbet ve dinî kitapları okumakla meşgul olurlar. Bir başka tarikat Kırk Çilten adını taşımaktadır. Halk arasında Çiltenler ola‐
rak da bilinir. Çil kelimesi Fars dilinden gelmiş olup, kırk anlamına gelir, ten ise vücut anlamındadır. Buna göre çilten, kırk vücutlu veya ruhlu anlamına gelir. 518  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
Kırk kavramını da hemen her yerde kullanırlar. Kırk Çilten Tarikatı’nın her bölgedeki grupları tam kırk kişiden oluşur. Bu kişiler, Kırgızlar arasında evliya (Kırgız Türkçesiyle; oluya) gibi kabul görürler. Manas Destanı’nın devamını oluşturan Semetey’de “Atasın tartkan Er Semen, Aktulpardı Çuratıp, Caynagan suuga kirdi ele. Koldogonu kırk çilten Koltuğunan alıptır” (Babasına çeken Er Seme‐
tey Ak burağına binerek, su içine girmiştir. Onun koruyucusu olan kırk çilten, onun sudan çıkmasına yardım etmiştir) (Karasaev 1996: 777) ifadeleri yer al‐
maktadır. Er Töştük Destanı’nda da, Kızır İliyas kırk çilten (Hızır ve İl‐
yas/Hıdırellez kırk çilten) diye ifade geçmektedir. Kırk Çilten, Manas Desta‐
nı’nda, genelde Manas zor duruma düştüğü zaman onun kurtarıcısı olarak tas‐
vir edilir. Çilten, Manas Destanı’nda mitolojik anlamda özelliği olan, iyilik ya‐
pan güç olarak da kendini gösterir (Manas 2010: 126). Hatta çiltenlerle ilgili olarak Manas Destanı’nda Manas’la Kırk Çilten Hızır’ın karşılaştığı ve Akbal‐
tay’ın nasihatıyla Manas’ın Koşoy’a doğru gitmesinin anlatıldığı bir bölüm de bulunmaktadır (Manas 2010: 161). Ahmedî (Ahmed Yesevî) koluna mensup Saçlı Eşenler adındaki tarikat ise, Kırgızistan’ın güneyindeki Arslanbap, Calal‐Abad, Oş bölgelerinde etkin bir şekilde İslamiyet’i yaymıştır. Bunların kullandığı temel eser, Yesevî’nin Hikmet’i olmuştur. Kendilerini Yesevî müritleri olarak kabul ederler. Kırgızistan’ın ku‐
zey kısmında ise, Tanrı Dağları Kırgızları Alka (Destekle) adındaki cemaati oluşturmuş, bunu düzenleyen işanlarla (eşen) beraber orada Sufizmle ilgili ki‐
tapları okumuşlardır (Bayaliyeva 1981: 28). XIX‐XX. yüzyıllara gelindiğinde Rus Çarlığı verilerine göre, Sufizmin bü‐
yük yayılma alanı ve destek bulduğu Türkistan’da, 11.230 cami ve mescit olmak üzere 12.000 den fazla imam ile 5.800 mektep, 5.700 müderris, 1.415 kabristan, 1.500 şeyh ve 686 işanlık (eşen) merkezi bulunduğu ifade edilmektedir (Tabışa‐
lieva 1993: 83). Bunların sayısı, Çarlık döneminden sonra, Sovyet devrinde, ya‐
saklanarak, yıkılarak, yok edilerek son derece azaltılmıştır. Tarikatlarla Ortaya Çıkan Örf‐Âdetler, Atasözleri ve Deyimler Sufizm, IX. yüzyılda tüm İslam dünyasına yayılan güçlü, daha çok da er‐
keklerin ilgi gösterdikleri bir dinî akım olmakla birlikte kadınlar arasında da İslamiyet’in yayılmasında katkıları olan işan ve kalpalara rastlanmaktadır. Saçlı işanlar olarak da bilinen tarikatta böyle bir durum söz konusudur (Mambeta‐
liev 1966: 8). Atınça Hatun (İslamiyet’i kadınlar arasında yayn, İslamî bilgilere sahip bayana verilen genel adlandırma) olarak ifade edilen zatlar buna en güzel örnektir. Bu gibi kimselerin Arapça bildiği ve okuduğu, aynı zamanda okuduk‐
larını Özbek Türkçesine ve Kırgız Türkçesine de aktarabildiği ifade edilir. Ayrı‐
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  519
ca sufi tarikatları ile ortaya çıkan bazı örf‐âdetlerin günümüz Kırgız halkının kültürel anlamda geleneksel bir parçasını oluşturduğu anlaşılmaktadır. Buna, özellikle Çiltenlerin, İslamiyet’in hanımlar arasında yayılmasında ve İslamî bil‐
gilerin yeni nesillere aktarılmasında Buçeyşembi anne (Büçeşembi ene, Bübü Çar‐
şamba anne anlamında kullanılır) âdetinin kullanılması en güzel örnektir. Bu âdet, etraftaki kadınları bir araya toplayarak, yemek ikram edilmesi, bu esnada İslamî bilgilerin verilmesi ve dini sohbetlerin yapılması şeklinde kendini göste‐
rir. Bu âdet uyarınca çarşamba günü, herhangi bir aile hanımının yedi evden sessiz bir şekilde (her evden birer avuç kadar) un toplar. Eve unu getirdikten sonra yağda yedi tokoç (bir çeşit ekmek) ve bir külçö (yedi evden toplanan un‐
dan yapılan hamur, tandır ateşinde değişik şekilde pişirilerek) yapar ve o yedi kişiye (kadına) dağıtır. Bu toplantılar bittikten sonra, katılan kadınlara ikişer tokoç (ekmek türü) ve bir dilim külçö (ekmek türü) evlerine götürmesi için veri‐
lir. Bu merasime, aynı zamanda “atınca” da denir. Bu seremoniyi de, İslamȋ ko‐
nulara vâkıf bir bayan idare etmesi gerekir. Sofraya (Kırgızca tasmal veya das‐
torkon olarak ifade edilmektedir) (Moçoev 1998: 184) tokoç, külçö ve yedi aş ko‐
nulur. Bütün bunların ötesinde, Müslüman olan ve ergenlik çağında bir erkeğin bu yemeği görmesinin ve yemesinin yasak olması, bu yemeğin en büyük özelli‐
ği olarak zikredilir. Ayrıca sofranın, ev sahibi kadın tarafından üç defa kurul‐
duğu ve kaldırıldığı, o sırada içinden sessizce dua ve dileklerde bulunduğu dikkati çeker. Sofra kaldırıldıktan sonra secde yapar gibi alnını sofranın konul‐
duğu yere değdirerek şükrettiği, toplantıya katılan, misafir gelen kadınların da kutlu ve hayırlı olsun anlamına gelen “kulluk bolsun, kulluk bolsun” sözünü söy‐
leyerek dua ettikleri görülür. Bazı bölgelerde bu âdete müşkülüşat da denildiği ve hâlâ Fergana bölgesinde aynı şekilde gerçekleştirildiği, orada bulunmakta olan kadınların La ilahe illallah Muhammedu Resulullah diyerek sâlat ve selam getirdiği, atınca olarak bilinen bilge kadının söylediklerinin orada yer alan ka‐
dınlarca tekrarlanarak zikre devam edildiği görülür. Günümüzde Kırgızistan’da, özellikle Oş, Celal‐Abad vilayetlerinde Çar‐
şamba günlerinde bu âdetin hâlâ sürdürüldüğü gözlemlenmektedir. Genellikle bir şeyin fazlaca istenmesi halinde, söz konusu dileğin gerçekleşmesi düşünce‐
siyle bu tür âdet, tören ve seremonilere sıkça başvurulmaktadır. Kırgız toplumunun Sufizmle ilgili bir diğer değer algısı da, işanın kaftanını alarak, küçük parçalar halinde çocuklara “tumar” (muska) yapılmasıdır. Evliya‐
nın kaftanından alınan parça ile yapılan muskanın çocuğu hastalık ve illetler‐
den koruyacağına inanılırdı. Öyle ki, Sufizmle bağlantılı olarak, bazı işanların her yıl bir defaya mahsus olarak kırk gün süresince çiltene oturduğu, bu süre zarfında başta Sufizm olmak üzere tıp ve edebiyatla ilgili bir takım kitaplar 520  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
okuduğu ileri sürülür. (Mambetaliev 1974: 44, 46). Bununla birlikte bazı hasta‐
ların çilten olma yöntemiyle, yani kırk gün bir yerde oturtup ve ona yemek ve‐
rerek iyileştirme veya sufi yoluna girmesinin imkânı sağlanırdı. Kırgız dilindeki tarikatlarla ilgili atasözleri ve deyimler, genel itibariyle sufi ve mollayla (moldo) ilgilidir. Bu bağlamda “Sopu soğon cebeyt, cese kabığın da koyboyt” (Sufi soğan yemez, yerse kabuğunu bile bırakmaz), “Çala moldo din bu‐
zar” (yarım molla dinden eder), “Sopusungan moldonun üyünön ceti kamandın başı çığıptır” (Kendini sufi olarak gösteren mollanın evinden yedi domuz başı çıkar), “Bereerge akçan bolboso moldo üyünö da kirbeyt” (Verecek paran yok ise evine mol‐
la bile girmez), “Moldonun aytkanın kıl kılganın kılba” (Mollanın dediğini yap, yaptığını yapma), “Ala çapan kocodon sakta, Cıla baskan moldodon sakta” (Ala bula kaftanlı hocadan koru, belli etmeden yürüyen molladan koru), “Moldo aç kalsa bazar kıdırat, Sopu aç kalsa mazar kıdırat” (Molla aç kalsa pazar gezer, Sufi aç kalsa mezar gezer), “Moldonun suktuğunan bil, Corgonun kurçtuğunan bil” (Mollayı mi‐
desinden tanı, atı süratinden tanı) gibi atasözleri yer alır. Ayrıca “Sopulukka baş koyuu” (Sufiliğe baş koyma, sufi yoluna girme) gibi deyimlere de rastlanır. Bu‐
nunla birlikte Kırgızistan’daki tarikatların kendine has birtakım deyişleri de bulunur. “Orozo tutup namaz okugan tozoor, Dutar çertip sama tepken ozor” (Oruç tutup, namaz kılan yok olur; Dutar çalıp sema eden, uçar gider) sözleri Laçiler tarafından kullanılan nadir deyişlerdir (Mambetaliev 1966: 37). Çilten adıyla ilgili deyim ve deyişler de mevcuttur. Bunlara çeşitli anlamlar yüklenerek kul‐
lanıldığı görülmektedir. Akıllı insanı tasvir etmek için kullanılan Çilten’in halk arasında “Çilten bolmok belen” denilerek çok akıllı mı olacaksın biçiminde kulla‐
nıldığı tespit edilir. “Köp basaar çiltender” (gezgin çiltenler) ateş üstünde yürü‐
yen yeteneklilerdir. Uzun zamandan beri görüşmeyen kişilerin birbiriyle karşı‐
laşması sonucunda “Çiltenge tüşüp ketken go dedi elem” sözünün görüşmeyeli uzun zaman geçtiğini ve kayıplarda olduğunu ima etmek için kullanılan bir deyiş olduğu düşünülmektedir. Sufizmde Rol Oynayan Din Görevlileri Orta Asya’da Sufizmin başında bulunan kişi için sufi adının yanı sıra eşen tabiri de kullanılmıştır. Eşen’i takip eden ve yolunda giden kimselere ise mürit denilmiştir. Eşen seviyesine gelen müritlerin adları söylenmezdi. Orta Asya toplumunda bazen eşen yerine Farsça’da “onlar” kişinin adını söylemeden say‐
gı gösterme usulü anlamını taşıyan “işon” (işan) denildiği de görülür. Bu ge‐
leneğin Kırgızlar arasında hâlâ sürdüğü görülmektedir. Söz konusu kimsenin adının söylenmeden seslenilmesi, bir saygı göstergesidir. Bu anlamda, benzer bir davranış biçimi, yeni gelen gelinle kaynata, kaynana, kayınları ve görümce‐
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  521
leri arasında da söz konusudur; burada gelin, bütün bu yeni akrabalarına onla‐
ra saygı göstermek adına kesinlikle ismiyle hitap etmez. Buna Kırgız toplu‐
munda “tergöö” (kişinin adını söylemeden saygı gösterme usulü) denir. Belki de bundan dolayı “işan” (eşen) kelimesi kullanılmaya başlanmıştır. Eşen’in eğitimi dört aşamadan oluşmaktadır. Şeriatın inceliklerini ve sırlarını öğrenmek; Su‐
fizm yoluna girmek; Allah’a ulaşma ve dünyalık işlerden vazgeçme; hakikate ulaşma, vahdet ve vuslata erişme, yaradan ile hem hâl olmadır. Sufizmin ba‐
şında pir bulunur; o yolda ilerleme durumuna ise tarikat denir. Allah’a kavuş‐
mak ve yek olmak için zikir çekilir. Bazen bu durum, ilahiler söyleyerek transa geçme halinde de gerçekleşir (Tabışalieva 1993: 90). Mürit, eşenin veya şayık (şeyh, şeyhü’l‐İslam) gibi kimseleri örnek alan, on‐
ların dediklerini yerine getiren kimsedir. Sufizm’de Allah’a yalvarma çeşitli şekillerde gerçekleşmektedir. Bu kimseler hep beraber oturarak, zikir ederler. Zikir kelimesi de Arapça olup hatırlatma, Allah’ı anma anlamına gelmektedir. Orta Asya Sufizmin’de en önemli unsur sadece ibadetle değil aynı zamanda çeşitli zikirlerle Yaradan’a yakın olmaktır. Eşenlerin yetiştirdiği müritlerin en önemli özelliklerinden biri, şüphesiz, ‘herkes içinde çok iyi sır saklamaları an‐
cak eşenlerinden hiç sır saklamamalarıdır. Eşen tarafından yetiştirilen ve yük‐
sek bir konuma erişen müritler, köylere, eşen tarafından sopu (Sufi) olarak ta‐
yin edilirler. Ayrıca müridi çok olan sufilerin saygınlığının bir o kadar fazla olduğu da bilinmektedir. Bununla ilgili halk arasında “Atağın elge cayıp turgan kırk murutu bar” (Namını halka yayan kırk müridi var) deyişi aynı zamanda müritlerin sufilerin tanıtılmasında ne kadar önemli bir yere sahip olduğunu gösterir (Yudahin 1985: 41). Müritlere bir takım görevler verildiğini de görmek mümkündür. Bu bağlamda kimi müritlerin zekât toplamakla görevlendirildiği tespit edilir (Bayaliyeva 1981: 27). Kırgız halkı arasında Nakşibendî tarikatının yayılmasında dumanalar önem‐
li rol oynamıştır. Bunların elbise ve giysileri hakkında Bayaliyeva (1981:41), “Üzerinde yalnızca tek bir gömlek ve altında ise pantolon, başına kulo adında bir baş giysi, boynuna astığı kulboor adında çanta ve elinde asa‐musa adındaki asası bulunur‐
du” şeklinde malumat vermektedir. Sufi tabiri Kırgızca sopu olarak kullanıldığından yukarıda bahsedilmişti. Sopu tabirinin Arapça “suf” sözünden türediği görülmektedir. Suf’un yün an‐
lamına geldiği; terim olarak da, dervişlerin giydiği yünden dikilen kaftana, bunların yenlerinden de yünlerinin dökülür vaziyette olan giysiler için kulla‐
nıldığı görülür. Bu tabirden de ‘Sufizm’ adı türetilmiştir. Eşene bağlı müritlerin dışında kalenderler ve dubanaların (dervişler) da İslamiyet’in yayılmasında 522  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
önemli rol oynadığı anlaşılır. Kalenderler, ellerine “Asa‐Musa” dedikleri bir asayı alarak yamak giysileri giyinirler. Halk arasında dolaşan bu kişiler dış gö‐
rünüşleriyle uzaktan dahi tanınan kimselerdir. Bazı araştırmacılar (Tabışalieva 1993: 92), buradan hareketle, kalender ve dervişlerin elbiselerini Sibirya’daki şamanların dış görünüşüne oldukça benzetirler. Sufi Tabirinin Günümüz Kırgız Toplumundaki Yeri Yer ve İnsan Adları ile Sıfat Olarak Kullanım Şekilleri Sufizm kelimesinden türeyen sufi (sopu) tabiri Kırgızca’da ve Kırgızlar ara‐
sında birkaç anlamda kullanılmaktadır. Sufi veya derviş, dünya zevklerinden uzak ve fani dünya ile ilgisi olmadan, sırf öbür dünya için yaşayan kimsedir. Diğer bir anlamı ise, Allah kelamından söz eden, Allah için yaşayan kimsedir. Ayrıca, cami veya mescitlerde insanları namaza çağıran, ezan okuyan müezzin anlamına da gelir. Sufinin bir diğer anlamı ise, tespihin en büyük boncuğuna verilen imamedir. Bu bakımdan, sufi tabirinin İslamiyet açısından, Kırgızlarda birkaç işlevi yerine getirdiği anlaşılır. Ayrıca sufi tabirinin, İslam dininin Orta Asya’da yayılmasındaki rolünden dolayı zamanla yer ve insan adlarında kulla‐
nıldığı dikkati çeker. Bu bağlamda Sufi‐Buland, Sopu‐Korgon gibi yer adları buna güzel bir örnek teşkil etmekle birlikte buraların Kırgızistan’ın güneyinde bulunan tarihî ve mimarî özellikleri olan eserlerin adları olduğu tespit edilir. Ayrıca Sufi (Sopu) tabirinin insanların bir sıfatı olarak da kullanıldığı görül‐
mektedir. Buna göre, ‘sopu insan’ nitelemesiyle, bu kimsenin mümin, çok mü‐
tevazı bir kişi olduğu anlaşılır. Bunun dışında yer adlarında da kullanılagel‐
mektedir. Onlardan biri Sopu‐Korgon olup, XIX. yüzyılda Kırgızların da tabi olduğu Hokand Hanlığı döneminde kurulmuş bir mimari eserdir. Hokand Ha‐
nı Muhammed Ali (Madali) zamanında 1827 yılında inşa edilmiştir. Söz konusu bölgenin adı hakkındaki malumât ve rivayetlere bakılacak olursa, bu bölgenin daha önceden bir tarla olduğu, orada Sopu (Sufi) adında bir fakir kimsenin ya‐
şadığı ve daha sonraları bu kimsenin bölgeye ağaç diktiği, tarlayı ekip biçmeye başladığı dile getirilmektedir. Sopu çevresinde çok mütevazı bir kimse olarak tanındığı ve nam saldığı ifade edilmektedir. Sopu’nun zamanla bu bölgeyi taş‐
tan duvarlarla çevirdiği, yaptırmış olduğu duvardan (korugon, kurgan) dolayı bölgenin Sopu‐Korgon şeklinde anıldığı ileri sürülür. İpek Yolu güzergâhında olan bu yerden, kervancıların geçtiği, yönünde arkeolojik kazılara ilişkin bilgi‐
lere ve çeşitli mimarî eser kalıntılarına rastlamak mümkündür. Kırgızistan’daki ikinci bir yer adı Sufi‐Bülend’dir. Bu yer adı doğrudan İs‐
lamiyet ile ilgilidir. Burada, aynı zamanda, Şah‐İsmail’e ilişkin bir mimarî eser de mevcuttur. Bu yer, Kırgızistan’ın Celal‐Abad vilayetine bağlı Ala‐Buka re‐
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  523
yonunda bulunan Sufi‐Bülend köyüdür. Sadece köy değil şu an bölge, Sufi Bü‐
lend adı ile bilinmektedir. Yer hakkında çeşitli söylentilere ve rivayetlere tanık olmak mümkündür. Öyle ki Mekke’den Hz. Muhammed’in neslinden Şah Cirar (Osmanın oğlu) İslamiyet’i yaymak için buraya gelir. Fakat İslamiyet’in bura‐
larda yayılmasını istemeyenler, bu kişiye karşı gelerek onu terslerler. Şah Cirar da Mekke’ye geri dönmek zorunda kalır. Bir diğer açıdan bakıldığında, Safed‐
Bulan yerine ilişkin olarak ahalinin anlattıkları gayet dikkat çekicidir. Zira Me‐
dine’den İslamiyet’i yaymak için birtakım Müslümanların bölgeye geldikleri, buranın eski adıyla Kasal bölgesi olarak bilindiği, bölge halkının yarısının İsla‐
miyet’i kabul ettiği, yarısının ise karşı çıktığı söylenilir. Hâl böyleyken, İslami‐
yet’e karşı olanların Müslümanları ortadan kaldırmak için birtakım oyunlar oynadıkları ve entrikalar çevirdikleri, hatta işi katliama kadar götürdükleri an‐
laşılmaktadır. Öyle ki Müslümanların sadece Cuma namazı sırasında zırhlı el‐
biselerini çıkardıklarını öğrenen gayrimüslimlerin Cuma namazı vaktinde gele‐
rek 2.772 kişinin kafasını gövdesinden ayırarak katlettikleri anlatılmaktadır. Bu rivayete göre, Sufi‐Bülend, bu dönemde, İslamiyet’i kabul etmiş olan zenci Karavanbaş adlı birinin Bulbula adlı kızının yaptıklarından dolayı böyle adlan‐
dırılmıştır. Bulbul’nın kızı, Cuma namazı vaktinde katledilen binlerce kişiyi yıkayarak defnettiği, onun, şehit düşenleri defnettikçe zenci görünümünden uzaklaşarak gittikçe beyazlaştığı, bu olaydan sonra halkın da, ona, Akbula de‐
meye başladığı veya Farsça’da beyaz kadın anlamına gelen “Sofit Bülend” den‐
diği söylenir. Bununla birlikte Bulbula’nın dünyaya geldiği gün babasının bula‐
nı (Geyiğe verilen ikinci ad) gördüğü, bu sebeple mezarlığın bulunduğu yerin adının Sufi‐Bulan olduğu da rivayet edilir (Celal‐Abaddağı Iyık Cerler cana El Daanışmandığı 2010: 66). Bu konuda bir diğer bilgi ise, (Bartold 1965: 530) Hali‐
fe Osman zamanında Sefid‐Bülend’in yakınında, Fergana’da, Muhammed bin Cerir ile 2.700 sahabenin dinsizlerle savaştığı sırada şehit düştüğüyle ilgilidir. Ancak bu açıklama, Sufi kelimesinin rivayete göre açıklanması olarak kabul edilebilir. Kırgızistan’da bulunan bu tür yerlerin zamanla ziyaret ve medet umulan mekânlar olarak kendini gösterdiği ve halka İslamiyet’i yayma merkez‐
leri haline dönüştüğü ifade edilir (Abramzon 1999: 191). Bununla birlikte Su‐
fizm ile ilgili yer adlarının bulunduğu birtakım hikâyelerin çeşitli eserlerde ya‐
yınlanmakta olduğuna ve halk tarafından ilgiyle karşılanarak, beğenilerek okunduğuna tanık olunmaktadır. Buna Özbekçe neşredilmiş olan eser (Meli‐
boev 2009) güzel bir örnektir. Bu olayların akabinde, yaklaşık kırk sene geçtik‐
ten sonra, buraya Şah Cirar’ın oğlu Şah Fazil’in geldiği ve İslamiyet’i yayarak, yaklaşık on beş sene, bu bölgede hayat sürdüğü ifade edilir (Bernştam 1997: 344). Ayrıca bazı araştırmacılara göre, Safed‐Buland’deki Şah‐Fazil kabristanı‐
524  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
nın iç görüntüsü itibariyle epigrafik ve mimari olmaktan ziyade daha çok der‐
vişlerin ikame ettiği mekân özelliğini taşıdığı da ileri sürülür (Nastiç 1989: 281). Üçüncü bir yer ise, Kırgızistan’ın Batken’de bulunan Kırk Çilten kabristanı ile ilgilidir. Bölge halkı, söz konusu kabristanı, Manas’ın kırk çorasının mezarlı‐
ğı olarak kabul etmektedir (Manas 1995: 379). Diğer bir yer adı ise, Şahimardan Hazreti Ali’dir. Adı geçen zat bu bölgelere gelmemesine rağmen onun mezarlı‐
ğı olduğu kabul edilen mekânlardan biridir. İnsanlar, çok çeşitli amaçlarla ve düşüncelerle buraları ziyaret etmektedirler. Bu ilgi, bugün de canlı bir şekilde devam etmektedir. Çocuğun, “karın çaçı” olarak bilinen doğduktan sonraki ilk saçının kesilmesinden başlayarak birçok örf ve âdetin, bu mekânlarda icra edil‐
diğine tanık olunabilir. Öyle ki, bu yerlerde, çocuğun uzayan ilk saçının bölge‐
deki moldo olarak bilinen molla tarafından kesildiği, yanı sıra bir koyun veya koç kurban edildiği görülür. Bunun dışında, Şahimardan’dan bahsedilirken, burada çok eski bir ev görüldüğünde ve kimin olduğu sorulduğunda, Sufizmle bağlantılı bir yer olduğunun göstergesi olarak ‘eski işanındır’ veya ‘eskiden yaşa‐
mış bir mollanındır’ cevabı alındığı da bilinir (Petraş 1961: 24). Sulayman Dağı ve orada yaşayan şeyhlerin, bu bölgeyi ziyaret edenleri kabul ederek Kuran’dan bir sure okuduğu, bunun karşılığında ziyaretçilerden para ve hediye aldıkları söylenir. Bu veya buna benzer durumlara, Sovyetler Birliği döneminde yasak‐
lama ve ceza getirilmesine rağmen bu tür uygulamalar o dönemde de, bugün de devam etmektedir. Öyle ki Mambetaliev (1966: 79), 1966 yılında, Sovyetler Birliği döneminde kaleme aldığı bir yazısında “Sulayman Dağı tepesindeki evin yıkılması, bozdurulması ve “kutsal değildir” ibaresi bulunmasına rağmen bu yerlere ziyaret devam etmiştir. Zamanla ziyaretin önüne geçilmişse de buranın suyunu, topra‐
ğını kutsaldır düşüncesiyle satma olayı devam etmiştir” diye belirtmektedir. Bunla‐
rın dışında, Orta Asya’daki bazı bölgeler, İslamiyet açısından çok etkin roller üstlenmiştir. Bunların başında, bugün Kazakistan sınırlarında yer alan Türkis‐
tan bölgesindeki Ahmet Yesevî gelmektedir. Ahmet Yesevî, Orta Asya, başka bir ifadeyle, Türkistan Türklüğü açısından ikinci büyük öneme sahip veya “kü‐
çük Mekke” olarak adlandırabileceğimiz bir konumundadır. Nakşibendî tari‐
katının kurucusu Vahabidin Nakşibendî’nin kabristanı da (Buhara’ya yakın yerdedir) bu kutsal mekânlardan biridir. Öyle ki, halk arasında, ‘üç defa burayı ziyaret eden Mekke’ye gitmiş kadar olur’ düşüncesi hâkimdir (Tabışalieva 1993: 90, 91). Bugün Kırgızistan sınırları içinde bulunan Safed‐Bulan kabristanı da aynı Ahmet Yesevî kabristanı veya türbesi gibi ikinci Mekke konumundadır. Sovyet‐
ler Birliği döneminde, her ne kadar yasaklansa bile, halkın gizliden gizliye ziya‐
ret edip medet umduğu kutsal yerlerden biridir. Burası, hâlâ ziyaret edilen mekânlardan biri olarak kutsiyetini muhafaza etmektedir. TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  525
Sufizmin destan ve şiirlere yansıması Sufi tabirinin Kırgızistan’da yer adı olarak kullanımının dışında Kırgız edebiyatının içinde, Sufizme ilişkin şiir ve menkıbelere de sıkça rastlamak mümkündür. Bu bağlamda, XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında hayat süren Kırgız şairi Toktogul’un “Sopunun (Sufinin) gözü ezanda, şişmanın gözü kazanda” ifadeleri önemli yer tutar. Bu dönemde yaşayan şairlere literatür‐
de “zamancılar” adı verilmektedir. Zira Çarlık Rusya’nın, Orta Asya’yı, özellikle Batı Türkistan’ı işgal etmesi bakımından, bu dönem, mühim bir süreci içermek‐
le beraber şairlerin o anki ağır durumu tasvir ettikleri ve edebiyata aksettirdik‐
leri de tespit edilir. Bu dönem içinde İslamiyet’i yayan ve Sufizme hizmet etme çabasında olan kimseler için Sufi, Dubana, Derviş, Şayık, Eşen, Kalpa gibi tabirle‐
rin kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu adlandırmalar ışığında Kırgız edebiyatında Sufizmin izlerine rastlanır. Bu bakımdan sopu’nun‐sufi, derbiş’in‐derviş, şa‐
yık’ın‐şeyh, eşen’in‐işon, kalpa’nın‐halife ve kalender’in‐kalenderȋ anlamlarına geldikleri ve bu şekilde ifade edildikleri anlaşılır. Kalender, Farsça bir tabir olup, derviş tabirinde olduğu gibi, “dünya işlerin‐
den vazgeçen kimse” anlamının yanında, Kırgızca’da ve Kırgız halkı arasında, dilenci anlamında da kullanıldığı görülmektedir. Ahmet Yaşar Ocak, (1992: 42) “X. yüzyılda İslamiyet’e yeni geçmiş ve Maveraünnehir’de ilk Müslüman Türk devle‐
tini kurmuş olan Karahanlılar, Türk evliya menakıbnamelerinin, bugün bilinen, ilk örneğini meydana getirdiler. Bunun, Karahanlılar sahasındaki tasavvufi gelişme netice‐
si ortaya çıktığı muhakkak olmakla beraber, daha başka etkilerin de rolünü unutmamak gerekir. Bu etkilerin en başlıcası, tabiî olarak Türk Destan edebiyatıdır” şeklindeki ifadesi Manas Destanı’nda geçen İslam ve Sufizmle ilgili inanç değerlerini akla getirmektedir. “Kalender, miskin, dubana (dumana, divane), Birin mından kalba dep, Kalayıktı çakırıp, Canazasın okutup” (Karasaev 1996:374) (Kalender, miskin ve dubana yolunda olunuz, halkı davet ederek cenazesini kılarlar) ifadesi yer alır. Cengiz Aytmatov, Manas Destanı’nın Kırgız edebiyatının ansiklopedisi ve bü‐
yük bir hazinesi olduğunu, devir değişse de Kırgızlar var olduğu müddetçe Manas’ın, Kırgız halkının millî direnç ve zirve noktası olacağını ifade etmiştir. Bu durum, Sufizm anlayışında da yerini muhafaza eder. Zira Kırk Çiltenlerle ilgili olarak, Manas Destanı’nın 4.657. satırında yemin etmek ve ant içmenin bir örneği olarak “Kırk çilten kayıp er ursun, Kılım turgan el ursun” (Kırk Çilten kayıp er çarpsın, asırlardır var olan halk çarpsın) sözleri oldukça ilginçtir (Manas 1995: 115). Sağımbay, Orozbakov’un Manas varyantının 11.530. satırında “Kırk Çilten kayıp erensin, Kıstalganda men dayar. Kam cebegin değensin, Kırgın boldu kün‐
tünü, Kırgızga cardam berbeysin (Kırk Çilten güçlü alperensin, Zor duruma düş‐
tüğünde ben hazırım diyen sensin. Hiç merak etme demiştin, kırgın oldu gece 526  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
gündüz, Kırgız’a neden yardım etmiyorsun?) denilerek Kırgız halkına yardım eden bir güç olarak Kırk Çilten hakkında bilgilere de yer verilir (Manas 1997: 255). Nakşibendî tarikatının kurucusu olan Baabedin’den (Vahabidin) Manas Destanı’nda, ona yardım eden ve koruyucu bir pir olarak bahsedilir. Bu konuy‐
la ilgili olarak Manas Destanı’nın 11.223. satırında “Alakanın açıp kol cazıp, Bata kılıp koyuptur. Bir Kudayga zar aytıp, Bil baştagan nar aytıp, Moldolorgo molö aytıp, Baabedinge col aytıp” (Avucunu açarak elini kaldırmış semaya, dua ederek der‐
dini dökmüş Mevla’ya. Fil başında olan nar söyleyip, Mollalara çok söylemiş, Baabedin’e yol göster diye) (Manas 1997: 249) şeklinde ifadeler geçer. Bunun dışında “Baabedin dep bakırıp” derken Baabedin’den yardım iste ve ona başvur anlamını vermektedir. “Baabedin koldosun” derken de Baabedin korusun ve esir‐
gesin ibaresi savaşa başlarken kullanılmış bir ifadedir. Sayakbay Karalaev’in Manas Destanı varyantında “Baabedin değen mazar bar, Bilgiç aytat er da aytat” (Baabedin diye bir türbe var, Bunu bilge de söyler, er de söyler) denilmektedir (Manas 1998: 110). Dubana tabiri Farsça olup, bu tabir Kırgızlarda deli veya dilenci anlamında gelmektedir. Dubana ile ilgili olarak “Dubana kirsin eşikten, Meenet çıksın teşikten, Bala ıylasın beşikten!’ (Derviş girsin kapıdan, illet çıksın delikten, çocuk ağlasın beşikte) biçiminde dizeler yer alır. Kalender ve dubana kimseler bu dünyadan elini ayağını çeken, fani işlerle meşgul olmayan, sufi dü‐
şünceyi taşıyan insanlardır. Orta Asya’da kalenderhaneler (Kalenderkanalar) mevcut olmakla beraber bunlar, orada hep birlikte yaşayan, sürekli birbiriyle fikir alışverişinde bulunan kimselerdir. Kırgız şairlerinin, eşeni ve sufileri konu alan birtakım yazıları söz konusu‐
dur. Bunların başında, Kırgız şairi Toktogul gelmektedir. Halk arasında eşene ve sufilere ilişkin çeşitli algılar ve düşünceler de bulunmaktadır. Bunlar, ağırlık‐
lı olarak olumsuz niteliktedir. Belki de bu yüzden, bu durum şiirlere bu şekilde yansımıştır. Bunları dönemlerine göre incelemek ve değerlendirmek doğru ola‐
caktır. Bu şiirlerin genelde Sovyetler Birliği döneminde yazılmış olması ilk dik‐
kati çeken özelliktir. Bu da, biraz olsun, akıllardaki soru işaretlerini kaldırması bakımından önemlidir. Bu bağlamda Kırgız şairi Toktogul’un: TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  527
Kırgız Türkçesi Moldolor çıgat bitir dep, Kocolor çıgat üşür dep. Kedeylerdi keketet, Aytkan sözgö tüşün dep. Eşender kelet zeket dep, Bul salıktı berbesen, Berekener ketet dep. Ulamanın baarı aytat, Biz üyröngön şariyat, Dal uşunday çeçet dep. (Toktogul 1968: 46). Anadolu Türkçesi
Mollalar çıkar fitre der, hocalar çıkar öşür der, fakirleri korkutur, söylenen sözleri anla der, eşenler gelir zekat der, bu vergiyi vermesen bereket ka‐
çar der, ulemanın hepsi söyler, bizim öğrendiğimiz şeriat böyle karar verir der. “Üşür, bitir, zeket dep, Üy başına cıynaysın. Berbesen aram aşın dep, Eldin baarın kıynaysın”. (Öşür, fitre, zekât der, her haneden toplarsın, vermezsen her şey ha‐
ram der, halkı korkutup zorlarsın) (Toktogul 1968: 52). “Ketmen‐Töbö ken cerge, Kette eşender köp kelgen. Mal çogultup almakka, Oluyamın dep kelgen”. (Ketmen‐
Töbö köyüne ben evliyayım diyerek halktan mal‐mülk toplamaya, büyük işan‐
lar çok gelir) (Toktogul 1968:121). “Beş ubak namaz okugan, Beynamazdan çoçugan. Kasiyetin bar bele, Özün tendüü sopudan” (Beş vakit namaz kılan, beynamaz ol‐
maktan korkan, haysiyetin var mıdır kendin gibi sufiden) (Toktogul 1968: 212) şeklinde sufi, eşen, ulema ve hoca olarak bilinen kişiler hakkında düşüncelerini dile getirir. Özellikle Toktogul, Kedeykan adlı eserinde, sufi ile ilgili olarak “Ay‐
lanayın aziret, açılıp sırım emi aytsam, alıstan dankın eşitip, kol bergeni kelatsam, ba‐
şında bar seldesi, oozunda bar kelmesi, sırtında bar kanatı, boyunda kusul daaratı, tes‐
pesi bar kolunda, kitebi bar koynunda’. (Kurban olayın ya hazret, sana sırrımı söy‐
leyeyim, uzaktan namını işittim, senin elini tutmaya gelsem, kafasında var baş‐
lığı “selle”, ağzında kelime‐i şehadeti, sırtında var kanat, boy ve gusül abdesti, tesbihi var kolunda, kitabı var koynunda) ifadelerine yer vermektedir (Tokto‐
gul 1968:234). Ayrıca Toktogul’un Eşen‐Kalpa adlı şiirinde, bu gibi kimselere ilişkin kina‐
yeli ve ima edici birtakım yakıştırmalarda bulunduğu görülür. Bu itibarla, kişi‐
nin Kırgız Türkçesi El içinde kıdırgan, Eşen bolot deçü ele. Elden aldap albasa, Kesel bolot deçü ele. Eşen menen ençileş, Kalpa bolot deçü ele. Arkasında asıngan, Kalta bolot deçü ele. Acal‐
ga berbey baylardı, Kalka bolot de‐
çü ele (Toktogul 1968: 55). Anadolu Türkçesi
Halk arasında gezene eşen derlerdi. Halkı kandırıp bir şey aldırtamazsa hasta olur derlerdi, Eşen’e en yakın kimse ve yandaşı halife olduğu söy‐
lenirdi, Onun arkasına asılı bir hey‐
be olur derlerdi. Ecele vermez zen‐
ginleri, çuval olur derlerdi 528  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
Sonuç itibariyle Sovyetler Birliği döneminin şairlerinde veya eserlerinde sufiler‐
le ilgili bilgiler problemlidir. Bunu, Toktogul’un şiir ve eserlerinde görmek mümkündür. Bu dönemde, dinle ilgili, sufilikle ilgili kimselerin Sovyetler Birli‐
ği döneminde bilinçli olarak mı olumsuz nitelendirildiği, yoksa, gerçekten böy‐
le mi düşünüldüğü, çok iyi bilinmemektedir. Aksi düşüncelere sahip olan, belki de çok sayıda insan, Sovyet sistemine ters düşmemek için yazmamış veya yazı‐
lanların yayınlanmamış olma ihtimali bulunmaktadır. Bu hususlar net değildir; bu yönde soru işaretleri hâlâ aydınlatılmayı beklemektedir. Diğer bir Kırgız şairi olan, Kırgızistan’ın Âşık Veysel’i olarak ifade edebilece‐
ğimiz, büyük üstad Barpı (Barpı Alıkul oğlu) da eserlerinde eşen ve sufilere ilişkin düşüncelerini dile getirmektedir. Söz konusu şair, Kırgız edebiyatında mevcut olan “zamancılar” akımına mensuptur. Şairimiz, Çarlık Rusya’sının işgali döneminde hayat sürmüş, yaşadığı dönemin ağır şartlarını şiirlerine de yansıtmıştır. Bu bağlamda Barpı, Sopu (Sufi) adlı şiirinde “Azançı sopu atalıp, Alla’nın sözün cat alıp, cürögündü ırdasam, sözümdö bolbos katalık”. (Müezzin sufi olarak adlandırılır, Allah’ın kelamını ezbere bilir. Kalbine dair name dizsem, sözümde olmaz bir hata) (Tandalmalar 1984:140) şeklinde, Sovyerler Birli‐
ği’nden çok farklı bir şekilde düşüncelerini dile getirmektedir. Sufiler sadece İslamiyet’in yayılmasında değil aynı zamanda hastaların tedavi edilmesinde de büyük rol oynamışlardır. Bu konuya ilişkin Kırgız şairi Bar‐
pı’nın (Tandalmalar 1984: 142) “Bakşıga barsan bap deyt, Kalpaga barsan ak deyt. Moldogo barsan mostoyup, Bererindi tap deyt. Bübügö barsan büp deyt, Eşenge barsan süf deyt. Süf değeni bütpöstön, Alakanın tikteyt. Sopuga barsan kel deyt, Bererindi ber deyt. (Bakşı’ya gidersen git der, kalfaya gidersen ak der. Mollaya gidersen göz diker, vereceğini bul der. Bübü’ye gidersen büp der, Eşene gidersen üff der, üff dediği bitmeden avucuna bakar, Sufiye gitsen gel der, vereceğini bul der) şek‐
lindeki ifadeleri dikkati çeker. İslamiyet’i yayma düşüncesinde olan, sufizmi de bir vasıta olarak gören sufi, eşen, halife, duvana, kalender ve derviş gibi kimselerle ilgili olarak Manas Des‐
tanı’nda daha birçok bilgiler bulunmaktadır. Burada, bunların temel amacının, TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  529
göçebe halklar arasında İslamiyet’i yaymak olduğu açıkça anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, Manas Destanı’nın dışında bazı kimselerin gazelleri (kazaldarı) dahi mektep‐medreselerde (Hokand Hanlığı dönemi) okutulmuştur. Öyle ki Baabe‐
din, Manas Destanı’nda bir insan olarak tasvir edilmektedir. Burada Baabedin, Bayçoro’nun babasının adıdır; destanda, Manas’ın sefere çıkacağı zaman, ma‐
nevî yardımda bulunması için kendisine başvurulan bir kimsedir. Manas Des‐
tanı’nda Manas’ın çorolarıyla Salbırın’a ulaşması başlıklı kısmının 10.303. satı‐
rında “Baabedin dep bakırıp, Celektüü nayza capırıp” (Baabedin diye nara atarak, bayraklı mızrak alarak) şeklinde durumunun tasvir edildiği anlaşılmaktadır (Manas 1995: 383). Sonuç Kırgız halkının örf‐âdet, gelenek ve sözlü edebiyatında Sufizmi sembolize eden pek çok tasvire ve motife rastlamak mümkündür. Bununla beraber Sufizmin, özellikle Anadolu’da veya Orta Asya’da yaşayan Türk topluluklarının hayat tarzı, tarihi, sosyal ve kültürel şartları ile orantılı seyir izlediği dikkati çekmek‐
tedir. İslamiyet’in yayılması, anlatılması ve geniş kitlelere ulaştırılması amacıy‐
la ortaya çıkan Sufizm inancının zamanla Kırgız halkının da günlük hayat tarzı başta olmak üzere kültürel değerlerin büyük bir parçası haline geldiği gözlem‐
lenir. İslamiyet şuurunun yerleşmesi odaklı, bu yönde meydana çıkan yapı ve tarikatların zaman içinde halkların hayat tarzları yanında edebiyatlarını da et‐
kisi altına aldığı söylenebilir. Öyle ki, bu süreç, halkın dil, atasözü, deyim ve deyişlerine de etki ettiği anlaşılmaktadır. Özellikle XIX. yüzyılda, edebiyat ala‐
nında ortaya çıkan şiir ve nesirlerde, bunları kaleme alan şairlerin ve yazarların Arap alfabesini kullandıkları ve bildikleri aşikârdır. Kısacası, Sufizm, Kırgız kültürünün bir parçası olarak halkın örf‐âdetleri ile yoğrularak gelenekselleş‐
miştir. Sovyetler Birliği döneminde, her ne kadar ateizme ağırlık verilmiş, söz konusu manevî değerler sindirilmeye, bastırılmaya çalışılmışsa da halkın kültü‐
rel ve geleneksel hayatının bir parçası olarak süregelmiştir. ©
530  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
KAYNAKLAR
ABRAMZON, S. M. (1999). Kırgız cana Kırgızstan Tarıhı Boyunca Tandalma Emgekter, Bişkek: Kırgızstan Yay BARTOLD, V. V. (1965). Fergana. Soçineniya, III. Tom. Moskva: Nauka Yay. BAYALİYEVA, T. (1981). Religioznıye Perejitki u Kirgizov i ih Preodoleniye, Frunze: İlim Yay. BERNŞTAM, A. N. (1997). İzbrannıye Trudı po Arheologii i İstorii Kırgızov i Kırgızsta‐
na, Bişkek: Aybek Yay. Calal‐Abaddağı Iyık Cerler cana El Daanışmandığı (2010). “Aygine Madaniy‐İzildöö Borboru”, Bişkek: Maxprint Yay. KARASAEV, H. (1996). Kamus Naama. Karasay Sözdük, Bişkek: Şam Yay. YUDAHİN, K. K. (1985). Kirgizsko‐Russkiy Slovar, Moskva: Sovetskaya Ensiklopediya Yay. MALTABAROV, B. (2002). Religiya i Sosiyalno‐Politiçeskiye Prosessı v Kırgızstane. MAMBETALİEV, S. (1966). Kırgızstandagı Musulman Sektaları, Frunze: Kırgızstan Yay MAMBETALİEV, S. (1974). İslamdın Canı Şartka Caraşa Kubuluşu, Frunze: Kırgızstan Yay. Manas. Baatırdık Epos (2010). “Sayakbay Karalaev Varyantına Göre”, Bişkek: Turar Yay. Manas. Ensiklopediya (1995). I. Tom. Bişkek: Muras Yay Manas. Kırgız Elinin Baatırdık Eposu (1995). “Sagımbay Orozbakov varyantı”, I, Kitep. Bişkek: Kırgızstan Yay Manas. Kırgız Elinin Baatırdık Eposu (1995). “Sagımbay Orozbakov varyantı, II, Kitep. Bişkek: Kırgızstan Yay Manas. Kırgız Elinin Baatırdık Eposu (1995). “Sagımbay Orozbakov varyantı”, III, Ki‐
tep. Bişkek: Kırgızstan Yay. Manas. Kırgız Elinin Baatırdık Eposu (1997). “Sagımbay Orozbakov varyantı”, IV. Ki‐
tep. Bişkek: Şam Yay. TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ  531
Manas. Kırgız Elinini Baatırdık Eposu (1998). “Sayakbay Karalaev varyantı”, III. Kitep. Bişkek: Şam Yay. MELİBOEV, A. (2009). Safed Bulon Hikoyalari Yohud Siz Bilmagan Otuz İhtiro. Toş‐
kent: Tafakkur Yay. MOÇOEV, Dc. (1998). Arabizmı v Kırgızskom Yazıke. Bişkek: Aybek Yay. NASTİÇ, V. N. (1989). “Şah‐Fazil: Mavzoley ili Sufiyskaya Hanaka, (O Dostovernosti Tipolo‐
giçeskoy Atribusii Arhitektrunıh Soorujeniy po Dannım Epigrafiki)” Sufizm v Kopntekste Musulmanskoy Kulturı, Moskva: 280‐288. OCAK, A. Y. (1992). Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menakıbnameler (Metodolojik Bir Yaklaşım), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay. PETRAŞ Yu. G. (1961). Svyatıye Mesta Obmana. Frunze: Kirgizskoye Gosudarstvenno‐
ye İzdatelstvo. TABIŞALİEVA, A. (1993). Vera v Turkestane, Bişkek: Az‐Mak Yay. Tandalmalar. (1984). Frunze: Kırgızstan yayını. TOKTOGUL (1968). Çıgarmalarının Eki Tomduk Cıynağı, II, Tom. Frunze: Kırgızstan Yay. YAMAN, A. (2006). Allahçılar Orta Asya’da Yesevîlik Kızılbaş Türkler Laçiler İstanbul: Nokta Kitap Yay. 532  TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
Download

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği: Örf