Hizmete Ozel
Table of Contents
KISALTMALAR LİSTESİ ........................................................................................................... 5
Bölüm 1. Artalan ve Amaç ...................................................................................................... 6
1.1 Projeye Genel Bakış................................................................................................................ 6
1.1.1 Proje Açıklaması .............................................................................................................. 6
1.2 Sosyal Etki Değerlendirmesinin (SED) Tanımı ve Hedefleri .................................................... 7
1.3 SED Kapsamı ........................................................................................................................... 9
1.3.1 Etki Alanı ................................................................................................................................ 9
1.3.2 SED Metodolojisi .................................................................................................................... 9
1.3.3 SED Adımları ......................................................................................................................... 13
1.3.4 Sınırlamalar ve kısıtlar .......................................................................................................... 19
Bölüm 2 Sosyo-Ekonomik Mevcut Durum ..................................................................... 20
2.1. Demografik Mevcut Durum ..................................................................................................... 20
2.2. Ekonomik Mevcut Durum .................................................................................................... 25
2.3 Arazi Mülkiyeti ve Kullanım .................................................................................................. 26
2.3.1 Sulanan Araziler ................................................................................................................. 28
2.3.2 Orman Arazisi .................................................................................................................... 29
2.3.3 Mera ve Çayırlar ................................................................................................................ 30
2.3.4 Tarımsal İşletmelerinin Arazi Büyüklüğüne göre Dağılımı ................................................. 30
2.4. Tarım .................................................................................................................................... 31
2.4.1. Yetiştiricilik........................................................................................................................ 31
2.4.2. Hayvancılık........................................................................................................................ 33
2.5. Sanayi ................................................................................................................................... 36
2.6. Hizmet Sektörü..................................................................................................................... 37
2.7. Tarımsal Üretime Dayalı İmalat ve Endüstri......................................................................... 38
2.8. Eğitim ................................................................................................................................... 40
2.8.1 Temel Göstergeler ............................................................................................................. 41
2.8.2 Eğitim İstatistikleri ............................................................................................................. 41
2.8.3 Etki Alanı içerisindeki Okullar ............................................................................................ 44
2.9. Sağlık .................................................................................................................................... 46
2.9.1 Sağlık Kurumu ve Sağlık Personeli Sayıları ........................................................................ 46
2.9.2 Temel Sağlık Göstergeleri .................................................................................................. 47
2.9.3 Etki Alanı içerisinde Sağlık Hizmetleri ................................................................................ 48
2.10. Altyapı .................................................................................................................................. 49
2.10.1 Ulaştırma ......................................................................................................................... 49
2.10.2 İçme Suyu Şebekesi .......................................................................................................... 50
2.10.3 Merkezi Kanalizasyon Sistemi.......................................................................................... 53
2.10.4 Elektrik ............................................................................................................................. 54
2.11. Kültürel Miras ....................................................................................................................... 54
2.11.1 Maddi Olmayan Kültürel Miras (Festivaller ve Yerel Etkinlikler) ..................................... 54
2.12. Hassas Gruplar ..................................................................................................................... 55
2.13. Mevcut Toplumsal Çatışmalar ve Toplumsal Birliktelik ....................................................... 62
2.13.1 Etnik/Mezhepsel Nedenler............................................................................................... 62
2.13.2 Ekonomik Nedenler.......................................................................................................... 62
2.13.3 Etki Alanının Sosyal Bileşimi ............................................................................................ 63
Bölüm 3 Potansiyel Sosyal Etkilerin Belirlenmesi ..................................................... 67
Sayfa 2/160
3.1. Nüfus Üzerindeki Etkiler....................................................................................................... 67
3.1.1. İnşaat Aşaması .............................................................................................................. 67
3.1.1 İşletme Aşaması ............................................................................................................ 69
3.1.1.1 Risk Azaltma Tedbiri ...................................................................................................... 70
3.2
Ekonomiye Etkisi ........................................................................................................... 71
3.2.1 İnşaat Aşaması .............................................................................................................. 71
3.2.1.1 Yerel Ekonomiye Etkisi................................................................................................... 71
3.2.1.2 Tarımsal Gelire Etkisi ..................................................................................................... 71
3.2.1.3 İstihdama Etkisi ............................................................................................................. 72
3.2.1.4 Geçim Kaynaklarına Etkisi ............................................................................................. 72
3.2.2 İşletme Aşaması ............................................................................................................ 74
3.2.2.1 Tarımdan Elde Edilen Gelire Etkisi ................................................................................. 74
3.2.2.2 İstihdama Etkisi ............................................................................................................. 75
3.2.2.3 Geçim Kaynaklarına Etkisi ............................................................................................. 75
3.2.3 Ekonomik Risk Etkilerinin Azaltılması ............................................................................ 76
3.3.
Arazi ve Diğer Varlıklara Etkisi..................................................................................... 78
3.2.4 İnşaat Aşaması .............................................................................................................. 78
3.2.4.1 Arazi Edinimi ve Arazi Kaybı .......................................................................................... 78
3.2.4.2 Ev Kaybı ......................................................................................................................... 79
3.2.4.3 Mera Kaybı .................................................................................................................... 80
3.2.5 İşletme Aşaması ............................................................................................................ 81
3.2.5.1 Arazi Edinimi ve Yeniden Yerleşim ................................................................................. 81
3.2.5.2 Ev Kaybı ......................................................................................................................... 81
3.2.5.3 Mera Kaybı .................................................................................................................... 82
3.2.6 Risk Azaltma .................................................................................................................. 82
3.3
Eğitime Etkisi ................................................................................................................ 83
3.3.1 İnşaat Aşaması .............................................................................................................. 83
3.3.2 İşletme Aşaması ............................................................................................................ 84
3.3.3 Eğitime ilişkin Risk Azaltma Tedbirleri .......................................................................... 85
3.4
Sağlığa Etkileri .............................................................................................................. 85
3.4.1 İnşaat Aşaması .............................................................................................................. 85
3.4.1.1 Sağlık Hizmetine Erişime Etkileri ................................................................................... 85
3.4.1.2 Halk Sağlığı ve Emniyeti ................................................................................................ 85
3.4.2 İşletme Aşaması ............................................................................................................ 87
3.4.2.1 Sağlık Hizmetine Erişime Etkileri ................................................................................... 87
3.4.2.2 Halk Sağlığı ve Güvenliği Etkileri ................................................................................... 87
3.4.3 Risk Azaltma .................................................................................................................. 88
3.1
Altyapı ve Yaşam Kalitesine Etkisi ............................................................................... 89
3.1.1 İnşaat Aşaması .............................................................................................................. 89
3.1.1.1 Mevcut Sulama ............................................................................................................. 89
3.1.1.2 Karayollarına ve Yaşam Kalitesine Etkisi ....................................................................... 89
3.1.2 İşletme Aşaması ............................................................................................................ 91
3.1.2.1 Mevcut Sulama ............................................................................................................. 91
3.1.2.2 Karayollarına ve Yaşam Kalitesine Etkisi ....................................................................... 91
3.1.3 Risk Azaltma Tedbirleri.................................................................................................. 92
3.1.3.1 Mevcut Sulama için Risk Azaltma ................................................................................. 92
3.1.3.2 Yaşam kalitesine yönelik risk tedbirleri ......................................................................... 92
3.1
Maddi Olmayan Kültürel Miras ................................................................................... 93
3.1.1 İnşaat Aşaması .............................................................................................................. 93
3.1.2 İşletme Aşaması ............................................................................................................ 94
3.1.3 Maddi Olmayan kültürel mirasa yönelik risk tedbirleri ................................................. 94
Sayfa 3/160
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3
3.3
3.3.1
3.3.2
3.3.3
Bölüm 4
Hassas Gruplar.............................................................................................................. 94
İnşaat Aşaması .............................................................................................................. 94
İşletme Aşaması ............................................................................................................ 98
Hassas Gruplara yönelik Risk Tedbirleri ........................................................................ 99
Toplumsal Çatışmalar ve Toplumsal Gerilimler......................................................... 102
İnşaat Aşaması ............................................................................................................ 102
İşletme Aşaması .......................................................................................................... 104
Risk Azaltma ................................................................................................................ 105
Etkiler ile Kalan Etkilerin Özeti ........................................................................ 106
Bölüm 5. Arkeolojik/Kültür Varlıklarının Değerlendirilmesi .................................................. 115
5.1. Giriş .................................................................................................................................... 115
5.2. Yasal Çerçeve ..................................................................................................................... 115
5.3. Bugüne Kadar Gerçekleştirilen Faaliyetler ...................................................................... 116
5.3.1. ÇED ................................................................................................................................. 116
5.3.2. Komisyon /Bilim Komisyonu ........................................................................................... 117
5.3.3. Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu ......................................................................... 118
5.3.4. Süreç Özeti ...................................................................................................................... 118
5.4. Belirlenen Kültür Varlıkları ................................................................................................. 119
5.5. Kültürel Varlıklara Yönelik Olası Etkiler ............................................................................. 127
5.5.1 Kültürel Varlıklara Yönelik Etkilerin Yönetilmesi .............................................................. 127
5.5.2. Kültürel Varlıklara Yönelik Etkilerin Yönetilmesi ............................................................. 128
Bölüm 6. Sosyal Yönetim Planı ............................................................................................. 130
Tablo Listesi .............................................................................................................................. 135
Şekiller Listesi........................................................................................................................... 138
Harita Listesi............................................................................................................................. 139
Ek 1: Yerleşim alanları ve bunların etki kategorilerinin listesi ......................... 140
EK 2 Mera Arazilerine Etkisi ............................................................................................ 150
Ek 3 Nüfusa Etkileri ............................................................................................................ 154
Ek 4: Etkilenen Köylerin Yol Durumları ...................................................................... 156
Referanslar ............................................................................................................................ 158
Sayfa 4/160
KISALTMALAR LİSTESİ
EA
İ:
TBÖ
KGM
DAKA
AİKB
ÇED
ÇSP
EİH
Ha
HES
SGÇ
Km
kWh
L/s
SB
YOK
STK
İS:
PEK
YYEP
TO
PKEP
DSİ
SED
SYP
İÖİB
TEİAŞ
TL
TÜİK
USD
Etki Alanı
İnşaat Safhası
Toplum bazlı örgütler
Karayolları Genel Müdürlüğü
Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı
Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası
Çevresel Etki Değerlendirmesi
AİKB Çevresel ve Sosyal Politikası
Elektrik İletim Hatları
Hektar
Hidroelektrik Santrali
Sağlık, güvenlik ve çevre
Kilometre
Kilovat (Lamba Saati - Ömrü)
Litre/Saniye
Sağlık Bakanlığı
Uygun değil
Sivil Toplum Kuruluşu
İşletme Safhası
Projeden Etkilenen Kişi
Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Taş Ocağı
Paydaş Katılım Eylem Planı
Devlet Su İşleri
Sosyal Etki Değerlendirmesi
Sosyal Yönetim Planı
İl Özel İdaresi Birimi
Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi
Türk Lirası
Türkiye İstatistik Kurumu
Amerikan Doları
Sayfa 5/160
Bölüm 1. Artalan ve Amaç
1.1 Projeye Genel Bakış
1.1.1 Proje Açıklaması
Alpaslan II Barajı ve hidroelektrik santrali (HES) Projesi ("Proje"), ENERJİSA Elektrik Üretim A.Ş.
(ENERJİSA) tarafından Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesindeki Muş ilinde birincil amacının enerji
üretimi olduğu bir proje olarak uygulanması planlanmaktadır. Baraj Muş ilinin yaklaşık 34 km
kuzeyinde, Fırat Nehri Havzasının bir alt havzasını oluşturan Murat Nehri üzerinde bulunacaktır. Proje
temel olarak baraj gövdesi, dolusavak, elektrik santrali gibi temel bileşenler başta olmak üzere ilgili
bütün yapılarla birlikte baraj ve HES'ten meydana gelmektedir.
Projenin genel kapsamı 116 m yüksekliğe sahip Alpaslan II Baraj gövdesinin inşa edilmesi ile 54,69
km2'lik bir alana sahip bir baraj gölü, dolusavak ve derivasyon yapıları, enerji tüneli, 4 birimde 280
MW kurulu kapasitesi olan Alpaslan II HES, yaklaşık 50 km uzunluğundaki elektrik iletim hattının (EİH)
oluşturulması ve 54 km uzunluğa sahip mevcut yolların yerinin değiştirilmesini içermektedir.
Ek olarak, taş ocakları, erişim yolları, inşaat konaklama alanı gibi destek altyapısı ve tesisleri de
olacaktır. Bunun yanında, baraj gölünün oluşturulması nedeniyle, Muş-Varto (30 km) ve Muş-Bulanık
(24 km) otoyollarının bazı bölümlerinin yerleri değiştirilecektir ve bu şekildeyerleri değiştirilen yollar
ENERJİSA tarafından yapılmasının ardından, Karayolları Genel Müdürlüğü'ne (KGM) devredilecektir.
Ayrıca, HES'te üretilen elektriğin iletilmesi içinProje şalt sahası ve ulusal şebekeye en yakın bağlantı
noktası arasında 50 km uzunluğunda bir EİH döşenecektir. Benzer şekilde, bu EİH ENERJİSA
tarafından döşenecek ve ardından Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi’ne (TEİAŞ)
devredilecek,TEİAŞ tarafından işletilecektir.
Hükümetin Muş Ovası’na ilişkin olarak yaptığı ve halen erken fizibilite aşamasında bulunan uzun
vadeli sulama önerisinin Projenin etki alanı dahilinde olup olmadığı değerlendirilmektedir. Alpaslan
II, Muş Ovası sulaması projesinin gerçeğe dönüşmesi halinde, sulama ihtiyacının normal enerji üretim
faaliyetleri vasıtasıyla karşılanmasını sağlayacaktır.Alpaslan II Projesinde, sulama projesine özgü inşa
edilecek yapı bulunmamaktadır. Sulama önerisinin büyüklüğüne bakıldığında, Alpaslan II olmadan,
Alpaslan I'in düzenleme kapasitesi ile bu önerinin gerçeğe dönüştürülebilineceği görülebilmektedir.
Sulama önerisi kümülatif etkilerin değerlendirilmesi çerçevesinde ele alınmaktadır.
Projenin çevresel etkisinin değerlendirilmesi için, Nisan 2012'de danışman firma tarafından projeye
yönelik bir Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) raporu hazırlanmıştır. Ayrıca, Projenin arazi edinimi
etkisinin uluslararası kılavuzlar ve ulusal kanunlara uygun olarak açıklanması için bir Yeniden Yerleşim
Eylem Planı (YYEP) raporu da hazırlanmıştır. YYEP'te fiziksel ve ekonomik olarak yerinden edilme
değerlendirilmiş ve yeniden yerleşimden kaynaklanan olumsuz etkilerin en alt düzeye indirilmesi için
azaltıcı tedbir mekanizmaları geliştirilmiştir. Proje Muş-Varto anayolu ve Karaağıl il yolu üzerindeki 22
yerleşim birimini etkileyecektir. Etkilenen yerleşim yerlerindeki 4 köy tamamen ve 2 köy kısmen
yeniden yerleşime tabi olacaktır. 16 köydeki nüfus arazi edinimleri nedeniyle projeden kısmen
etkilenecektir. Projedeki arazi ediniminin sonucu olarak 344 ev, 1.781 parsel ve 2.017 parsel
sahibinin etkilenmesi beklenmektedir.
Sayfa 6/160
1.2 Sosyal Etki Değerlendirmesinin (SED) Tanımı ve Hedefleri
Sosyal Etki Değerlendirmesi (SED) ile YYEP'in kapsadığı baraj gölü alanı da dahil olmak üzere Proje
etkilerinin daha geniş bir etki alanında analiz edilmesi amacı ile mevcut ÇED ve YYEP çalışmalarına
dayalı olarak çalışmaların yürütülmesi amaçlanmaktadır. SED'de Projenin hem olumlu hem de
olumsuz, amaçlanan ve amaçlanmayan sosyoekonomik ve topluluk etkilerinin analiz edilmesine
ilişkin süreçlere yer verilmektedir. SED aşağıdaki konuları kapsayacaktır:



Muhtemel etkilerin anlaşılması ve ortaya çıkabilecek değişikliklerin yönetilmesi;
Muhtemel etkilerin tahmin edilmesi ve olumsuz etkilerin en alt düzeye indirilmesine ilişkin
azaltıcı tedbir stratejilerinin belirlenmesi ve
Sosyal değişimin sonucu olarak gelişebilecek beklenmedik sosyal etkilerin belirlenmesine
ilişkin izleme programlarının geliştirilmesi ve uygulanması.
Bu raporda sunulmuş olan SED bir ön rapordur. Projenin ifşa süresinde projenin genişletilmiş etki
alanında daha detaylı bir sosyo ekonomik araştırma yürütülecektir. Bu araştırma ile projenin
referans çizgisininin daha detaylı anlaşılmasına, projenin pozitif ve negatif etkilerinin daha iyi
anlaşılarak gerekli hafifletici önlemlerin alınarak programlar oluşturulmasına ve pozitif etkilerinde
farkına varılmasına yardımcı olacaktır.
Bu aşamada raporda sunulan bilgiler, Çevresel Etki Analizi (ÇED) ve Yeniden Yerleşim Eylem Planı
(YYEP) sürecinde gerçekleştirilmiş olan ana araştırmaların sonuçları dikkate alınarak ve resmi ve
basılmış olan bilgi kaynaklarından alınan bilgiler sentezlenerek oluşturulmuştur. SED başka
raporların çıkarımları dikkate alınarak yazılmış olsa da olası etkileri
genel olarak ortaya
koymaktadır. Daha önce belirtildiği gibi raporun ifşa süresi içinde yürütülecek olan diğer analiz ve
araştırmalarda rapora yansıtılacaktır. Bilinen kültürel miras ile ilgili olan anlatımlar ilgili kurumlar
ile yapılan çalışmalara dayalı olarak yazılmıştır ve bu çalışmalar devam edecektir.
Dış kaynaklı değişikliğin sonucu olarak, Projenin Sosyal Etkileri topluluklarda veya bireylerde ortaya
çıkabilmektedir. Bu etkiler insanların yaşama, çalışma, birbirleriyle ilişki kurma, ihtiyaçlarını
karşılamak üzere organize olma ve geleceklerine yönelik fırsatlar oluşturma şekillerini değiştirecek
kamu veya özel sektör faaliyetlerini de kapsayabilmektedir. Norm, değer ve inanç değişikliklerini
kapsayan kültürel etkiler de ortaya çıkacaktır. Bu sosyal etkiler hem olumlu hem de olumsuz
olabilmektedir.
Değişiklikler şu hususları etkileyebilmektedir: İstihdam, gelir, üretim, yaşam tarzı, kültür, topluluk,
sosyal ortam, sağlık ve refah, kişisel ve mülkiyet hakları ile korkular ve istekler. Farklı sosyal etkiler
olabilmektedir ve Proje farklı grupları farklı biçimde etkileyebilmektedir. Bazı insanlar etkilerden
faydalanma eğilimi gösterirken, bazıları göstermez (Şekil 1). Etkilerin derecesi değişiklik gösterebilir,
bu durum özellikle de taşınmaz varlıklara ilişkindir. Birinci şekilde etki kategorileri tanımlanmıştır. Bir
etki olumlu, kalıcı ve kümülatif olabilir.
Sayfa 7/160
Şekil1.1: Değerlendirmeye Alınan Etkilerin Türleri
Olumlu Etkiler: Mevcut durumla kıyaslandığında gelişmeye yol açabilen ve/veya istenen yeni
bir çıktı sağlayan bir etki
Olumsuz Etkiler: Mevcut durumla kıyaslandığında olumsuz bir değişimle sonuçlandığı
değerlendirilen veya istenmeyen yeni bir faktörü ortaya çıkaran bir etki
Doğrudan Etkiler: Planlanan bir proje faaliyeti etkilenen yerleşimler arasındaki doğrudan
etkileşim sonucu ortaya çıkan etkiler
Kalan Etkiler: Kalan etkiler azaltma tedbirlerinin uygulanmasından sonra geriye kalan etkiler
olarak tanımlanmaktadır.
Kümülatif etkiler: Topluluk üzerinde ortaya çıkan, söz konusu eylemleri hangi kurum veya
kişinin gerçekleştirdiğine bakılmaksızın geçmiş, şimdiki zaman ve öngörülebilir gelecekteki
eylemlere eklenen mevcut eylemin etkisinden kaynaklanan etkidir. Kümülatif etkiler belirli bir
süre içerisinde gerçekleşen münferit olarak küçük çaplı, ancak toplu olarak önem arz eden
eylemlerden kaynaklanabilmektedir
Kısa vadeli etkiler: Yalnızca sınırlı bir süre boyunca süreceği tahmin edilen ve faaliyetin sona
ermesi üzerine bitmesi beklenen etkiler
Uzun vadeli etkiler: Uzun bir süre devam edecek, ancak Proje çalışmayı durdurduğunda sona
erecek etkiler.
Kalıcı etkiler: Projenin geliştirilmesi esnasında ortaya çıkan ve Projenin işletmeden çıkarma
safhasının ötesine geçen kalıcı bir değişikliğe sebep olan etkiler.
Sosyal etkiler, yukarıda belirtilen konularla örtüşen aşağıdaki hususlar ile bağlantılı olarak
değerlendirilmektedir:

Tarım arazileri, ağaçlar ve meyve bahçelerinin kaybı;

Ev ve diğer çiftlik yapılarının kaybı;

Meralar başta olmak üzere ortak mülkiyet kaynaklarına erişim kaybı;

Zorunlu yeniden yerleşim;

Geçim kaynaklarının kaybı;

Hayvancılık gibi tarımsal gelir kaynaklarının kaybı ve tarımsal faaliyetlerle geçinen
kişilerin yerinden edilmesi;

Topluluk bağlarının kaybı;

Sosyal destek sistemlerininazalması,

Mansap alanındaki sağlık ve güvenlik riskleri

İnşaat safhasında tarımsal sulama yapan yerleşimler için yetersiz sulama suyu riski.
Sayfa 8/160
1.3 SED Kapsamı
1.3.1 Etki Alanı
Sosyo-ekonomik etki alanı Proje ve ilişkili yapılardan doğrudan etkilenen bütün yerleşim
birimlerini kapsamaktadır. Buna karşın, etki alanı Projenin çarpan etkisini içermemektedir. Sosyal etki
alanı yalnızca Projenin kamulaştırma alanı ile sınırlı değildir ve Projenin gerçekleştirilmesi sebebiyle
sosyal ve ekonomik olarak değişimlerin yaşandığı alanları da kapsamaktadır. SED'e ilişkin seçim
kriterleri arasında Projenin memba ve mansap kısmında yer alan yerleşim birimlerindeki muhtemel
etkileri, yeniden yerleşim ve yer değiştirmeden kaynaklı değişikliklere bağlı olarak meydana gelecek
sosyal etkiler ile ekonomik faaliyetlere ilişkin etkiler bulunmaktadır. Projelerin sosyal-ekonomik etki
alanı genelde Proje ve ilgili tesislerin fiziksel ayak izinden daha büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu
aşamada, Projeden etkilenen yerleşim yerlerinin çoğunluğu Muş ve Varto ilçelerinde yer almaktadır.
Bingöl İlinin Solhan İlçesinde iletim hatlarından etkilenen yalnızca iki yerleşim birimi bulunmaktadır.
Etki alanında, Proje 2 İl,1 3 İlçe, 4 Belde ve 53 köy yer almaktadır. Yerleşimlere bakıldığında Projeden
etkilenen yerleşim yerlerinin çoğunluğunun Muş ve Varto ilçelerinde bulunduğu görülmektedir. Bu,
Projenin anlaşılması ve mevcut sosyo-ekonomik temel bilgilere dayalı olarak Projenin sosyoekonomik etki alanına yönelik yapılan erken bir değerlendirmedir. Etki alanı yeni sosyo-ekonomik
bulgulara bağlı olarak alanı değiştirilebilir ve yeniden tanımlanabilir bir özelliğe sahiptir.
1.3.2
SED Metodolojisi
SED Nisan 2014'te proje alanında yapılacak olan saha çalışması ile tamamlanacaktır ve saha çalışması
haricinde diğer bilgiler kaynak taramasından elde edilecektir. Bunun yanında, SED'de Yeniden
Yerleşim Eylem Planı (YYEP)n hazırlanması amacı ile gerçekleştirilen saha çalışmalarına da yer
verilmektedir. Projenin Muş'taki en büyük altyapı yatırımı olması nedeniyle, SED'in bulguları ve
olumsuz etkileri azaltıcı tedbir önerileri çoğunlukla Projenin arazi edinimi sorunlarından kaynaklanan
hususlarla sınırlı olmasına karşın, Projeden kaynaklı faydaların artırılması ve olumsuz etkilerin
azaltılması açısından da bir önem taşımaktadır.
SED uluslararası standartlara sıkı sıkıya bağlı kalacak ve AİKB Çevresel ve Sosyal Politikası (ÇSP) ve
Performans Koşullarına uygun olacaktır. SED'de Projenin etkisinin ölçülmesi için nicel ve nitel
yöntemler kullanılacaktır.
Sosyal etkilerin ölçülmesi ve açıklanması için çok sayıda araç kullanılacaktır. SED'de, YYEP'in baraj
gölü alanına ilişkin sosyo-ekonomik anketler vasıtasıyla, özel arazi parseli sahipleri ve ev sahiplerine
ilişkin etkiler değerlendirilecektir. Ayrıca, baraj gölü alanına 2 km mesafede ki alanda yaşayan
sakinler, mera kaybından etkilenen PEK'ler, Arıncık sulama sistemini kullanan haneler, kara yolunun
yerinin değiştirilmesinden etkilenecek PEK’ler ve enerji iletim hatlarından etkilenecek PEK'ler ile
topluluk temelli görüşmeler ve odak grup görüşmeleridüzenlenecektir. Projenin kamu paydaşları ve
sivil toplum paydaşları ile derinlemesine görüşmeler yapılacaktır. Projede kamu kuruluşları, yerel
yönetimler, STK'lar, köy muhtarları ve yerel halka kadar geniş bir yelpazede ki paydaşlara yer
verilecek ve Projenin kentsel alanda Muş ve Varto ilçe merkezlerinde meydana getirebileceği
sorunların anlaşılması için, bütün proje paydaşları ile görüşülecektir. Yapılan görüşmelerin sonuçları
Proje'nin etki düzeyine eklenecektir. SED için geniş yelpazede veri toplama yöntemleri kullanılacaktır.
Buna ek olarak, SED'de Projenin daha iyi bir şekilde anlaşılması için katılımcı yöntemler de
1
Bingöl İlinin Solhan İlçesinden iki köy iletim hatlarından etkilenmektedir ve bu köylere Projenin daha geniş
etki alanında yer verilmektedir.
Sayfa 9/160
kullanılacaktır. SED süreci esnasında paydaşların katılım Projenin sahiplenilmesinin geliştirilmesine de
yardımcı olacaktır.
SED'de haneler, haneler içerisindeki bireyler ve topluluklar gibi birden çok analiz birimi
kullanılacaktır. Hane birimi genelde yeniden yerleşim planlaması amacıyla kullanılmaktadır. SED’de
topluluk temelli yaklaşımlara daha fazla odaklanılacaktır. Sosyal etki değerlendirmesinin
gerçekleştirilmesi amacı ile sosyo-ekonomik verilerin toplanmasına ilişkin çeşitli yöntemler
kullanılacaktır. Buna göre kullanılacak yöntemler şunlardır:
Nicel Yöntemler:
İl, ilçe ve köy düzeylerinde nüfus ve nüfus değişimi dinamikleri; etkilenen taşınma varlık envanteri;
arazi ediniminden etkilenen 351 haneye ilişkin sosyo-ekonomik anket; il, ilçe ve köy düzeylerindeki iş
gücü istatistikleri; Enerjisa tarafından sağlanması halinde istihdam kayıtları; gelirler ve gelir
kaynaklarına ilişkin ikincil veriler; tarım ve hayvansal üretim; il, ilçe ve köy düzeylerinde cinsiyete
göre eğitim istatistikleri ve il, ilçe ve köy düzeylerinde cinsiyete göre sağlık istatistikleri.
Nitel Yöntemler:
Nitel yöntemler arasında kilit bilgi toplama görüşmeleri, spesifik odak grup görüşmeleri (kadınlar,
çiftçiler v.b.), topluluk temelli görüşmeler ve paydaş çalıştayları bulunmaktadır. Odak grup
görüşmeleri ve topluluk temelli görüşmelerde, Projenin etkisi ve bölgede yaşamanın sorunları,
görüşülenlerin deneyimleri ve olaylara verdikleri anlamların değerlendirilmesi suretiyle temel genel
görünümün oluşturulmasına çalışılacaktır. Bu görüşmeler, katılımcıların belirli konulara ilişkin algıları,
duyguları ve düşüncelerini yansıtmaktadır. Nitel yöntemler ile derinlemesine veriler sağlanmakta ve
yanlış anlamalar ile genelleştirmeler engellenmektedir.
Odak grup çalışmaları SED'in mansap, memba ve baraj gölü alanlarına dayalı olarak
gerçekleştirilecektir. Mera kaybı, mansap alanında meydana gelecek etkiler, Arıncık sulamasından
yararlanan tarımsal işletmeler, karayolunun yerinin değiştirilmesi, iletim hatları, meralara sınırlı
erişimden etkilenen PEK'ler ile odak grup görüşmeleri yapılacaktır. Odak grup görüşmelerin amacı
etkilerin çeşitliğinin tanımlanması; muhtemel etkilerin tüm yönleriyle anlaşılması ve katılımcıların
durumu nasıl algıladığının ortaya çıkarılmasıdır.
Odak grup görüşmelerinin analizinde, kayıt esnasında veya daha sonra notlar alınırken, temel
konular belirli başlıklar altında belirlenecektir. Bu konular Projenin etkisinin analiz edilebileceği arazi
edinimi, yerinden edilme, göç, eğitim, sulama, topluluk sağlık ve güvenliği, mansap alanında alınacak
güvenlik tedbirleri, nehir kullanımı, mera kullanımı, istihdam, yerel ekonomi, sağlık ve yol altyapısı
gibi başlıklar çerçevesinde olacaktır. İnsanlara ilişkin etkilerin sayısı ve ağırlığına göre bir dizi yerleşim
birimi ile topluluk temelli görüşmeler yapılacaktır.
Muş Merkez ve Varto ilçelerinde kamu paydaşları ve yerel yönetimler ile iki çalıştay düzenlenecektir 2.
Çalıştaylar ile paydaşlarla Projenin beklenen etkileri, Projenin takvimi ile ilgili bilgilerin paylaşılması,
2
PKEP'te kamu paydaşlarının ayrıntıları ve Projenin danışmanlık gereksinimleri verilmektedir.
Sayfa 10/160
kaygılarının anlaşılması ve Projenin muhtemel olumsuz etkilerinin azaltılması için girdilerinin
yansıtılması amaçlanmaktadır. Paydaşlarla işbirliği olumsuz etkilerin başarılı bir şekilde azaltıcı
tedbirlerin alınması için önem arz etmektedir.
Nitel çalışmalar, bölgenin kültürel yapısına uygun olarak, katılımcıların dil ihtiyaçlarına yanıt verebilen
personel tarafından yönetilecektir.
Proje Safhaları:
SED sürecinde etkiler Proje safhalarına göre belirlenecektir. Etkiler açısından analiz edilen Proje
safhaları inşaat ve işletme safhaları çerçevesinde kategorize edilmektedir ( Şekil 1.2. Proje safha
kategorizasyonu). II. Safha inşaat çalışmalarına 22 Nisan 2013 tarihinde başlanmıştır ve bu
çalışmalarda baraj gövdesi, elektrik santral binası ve enerji tünellerine yer verilmektedir. Dolusavak
ve enerji tünellerindeki kazı çalışmaları halen devam etmektedir. Baraj gövdesi çalışmalarına Ağustos
2014'te gerçekleştirilmesi planlanan nehir derivasyon çalışmasından sonra 2014'te başlanacaktır.
Yerleri değiştirilecek Muş-Varto (30 km) ve Muş-Bulanık (24 km) Devlet karayollarına ilişkin inşaat
çalışmalarına Yaz-Ağustos 2014'te başlanması planlanmaktadır. Alpaslan II Barajının dolgu
çalışmasına Temmuz 2016'da başlanması planlanmaktadır ve bu çalışma Şubat başına kadar 8 ay
boyunca devam edecektir. Bu süreç zarfında Alpaslan II baraj gölünde tutulacak toplam hacim 2.097
Şekil 1.2: SED için kullanılan Proje Safha kategorizasyonu
İnşaat Safhası:







Baraj inşaatı
HES Tünel İnşaatı
Taş Ocakları
Ariyet sahası
Yeri değiştirilecek yolun inşaatı
Çimento üretim tesisi
İletim hattı
İşletme Safhası

Baraj işletimi
hm3 olacaktır.
Azaltıcı Tedbir Stratejisi:
Olumsuz etkilerin en alt düzeye indirilmesi için geliştirilen azaltıcı tedbir mekanizmaları her
muhtemel etkiye uygun olacaktır. SED sürecinde doğrudan etkilenen nüfuslar ve dolaylı etkilenen
Sayfa 11/160
nüfuslara yer verilecektir ve belirlenen bütün Proje paydaşlarına
sağlanması için katılımcı mekanizmalar kullanılacaktır.



3
süreç boyunca yer verilmesinin
Demografi ve göçe etkiler:
o İç göç
o Dış göç
o Topluluk ilişkileri
Ekonomiye İlişkin Etkiler:
o Geçim kaynaklarına ilişkin etki: Temel verilerde PEK'lerin mevcut geçim kaynakları ve
şekilleri ortaya konmaktadır, PEK'lerin temel sosyo-ekonomik faaliyetleri ve Projenin
PEK'lerin geçim kaynaklarına muhtemel etkisi tanımlanmaktadır.
o Tarım ve hayvancılık: Proje bölgesindeki temel ekonomik faaliyet tarım ve
hayvancılıktır. Her iki ekonomik faaliyet arazi kullanımına çok bağımlıdır.
o İstihdam
Arazi mülkiyeti ve kullanımı
o Arazi edinimi sonucu ortaya çıkan etki. YYEP için sosyo-ekonomik bir temel durum
anketi4 gerçekleştirilmiştir. Birincil evlerin kaybı ve evsiz kalma durumu, ekilebilir
arazi kaybı gibi arazi edinimi sonucu ortaya çıkan etkilere YYEP'te yer verilmektedir,
arazi kaybına ilişkin durum iyi belgelendirilmektedir ve SED'de YYEP belgesi ile
oluşturulan teknik bilgiler kullanılacaktır. Ayrıca, SED saha çalışmasında arazi edinimi
etkisine ilişkin YYEP bulguları yeniden ele alınacaktır.
o Ev kaybı: Ev kaybı arazi ediniminin önemli bir etkisidir. YYEP belgesinde ev kaybı
özellikleri ve ev kaybından etkilenen yerleşim birimleri belirlenmektedir. SED'de Muş
Merkez ve Varto ilçelerinin kentsel merkezlerindeki ev sahibi topluluk sorunlarının
yanı sıra yakındaki köylerdeki kırsal yeniden yerleşimin etkileri irdelenecektir.
o Kamulaştırılan alanlar dışındaki arazi kullanımı: Arazi edinimi kamulaştırma bölgesi
dışındaki araziye erişimi sınırlandırabilecektir. Proje için edinilen arazi büyüklüğüne
dayalı olarak, geriye kalan arazi verimsiz/faydasız olabilecektir; bu nedenle,
ekonomik açıdan ölçeklenebilirlik sorun yaratabilecektir. SED ile Projenin muhtemel
etkilerinin açıklanması için kamulaştırılan alan dışındaki arazi kullanım şekillerinin
değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Bunun yanında, baraj gölü bilhassa tarım için
kullanılan ve kadastro haritaları veya saha kadastro çalışmalarından belirlenemeyen
geleneksel yollara erişimi engelleyebilecektir. Baraj gölünden etkilenen topluluklarla
yapılacak katılımcı toplantıları vasıtasıyla, SED çerçevesinde, muhtemel etki
düzeyinin anlaşılması ve etkilerin en alt düzeye getirilmesi için azaltıcı tedbir
mekanizmalarının geliştirilmesi amaçlanmaktadır.
o Meraların kaybı: Mera kaybı arazi ediniminin önemli bir etkisidir.
o Hazine Arazilerinin Kaybı: Projenin edindiği otlaklar, meralar, tarım arazisi ve
ormanlık arazilere ilişkin etkiler değerlendirilecektir, çünkü kişilerin geçim kaynağı
3
Proje için bir Paydaş Katılım Planı (PKP) hazırlanmıştır ve uygulanmaktadır.
YYEP'e ilişkin sosyo-ekonomik temel durum anketi 351 hane ile gerçekleştirilmiştir. Fiziksel olarak yerinden
edilmeden etkilenen PEK'lerin tamamının yanı sıra ekonomik olarak yerinden edilmeden etkilenen 16 köye
ilişkin bir rastgele örnekleme ankette yer verilmiştir. Daha fazla bilgi için, Alpaslan II Projesi Yeniden Yerleşim
Eylem Planı belgesi ve Metodolojiye İlişkin Ek'e bakınız.
4
Sayfa 12/160







stratejileri Proje nedeniyle kesintiye uğrayacaktır5. Bu çalışma topluluk temelli odak
grup görüşmeleri ve arazi kullanım şekilleri ile verimliliğe yönelik masa başı
araştırmalardan elde edilen ikincil veri analizi ile gerçekleştirilecektir.
Ortak alanlar; ortak varlıklara ilişkin etki: Baraj gölünün su tutma işlemi bilhassa tamamen
su altında kalan yerleşim birimlerindeki okullar, camiler, köy ortak toplanma yerleri, köy
çeşmeleri ve mezarlıklar gibi ortak varlıklar ve alanların kaybına yol açacaktır.
Altyapıya Etki
o Yollara ilişkin etki: Proje sonucu yapılacak ve yeri değiştirilecek yeni yolların yeni
güzergahları yakınında bulunan yerleşim birimlerine etkisi olacaktır. SED'de yeni
yolların etkisi dikkate alınacaktır.
o Kamu hizmetlerine ilişkin etki: Su tedariki ve hijyen, iletişim, ulaşım gibi kamu
hizmetlerine ilişkin etkiler SED esnasında değerlendirilecektir.
o Eğitime ilişkin etki
o Sağlık ve halk sağlığına ilişkin etki
Hassas gruplara ilişkin etki: Fakir, arazisiz, yaşlı, engelli, çocuk ve kadınlar gibi hassas
grupların belirlenmesi ve Projenin bu gruplar üzerindeki etkisine SED'de yer verilecektir.
Hassas gruplar saha ziyaretleri esnasında hem anketler vasıtasıyla hem de odak grup
görüşmeleri ve derinlemesine görüşmeler ile belirlenecektir.
Manevi kültürel mirasa ilişkin etki: SED'de topluluklar tarafından kutsal görülen yerler,
gelenekler ve yerel folklor gibi manevi kültürel mirasların korunmasına ve muhafaza
edilmesine özel önem verilecektir.
Sosyal çatışmalar/sosyal bağlar ve ilişkilere ilişkin etki: SED'de, Projenin inşaat ve/veya
işletme etkileri nedeniyle ortaya çıkabilecek herhangi bir çatışmanın en alt düzeye indirilmesi
için, mevcut sosyal çatışmalar değerlendirilecektir.
Topluluk gerilimine ilişkin etki: İnşaat çalışmalarından doğan rahatsızlık sebebiyle Topluluğun
verdiği tepkiler ve göçmen işçilerin ev sahibi topluluklara etkileri.
Toplulukların yaşam kalitesi: PEK'lerin yaşam kalitesi inşaat ile ilişkili faaliyetlerden zarar
görebilecektir. Hareketlilik ve altyapıya erişim de dahil olmak üzere bütün etkiler yaşam
kalitesi kapsamında değerlendirilecektir.
SED'de yukarıda belirtilen gruplar üzerindeki etkilerin süresi, yoğunluğu, olasılığı ve önemi
değerlendirilecektir. Ayrıca, SED'de muhtemel olumsuz Proje etkilerinin azaltılmasına yönelik azaltma
tedbirleri de geliştirilecektir.
1.3.3
SED Adımları
SED sürecinde birtakım adımlar bulunmaktadır. Etki Alanı (EA) belirlendiğinde, EA ile ilgili temel
durum verilerinin hazırlanması için veri kaynaklarının belirlenmesi gerekmektedir. Paydaşlara
danışılması ve SED'e ilişkin önceliklerin belirlenmesi ve bilgilere dayalı olarak, bir kapsam çalışmasının
gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Kapsam çalışması sonuçları AİKB Performans Koşullarına göre
geliştirilen Sosyal Eylem Planında yer verilmesi gereken temel etkileri ortaya koymaktadır. Tablo
1.2'de Alpaslan II Projesi SED'i için gerekli adımlar özetlenmektedir.
5
Proje çerçevesinde, Projeden etkilenen nüfusların uluslararası standartlara göre yeniden yerleştirilmesinin
sağlanması ve bu kişilerin geçim kaynaklarının Projeden olumsuz etkilenmemesinin sağlanması için, ayrıntılı bir
Yeniden Yerleşim Eylem Planı (YYEP) gereklidir.
Sayfa 13/160
Adım 1: Etki Alanının Tanımlanması
Sosyal etki alanı yukarıda açıklanmıştır.
Adım 2:Mevcut durum verilerinin toplanması
Mevcut durum verilerinin toplanması çerçevesinde, nitel e nicel veri toplama stratejileri
kullanılacaktır. Daha geniş alanın 2 İl6, 3 İlçe, 4 Belde ve 53 köyü kapsaması nedeniyle, hem ilçe
düzeyindeki hem de köy düzeyindeki analiz birimleri mevcut durum verilerinin toplanması için
seçilmektedir. Projenin kırsal ve kentsel alanlardaki etkisinin değerlendirilmesi için, analiz kentsel ve
kırsal ayrımına göre gerçekleştirilmektedir. Mevcut durum koşullarının anlaşılması için, aşağıdaki
araştırma araçları kullanılacaktır.
I.
II.
Masa başı araştırması:
a. TÜİK: Türkiye İstatistik Kurumu'nun web sitesinden nüfus, demografik değişiklikler,
ekonomik göstergeler, arazi kullanımı ve verimlilik, eğitim, sağlık hizmetlerine
yönelik veriler kentsel/kırsal ayrımına dayalı olarak ilçe düzeyinde analiz edilecektir.
b. DAKA: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı, bölgesel bir kıyaslama çerçevesinde verilen
kalkınma girişimleri, bölgenin sosyo-ekonomik özelliklerine ilişkin yıllık raporlar
yayımlamaktadır.
c. Valilik web sitesi: Muş Valiliği ile ilişkin sosyo-ekonomik göstergeler ile ilgili veriler
yayımlamaktadır.
Saha ziyaretlerinde toplanan veriler:
a. YYEP çalışmaları esnasında gerçekleştirilen sosyo-ekonomik anketler baraj gölü
alanını kapsamaktadır. Baraj gölü alanında beklenen etkinin anlaşılması için, YYEP'e
ilişkin 351 anket SED çalışmasına yönelik olarak kullanılacaktır.
b. Odak grup görüşmeleri:
i. YYEP çalışmaları esnasında, tam olarak su altında kalan yerleşim birimlerinde
hassas gruplar ile odak grup görüşmeleri düzenlenmiştir. Projenin muhtemel
etkisinin anlaşılması için, hassas gruplara ek olarak gençler, mera kullanıcıları
ve özel sektör ile de odak grup toplantıları gerçekleştirilmiştir.
ii. SED çalışmaları daha geniş bir alanı kapsamaktadır, bu nedenle, odak grup
görüşmeleri çerçevesinde, ihtiyaçlar, davranış şekilleri ve Projenin PEK'lere
muhtemel etkisinin anlaşılması amaçlanmaktadır. Odak grup görüşmeleri
Proje etki alanının 10 etki bölgesinde Proje etkisi türüne göre
gerçekleştirilecektir. Bazı yerleşim birimleri birden fazla kategoriden
etkilenmektedir. Bu yerleşim birimlerine odak grup listesinde yer
verilmektedir. Bunun yanında, YYEP çalışması için değerlendirmeye alınan 22
yerleşim biriminin bir kısmı Projenin taş ocakları, yollar gibi diğer
etkilerinden etkilenmektedir.
Birden fazla etkiden etkilenen yerleşim birimleri odak grup görüşmeleri için
seçilecektir. Sulama projesi için bir örneklem oluşturulacaktır. Bu nedenle,
odak grup bölgeleri şu şekildedir:
1. Yol etkisi
2. Mevcut sulama etkisi
6
Bingöl İlinin Solhan İlçesinden iki köy iletim hatlarından etkilenmektedir ve bu köylere Projenin daha geniş etki alanında
yer verilmektedir.
Sayfa 14/160
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
Kamulaştırma alanına 2 km'lik mesafe bölgesi
İstihdam
Ev sahibi topluluk
Mera arazisinin kısıtlanması
Taş ocağı
Mansap etkileri
Arazi edinimi etkisi
İletim hattı etkisi
c. Ev sahibitopluluk çalışmaları: Proje zorunlu yeniden yerleşime sebep olacaktır.
PEK'lerin yeniden yerleşim tercihlerine dayalı olarak, komşu topluluklar Projeden
etkilenecektir. Bazı durumlarda ev sahibi topluluklara ilişkin etkinin ortak kaynaklar
ile ilgili ek stresle sınırlı olabilmesine karşın, komşu topluluk konuları arazinin sınırlı
olduğu kırsal yeniden yerleşimde bilhassa sorunlu hale gelebilmektedir. Bu nedenle,
yukarıda belirtilen odak grup çalışmalarına ek olarak, komşu topluluk çalışmalarında
katılımcı topluluk görüşmeleri, köy muhtarları, Varto ve Muş belediye başkanları ile
derinlemesine görüşmelere yer verilecektir ve yeniden yerleşimi kabul eden kentsel
yeniden yerleşimcilerin büyük bir bölümü bu çalışmalarda yer alacaktır.
d. Derinlemesine görüşmeler: Kamu paydaşları, topluluk kanaat önderleri, STK'lar,
TBÖ'ler ve özel sektörle gerçekleştirilecek derinlemesine, bire bir görüşmeler
Projenin kapsamının derinlemesine anlaşılması ve muhtemel olumsuz etkilerin en alt
düzeye indirilmesine ilişkin azaltma tedbirlerine ilişkin mekanizmaların geliştirilmesi
açısından önemlidir.
e. Çalıştaylar: Kamu paydaşları, PEK'ler, STK'ların katılımı ile ortaklaşa düzenlenen iki
çalıştay Projenin istişare sürecini geliştirecek ve bir diyalog başlatacaktır. Çalıştaylar
beklenen etkiler ve azaltıcı tedbir mekanizmalarının paylaşımı açısından bir ortam
sağlayacaktır.
Adım 3: Paydaş katılımı
Paydaş katılımı bilhassa daha geniş bir etki alanında etkilerin anlaşılması açısından önemlidir.
Paydaşlar projeden etkilenmesi muhtemel (olumsuz veya olumlu olarak) kişiler, gruplar veya
kurumlar ya da müdahale sonucu etkileyebilecek taraflardır. Bu bağlamda, bütün paydaşlarla bilgi
paylaşımı ve istişareye yer verilmektedir ve bu tek yönlü bir bilgi paylaşımı değildir, daha ziyade,
paydaşlarının girdilerinin azaltma tedbirlerinin geliştirilmesi açısından hayati olarak değerlendirildiği
katılımcı bir yaklaşımdır. Halihazırda bir Paydaş Katılım Eylem Planı (PKEP) bulunmaktadır ve SED'de
ilgili ve etkilenen bütün paydaşlara yer verilecektir.
Adım 4: Kapsam Belirleme
Kapsam belirlemeProje geliştirme safhasının ilk başlarında gerçekleştirilmektedir. Kapsam
belirlemeninamacı "önemli olmayan etkilerin" önemli etkilerden ayrılması ve sorunların mahiyeti,
kapsamı ve derecesi ile ilgili geniş bir resim elde edilmesidir. Bu, sonraki dönemde gerçekleştirilecek
ayrıntılı SED kapsamının belirlenmesine yardımcı olmaktadır. Kapsam belirlemeesnasında hedef;
temel sorunlar ve paydaşların belirlenmesi ve de istişarelere başlanmasıdır. Kapsam belirlemekiçin
saha çalışması 6-9 Ocak tarihlerinde gerçekleştirilmiş ve etki alanı kapsam belirleme çalışmaları
esnasında belirlenmiştir. İlk olarak, etki alanı daha geniş bir düzeyde ele alınmıştır, ancak, harita
Sayfa 15/160
mühendisleri ile gerçekleştirilen çalışmalar 2 km'lik bölgeden sonraki alanın gayrimeskun olduğunu
ve bu alanın çalışmaya dahil edilmesine gerek olmadığını göstermiştir. Bu nedenle, kamulaştırma
bölgesi dışındaki sosyal etki alanı 2 km ile sınırlıdır.
Beş danışmandan meydana gelen bir ekip 6-9 Ocak 2014 tarihleri arasında saha ziyareti
düzenlemiştir. Ekip Alpaslan II sahasını YYEP çalışmaları için halihazırda ziyaret etmiş ve Projeden
Etkilenen Köyler ve kamu kuruluşları ile ilgili engin deneyimler elde etmiştir. Ekip 10 Kamu kuruluşu
ve 7 topluluk bazlı örgüt (TBÖ'ler) ve bireylerle görüşmüştür7. Kapsama saha çalışmasının hedefi şu
olmuştur:





Daha büyük sosyal etki alanının belirlenmesi ve kapsamın açıklanması.
Paydaşların belirlenmesi ve Projenin etkisinin değerlendirilmesi için paydaşlara danışılması.
Paydaşlarla bilgilendirme ve istişarenin başlaması, paydaşların temel kaygılarının
belirlenmesi ve belgelendirilmesi ve paydaşların ele alınacak temel sorunlarla ilgili onayının
alınması
Sulama projesi, yol etkisi, ev sahibi topluluk sorunları, iletim hatları ve istihdam
avantajlarından etkilenecek yakındaki yerleşim birimleri de dahil olmak üzere Projenin daha
geniş sosyal etki alanındaki etkisinin görüşülmesi.
Sürekli bir paydaş bilgilendirme ve istişare programı da dahil olmak üzere, SED sürecinin geri
kalan bölümüne ilişkin iş planının oluşturulması.
Adım 5: Potansiyel Sosyal Etkiler ve bu etkilerin önem derecelerinin belirlenmesi
Tahmin edilebilen etki aralığı belirlendiğinde bir sonraki adım bunların önem derecesinin
belirlenmesidir (etkilerin yoğunluğu; küçük, orta düzey veya büyük). Etkilerin çoğu nicel hale
getirilebilecek olmaması nedeniyle, bu etkilerin objektif bir şekilde sıralamaya koyulması mümkün
değildir. Topluluğun bir etki ile ilgili algıları ve SED ekibinin algıları aynı olacak diye bir şey yoktur. Bu
nedenle, etkilerin sıraya koyulması açısından etkilenen kişilere danışılacaktır. Bu sürece dayalı olarak,
belirlenen her sosyal etki açısından ilgili sosyal/yeniden yerleşim sorunları ve muhtemel etkilerin ele
alınmasına özgü bir azaltıcı tedbir planı hazırlanacaktır. Ayrıca, kalan etkiler de belirlenen
sorunlar/risklere yönelik olarak değerlendirilecektir. SED'in en önemli katkısı Proje nedeni ile ortaya
çıkabilecek olumsuz etkilerin yönetilmesi veya azaltılmasına (veya olumlu etkilerin geliştirilmesine)
ilişkin plan yapılmasına yardım etmek olacaktır.
Temel durum koşullarındaki muhtemel etkiler aşağıdaki kriterlere göre değerlendirilecektir:
Tablo 1.1: Etki Kategorizasyonu
Kriterler
Kriterlerin Ayrıntılı
açıklaması
Etkinin Özelliklerinin
Belirlenmesi
7
Etkinin Yönü
Değerlendirme Eşikleri
Eşik
Açıklama
Olumlu
Etki mevcut durumla ilgili bir
gelişmedir veya istenmektedir
Olumsuz
Etki mevcut durumu
Danışılan paydaş listesi için Ek 2'ye bakınız
Sayfa 16/160
kötüleştirmektedir veya
istenmemektedir
Etki Türü
Geri döndürülebilirlik
Coğrafi kapsam
Etkinin ortaya çıktığı
zaman
Süre
Nötr
Etki belirlenen zaman çerçevesi
içerisinde herhangi bir değişiklik
göstermemektedir
Doğrudan
Proje kaynak / PEK'ler üzerinde
doğrudan bir etkiye neden
olmaktadır
Dolaylı
Kaynaklar/PEK'ler üzerine dolaylı
etki
Kümülatif
Kaynaklar/PEK'ler üzerine
kümülatif etki
Fiziksel bir
parametre veya
sosyal topluluğun
etkiden önce ortaya
çıkan koşullara geri
döndürülebilmesidir
Geri
Döndürülebilir
Etki geriye döndürülebilir
Geri
Döndürülemez
Etki muhtemelen kalıcıdır ve
terse çevrilemez
Belirli bir etkinin
ortaya çıkacağı alanı
tanımlamaktadır ve
değerlendirmenin
uzamsal sınırları ile
ilgilidir
Yerel
Etki Alpaslan II Projesine yakın
olan belirli bireyler veya nüfus
grupları/topluluklar ile sınırlıdır
Bölgesel
Etki Doğu Anadolu boyunca
yaygındır
Ulusal veya
sınır-aşan
Etki Türkiye boyunca geçerlidir ve
Suriye'ye uzanmaktadır
Küresel
Etki küresel olarak Orta Doğu
ötesine geçmektedir
Etki yönünü
tanımlamaktadır
Etkinin ortaya çıktığı Ani
zaman ile ilişkilidir
Bir etkinin ne kadar
süreceği ile ilgilidir
ve etkiye neden
olabilecek proje
safhası veya
faaliyeti ile
Etki Projenin hemen ardından
ortaya çıkmaktadır
Gecikmiş
Etki gecikmiştir ve proje
faaliyetinden belirli bir süre sonra
ortaya çıkmaktadır
Kısa vadeli
Etkinin kısa vadede devam etmesi
beklenmektedir (iki yıldan daha
az)
Orta vadeli
Etkinin orta vadede devam
etmesi beklenmektedir (iki ila beş
yıl)
Sayfa 17/160
yakından ilişkilidir
Ortaya çıkma ihtimali
Önem Büyüklüğü
Derece
Etkinin ortaya
çıkma ihtimali
Etkinin önem
derecesi
Sosyal etkinin
mahiyeti ve
ölçüsünü
açıklamaktadır ve
değişim miktarı
açısından nicel hale
getirilmektedir
Uzun vadeli
Etkinin işletim safhası boyunca
devam etmesi beklenmektedir
Muhtemel
Değil
Etkinin ortaya çıkmasının
muhtemel olmadığı
değerlendirilebilmektedir
Muhtemel
Etkinin orta düzeyde ortaya
çıkıma ihtimali olduğu
değerlendirilebilmektedir
Kesin
Etkinin yüksek düzeyde ortaya
çıkıma ihtimali olduğu
değerlendirilebilmektedir
Büyük
Etkiler ölçülebilmektedir ve
süreklidir ve etkiler sonucunda
paydaşlar arasında güçlü bir kaygı
oluşmaktadır ve genelde, uzun
bir süreliğine devam etmektedir
ve kolay bir şekilde
yönetilememektedir
Orta
Etkiler hem ayırt edilebilmektedir
hem de ölçülebilmektedir ve
etkiler sonucunda paydaşlar
arasında farkındalık veya kaygı
oluşmaktadır ve genelde, kısa
veya orta vadelidir
Nötr
Sosyo-ekonomik koşullarda fark
edilebilir bir değişiklik yok
İhmal edilibilir/
değişiklik yok
Ölçülebilir bir etkisi yoktur
Düşük
Bireyler veya PEK'ler üzerinde
düşük seviyede fark edilebilir bir
etkisi bulunmaktadır
Olumsuz etki açısından: PEK'lerin
hassasiyetinde ölçülebilir
birtakım değişiklikler
Olumlu etki açısından: Küçük
çaplı avantajlar
Sayfa 18/160
Orta
Etkiler hem fark edilebilmektedir
hem de ölçülebilmektedir ve
PEK'lerin çoğunluğunu
etkilemektedir
Olumsuz etki açısından: Kaynak
kaybı, ancak tamamını olumsuz
etkilemiyor
Olumlu etki açısından: PEK'lere
fayda, PEK'lere gelişme
Yüksek
Sosyal konular ilgili ölçülebilir ve
sürdürülebilir bir olumlu veya
olumsuz etkisi vardır
Olumsuz etki açısından: Kaynak
ve bütünlük kaybı, özellikler
açısından ağır zarar
Olumlu etki açısından: Kaynak
kalitesinin büyük çaplı veya
yüksek düzeyde gelişimi
1.3.4 Sınırlamalar ve kısıtlamalar
Mevcut belge ikincil veriler, ilk kapsama çalışması ve YYEP nicel ve nitel çalışmalarından elde edilen
verilere dayalıdır. Manevi kültürel miras, memba ve mansap kullanıcılarının nehir yatağı kullanım
şekilleri (nehir üzerindeki adaların kullanımı ve nehirlerin etrafındaki tarımsal üretim gibi), EA'daki
sağlık ve güvenlik, nehir çevresinde motor pompası kullanımı, nehir ulaşımı, rekreasyon, kum ocakları
ve diğer küçük çaplı işletmeler gibi SED'e özgü muhtemel etkiler Nisan 2014'te yapılması planlanan
saha çalışması esnasında değerlendirilecektir. İletim hatları ve yeri değiştirilecek yolların etkileri de
sahadaki nitel çalışmalar ile değerlendirilecektir. Mevcut raporun bulguları ikincil temel durum veri
kaynakları ve arazi edinimi ve zorunlu yeniden yerleşimin baraj gölü alanındaki etkisinin
anlaşılmasının amaçlandığı YYEP çalışmaları ile sınırlıdır. Saha çalışmaları tamamlandığında şu anda
öngörülen etkiler ve azaltma tedbirleriyle ilgili değişiklikler olabilecektir ve bulgular nihai rapora
yansıtılacaktır.
Sayfa 19/160
Bölüm 2 Sosyo-Ekonomik Mevcut Durum
Muş Türkiye’nin en geri kalmış ilidir8 ve Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan sosyo-ekonomik
gelişmişlik endeksinde 81 il arasında son sırada yer almaktadır. Doğum oranları yüksektir ve hane
nüfusu büyüklüğü çok yüksektir ve hane başına 6,6 kişi düşmektedir. Hane büyüklüğü Türkiye
ortalamasının neredeyse iki katıdır. Yaş bağımlılık oranı9 da yüksektir. Türkiye'nin çoğunlukla
kentleşmiş olmasına karşın, Muş'ta yaşayanların üçte ikisi kırsal alanlarda ikamet etmektedir (Tablo
2.1).
Tablo 2.1: Muş İlinin Temel Demografik Göstergeleri
Demografik Göstergeler
Muş
Türkiye
413.260
75.627.384
Kentleşme Oranı (%)
37,4
77,3
Yıllık Ortalama Nüfus Artış Hızı (%0)
-3,5
12
Nüfus Yoğunluğu (km²)
51
98
Doğum Oranı (%)
3,6
2,1
Ortalama Hane Büyüklüğü
6,6
3,7
Bağımlı Nüfus Oranı (%)
%75
%48
Toplam Nüfus
Kaynak: TÜİK 2012
2.1. Demografik Mevcut Durum
2.1.1 Proje Yerleşim Birimleri ve İl demografik verileri
Projenin sosyo-ekonomik etki alanında, toplamda 2 il ve 57 yerleşim birimi bulunmaktadır. 57
yerleşim birimi arasında, 4 yerleşim birimi belde ve 53 yerleşim birimi köydür. Proje alanı çoğunlukla
Muş İli içerisinde kalmaktadır; Bingöl ilinde etkilenen tek yerleşim birimleri Solhan ilçesinde bulunan
ve yalnızca iletim hatlarından etkilenen iki köydür (Tablo 2.2).
Tablo 2.2: Etkilenen Yerleşim Birimlerinin Sayısı
İl
İlçe
Muş
Belde
Köyler
Varto
1
21
Muş Merkez
3
30
8
Kalkınma Bakanlığı'nın yıllık İl gelişmişlik listesi güncellemesine göre.
Yaş bağımlılık oranı hesaplaması 15 yaş ve altı ile 65 yaş ve üzeri nüfusun 15-65 yaşları arasındaki nüfusa
oranına dayalı olarak yapılmaktadır. Bu oran gelir üretmeyen veya yaş temelli hassas grupların maaşlı
çalışan/bağımsız nüfusa oranını göstermektedir.
9
Sayfa 20/160
Muş için toplam
4
51
0
2
Bingöl için toplam
0
2
Proje Toplamı
Kaynak: TÜİK, 2012
4
53
Bingöl
Solhan
Projeden etkilenen yerleşim birimlerinin çoğunluğu Muş Merkez ilçesinde bulunmaktadır ve
ardından, Varto ilçesi gelmektedir.
Proje nüfusu genel ilçe bazlı nüfus rakamlarına göre değerlendirildiğinde, Projeden etkilenen ilçelerin
toplam nüfusu10 246.704'tür. Muş Merkez ilçesinde ve Varto ilçesinde erkek nüfusu kadın
nüfusundan daha yüksektir. Genel olarak, Proje alanında, nüfusun %51'i erkek ve %49'u kadındır
(Tablo 2.3).
Tablo 2.3: Projeden Etkilenen Nüfusun Cinsiyet Dağılımı
İller/İlçeler
2012
Varto ilçesi
Muş Merkez ilçesi
Muş İli
Solhan İlçesi
Bingöl İli
Türkiye
Projeden Etkilenen İlçeler
Kaynak: TÜİK, 2012
%
Toplam
Erkek
Kadın
Erkek
33.746
17.075
16.671 51
179.534
92.654
86.880 52
413.260
211.516
201.744 51
33.424
16.682
16.742 50
262.507
134.570
127.937 51
75.627.384
37.956.168
37.671.216 50
246.704
126.411
120.293 51
Kadın
49
48
49
50
49
50
49
Proje alanı çoğunlukla kırsaldır. Muş Merkez ilçesinin Muş içerisinde en kentleşmiş ilçe olmasına
karşın, kentleşme oranı %54'tür. Varto'da, nüfusun üçte ikisinden fazlası kırsal yerleşim birimlerinde
yaşamaktadır. Solhan ilçesinde kentsel ve kırsal nüfusun eşit dağılmasına karşın, projeden etkilenen
yerleşim birimleri iki kırsal köydür (Tablo 2.4).
Tablo 2.4: Proje Etki Alanına İlişkin Kentsel-Kırsal Nüfus dağılımları
İller/
2012
İlçeler
Toplam
Kırsal
Kentsel
Varto
33.746
23.471
10.275
Muş Merkez
179.534
97.770
81.764
Muş
413.260
258.788
154.472
Solhan
33.424
16.765
16.659
Bingöl
262.507
112.341
150.166
Türkiye
75.627.384
17.178.953
58.448.431
Kırsal
70
54
63
50
43
23
%
Kentsel
30
46
37
50
57
77
10
Rakam toplam ilçe nüfusuna yöneliktir ve bu rakamda Projeden doğrudan etkilenmeyen köyler ve yerleşim
birimlerine de yer verilmektedir. Örneğin, Bingöl'de, yalnızca iki köy iletim hatları nedeniyle Projeden
etkilenmektedir.
Sayfa 21/160
Kaynak: TÜİK 2012
Kentleşme oranlarına uygun olarak, nüfus yoğunluğu en düşük Varto ilçesinde görülmektedir, km2
başına 25 kişi düşmektedir ve en yüksek nüfus yoğunluğu ise Muş Merkez ilçesinde gözlenmektedir
ve km2 başına 69 kişi düşmektedir.
Tablo 2.5: Proje Etki Alanının Nüfus Yoğunluğu
Nüfus Yoğunluğu
Alan (km²)
Varto
1.369
Muş Merkez
2.612
Muş
8.090
Solhan
1.224
Bingöl
8.277
Türkiye
814.578
Kaynak: TÜİK 2012
Toplam Kişi/km2
25
69
51
27
32
98
Bağımlı Nüfus Oranı ve Nüfus Piramidi
Bağımlı nüfus oranı 0-14 arasında, 65 ve üzeri nüfusun oranını gösteren %'lik bir değerdir. Bu
çerçevede, 2012 yılında, en yüksek nüfus bağımlılık oranları Muş ilinde gözlenmiştir ve Muş ilini Muş
Merkez ilçesi izlemektedir. Bu oran çalışma çağındaki 100 kişinin Muş'ta 75 kişiye, Muş Merkezde 69
kişiye ve Varto'da 68 kişiye baktığını göstermektedir. Genç nüfus büyüklüğü çok yüksektir ve yüksek
hane büyüklükleri ile doğum oranları çocukların Muş'ta gözlemlenen temel bağımlı grup olduğunu da
kanıtlamaktadır. Buna karşın, yaşlıların bağımlılığı bilhassa Türkiye ortalaması ile karşılaştırıldığında
düşüktür (Tablo 2.6).
Tablo 2.6: 2012 yılında, Proje Etki Alanına İlişkin Nüfus bağımlılık oranları
İller/
Genç Bağımlı Nüfus Yaşlı Bağımlı Nüfus
İlçeler
Oranı (%)
Oranı (%)
Yaş Bağımlı
NüfusOranı (%)
Muş Merkez
63
6
69
Varto
55
13
68
Muş
68
7
75
Türkiye
Kaynak: TÜİK, 2012
37
11
48
Ayrıca, nüfus piramitleri Muş'un genç nüfusunu da göstermektedir. Muş merkez ilçesi piramidi temel
durumda daha geniştir ve, Varto ilçesi ile kıyaslandığında, daha yüksek bir genç bağımlı nüfus oranı
sunmaktadır. Ancak, Varto ilçesinde yaşlıların bağımlılığı da piramit üzerinden görülmektedir, çünkü
söz konusu piramit Muş Merkez ilçesinin piramidinden daha geniştir (Şekil 2.1).
Şekil 2.1: 2012 yılı Muş Merkez ve Varto İlçesinin Yaş Piramidi
Sayfa 22/160
2012 Muş Merkez İlçesi Yaş
Piramidi
90+
85-89
80-84
75-79
70-74
65-69
60-64
55-59
50-54
45-49
40-44
35-39
30-34
25-29
20-24
15-19
10-14
5-9
0-4
-0,06
-0,13
-0,27
-0,32
-0,49
-0,61
-0,94
-1,20
-1,38
-1,75
-1,90
-2,72
-3,88
-4,13
-4,88
-5,37
-6,30
-5,89
-6,17
10,0
5,0
0,02
0,06
0,15
0,23
0,38
0,61
0,74
1,20
1,52
2,14
2,31
2,90
4,24
4,53
5,68
5,88
6,36
6,14
6,49
0,0
2012 Varto İlçesi Yaş Piramidi
Male (%)
Female (%)
5,0
90+
85-89
80-84
75-79
70-74
65-69
60-64
55-59
50-54
45-49
40-44
35-39
30-34
25-29
20-24
15-19
10-14
5-9
0-4
10,0
-0,15
-0,42
-0,69
-0,60
-1,02
-1,32
-1,82
-2,15
-1,53
-2,01
-2,28
-2,95
-3,67
-3,45
-4,20
-5,12
-5,87
-5,31
-4,78
10,0
Nüfus (%)
5,0
0,04
0,19
0,49
0,65
0,71
1,11
1,26
1,84
1,64
2,09
2,45
2,97
3,98
4,05
4,53
5,73
6,31
5,67
4,94
0,0
Male (%)
Female (%)
5,0
10,0
Nüfus (%)
Kaynak: TÜİK, 2012
Göç ve Nüfustaki Değişimler:
Geçmiş 10 yıllık verilere bakıldığında, Muş ilinde diğer şehirlere doğru süregelen bir göç olduğu
görülmektedir. Muş İlinin genel nüfusunda yüzde 10'luk düşüş gözlenmektedir; Türkiye nüfusu ise
aynı zaman zarfında yüzde 10 artmıştır (Tablo 2.7). Nüfus azalması Varto'da dikkat çekici düzeydedir
(yüzde -23). Muş Merkez ilçesinin nüfusu son 10 yılda yüzde 5 artmıştır, ancak son beş yıllık verilerin
analizi Muş merkez ve Varto merkezdeki kentsel merkezlerde son beş yılda hafif bir nüfus artışı
yaşandığını göstermektedir (Şekil 2.2). Bilhassa, Muş ilinin kentsel nüfusu 2009 yılından bu yana
artmıştır.
Tablo 2.7: Göç (2000-2012)
Göç
2012
Nüfus
2000
Nüfus
Göç (%)
33.746
41.491
-23
Muş Merkez
179.534
171.023
5
Muş
413.260
453.654
-10
Solhan
33.424
33.604
-1
Bingöl
262.507
253.739
3
Varto
Türkiye
75.627.384
67.803.927
Kaynak: 2000 genel nüfus sayımı ve 2012 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi veri tabanı11
10
Şekil 2.2: 2007-2012 Yılları Arasındaki Nüfus Değişimi
11
Ülke genelindeki son nüfus sayımı 2000 yılında yapılmıştır. 2007 yılından sonra, Türkiye'de adrese dayalı
nüfus kayıt sistemine geçilmiştir.
Sayfa 23/160
280.000
262.596
266.220
265.152
263.262
138.089
139.332
143.624
99.761
98.869
72.774
74.902
262.642
258.788
152.064
154.472
98.849
81.918
97.770
81.764
23.802
23.471
260.000
240.000
220.000
200.000
180.000
160.000
142.913
140.000
120.000
100.000
80.000
97.469
70.509
60.000
40.000
36.460
22.823
20.000
0
69.507
10.764
24.110
9.876
2007
2008
Varto urban
Mus central rural
24.030
24.268
9.585
2009
9.746
2010
Varo rural
Mus province urban
10.275
9.961
2011
2012
Mus Central urban
Mus province rural
Kaynak: TÜİK 2007-2012
Hane Büyüklüğü
Muş ilinin ortalama hane büyüklüğü Türkiye'nin en yüksek değerleri arasında yer almaktadır12. Hane
büyüklükleri kırsal yerleşim birimlerinde kentsel yerleşim birimlerinden daha yüksektir. Projeden
etkilenen iller ve ilçeler analiz edildiğinde, genel olarak, en yüksek hane büyüklüğü Muş merkez
ilçesindeki kırsal yerleşim birimlerinde görülmektedir ve hane başına 7,3 kişi düşmektedir. En küçük
hane büyüklüğü Varto ilçesinin kentsel merkezinde görülmektedir ve hane başına ortalama 4,5 kişi
düşmektedir (Tablo 2.8). Muş merkez, Projeden etkilenen ilçeler arasında kırsal ve kentsel
yerleşimlerde en çok haneye sahip olan ilçedir.
Tablo 2.8: 2012 yılı İl / İlçe Başına Düşen Ortalama Hane Büyüklüğü ve Hane Sayısı
İller/
Toplam (2012)
Kentsel
İlçeler
Ortalama
Tahmini
Ortalama
Tahmini
Ortalama
Hane
büyüklüğü
Varto
5,2
Muş Merkez
6,3
Muş
6,6
Solhan
5,2
Bingöl
4,8
Türkiye
3,7
Kaynak: TÜİK 2012
Hane
Sayısı
6.527
28.497
62.426
6.453
55.033
20.439.834
Hane
büyüklüğü
4,5
5,4
5,6
4,8
4,4
3,6
Hane
Sayısı
2.278
15.226
27.389
3.485
34.129
16.235.675
Hane
büyüklüğü
5,5
7,3
7,3
5,6
5,3
3,8
Kırsal
Tahmini
Hane
Sayısı
4.249
13.271
35.037
2.967
20.904
4.204.158
Etki Alanının Nüfus Özellikleri
12
http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13662. En yüksek hane büyüklüğü 7,9 kişiyle Şırnak ilinde
görülmektedir ve Hakkari 7,4 kişiyle, Muş ise 6,9 kişiyle Şırnak'ı izlemektedir.
Sayfa 24/160
Projenin EA'sı kapsamında belirlenen yerleşim birimlerinin çoğunluğu kırsal yerleşim birimleridir.
Varto Merkez ilçesi ve Muş Merkez ilçesinin iki ev sahibi topluluğu dışında, Varto, Muş merkez ve
Solhan ilçelerine ait köyler Projeden etkilenmektedir. EA'da 10 etki alanı bulunmaktadır ve bu etkiler
bazı ilçelerde birbiriyle örtüşmektedir. Örneğin, bir yerleşim birimi yolunun yerinin değiştirilmesi, taş
ocakları, mansap alandaki etkiler, arazi edinimi ve iletim hatlarından eş zamanlı olarak
etkilenebilmektedir. Daha geniş şekilde EA'nın nüfusunun anlaşılabilmesi için, bütün yerleşim
birimleri etki türüne göre sıralanmış ve Proje etkisi altındaki PEK sayısı bu çerçevede hesaplanmıştır.
Komşu topluluklar (Muş merkez ve Varto merkez) haricinde; genel olarak 55 yerleşimde 35.198 kişi
Proje etki alanında kalmaktadır. Komşu topluluklar dahil edildiğinde, nüfus 127.237'ye çıkmaktadır
(Tablo 2.9).
Tablo 2.9: Projeden Etkilenen Yerleşim Birimlerine Göre Nüfus
Projeden etkilenen yerleşim birimi
Yerleşim
Birimlerinin
Sayısı
Nüfus büyüklüğü
Muş merkezinde etkilenen kırsal yerleşim birimleri
32
29.549
Varto merkezinde etkilenen kırsal yerleşim birimleri
21
4.758
Solhan'da etkilenen kırsal yerleşim birimleri
2
891
EA nüfusu
55
35.198
Muş merkezindeki kentsel ev sahibi topluluk
1
81.764
Varto merkezindeki kentsel ev sahibi topluluk
1
10.275
Toplam EA nüfusu (ev sahibi topluluklar da dahil olmak
üzere)
Kaynak: TÜİK 2012
57
127.237
2.2. Ekonomik Mevcut Durum
Muş ilinin yanı sıra doğrudan etkilenen ilçelerin nüfus özellikleri önceki bölümde sunulmuştur. İlde
düşük nüfus yoğunluğu bulunduğu ve oldukça az sayıda kişi bulunduğu görülmektedir.
Muş Türkiye'deki gelişmişlik düzeyi açısından son sırada yer almaktadır ve gayri safi milli hasıla diğer
illerin gerisine düşmektedir. Gayri safi katma değer oranı aşağıda verilmektedir (Tablo 2.10)13.
Tablo 2.10: Gayri safi katma değer
Yıl
İller/
2010
Muş
Gayri safi
katma değer
(TL)
5.575
Gayri safi katma değer ($)
3.097
Kaynak: TÜİK; 2013
13
http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13596
Sayfa 25/160
İldeki istihdam oranı Türkiye ortalamasından bir hayli düşüktür ve işsizlik oranı (%16,2) ülkenin yüzde
14'lük işsizlik oranından oldukça yüksektir (Tablo 2.11)14.
Tablo 2.11. İllere, Bölgeye ve Türkiye'ye ilişkin İşgücü Katılımı, İşsizlik Oranı
İl
İşgücü %'si
İşsizlik Oranı %'si
İstihdam Oranı %'si
Bitlis
42,9
14,3
36,8
Hakkari
38,2
19,7
30,7
Muş
41,4
16,2
34,7
Van
41,6
15,6
35,1
TRB2 Bölgesi
41,0
16,4
34,3
Türkiye
47,9
14,0
41,2
Kaynak: www.mus.gov.tr
Tablo 2.11'de gösterildiği üzere, çalışan nüfusun çoğunluğu (%44) tarım sektöründe istihdam
edilmektedir15 .
Tablo 2.12: Muş İlinde İstihdam Edilen Nüfusun Sektörlere Göre Dağılımı
Sektörler
Oran (%)
Tarım
44
Sanayi
17
Diğer (Hizmet Sektörü)
39
Kaynak: TÜİK, 2013
2.3 Arazi Mülkiyeti ve Kullanım
Projeden 22 il etkilenecektir ve bunlardan 4 tanesi tamamen ve 2’si kısmen su altında kalırken, 16’sı
yalnızca arazilerini kaybedecektir (16 il içerisinde, 1 köy yalnızca meralarının bir kısmını
kaybedecektir.) Proje özelde 344 hane, 1,781 parsel ve 2,017 arazi sahibini etkileyecektir. Proje için
gerekli arazinin çoğu Hazine’ye aittir ve 2,961 ha (%52) boyutunda bir alanı kapsamaktadır. Bunu
1,862 ha ile özel mülkiyette olan araziler izlemekte ve toplam arazi ediniminin %32’sine tekabül
etmektedir. “Mülkiyet, belli olmayan araziler” 897 ha olan toplam arazinin %16’sını teşkil etmektedir.
Köy tüzel kişiliğine ait toplam arazi miktarı 17 ha’dır ve 14 ha oranında İl Özel İdaresi
kamulaştırmasına tabidir.
14
15
Kaynak: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı TRB2 Bölgesi 2011-2013 Kalkınma Planı
Kaynak: 2013 Muş İli; www.Muş.gov.tr
Sayfa 26/160
Projeden etkilenen arazi genellikle tarım arazileri ve meraları kapsamaktadır. Tarım arazilerine ek
olarak, tarımsal amaçlı kullanılmayan araziler ve ormanlık alanlar da mevcuttur.
Tablo 2.13: Projeden etkilenen evlerin dağılımı
Köyler
Hane Sayısı
Tamamen su altında kalan
Tepeköy
117
Bağiçi (Çarbuhur) Mahallesi
77
Kayalıdere
44
Sanlıca
49
Kısmen su altında kalan
Aligedik
9
Akkonak --Göçmenler (Muhacir Zorova)
Mahallesi
48
34416
Toplam
Kaynak: Enerjisa, 2013
Genel itibariyle bakıldığında, Muş İlinin toplam arazisi 819,600 hektara yayılmaktadır. İldeki arazinin
kalitesi tarımsal faaliyetler için uygundur. Arazinin çoğu tarımsal faaliyetler için kullanılmaktadır.
Fakat tarım arazisinin %81’i kuru tarım için kullanılmakta ve yalnızca %19’u sulanmaktadır. Ayrıca, il
zengin mera ve çayırlara sahiptir (% 46) (Tablo 2.14). Arazinin yalnızca yüzde 5’i tarım dışı amaçlarla
kullanılmaktadır17.
Tablo 2.14: Arazi türleri
Muş’un Arazi Dağılımı
Hektar
%
Mera
278,673
34
Tarım arazisi
342,398
42
Kuru
278,118
Sulanan
64,280
Çayır
97,133
12
Orman
57,147
7
Tarımsal olmayan arazi
44,249
5
16
17
Senetle alınacak hazine arazisinde bulunan haneler dahil olmak üzere
Tarımsal olmayan arazi, ikamet amacıyla kullanılan araziler ve kullanılmayan arazileri kapsamaktadır.
Sayfa 27/160
Toplam
Kaynak: Muş Çevre Raporu, 2011
819,600
100
2.3.1 Sulanan Araziler
Toplam tarım arazisi 342,398 ha’dır. Mevcut sulama projelerinde, bunun yalnızca 64,280 hektarı
sulanabilmektedir. Fakat İlin sulama kapasitesi genişletildiği takdirde, şu anda kuru tarım yapılan
arazinin 158,215 hektarının sulanabilme potansiyeli vardır. Potansiyel olarak sulanabilecek araziler,
Muş ovasının yer aldığı mansap sahasından daha büyüktür.
Şekil 2.3: Arazi sulama potansiyeli
Sulanma potansiyeli
olan arazi; 158.215
Kuru tarım arazisi;
119.703
Sulanan Tarım
Arazisi; 64.280
Kaynak: Muş Çevre Raporu, 2011
Gerekli altyapı yatırımları (sulama kanalları, pompalar vs.) uygulandığı takdirde, 222,495 hektar
arazinin sulanması mümkün olacaktır. Genel itibariyle tarım arazisinin yüzde 65’i sulanabilir olmasına
karşın mevcut durumda tarım arazisinin yalnızca yüzde 19’u sulanmaktadır (Tablo 2.15).
Tablo 2.15: Muş İlinde Tarım Arazisi Sulama Durumu
Arazi Sulama kapasitesi
Hektar
%
Sulanma potansiyeli olan kuru tarım arazisi
158,215
46
Sulanan Tarım Arazisi
64,280
19
Kuru tarım arazisi
119,703
35
Toplam Tarım Arazisi
Kaynak: Muş Çevre Raporu, 2011
342,198
100
Sulama büyük ölçüde kamu kurumları tarafından yapılmaktadır. Özel sulama toplam sulamanın
yalnızca yüzde 40’ını teşkil etmektedir (Tablo 2.16). Devlet Su İşleri (DSİ) bünyesinde, Arıncık
regülatörü 10,698 ha ile en büyük sulama hizmetini sağlamaktadır.
Tablo 2.16: Muş İlinin Sulama Kaynakları ve Sulanan Tarım Arazisi
Sulama Kaynağı
Hektar
%
Sayfa 28/160
Özel Sulama
25,540
40
DSİ sulama gölleri ve kanalları
19,479
30
Diğer Kırsal Hizmetlerin Sulama Kanalları ve Havuzları18
19,261
30
Toplam
Kaynak: Devlet Su İşleri19
64,280
100
İldeki sulama yatırımları 1970’lerin başına dayanmaktadır (Tablo 2.17). Bu nedenle sulama sistemi,
sulama kanallarında meydana gelen sızıntı ve hasarlar nedeniyle su kaybından etkilenmektedir. Muş
Sulama Birliği Başkanı’na göre yerel halkın kanalları temizlemek için sarf ettiği çabalara rağmen, eski
sulama kanalları nedeniyle %80’e kadar kayıp mevcuttur; öyle ki, bazı köyler sulama projesinden
artık faydalanamamaktadır.
Tablo 2.17: Devlet Su İşleri’nin (DSİ) Sulama Tesisleri
DSİ’nin sulama
İlçe
Kurulma
tesisleri
Tarihi
Sulama Alanı (Hektar)
Muş-Arıncık
Merkez
1976
10,698
Muş-Bulanık
Bulanık
1974
3,550
Muş-Malazgirt
Malazgirt
1971
2,365
Muş-Karasu
Hasköy
1971
1,688
Muş Bulanık-Güllüova
Bulanık
1971
1,100
Çaygeldi havuzu
Bulanık
-
78
Toplam
Kaynak: Devlet Su İşleri
19,479
20
2.3.2 Orman Arazisi
ÇED’e göre, Muş ilinde yer alan orman arazileri bozulmuş ormanlık alanlardır. Muş ilinin toplam
ormanlık alanı 57,147 hektardır ve bu arazinin yüzde 90’ı bozuk ormandır. İlçe düzeyindeki
ormanların dağılımı Tablo 2.18’de verilmektedir. Proje, Merkez ve Varto’da bulunan toplam ormanlık
alanın %2’sine tekabül eden 550 hektarı etkilemektedir.
Tablo 2.18: Bozuk Orman Alanlarının Dağılımı
İlçe
Hektar
%
Merkez
33,684
66
Bulanık
4,785
9
18
Köylere Hizmet Götürme Birliği lağvedilerek İl Özel İdaresi’ne devredilmiştir.
http://www2.dsi.gov.tr/bolge/dsi17/mus.htm
20
http://www2.dsi.gov.tr/bolge/dsi17/Muş.htm
19
Sayfa 29/160
Hasköy
4,731
9
Malazgirt
2,703
5
Korkut
3,712
7
Varto
1,617
3
Toplam
Kaynak: ÇED
51,230
100
2.3.3 Mera ve Çayırlar
Mera ve çayırlar, büyük ölçüde hayvancılık faaliyetleri için kullanılmaktadır. Hayvancılık PEK’ler için
çok önemli bir gelir kaynağıdır. Yüksek maliyetli hayvan yeminden kaçınmak amacıyla PEK’in mera ve
çayırlardan faydalanması gereklidir. Bu nedenle, mera ve çayırlara erişim hayvan üretiminin devam
etmesi için hayati önem taşımaktadır. İlde zengin mera ve çayırlar bulunmaktadır. Toplam arazinin
%34’ü meradır ve çayırlar toplam il arazisinin %12’sini kapsamaktadır. Genel itibariyle Merkez ilçeler
Muş İlinin toplam mera arazisinin neredeyse dörtte birine sahiptir ve Varto Muş ilinin mera arazisinin
hemen hemen beşte birini içermektedir. 3,557 hektarlık mera Proje nedeniyle su altında kalacaktır.
Su altında kalan mera alanı, Varto ve Merkez İlçenin toplam meralarının %3’üne tekabül etmektedir
(Tablo 2.19).
Tablo 2.19: Meraların İlçelere göre Dağılımı
İlçelerinin Meralarının
Hektar
Dağılımı
%
Merkez
67,906
24
Bulanık
63,086
23
Malazgirt
59,104
21
Varto
53,653
19
Korkut
30,498
11
Hasköy
4,426
2
Total
278,673
Kaynak: Muş Çevre Raporu, 2011
100
2.3.4 Tarımsal İşletmelerinin Arazi Büyüklüğüne göre Dağılımı
İlde toplam 27,253 işletme bulunmaktadır. İşletmelerin çoğu küçük ölçeklidir; %44’ü 5-49 dönümlük
araziye sahiptir. Tarımsal işletmelerin yalnızca yüzde 11’i büyük ölçeklidir (200-999 dönüm).
Tablo 2.20: Arazi Büyüklüğüne göre Tarım İşletmeleri
Arazi Büyüklüğü (Dönüm)
İşletme
Toplam
Sayısı
arazi
(Dekar)
İşletme
Oranı (%)
Sayfa 30/160
1-4
675
1 024
2
5-9
841
4 743
3
10-19
3 324
44 978
12
20-49
7 236
225 733
27
50-99
7 006
497 260
26
100-199
5 282
655 144
19
200-499
2 427
693 048
9
500-999
409
239 450
2
1000-2499
51
90 799
0
2500-4999
1
3 060
0
5000 +
1
8 750
0
Toplam
27,253
2,463,989
Kaynak: Doğu Anadolu Bölge Kalkınma İdaresi, 201321
100
Yukarıda belirtilenlere ek olarak, Muş Merkez ilçeye 7 km uzaklıktaki Alpaslan Tarım İşletmesi, 30
yıllığına özel sektördeki “Berce Şirketi”ne kiralanmıştır. Tarımsal işletme 6,100 hektarlık bir arazide
faaliyet göstermektedir ve Muş İlindeki en büyük üreticidir. Ülke çapında tarımsal üretim yapan
üçüncü en büyük işletmedir22.
2.4.
Tarım
Projenin etki alanında tarıma ve hayvancılık önemli bir gelir faaliyeti olarak yer almaktadır. 2013
Yeniden Yerleşim Planı (YYEP) sosyo-ekonomik anket sonuçlarına göre, Projenin arazi edinimi
bölgesinde yaşayan PEK’ler tarımla uğraşmaktadır. Tarım ildeki ana ekonomik faaliyettir. Başlıca
tarım ürünleri hububat ve yem bitkisidir. Meyve üretimi oldukça sınırlıdır. Muş’ta olmasına rağmen,
Varto ilçesinde meyve bahçesi/bağ bulunmamaktadır. Sebze üretimi için tahsis edilmiş araziler de
sınırlıdır. Merkez ilçedeki arazinin neredeyse üçte ikisi hububat yetiştirmek için kullanılmaktadır ve
yem bitkisi arazinin üçte birine tekabül etmektedir. Varto ilçesinde nadasa bırakılan arazi fazladır ve
kullanılan toplam arazinin dörtte birinden fazlasını kapsamaktadır.
2.4.1. Yetiştiricilik
İlde ortalama çiftlik büyüklüğü 90 dekardır. Son yirmi yılda Türkiye’de tarımsal üretimde ciddi bir
düşüş yaşanmış olmasına rağmen, Muş birincil olarak tarım ve hayvancılık yönetimi ile
21
22
http://www.dap.gov.tr/index.php?lang=tr&page=102
http://www.berce.com.tr/nerelerdeyiz/berce-alparslan-tarim-isletmesi-Muş/
http://www.berce.com.tr/projelerimiz/berce-alparslan-tarim-isletmesi-projesi/
Sayfa 31/160
geçinmektedir. Projeden etkilenen iki ilçe tarımsal amaçlı olarak önemli miktarda arazi
kullanmaktadır.23
Muş’ta çok çeşitli tarım ürünleri mevcuttur, buna örnek olarak buğday, arpa, mısır (silaj), şeker
pancarı ve patates yetiştiriciliği gösterilebilir. Muş’un ilçeleri arasında üretim açısından büyük fark
vardır. Bu durumun nedeni sulama durumu, tarımsal arazi miktarı, vb. etkenlerden
kaynaklanmaktadır..
Üretim düzeyi ve toplam ürün miktarı yerleşim birimleri arasında değişiklik göstermektedir. Şeker
pancarı ve buğday Muş merkezinde en çok yetiştirilen tarım ürünleridir. Varto ilçesinde şeker pancarı
üretimi yapılmamaktadır.
Muş’taki şeker pancarı üretimi Bitlis, Van ve Hakkari’deki üretimi geçmektedir. İlde en çok öne çıkan
ürün haline gelmiştir. Buna katkıda bulunan çeşitli faktörler vardır. Birincisi, Muş’ta üreticiler için bir
teminat olarak addedilebilecek bir şeker fabrikası olmasıdır. İkincisi, ilde tütün üretiminin
sınırlandırılması üreticilerin başka karlı ürünler yetiştirmesine sebep olmuştur. Şeker fabrikası
Merkez ilçede bulunduğu için merkez ilçe şeker pancarı üretimine öncülük yapmaktadır. Varto şehir
merkezinde yaklaşık 60 km uzaklıktadır ve fabrikaya şeker pancarı nakletmek hem zor hem
maliyetlidir. Ayrıca şeker pancarı üretimi, Merkez ilçede daha hazır şekilde bulunan sulama sistemini
gerektirmektedir (Tablo 2.21).
Tablo 2.21: Yıllık Tarımsal Üretim (2012)
Ürünler
Merkez
Ton
Buğday
Arpa
Mısır (Silaj)
Patates
Şeker Pancarı
Kaynak: TÜİK, 2012
46,211
1,815
36,000
1,698
124,819
%
İl
ürün
27
7
66
75
29
Varto
Ton
3,533
160
1,050
0
0
%
İl
ürün
2
1
2
0
0
Muş
Ton
172,253
24,491
54,320
2,260
425,952
Hayvancılık ildeki birincil ekonomik faaliyetlerden biri olduğu için, yem bitkisi yetiştiriciliği tarımsal
üretimin önemli bir parçasıdır. Projeden etkilenen ilçelerde, çok miktarda arazi yem bitkisi
yetiştiriciliği için tahsis edilmiştir (Tablo 2.22)24.
Tablo 2.22: Ürün türüne göre tarıma ayrılan arazi* (ha)
Hububat
Nadas
Sebze
ve
diğerleri
Muş merkez
60,081
6,025
2,303
Meyve
201
Bağ
ve Meyve
Bahçeleri
360
Yem
Bitkisi25
Toplam
22,154
91,124
23
TRB2 Bölgesi Mevcut Durum Analizi: Tarım Sektörü,
http://www.daka.org.tr/panel/files/files/yayinlar/TRB2_Bolgesi_MDA_Tarim_2011.pdf , s. 4.
24
25
Ibid, s. 25.
Yem bitkileri yonca, fiğ, korunga vs.dir.
Sayfa 32/160
İlçe (ha)
Varto (ha)
12,961
6,010
300
Muş ili (Ha)
221,411
23,559
3,229
Kaynak: TÜİK 2012
*Mera ve/veya çayırları kapsamamaktadır.
203
468
0
360
9,807
70,661
29,281
319,688
2012 yılında ilde üretilen meyve miktarında önemli bir artış olmuştur; Projeden etkilenen iki ilçede
3,431 ton meyve üretilmiştir. Nehir kıyısındaki araziler baraj inşaatı için kamulaştırılacağı ve yolların
yerinin değiştirileceği alanlar meyve bahçelerini kaybedeceği için, Projenin arazi edinimi faaliyetleri
bu üretimi olumsuz etkileyebilir. Bu durum, sulama projesi hayata geçirildiği takdirde gelecekte
çözüme kavuşturulabilir (Tablo 2.23).
2012 yılında etkilenen ilçelerin sebze üretimi 67,056 ton olmuştur. Projenin bu üretimi olumsuz
etkileme ihtimali vardır ve sebze üretimi yapan aileler bundan etkilenecektir. Bu durum, sulama
projesi hayata geçirildiği takdirde gelecekte çözüme kavuşturulabilir (Tablo 2.23).26
Tablo 2.23: 2012 yılında Meyve ve Sebze Üretimi
İlçe
Meyve
Sebze
Muş merkez İlçe (ton)
3,202
60,128
Varto (ton)
229
6,928
Muş ili (Ton)
Kaynak: TUIK 2012
4,257
74,423
Vurgulanması gereken diğer bir alan da “organik tarım”dır. Organik tarıma geçiş sürecinde olan ve
organik tarım yapan çiftçilere sübvansiyon sağlanmaktadır. Organik tarımla yetiştirilen ürünler
genellikle tahıllar (buğday, arpa) ve yem bitkileridir. TÜİK’e göre, organik tarıma kayıtlı çiftçi sayısı
2008’de 80 iken 2012 yılında 3,289’a çıkmıştır.
Muş ilinin yetiştiricilik değeri son 5 yılda artmıştır. 2008 yılında 150,299,000 TL (yaklaşık 75 milyon
USD) olan yetiştiricilik değeri %61’e yükselmiş ve 2012 yılına kadar 242,609,000 TL (yaklaşık 121
milyon USD) olmuştur.
2.4.2. Hayvancılık
Hayvancılık tarımın bir parçasıdır. Projenin baraj gölü bölgesinde gerçekleştirilen 2013 hane sosyoekonomik anketlerine göre, hayvancılık hanelerin başlıca gelir ve geçim kaynağıdır27. Tarımsal üretim,
özellikle de hayvan yemi yetiştiriciliği ile hayvancılık faaliyetine katkı sağlamıştır. Sığır ve koyunlar
bölgede büyük ölçüde yetiştirilmektedir. Saha çalışmaları sırasında, hanedeki geçimlik tarımı
desteklemek amacıyla her hanede en az bir sığır olduğu gözlemlenmiştir. Muş bölgesindeki daha
büyük ölçekli üreticiler, süt ürünleri üretiminden ziyade besi amaçlı hayvan yetiştirmektedir (Tablo
2.24).
Tablo 2.24: Yerleşim Yerlerine göre Hayvan Sayısı (n)
26
27
TUIK, 2012
Alpaslan II Yeniden Yerleşim Eylem Planı 2013
Sayfa 33/160
Hayvan türü
Merkez
%
Varto
%
Muş
Sığır
64,194
24
35,630
13
270,628
Koyun
416,195
47
143,980
16
884,997
Keçi
70,777
45
22,340
14
156,231
Kanatlı Hayvan
192,256
43
31,020
7
451,919
Kaynak: TUİK 2012
Sığırların %38’i yerli ırk, %46’sı melez ve %16’sı kültür ırkıdır (Şekil 2.4).
Şekil 2.4: Sığır Irklarının Dağılımı
Islah Edilmiş
%16
Yerli
38%
Melez
46%
Küçükbaş hayvanlar iki grupta kategorize edilebilir: koyun ve keçi. Projeden etkilenen iki ilçede koyun
ve keçi sayısı Tablo 2.25’te verilmektedir.
Tablo 2.25: Tamamen/kısmen su altında kalacak Yerleşim Yerlerine göre Kayıtlı Hayvan Sayısı
Yerleşim
# Toplam #
#
#
# Arı
Toplam Toplam Toplam Toplam
Yeri
Kayıtlı
Aktif
Aktif
Aktif keçi yetiştiricileri # Sığır
#
# Keçi
# Arı
Üretici
Koyun
Sığır
üreticileri
Koyun
kovanı
üreticileri üreticileri
Tepekoy
84
11
45
5
1016
2621
103
Bagici
53
1
22
1
468
33
150
Sanlica
42
1
12
1
75
1
420
Kayalidere
24
15
208
Aligedik
107
4
27
1
742
819
235
Akkonak
152
70
503
Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, turkvet. Ekim 2013
Hayvancılık Muş’ta tarımın en önemli alt sektörüdür ve tamamen meralara bağımlıdır. Ancak sığır
veya koyun başına düşen mera alanı oldukça sınırlıdır.
Tablo 2.26: Hayvanlar için Mera alanı
Meraların İlçelere Dağılımı
Hektar
Hayvan
türü
(Sığır)
Hayvan
türü
Mera/Hayvan
(Küçükbaş) (m²/ Hayvan)
Sayfa 34/160
Merkez
Varto
Toplam
Kaynak: TÜİK, 2013
67,906
53,653
121,559
64,194
35,630
99,824
486,972
166,320
653,292
1,232
2,657
1,614
Projenin inşaat faaliyetlerinin yanı sıra karayolları ve yolların yerlerinin değiştirilmesi de otlatma ve
hayvancılık faaliyetlerini etkileyebilir. Arazilerin azalması, hayvan üretimini olumsuz yönde
etkileyebilir. Sular altında kalacak 4 köy otlatma arazileri ve meraların büyük kısmını da
kaybedecektir; aileler kendileri için yeni evler inşat etmek üzere daha yüksek kesimlerde arazi
bulsalar dahi bu köylerde hayvancılık imkânları büyük ölçüde kaybedilecektir. Yem üretimi için
kullanılan alanların azalmasıyla yem fiyatları artacaktır; köylüler bir araya gelip bir hayvancılık
kooperatifi kursalar ve sürüleri kapalı ahırlarda yetiştirmeye başlasalar bile hayvancılık maliyetleri
çiftçilerin piyasada rekabet edebilmelerini çok zorlaştıracaktır.
Proje ile alakalı olmayan fakat uygulamada olan bir faktör otlatma için mevcut arazileri daha da
azaltabilir. Devlet meraları özelleştirmektedir ve Hazine’nin mülkiyetindeki arazileri satacaktır.
Projeden etkilenen insanlar henüz tazminat ödemelerini almamıştır ve bu arazileri satın
alamayabilirler. Bu araziler başkaları tarafından satın alındığında, Projeden etkilenen aileler meralara
erişim konusunda daha fazla kısıtlamaya maruz kalacaklar ve bu sebeple hayvan üretiminde azalma
yaşayacaklardır.
Muş ilinin hayvan değeri son 5 yılda artmıştır. 2008 yılında 586,597,000 TL (yaklaşık 293 milyon USD)
olan hayvan değeri, %129’a kadar artmış ve 2012 yılına kadar 1, 348,233,000 TL (yaklaşık 674 milyon
USD) olmuştur.
Süt Ürünleri
Süt ürünleri, hayvancılık faaliyetlerinin ayrılmaz bir parçasıdır. Süt, büyük ve küçükbaş hayvanlardan
sağlanmaktadır. Projeden etkilenen ilçelerde elde edilen süt miktarı Tablo 2.27’de gösterilmektedir.
Tablo 2.27 Süt Üretimi
İlçe
Süt Üretimi (Ton)
Merkez
98,123
Varto
42,200
Total
140,323
Muş İli
299,669
Kaynak. TÜİK, 2012
Sayfa 35/160
Projenin süt üretimi üzerinde olumsuz etkisi olabilir ve bu durum yukarıda da bahsedildiği gibi
mevcut otlanma arazisi ve yem bitkisin üretildiği arazinin azalmasından kaynaklanabilir.
Muş ilinin hayvansal yan ürün değeri son 5 yılda artmıştır. 2008 yılında 252,331,000 TL (yaklaşık 151
milyon USD) olan hayvansal yan ürün değeri %21’e kadar yükselmiş ve 2012 yılına kadar 305,917,000
TL (yaklaşık 157 milyon USD) olmuştur.
Arıcılık
Muş zengin flora ve fauna sağlayan çok sayıda meraya sahiptir. Bu meralar arıcılık faaliyetleri için
elverişlidir. Tablo 2.28’de toplam bal üretimi ile birlikte arıcılık faaliyetleri verilmektedir.
Tablo 2.28 Bal Üretimi
İlçe
Bal Üretimi (ton) 2012
Merkez
311
Varto
135
Toplam
446
Muş
537
Kaynak: TÜİK 2012
Arazi edinimi sonrasında geriye kalan meralar ve ayrıca baraj gölünün varlığının bu faaliyet için uygun
bir ortam sağlayabilecek olmasından dolayı, Projenin arıcılık faaliyetleri üzerindeki etkileri nötr
olabilir.
2.5.
Sanayi
Muş’taki büyük-ölçekli endüstriler bir elin parmaklarını geçmeyecek sayıdadır. Şeker ve çimento
fabrikası, ilde bulunan tek büyük ölçekli sanayi firmalarıdır. Fakat son on yılda orta ölçekli işletmeler
sayıca artmıştır. Tuz üretimi, mermer atölyesi, tekstil fabrikası ve ayakkabı fabrikası ilde öne çıkan
orta ölçekli işletmelerdir.28
İlde sanayi faaliyetleri oldukça kısıtlıdır fakat projeden etkilenen ilçelerde Tablo 2.29’da gösterildiği
üzere çok sayıda endüstriyel kompleks bulunmaktadır:29
Tablo 2.29 Muş İlindeki Endüstriyel Kompleksler
28
29
http://www.sanayi.gov.tr/Files/Documents/81-il-sanayi-durum-raporu-27122013092121.pdf, s. 291.
Ibid, s. 291.
Sayfa 36/160
Bölge
Aktif İşyeri Sayısı
Muş Merkez
100
Muş Merkez II (Birlik)
70
Muş Merkez III (Alpaslan)
43
Bulanık
66
Malazgirt
52
Toplam
331
Kaynak: Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Küçük sanayi bölgelerine ek olarak, Muş’ta 2007 yılında kurulan bir organize sanayi bölgesi
bulunmaktadır.
Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kayıtlarına göre, Muş ilinde sanayi sektöründe çalışan kişi sayısı
1,704’tür.
2.6.
Hizmet Sektörü
Muş’ta hizmet sektörü giderek gelişmektedir. Bu, kısmen tarım sektörünün son on yılda düşüşe
geçmesinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca Alpaslan Üniversitesi de şehirde yaşayanlar için yeni fırsatlar
sağlamaktadır. Komşu iller arasında hizmet sektöründeki işletmelerin karşılaştırması aşağıda
verilmektedir:30
Tablo 2.30. Hizmet Sektöründeki İşletmeler
Bitlis
Hakkari
Muş
Van
Toptan ve Perakende Satış
2,580
2,599
2,972
10,168
Ulaşım / Depoculuk / İletişim
2,256
1,017
2,203
10,598
Otel ve Restoranlar
252
556
507
1,481
İnşaat
572
279
407
776
Emlak
176
150
226
857
Sağlık / Sosyal Hizmetler
59
48
65
232
Mali aracılar
76
41
57
206
30
http://www.daka.org.tr/panel/files/files/yayinlar/TRB2_Bolgesi_MDA_Tarim_2011.pdf , s. 32.
Sayfa 37/160
Eğitim
18
26
20
69
Diğer Hizmetler
339
230
378
1,411
4,946
6,835
25,798
Toplam
6,328
Kaynak: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı
2.7.
Tarımsal Üretime Dayalı İmalat ve Endüstri
Muş’ta imalat sektörü çok gelişmemiştir. Önde gelen imalat ürünleri ve istihdam oranları Tablo
2.31’de verilmektedir31:
Tablo 2.31: İmalat
İl
Gıda Ürünleri
Ağaç Ürünleri
Giyim
Metal İşleri
Bitlis
92
57
72
5
Hakkari
33
36
11
9
Muş
59
37
47
6
Van
174
208
147
92
Kaynak: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı
Diğer taraftan, bu sektörlerde istihdam edilen kişi sayısı Tablo 2.32’de verilmektedir32:
Tablo 2.32: İmalat Sektöründe İstihdam
İl
Gıda Ürünleri
Ağaç Ürünleri
Giyim
Metal İşleri
Bitlis
272
93
113
7
Hakkari
146
79
17
27
Muş
485
129
101
22
Van
966
493
337
384
Kaynak: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı
31
32
Ibid, 13.
Ibid, 13
Sayfa 38/160
Tarıma Dayalı Sanayi
İlde hububatların işlenmesi en gelişmiş sektördür. Tarımsal yan ürünlere dayalı endüstride 107
işletme faaliyet göstermektedir. 107 işletmeden 63 tanesi, hububat ve una dayalı ürünler konusunda
faaliyet göstermektedir. İkinci sırada hazır gıda ve gıda üretim tesisleri varken, üçüncü sırada ise süt
ve süt ürünleri yer almaktadır33. Tarımsal yan ürünler konusunda faaliyet gösteren işletme sayısı
Tablo 2.33’de verilmektedir.
Tablo 2.33: 2012 yılında Tarım Sanayi Şirketlerinin Sayısı
Üretim türü
İşletme Sayısı
Hububat, Un ve fırıncılık
63
Hazır gıda, gıda işleme
11
Süt ve süt ürünleri
9
Diğer
9
Hamur işi ürünleri
5
Et ve et işleme
3
Hayvan yemi
2
Su ürünleri
1
Şekerleme
1
Gıda üretiminde kullanılabilen maddeler
1
Kuruyemiş ve meyveler
1
Gazlı içecekler ve meyve suyu
1
Toplam
109
Kaynak: Muş Tarımsal Yatırım Rehberi – Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2013
Ekonomik kalkınma ile ilgili güçlü ve zayıf yönler
33
Muş Tarımsal Yatırım Rehberi – Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, 2013
Sayfa 39/160
Güçlü yönler
 İldeki nüfus oldukça gençtir. İstihdam
fırsatları geliştiği takdirde, gençler kalkınma
ve refahı harekete geçirecek unsurlar
olabilir.
Alpaslan II Projesi, bölgede
yaşayan kişiler için yeni istihdam fırsatları
yaratma potansiyeline sahiptir.
 Projenin arazi edinimi faaliyetleri tarımsal
üretim, meyve üretimi, yem üretimi ve
otlanma için mevcut araziyi azaltacaktır.
Tarımsal üretim ve hayvan üretimi
azalacaktır. Nüfusun yerinin değiştirilmesi
baraj inşaatı ve karayolu/yol yer değiştirme
faaliyetlerinin olduğu alanlarda da bu
türden üretimi azaltacaktır.
 Gelecekte sulama projesinin uygulanması
ile büyük miktarda arazi sulanacaktır ve bu
durumun tarımsal ürün çıktısında artış
olmasında rol oynaması beklenmektedir.
Projenin mansabında yer alan halk
faydaları görecektir fakat mevcut durumda
doğrudan etkilenen alanlarda bu faydalar
hissedilmeyecektir.
 Alpaslan II Projesinin iklimi yumuşatması ve
böylece ürün çeşitliliğindeki artış için temel
oluşturması beklenmektedir. Fakat şu anda
mevcut olan oldukça verimli arazi
kaybedildiğinde etkilenen alanda geriye
kalacak arazinin kalitesi bilinmemektedir.
2.8.
Zayıf yönler





Gençlerin tarım ve hayvancılık dahil olmak
üzere geleneksel ekonomik faaliyetleri
sürdürme konusundaki isteksizliği.
Düşük seviyede eğitim ve teknik bilgi, sınırlı
ürün çeşitliliği, girişimcilik ve kalkınma
kooperatifleri oluşturulması.
Modern teknolojinin sınırlı kullanımı, tüm
sektörlerdeki
üretim
kapasitesini
engellemektedir
Alternatif yatırımlar için sermaye eksikliği,
tüm sektörlerde kapasitenin büyümesini
engellemektedir.
Tarım
ürünleri
için
dahi
yetersiz
endüstrileşme olması dışa göçü teşvik
etmektedir.
Eğitim
Türkiye'nin Doğu illerinde eğitim hizmetlerinin geliştirilmesinin önündeki engellerin aşılmasına
yönelik Milli Eğitim politika ve stratejilerinin temelleri atılmış olmasına rağmen, bu tedbirlerin
istenilen sonucu verdiğini söylemek pek de mümkün değildir. Muş ili eğitim açısından Türkiye'nin en
az kalkınmış ili olmaya devam etmektedir.34 Bu bölümde, Alpaslan II Projesi'nden etkilenecek olan iki
ana merkez konumundaki Muş Merkez ve Varto ilçelerinin mevcut eğitim durumunun analiz edilmesi
amaçlanmaktadır. Alpaslan II Projesi'nin bölgenin sosyo-ekonomik durumu üzerinde önemli bir
etkisinin olması beklenmektedir. Projenin eğitim üzerinde de etkileri bulunmaktadır.
34
TRB2
Bölgesi
Mevcut
Durum
http://www.daka.org.tr/panel/files/files/yayinlar/TRB2_Bolgesi_MDA_Egitim_2011.pdf, p.5.
Analizi,
Sayfa 40/160
2.8.1 Temel Göstergeler
İlde görev yapan öğretmenlerin sayısı, ihtiyaçların altındadır. Tablo 2.34, öğretmenlerin toplam
sayısını ve öğretmen açığını kapatmak için ihtiyaç duyulan öğretmen sayısını göstermektedir.35
Tablo 2.34. Öğretmen Sayısı
Bölge
MUŞ
MERKEZ
VARTO
Branş
Öğretmeni
Sayısı
İhtiyaç
duyulan
öğretme
n sayısı
Sınıf
Öğretme
ni Sayısı
İhtiyaç
duyulan
öğretme
n sayısı
Anaokulu
Öğretmeni
Sayısı
İhtiyaç
duyulan
öğretme
n sayısı
1.317
477
716
104
181
22
175
62
145
26
33
10
Kaynak: Milli Eğitim Bakanlığı 2010-2014 Stratejik Planı
Bölgenin ücra oluşu, öğretmenlerin Muş ve civar bölgelerinde görev yapmaya büyük oranda isteksiz
olmaları konusunda önemli bir rol oynamaktadır. Bu nedenle, boş kadroların doldurulması ilgili
kurumlar açısından zor bir görev teşkil etmektedir. Fakat, üstesinden gelinmesi gereken tek güçlük
bu boş kadroların doldurulmasından ibaret değildir. Bunun yanı sıra, tıpkı komşu illerde olduğu gibi
İlde çalışan öğretmenler arasında da özellikle, Türkiye'nin batı kesimlerindeki iller başta olmak üzere
diğer illere taşınma yönünde genel bir eğilim söz konusudur.36
İstatistiksel bulgulara dayanarak, Muş'un eğitim konusundaki en büyük sorunlarından bir tanesinin,
yetersiz öğretmen sayısı olduğunu ifade etmek mümkündür.
Okula giden ve devam çocuk sayısındaki belirgin artışa rağmen, eğitim kalitesinin halen daha
standartların altında olduğu bir gerçektir. Değinilmesi gereken nedenlerden biri ve belki de en
önemlisi, anadil (Kürtçe) ve eğitim dilinin (Türkçe) farklı olmasıdır.
İldeki okul sayısında çok önemli bir artış olmasına rağmen, bazı yerleşim alanlarında göçe bağlı olarak
nüfusun az olması okulların kapanmasında etkili olmuştur. Bu yerleşim alanlarında yaşayan velilerden
bazıları ulaşım giderlerini karşılamakta güçlük çekerken bazı aileler de çocuklarını başka bir yerleşim
alanındaki okula gönderme konusunda bir isteksizdirler. Tabii ki; ağır kış koşullarının da velilerin bu
karara varmasındaki rolü büyüktür. Diğer bir taraftan, eğitim malzemelerinin yetersiz oluşu da
eğitimin niteliğini olumsuz etkilemektedir.
2.8.2 Eğitim İstatistikleri
Türkiye İstatistik Enstitüsü'nden alınan verilere göre, aşağıdaki tablolarda sırasıyla Muş Merkez ve
Varto ilçelerinin eğitim istatistiklerine yer verilmiştir:
35
Muş
Milli
Eğitim
Müdürlüğü
Stratejik
Planı:
2010
–
2014,
http://Muş.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2013_09/25113351_mumemstratejkplani20102014.pdf, p. 43.
36
Ibid.
Sayfa 41/160
Tablo 2.35: 2012 Yılı itibariyle Muş Merkez İlçesi'nin Eğitim Düzeyleri37
Okur yazar olmayan
Erkek
Kadın
2.229
10.446
İlkokul Mezunu
Erkek
Kadın
27.626
20.595
Orta Öğretim
Erkek
Kadın
2.173
968
Lise
Erkek
Kadın
14.329
5.587
Yüksekokul/Üniversite
Erkek
Kadın
20.272
8.203
Bilinmiyor
Erkek
Kadın
1.879
3.468
Diplomasız Okur Yazar
Erkek
Kadın
24.602
29.952
Genel Toplam
Erkek
Kadın
93.110
79.219
Kaynak: TUIK 2013
Toplam
12.675
Toplam
48.221
Toplam
3,141
Toplam
19.916
Toplam
28.475
Toplam
5.347
Toplam
54.554
Toplam
172.329
İlkokuldan mezun olmamış okur yazarların sayısı %32 ile birinci sırayı alırken, bunu %28 ile ilk okul
mezunları takip etmektedir. Bunu, %16 ile yüksekokul/üniversite mezunları izlerken, lise
mezunlarının sayısı ise toplamın %12'sine karşılık gelmektedir. Okur yazar olmayan insanlar, orta
öğrenim mezunları ve eğitim düzeyi bilinmeyen insanlar ise geriye kalan %12'lik kesimi teşkil
etmektedir.
Muş Merkez gibi, Varto İlçesi'nde öğrenim görmeyi ilkokulda bırakan insanların sayısı da %39 ile
nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturmaktadır. İlkokul mezunları %31 ile ikinci sırayı alırken, bunu
%11 ile okur yazar olmayan kesim izlemektedir. Nüfusun %8'i lise mezunlarından ve %6'sı ise eğitim
düzeyi bilinmeyenlerden oluşmakta olup bunu, sırasıyla %3 ve %6 ile yüksekokul/üniversite
mezunları ve ortaöğretim mezunları takip etmektedir (Tablo 2.36).
Tablo 2.36: 2012 Yılı itibariyle Varto İlçesi'nin Eğitim Düzeyleri38
Okur yazar olmayan
İlkokul Mezunu
Orta Öğretim
Lise
Erkek
735
Erkek
5.302
Erkek
374
Erkek
Kadın
2.545
Kadın
4.482
Kadın
156
Kadın
Toplam
3.280
Toplam
9.784
Toplam
530
Toplam
37
http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_belkoy_cinsiyet_yas
_egitim_top.RDF&p_kod=2&p_il1=49&p_ilce1=1534&p_xkod=egitim_kod2&p_yas=6&p_yil=2012&p_dil=1&de
sformat=html
38
http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_belkoy_cinsiyet_yas
_egitim_top.RDF&p_kod=2&p_il1=49&p_ilce1=1711&p_xkod=egitim_kod2&p_yas=6&p_yil=2012&p_dil=1&de
sformat=html
Sayfa 42/160
1.784
Erkek
711
Erkek
1.012
Erkek
5.974
15.892
Yüksekokul/Üniversite
Bilinmiyor
Okur Yazar (diplomasız)
Genel Toplam
685
Kadın
350
Kadın
922
Kadın
6.312
15.452
2,469
Toplam
1061
Toplam
1934
Toplam
12.286
31.344
Kaynak: TUIK, 2012
Okullaşma Oranı
2013 yılı itibariyle Muş Merkez ve Varto İlçeleri'ndeki okulların toplamı 322'dir39 (Tablo 2.37).
Tablo 2.37: Okul Türleri
Anaokulu
İlkokul
Ortaokul
Lise
Halk Eğitim Merkezi
Özel Eğitim Merkezi
Sanat Okulu
Rehberlik ve Araştırma Merkezi
Çıraklık Eğitim Merkezi
Çok Programlı Lise
Toplam
Kaynak: Milli Eğitim Bakanlığı, 2014
11
204
75
21
2
3
3
1
1
1
322
322 okuldan, 204'ü ilkokul, 75'i ortaokul, 21'i lise, 2'si halk eğitim merkezi, 3'ü özel eğitim merkezi,
3'ü sanat okulu, 1'i rehberlik ve araştırma merkezi, 1'i çıraklık eğitim merkezi ve 1'i de çok programlı
liseden meydana gelmektedir (Tablo 2.33).
Bölgelere göre okul türlerinin dağılımına Tablo 2.38'de yer verilmiştir40. Bölgede toplam 322 okul
bulunmaktadır. Bunlardan, 235'i Muş Merkez ve 87'si Varto İlçeleri'nde bulunmaktadır.
Tablo 2.38. Okul Türlerinin Dağılımı
Bölge
Ana
İlkokul
Ortaokul
okulu
Muş
Merkez
Varto
Toplam
39
Lise
Halk
Eğt.
Mrk.
Özel
Eğt.
Mrk.
Sanat
Okulu
Rehberlik
ve
Araştırma
Merkezi
Çıraklık
Eğitim
Merkezi
Çok
Progra
mlı Lise
9
136
63
18
1
3
2
1
1
1
2
11
68
204
12
75
3
21
1
2
3
1
3
1
1
1
Okulların listesi için bkz. https://mebbis.meb.gov.tr/KurumListesi.aspx
40
ibid.
Sayfa 43/160
Kaynak: Milli Eğitim Bakanlığı
Muş Milli Eğitim Müdürlüğü'nden alınan verilere göre, Muş Merkez ve Varto'daki toplam öğrenci
sayısı 75,069'dur. Bölgelere göre öğrencilerinin dağılımına Tablo 2.39'da yer verilmiştir41.
Tablo 2.39: Toplam Öğrenci Sayısı
Varto
7.593
Muş Merkez
67.476
Toplam
Kaynak: Milli Eğitim Bakanlığı
75.069
2.8.3 Etki Alanı içerisindeki Okullar
Alpaslan II Projesinin etki alanı bazı kriterlere uygun olarak belirlenmektedir. Projeden etkilenen
yerleşim alanlarının büyük bölümü nüfusun yoğun olmadığı köylerden meydana gelmektedir. Bunun
tabii bir sonucu olarak, yerleşim alanlarının büyük bölümünde yalnızca ilkokullar bulunmaktadır.
Ayrıca, nüfus azlığı ve çocukların yakın yerleşim alanlarındaki okullara naklediliyor olması sonucunda,
bazı köylerde ilkokul bulunmamaktadır. Proje etki alanı, Varto ve Muş Merkez İlçeleri'ndeki
ilkokulların sırasıyla %28 ve %24'üne ev sahipliği yapmaktadır. Etkilenen toplulukların okul sayıları
Tablo 2.40'ta yer verilmiştir.
Tablo 2.40: Yerleşim Yerine göre Etkilenen Okul Sayısı
Köy
Elmasırtı
Kırık
Bingöl Solhan'ın tamamı
(2 Köy)
Ağartı
Akkonak
Akpınar
Alagün
Alican
Aligedik
Aşağıyongalı
Bahçeköy
Bozbulut
Çatbaşı
Dilimli
Dumlusu
Kalecik
Karabey
Karaköprü
41
İlkokul
1
1
2
1
1
1
1
1
2
1
1
1
1
1
1
1
1
Ortaokul
1
Bölge
Bingöl Solhan
Bingöl Solhan
Bingöl Solhan
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
http://Muş.meb.gov.tr/
Sayfa 44/160
Kıyıbaşı
Kıyık
Mercimekkale
Mescitli
Muratgören
Nadaslık
Sarıdal
Sudurağı
Şenoba
Taşoluk
Tüten
Yoncalıöz
Yukarıyongalı
Yücetepe
Ziyaret
Muş Merkez'in tamamı
(30 Yerleşim Yeri)
Aşağıalagöz
Aşağıhacıbey
Bağiçi
Baltaş
Değerli
Derince
Dönertaş
Kayalıdere
Kayalık
Kayalıkale
Konukbekler
Kumlukıyı
Kuşluk
Özenç
Sanlıca
Serinova
Taşdibek
Tepeköy
Ulusırt
Yedikavak
Yeşilpınar
Yurttutan - Toklu
Zorabat
Varto'nun tamamı (23
Köy)
Genel Toplam (55
Yerleşim Yeri)
Kaynak: Enerjisa
1
1
1
2
1
1
1
1
1
1
2
1
1
1
1
32
1
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
Muş Merkez
1
1
1
Kullanım dışı
1
1
Kullanım dışı
1
1
1
1
Kullanım dışı
1
1
1
2
1
1
1
1
1
19
1
1
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
Varto
53
2
Toplam
Sayfa 45/160
2.9.
Sağlık
Gelişmenin en önemli göstergelerinden biri de sağlıktır. Türkiye'nin az gelişmiş illerinden biri
olmasına rağmen, temel göstergeler Muş İlinde sağlık sektörünün son on yılda önemli bir mesafe
katettiğini ortaya koymaktadır. Yine de, Muş İlinde sağlık sektörünün bir başarı öyküsü olmaktan
uzak olduğuna dair güçlü dayanakların bulunduğu da bir gerçektir. Pek tabii, İlin sağlık sektörü
kalitesini düşüren bazı nedenler bulunmaktadır. Bu bölümde, Alpaslan II Projesi'nden etkilenecek
olan iki ana merkez konumundaki Muş Merkez ve Varto ilçelerinin sağlık hizmetlerinin mevcut
durum analizinin gerçekleştirilmesi amaçlanmaktadır.
2.9.1 Sağlık Kurumu ve Sağlık Personeli Sayıları
Sağlık sektörünün temel göstergelerinden biri olan, hastane, sağlık ocağı ve aile sağlığı merkezlerinin
sayılarına Tablo 2.41'de yer verilmiştir:42
Tablo 2.41: Sağlık Kurumlarının Sayısı ve Dağılımları
Kurumlar
Muş
Merkez
Varto
Toplam
2
1
3
Yatak Kapasitesi
450
50
500
Sağlık Ocakları
19
5
24
19
3
22
Hastane
Aile Sağlığı Merkezleri
Kaynak: Muş Valiliği, 2013
İl'de istihdam edilen sağlık personeli sayısı, Tablo 2.42'den de anlaşılacağı üzere, yıllar içerisinde
gitgide artmıştır.43
Tablo 2.42: Yıllara Göre Sağlık Personeli Sayıları Karşılaştırması
2002
2011
Uzman Hekim
38
Uzman Hekim
225
Pratisyen Hekim
117
Pratisyen Hekim
238
Diş Doktoru
10
Diş Doktoru
26
Hemşire
145
Hemşire
519
42
43
http://www.Muş.gov.tr/default_b0.aspx?content=1036
http://www.dap.gov.tr/index.php?lang=tr&page=104
Sayfa 46/160
Ebe
133
Ebe
224
Sağlık Memuru
110
Sağlık Memuru
427
Eczacı
34
Eczacı
48
Kaynak: TUIK,2012
2002 yılında İlde görev yapmakta olan hekim sayısı yalnızca 155 iken 2011'de bu rakam 463'e
yükselmiştir.
Muş'ta bir adet sağlık meslek okulu bulunmaktadır. Mevcut durumda okulda 501 öğrenci ve 40
öğretmen bulunmaktadır.44 Ayrıca, Alpaslan Üniversitesi bünyesinde bir sağlık meslek yüksekokulu
faaliyete geçirilmiştir. 2014 - 2015 akademik yılı itibariyle Alpaslan Üniversitesinde bir tıp fakültesinin
açılması beklenmektedir.
2.9.2 Temel Sağlık Göstergeleri
Temel sağlık göstergeleri analiz edilecek olursa, 2011 ve 2012 yılları arasında anne ve bebek
ölümlerinde bir düşüş meydana gelmiştir. Temel sağlık göstergeleri, Tablo 2.43'te verilmiştir45:
Tablo 2.43: Key Indicators
Göstergeler
2011
2012
Bebek Ölümleri
17/1,000
15/1,000
Anne Ölümleri
36/100,000
18/100,000
Hastane Ölümleri
79 %
86 %
Ambulans Hizmetinden Yararlanan
Kırsal Nüfus
100 %
100 %
669
615
Yatak Başına Düşen Hasta Sayısı
Kaynak: Muş Valiliği, 2013
Sosyal güvenlik sistemine kayıtlı olmayan nüfusa46 "Yeşil Kart" olarak bilinen sosyal güvenlik teminatı
sağlanmaktadır. İşçi veya çalışanların sosyal güvenliğe kayıtlı olmaları zorunludur. Yeşil kart, sosyal
güvenlik olanaklarını barındırmayan işlerde yaşamını idame etmeye çalışan kişiler için bir sosyal
güvence imkânı sunmaktadır. 2011 yılı itibariyle, nüfusun %48'i yeşil kart sosyal güvencesi kapsamına
44
http://Muşalparslansml.meb.k12.tr/
http://www.Muş.gov.tr/default_b0.aspx?content=1036.
46
Yeşil kart uygulaması ilk olarak, yoksul ve bakıma muhtaç kimselere sosyal güvence sağlamak amacıyla
hayata geçirilmiştir. 2012 yılında yeşil kart uygulamasının kapsamı sosyal güvencesi olmayan tüm insanları
kapsayacak şekilde genişletilerek "Genel Sağlık Sigortası" adıyla anılmaya başlanmıştır. Bundan dolayı, sağlık
hizmetleri artık bir yoksulluk göstergesi olarak değerlendirilmemektedir.
45
Sayfa 47/160
dahil edilmiştir, bu rakam toplam nüfusun neredeyse yarısına karşılık gelmektedir. 2012 yılında yeşil
kart sistemi iptal edilmiş ve yerine Genel Sağlık Sigortası uygulaması getirilmiştir.
Nisan 2011 itibariyle, yeşil kart sahibi insanların sayısına Tablo 2.44'te yer verilmiştir47:
Tablo 2.34 Yeşil Kart Sahiplerinin Sayısı
Yıl
Yeşil Kart Sahiplerinin Sayısı
2009
188.834
2010
190.262
2011
Kaynak: Muş Valiliği
196.658
Yeşil kart sahiplerinin sayısı, üç yıl içerisinde kademeli olarak 188,834'ten 196,658'e yükselmiştir.
Bölgenin ekonomik geriliği göz önünde bulundurulduğunda, yeşil kart sahiplerinin sayısındaki artışın
sağlık hizmetinden daha çok insanın istifade etmesine öncülük etmiş olduğunu ileri sürmek
mümkündür.
2.9.3 Etki Alanı içerisinde Sağlık Hizmetleri
Muş İlinde hem sağlık personeli, hem de sağlık kurumlarının sayısında önemli bir artış olmasına
rağmen, köylerin halen daha bu hizmetlerden tam olarak yararlanamamaktadır. Tablo 2.45'ten
anlaşılacağı üzere, Alpaslan II projesinden etkilenen köylerin büyük kısmında sağlık evi
bulunmamaktadır. Bu köylerde yaşayan halkı, ihtiyaç halinde Muş Merkez ve Varto İlçeleri'ndeki
hastane ve/veya sağlık ocaklarına müracaat etmektedir. Öte yandan, aile hekimleri tarafından iki
hafta aralıklarla gerçekleştirilen düzenli ziyaretler ile köylülerin tıbbi gereksinimlerine yanıt
verilmektedir. Etkilenen köylerin ve sağlık ocağı bulunan köylerin listesi Tablo 2.45'te verilmiştir.
Tablo 2.45. Sağlık Ocağı Bulunan Köylerin Sayısı*
Köy
Köy Sağlık Ocağı
Ağartı
1
Çatbaşı
1
Kıyıbaşı
1
Mercimekkale
Muratgören
Taşoluk
1
1
1
Tüten
1
Ziyaret
1
Konukbekler
1
Serinova
1
Toplam
* Diğer yerleşim yerlerinde başka sağlık tesisi mevcut değildir.
Kaynak: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı
10
47
http://www.daka.org.tr/panel/files/files/yayinlar/TRB2_Bolgesi_MDA_Saglik_2011.pdf, s. 7.
Sayfa 48/160
2.10. Altyapı
Yerleşim yerinin altyapısı; Ulaşım ağları, elektrik, içme suyu şebekeleri ve kanalizasyon sisteminden
oluşmaktadır. İl, son birkaç yılda muazzam bir altyapı yatırımına tanıklık etmiştir. Şu anda, köy
ulaşımının büyük kısmı asfalt yol üzerinden sağlanmakta olup pek çok köye içme suyu şebekeleri
kurulmuş ve elektrik tüketimi de önemli ölçüde artmıştır.
Öte yandan, onca gelişmeye rağmen, Muş altyapı bakımından halen daha Türkiye'nin geri kalmış
illerinden biri olmayı sürdürmektedir. Köylerin çoğunda halen daha kanalizasyon sistemi
bulunmamakta, bazı köylere ulaşım güçlüğü devam etmekte ve elektrik kesintilerinin günlük yaşama
olumsuz etkileri olmaktadır.
Ayrıca, pek çok etmenin de İlin geri kalmışlığına katkıda bulunduğu malumdur. Coğrafi engeller, ağır
kış koşulları ve idari öncelikler bu etmenler arasında öne çıkanlardır. Bu bölüm, Alpaslan II Projesinin
olası etkilerinin içyüzünü anlamak amacıyla Muş Merkez ve Varto İlçelerinin mevcut altyapı
durumunun araştırılmasını amaçlamaktadır.
2.10.1 Ulaştırma
2.10.1.1. Karayolları
Muş İli karayollarının toplam uzunluğu 625 km’dir. Bunun, 259 km’si karayolu ve geri kalan 366 km’si
ise şehir içi ulaşım hatlarıdır. Karayollarının tamamı asfalt yol olup öte yandan, şehir içi ulaşım
hatlarının 258 km’si asfalt, 67 km’si stabilize yol ve geriye kalan 37 km’si toprak yoldur (Tablo 2.46) 48
İlçeler arası ulaşım minibüs kooperatifleri tarafından sağlanmaktadır.
Harita 2.1: Otoyollar
Kaynak: Daka
48
http://www.daka.org.tr/panel/files/files/yayinlar/TRB2_Bolgesi_MDA_Kentsel_Fiziki_Atyapi_2011.pdf, p. 14.
Sayfa 49/160
Tablo 2.46: Yollar49 (km)
Yüzey
Asfalt
Kaplaması
Beton
Toplam
Parke
Stabilize
Toprak
taşı
Genel
Uzunluk
Otoyol
252
7
259
259
Şehir içi Hatlar
256
2
258
4
67
37
366
Toplam
512
9
517
4
67
37
625
Kaynak: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı
Öte yandan, köy yollarının koşulları da, son yirmi yılda önemli ölçüde iyileştirilmiştir. Alpaslan II
Projesi’nin etki alanı içerisinde kalan köylerin büyük bölümü iyi durumda olan asfalt yollara sahiptir.
Alpaslan II Projesi’nin etki alanı içerisine giren köylerin büyük çoğunluğunun yolları asfalt ve/veya iyi
durumdadır. Toprak yoldan ulaşım sağlanan 10 köy yolunun ıslaha ihtiyacı vardır.
2.10.1.2. Hava ve Demiryolu Ulaşımı
Geçen on yıl, Türkiye’nin pek çok kentinde havalimanlarının sayısında hızlı bir artışa tanıklık etmiştir.
Yeni havalimanlarının inşası ve sivil havacılık faaliyetlerindeki artış merkez ve taşra arasındaki
boşluğu doldurmada muazzam bir rol oynamıştır. Muş Havalimanı 1992 yılından beri sivil havacılık
faaliyetlerine açıktır. Havalimanı şehrin 21 km dışında bulunmaktadır.
Demiryolu, özellikle otoyollar bu denli gelişmeden ve havayolu ulaşımının daha söz konusu bile
olmadığı dönemlerde Muş’un merkeze bağlanmasında kilit rol üstlenmiştir. İl için demiryolu inşa
faaliyetleri 1955 yılında tamamlanmıştır. Demiryolu hattının 1972’de Muş’tan Tahran’a uzatılması,
ilin stratejik önemini bir hayli arttırmıştır. Şu anda, ilin demiryolu hattı uzunluğu 86 km’dir. Bilhassa,
sivil havacılık ulaşım olanaklarının gelmesiyle demiryolunun önemi azalmıştır.50
2.10.2 İçme Suyu Şebekesi
Muş Merkez’in içme suyu şebekesi Kızılziyaret (80 l/s) ve Ganiyadengi (90 l/s) adlı iki ana su
kaynağına ve beraberinde, 20 sondaj kuyusuna (350 l/s) dayalıdır. Varto’nun içme suyu şebekesi ise
Soğukgöl (43 l/s), Çır (13 l/s), Selçuklu (35 l/s) ve Darı (71 l/s) kaynaklarından beslenmektedir. Elektrik
kesintileri ve voltaj dalgalanmaları sıklıkla su kesintilerine sebep olmaktadır. Yaz aylarında su
kullanımının artması durumu daha da kötüleştirmektedir51.
İlin pek çok köyüne içme suyu şebekeleri tesis edilmiştir. Tablo 2.47, içme suyu şebekesi bulunan
köylerin sayısına yer vermektedir52:
49
Ibid, s. 15.
http://www.daka.org.tr/panel/files/files/yayinlar/TRB2_Bolgesi_MDA_Kentsel_Fiziki_Atyapi_2011.pdf, s. 20.
51
Ibid, 24.
52
http://www.Muş.gov.tr/default_b0.aspx?content=1036
50
Sayfa 50/160
Tablo 2.47: İçme Suyu Şebekesi Bulunan Köyler
Köy
Yeterli
Su İçme Suyu Şebekesi Mevcut
Toplam Nüfus
313
170.209
42
14.030
2
1.381
3
1.100
360
186.720
Kaynağı
Mevcut
Sınırlı
Kaynağı
Mevcut
Çeşmeden
Su İçme Suyu Şebekesi Mevcut
Çeşmeden
Toplam
Kaynak: Muş Valiliği
Projenin etki alanı içerisindeki köylerin çoğunluğunun içme suyu şebekesi mevcuttur. Tablo 2.48’den
de anlaşılacağı gibi, etkilenen köylerden 17’sinin merkezi içme suyu şebekesine erişimi
bulunmamaktadır.
Tablo 2.48: İçme Suyu Şebekesi
Köy
İçme Suyu Şebekesi
Akkonak
-
Akpınar
-
Alagün
-
Aligedik
-
Aşağıalagöz
1
Aşağıhacıbey
1
Bağiçi
1
Değerli
1
Dumlusu
-
Kayalıdere
1
Kayalık
1
Kayalıkale
1
Kumlukıyı
1
Sayfa 51/160
Mescitli
-
Özenç
1
Sanlıca
1
Taşdibek
1
Tepeköy
1
Ulusırt
1
Yurttutan - Toklu
1
Zorabat
1
Yeşilpınar
1
Kuşluk
1
Baltaş
1
Dönertaş
1
Derince
1
Sudurağı
1
Dilimli
1
Elmasırtı
1
Kırık
-
Ağartı
1
Alican
-
Aşağıyongalı
-
Bahçeköy
1
Bozbulut
-
Çatbaşı
1
Kalecik
-
Karabey
-
Karaköprü
-
Kıyıbaşı
-
Kıyık
Sayfa 52/160
Mercimekkale
1
Muratgören
1
Nadaslık
1
Sarıdal
1
Şenoba
1
Taşoluk
1
Tüten
1
Yedikavak
1
Yoncalıöz
1
Yukarıyongalı
-
Yücetepe
-
Ziyaret
1
Konukbekler
1
Serinova
1
Toplam
Kaynak: Enerjisa
38
2.10.3 Merkezi Kanalizasyon Sistemi
Muş Merkez İlçesi’nin kanalizasyon sistemi, 1985 yılında İller Bankası tarafından inşa edilmiş ve
ihtiyaca dayalı olarak genişletilmiştir. Ancak, İlin kanalizasyon sisteminin mevcut kapasitesinin
artırılması gerekmektedir. Kanalizasyon atığının ıslah edilmeden Karasu Nehri’ne boşaltılması toplum
sağlığını tehdit etmektedir.53
Yetersiz kalan kanalizasyon sistemi, Muş Merkez ve Varto İlçeleri açısından en önemli altyapı
sorunudur. Alpaslan II Projesi’nin etki alanı içerisindeki köylerin büyük bir bölümünün merkezi
kanalizasyon sistemine erişimi bulunmamaktadır; merkezi kanalizasyon sistemine erişimi bulunan
köy sayısı yalnızca 4’tür (Tablo 2.49)54.
Tablo 2.49: Kanalizasyon Sistemi
Köy
Kanalizasyon Sistemi
Kırık
1
53
54
http://www.daka.org.tr/panel/files/files/yayinlar/TRB2_Bolgesi_MDA_Kentsel_Fiziki_Atyapi_2011.pdf, s. 29.
http://www.yerelnet.org.tr/koyler/index.php
Sayfa 53/160
Tüten
1
Ziyaret
1
Serinova
1
Toplam
Kaynak: http://www.yerelnet.org.tr/koyler/index.php
4
2.10.4 Elektrik
Muş’ta kişi başına düşen elektrik tüketim miktarı, Türkiye ortalamasının üçte birinden azdır. Son iki
yılda elektrik tüketimi %45 artış göstermiş olmasına rağmen, halen daha Türkiye ortalamasının
altında seyretmeye devam etmektedir (Tablo 2.50).
Tablo 2.50: Kişi Başına Düşen Elektrik Tüketimi
2011 Yılında Kişi Başına Düşen Elektrik
Bitlis
Hakkari
Muş
Van
Türkiye
724
528
784
980
2.490
Tüketimi – kW/sa
Kaynak: TUIK, 2011
Etki Alanı İçerisinde Elektrik Tüketimi
Çimento tesisi kurulması gibi bazı endüstriyel girişimler, Muş Trafo İstasyonu adlı yeni bir trafo
istasyonun inşasını gerektirmiştir. Bu istasyon, Muratgören mevkiinde inşa edilmiştir55.
Ayrıca, Şah Enerji Üretim Ltd. Şti. tarafından Varto Havzası Trafo İstasyonu’na inşa edilecek Pehlivan
Regülatörünün de sisteme entegrasyonu planlanmaktadır.56
2.11. Kültürel Miras
Projenin etki alanı içerisindeki somut kültürel mirasın değerlendirilmesi Bölüm 5’te ayrıntılı şekilde
açıklanmıştır.
2.11.1 Somut Olmayan Kültürel Miras (Festivaller ve Yerel Etkinlikler)
Somut olmayan kültürel miras kapsamına giren yerel, geleneksel, dini ve kültürel kutlama
faaliyetlerinin listesine Tablo 2.51’de yer verilmiştir.
Tablo 2.51: Geleneksel Yerel Etkinlikler Listesi
Adı
Yer
Tarih
Hıdır Nebi/Hıdır İlyas
Muş Merkez-Varto
22 Nisan
Nevruz
Muş Merkez-Varto
21 Mart
55
56
http://www.Muş.gov.tr/default_b0.aspx?content=1036
Ibid.
Sayfa 54/160
Hıdırellez (Bahar festivali)
Muş Merkez-Varto
6 Mayıs
Varto Koğ festival
Varto
17 – 20 Temmuz
Vartivar
Muş Merkez-Varto
15 Temmuz
Varto Hamurpet (Akdoğan) Varto
Alevi Festivali
25 Haziran
Kara Çarşamba
Muş Merkez-Varto
Martın ilk Çarşambası
Kaynak: Muş Çevresel Durum Değerlendirme Raporu, 201157Hassas Sosyal Gruplar
2.12. Hassas Gruplar
Hassas sosyal gruplar ve hassaslık tanımı, kalkınma literatüründe farklı şekillerde incelenmektedir. 58.
Büyük çaplı yatırım projeleri hali hazırda dezavantajlı durumda ve/veya yaşamlarında belirgin
değişikliklere yönelik kapasiteleri sınırlı durumda olan gruplara yönelik sosyal ve ekonomik riskler
barındırabilir. AİKB (Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası) yönergelerine göre, hassasiyet kategorileri
Projenin Etki Alanı kapsamında ele alınacaktır. 59 AİKB yönergeleri ışığında, Alpaslan II Projesi Etki
Alanı için söz konusu hassas grup kategorileri şunlardır: Fiziksel özelliklerine göre hassas gruplar,
ekonomik ve mesleğe dayalı hassas gruplar, cinsiyete dayalı hassas gruplar ve konuma dayalı hassas
gruplardır. AİKB’nin C ve D grupları, hassas gruplar sınıflandırmasına dâhil edilmemiştir. C kategorisi
göç ile ilgilidir ve proje bölgesi dâhilinde iskân edilmiş mülteci veya sürgün nüfus grupları mevcut
değildir. D grubu ise sosyal grupların tasnifi ile ilgilidir ve proje sahası dâhilinde azınlık statüsüne
sahip yerli veya etnik grup mevcut değildir.
Tablo 2.52: Kategoriler ve Göstergeler 60
Kategoriler
A Grubu

Yaşlılar

Çocuklar (0-14 yaş)

Engelli
B Grubu
Temel Özellikler/Göstergeler
Ffiziksel özelliklerine ilişkin
Ekonomik ve mesleki
 Hazine Arazisini Kullanan Gecekondu
Nüfusu
57
58

Ortak arazi kullanıcıları

Ortak otlak alan kullanıcıları

Yoksulluk sınırının altındaki kişiler
http://www.csb.gov.tr/turkce/dosya/ced/icdr2011/Muş_icdr2011.pdf (Sayfa 196-198)
Hoogeveen J, Tesliuc E, Vakis R, Dercon S “ A Guide to Analysis of Risk, Vulnerability and Vulnerable Groups”
http://www.AİKB.com/environment/e-manual/r16eia.html
60
AİKB kılavuzundan alıntıdır
59
Sayfa 55/160
E Grubu

Cinsiyet
Kadınlar
F Grubu
Mahal/alan
 İnşaat tesisleri ve taş ocaklarına yakın
mahaller
 Projenin planlanan rezerv alanı içerisinde
kalan yerler
Muş Merkez’de yaşayan hassas grupların nüfusu, Varto’dan daha fazla olmasına rağmen, Varto’nun
yerleşim alanları Muş Merkez’den daha fazladır.
Ayrıntılar, Tablo 2.53 ve 2.54’de listelenmiştir.
Tablo 2.53: Hassas
Grup (Muş
Merkez)
Yerleşik Nüfus
Yerleşim
Alanı Sayısı
Hasas
Grup
Nüfusu
Hasasiyet
%’si
Yerleşim Alanı
Yaşlılar
3.367
6
112
3
Çocuklar (0-14 yaş)
7.469
10
2.790
37
Engelli
3.367
6
135
4
Hazine Arazisi
Kullanıcıları
3.367
6
461
14
Ortak arazi
kullanıcıları
Ortak otlak alan
kullanıcıları
1.268
2
174
14
Akkonak, Akpınar, Alagün,
Aligedik, Dumlusu,
Mescitli
Akkonak, Akpınar, Alagün,
Aligedik, Dilimli, Dumlusu,
Kıyıbaşı, Mercimekkale,
Mescitli, Serinova
Akkonak, Akpınar, Alagün,
Aligedik, Dumlusu,
Mescitli
Akkonak, Akpınar, Alagün,
Aligedik, Dumlusu,
Mescitli
Akkonak, Akpınar
3.946
4
541
14
Yoksulluk sınırının
altındaki kişiler
3.367
6
438
13
Kadınlar (15-65
yaş)
3.367
6
948
28
Toplam
8.669
Kaynak: Enerjisa, 2013
Kıyıbaşı, Mercimekkale,
Mescitli, Sarıdal, Ziyaret,
Serinova
Akkonak, Akpınar, Alagün,
Aligedik, Dumlusu,
Mescitli
Akkonak, Akpınar, Alagün,
Aligedik, Dumlusu,
Mescitli
12
Sayfa 56/160
Tablo 2.54:
Hassas
Gruplar
(Varto)
Yaşlılar
Yerleşik Nüfus
Yerleşim
Alanı Sayısı
Hassas
Grup
Nüfusu
Hasasi
yet
%’si
Yerleşim Alanı
4.225
17
316
7
Çocuklar (014 yaş)
4.225
17
1.388
33
Engelli
4.225
17
169
4
Hazine Arazisi
Kullanıcıları
3.793
15
643
17
Ortak arazi
kullanıcıları
Ortak otlak
alan
kullanıcıları
Yoksulluk
sınırının
altındaki
kişiler
954
4
173
18
805
4
146
18
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı,
Kuşluk, Özenç, Sanlıca,
Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu,
Zorabat
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı,
Kuşluk, Özenç, Sanlıca,
Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu,
Zorabat
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı,
Kuşluk, Özenç, Sanlıca,
Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu,
Zorabat
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Kayalıdere, Kayalık,
Kayalıkale, Kumlukıyı, Kuşluk,
Özenç, Sanlıca, Taşdibek,
Tepeköy, Ulusırt, YurttutanToklu, Zorabat
Bağiçi, Kayalıdere, Sanlıca,
Tepeköy
Baltaş, Dönertaş, Yedikavak,
Yeşilpınar
4.225
17
549
13
Kadınlar (1565 yaş)
4.225
17
1.234
29
Toplam
4.598
20
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı,
Kuşluk, Özenç, Sanlıca,
Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu,
Zorabat
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı,
Kuşluk, Özenç, Sanlıca,
Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu,
Zorabat
Sayfa 57/160
Kaynak: Enerjisa, 2013
Sayfa 58/160
Tablo 2.55: Yerleşim Alanı Kategorisine göre Hassas Gruplar
Hassas Grup
Mevkii ve varlık
Özellikler
Yaşlılar
Muş Merkez’de 6 yerleşim alanı, Akkonak,
Akpınar, Alagün, Aligedik, Dumlusu, Mescitli
ve Dumlusu köylerinde 112 kişi.
Sınırlı hareket kabiliyeti
Varto’da 17 yerleşim alanı, Aşağıalagöz,
Aşağıhacıbey, Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 316 kişi
Engelli
Muş Merkez’de 6 yerleşim alanı, Akkonak,
Akpınar, Alagün, Aligedik, Dumlusu, Mescitli
ve Dumlusu köylerinde 135 kişi.
Varto’da 17 yerleşim alanı, Aşağıalagöz,
Aşağıhacıbey, Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 169 kişi
Çocuklar (0-14
yaş)
Muş Merkezde 10 yerleşim alanı, Akkonak,
Akpınar, Alagün, Aligedik, Dilimli, Dumlusu,
Kıyıbaşı, Mercimekkale, Mescitli ve Serinova
köylerinde 2.790 kişi.
Toplumun Geri Kalanıyla İlişkileri
Başta çocukları ve toplumdan saygı görüyor
Potansiyel görme ve işitme güçlüğü
Ani değişikliklere uyum sağlama güçlüğü
Alışkanlık değişmesine uyum güçlüğü
Uyum sağlama güçlüğü
Sınırlı hareket kabiliyeti
Çoğunlukla toplumdan ayrı, evde bakılıyor.
Yerleşim alanı değişikliği gibi yaşamsal
değişikliklere uyum sağlama güçlüğü
Toplum anlayış gösteriyor ancak; çoğu zaman
evde tutuluyor.
Aileye veya bakıcıya bağımlı, ailenin yitirilmesi
veya aileden tecrit engellilik durumunu
kötüleştirebilir
Proje kapsamında bakıcı izni gerekebilir.
Aileye bağımlı
Toplum tarafından “önemsenmiyor”
Emniyet ve sağlık konularında bilinçsiz
Talep ve istekleri göz ardı edilebiliyor veya
itibar edilmeyebiliyor
Kendisini korumaktan aciz
Varto’da 17 yerleşim alanı, Aşağıalagöz,
Aşağıhacıbey, Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Sayfa 59/160
Hassas Grup
Mevkii ve varlık
Özellikler
Toplumun Geri Kalanıyla İlişkileri
Ek gelir amaçlı tarım ve hayvancılık için hazine
arazisi yoğun biçimde kullanılıyor
Hazine arazisini herkes kullandığı için, hoşgörü
hakim.
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 1.388 kişi
Hazine Arazisi
Kullanıcıları
Muş Merkez’de 6 yerleşim alanı, Akkonak,
Akpınar, Alagün, Aligedik, Dumlusu ve
Mescitli köylerinde 461 kişi.
Varto’da 15 yerleşim alanı, Aşağıalagöz,
Aşağıhacıbey, Bağiçi, Kayalıdere, Kayalık,
Kayalıkale, Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç, Sanlıca,
Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt, Yurttutan-Toklu
ve Zorabat köylerinde 643 kişi.
Ortak arazi
kullanıcıları
Muş Merkez’de 2 yerleşim alanı, Akkonak ve
Akpınar köylerinde 174 kişi.
Bazı kullanıcılar Hazine’ye arazi kullanımı için
yıllık bedel ödemesine rağmen, bazıları hiçbir
ödeme yapmadan kullanıyor.
Mezarlık, okul, dini yapı gibi ortak varlıklar.
Toplum ve toplumun bağlılığının teşkili
açısından esas yerler olarak görülüyor.
Varto’da 4 yerleşim alanı, Bağiçi, Kayalıdere,
Sanlıca ve Tepeköy köylerinde 173 kişi.
Ortak otlak
alan
kullanıcıları
Projeden Etkilenen Bireyler hayvanlarını
otlatmak için ortak otlakları kullanıyor.
Muş Merkez’de 4 yerleşim alanı, Kıyıbaşı,
Mercimekkale, Mescitli, Sarıdal, Ziyaret ve
Serinova köylerinde 541 kişi.
Varto’da 4 yerleşim alanı, Baltaş, Dönertaş,
Yedikavak ve Yeşilpınar köylerinde 146 kişi.
Yoksulluk
sınırının
altındaki
kişiler
Otlak arazisi olmadan, hayvan üretimi yapmak
makul ve mantıklı olmayacaktır. Projeden
Etkilenen Biryeler için otlak araziler, kendi
arazileri kadar önemli.
Muş Merkez’de 6 yerleşim alanı, Akkonak,
Akpınar, Alagün, Aligedik, Mescitli ve
Dumlusu köylerinde 438 kişi.
Yetersiz gelir
Varto’da 17 yerleşim alanı, Aşağıalagöz,
Yoksullukla mücadele etmeye yönelik
Düzensiz gelir
Bu kullancılar, genellikle civar köylerin otlak
alanlarını kiralamaktadır. Otlak alan kullanımı
için bir bedel ödedikleri için, topluluklarla
yakın bir bağı bulunuyor.
Toplum yoksulları destekliyor
Toplum yoksulları kucaklıyor ve onlara
yardımcı oluyor
Sayfa 60/160
Hassas Grup
Kadınlar
Mevkii ve varlık
Özellikler
Aşağıhacıbey, Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 549 kişi.
becerilerden yoksun
Sürekli tarıma dayalı
Muş Merkez’de 6 yerleşim alanı, Alagün,
Akkonak, Aligedik, Akpınar, Mescitli ve
Dumlusu köylerinde 948 kadın.
Geleneksel olarak erkek egemen toplum,
kadınlar evin reisinin kararlarına uymakla
mesul
Varto’da 17 yerleşim alanı, Aşağıalagöz,
Aşağıhacıbey, Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale, Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yeşilpınar, Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 1.234 kadın.
İrade ve yetki eksikliği
Toplumun Geri Kalanıyla İlişkileri
Kadınlar ve erkekler toplumun bütününde ayrı
değerlendiriliyor. Kadının yeri evin
sınırlarından ibaret. Ancak, erkek ve kadın
arasında dayanışma mevcut.
Savunmasız
Sayfa 61/160
2.13. Mevcut Toplumsal Çatışmalar ve Toplumsal Birliktelik
Geneli itibariyle, köylerin birbiriyle olan iletişimi iyi düzeydedir. Köyler içerisinde ve arasında
çatışmaya yol açma potansiyeli bulunan bazı hassas konular mevcuttur. Bunlar şu şekilde
özetlenebilir:


Etnik/mezhepsel
Ekonomik
2.13.1 Etnik/Mezhepsel Nedenler
Etki alanı içerisinde yer alan köylerin büyük çoğunluğu Kürt kökenlidir. Bölgede, köyler içerisinde ve
arasında etnik çatışmalara rastlanmamıştır. Bazı köylerde, iki ayrı etnik kökene ait gruplar tek bir
topluluk oluşturmak amacıyla birbirleriyle kenetlenmektedir. Örneğin, Bağiçi ve Tepeköy’de
Çerkezler ve Kürtler onlarca yıldır uyum içerisinde yaşamaktadır. Tepeköy, 19’uncu yüzyıl sonlarında
Kafkasya’dan göçen Çerkezler tarafından kurulan bir Çerkez köyüdür. Bu iki etnik grubun aynı köyde
yaşamadıkları ancak; günlük yaşamda birbirleriyle etkileşim halinde oldukları bir gerçektir.
Öte yandan, çatışmalara yol açma potansiyeli barındıran sebeplerin yalnızca etnik gruplar arası
ilişkilerden ibaret olmadığı da göz önünde bulundurulmalıdır. Aynı etnik grup, aynı köy veya iki veya
daha fazla topluluk arasında bile çatışmalar ortaya çıkabilmektedir. Çatışmaya yol açan gerçek
nedenleri anlamak için, toplulukların sosyoekonomik koşullarına bakılması ve toplulukların etnik
gruplar arası ilişkileri ile ilgili koşulların anlaşılması gerekmektedir.
2.13.2 Ekonomik Nedenler
Topluluklar arası ilişkiler bu yöntemle ele alındığında, komşu köylerin iktisadi faaliyetlerinin
toplumsal çatışmaların ortaya çıkmasına neden olma potansiyeli barındırdığını öne sürmek mümkün
olabilmektedir. Bunun somut bir örneği olarak, mera alanlarının kullanımından kaynaklı çatışmaları
göstermek mümkündür.
Son zamanlarda, projenin etki alanı içerisinde yer alan Kayalıdere ve Kayalıkdere komşu köyleri
birbiriyle bir münakaşa halindedir. Kayalıdere köylüleri; Kayalıdere köylülerinin sığırlarını kendi
arazilerinde otlatmalarından yakınmaktadır. Bu sorun, mahkemeye taşınmış ve davası devam
etmektedir. Mahkeme, henüz kararını ilan etmiş değildir.
Öte yandan, Kayalıdere köylüleri ise, Yeşilpınar köylülerinin hayvanlarını kendi arazilerinde
otlattıklarından şikayet etmektedir. Gerilim öyle bir boyuta ulaşmıştır ki; iki topluluk arasında çeşitli
olayların yaşanmasına sebep olmuştur.
Aligedik ve Dumlusu köylüleri, birbirinin otlak alan sınırlarını ihlal etmeleri nedeniyle birbirleriyle
kavgalıdır. İki topluluğun da ileri gelenlerinin müdahalesi, ilişkilerin bozulmasının önüne geçmiştir.
Sudurağı ve Tepeköy toplulukları arasında da, otlak alan sınırı ihlallerine bağlı bazı olaylar
yaşanmıştır.
Hizmete Ozel
Sayfa 62/160
Akkonak ve Akkonak’ın mezrası Göçmenler arasındaki ilişkiler, Göçmenler köylülerinin yeni yerleşim
alanı kurulması amacıyla arazi tahsisine karar verildiği andan itibaren bozulmuştur. Akkonak
köylüleri, köyün otlak alanlarının köye ancak yettiğini ileri sürmektedir. Göçmenler köylüleri de,
Alpaslan II Projesi inşa sahasında ev ve arazi temini için hali hazırda bedel ödediklerini ileri
sürmektedir. Köylüler, yeni yerleşim alanının kurulması için tahsis edilen alana evlerini inşa etmekten
başka seçeneklerinin bulunmadığını dile getirmektedir.
Bunlar, Alpaslan II Projesi etki alanı dâhilinde bilinen çatışmalardan bazılarıdır. Yine de, toplum içi ve
toplumlar arası örtülü çatışmaların kolay kolay ortaya çıkması söz konusu değildir.
2.13.3 Etki Alanının Sosyal Bileşimi
Etkilenen yerleşim alanlarının sosyal bileşimlerinin listesi Tablo 2.56’da verilmiştir.61 Etki alanına
ilişkin hakim kanılar hakkında, 2013 Nisan ayında saha ziyareti ile bir değerlendirme
gerçekleştirilmesi planlanmaktadır.
Tablo 2.56: Sosyal Bileşim
Köy
Eski Adı
Bölge
Etki Derecesi
İnanç
Etnik Özellikler
Bağiçi
Çarbuhur
Varto
Tamamen su
altında kalacak
Karma (Alevi, Şafi)
Karma (Kürt,
Çerkez)
Kayalıdere
Xinzora Şér
Varto
Tamamen su
altında kalacak
Şafi
Kürt
Sanlıca
Şîp
Varto
Tamamen su
altında kalacak
Şafi
Kürt
Tepeköy
Tepe
Varto
Tamamen su
altında kalacak
Karma (Alevi, Şafi)
Karma (Kürt,
Çerkez)
Akkonak
Kotanlı
Merkez
Kısmen su
altında kalacak
Şafi
Kürt
Aligedik
Aligedik
Merkez
Kısmen su
altında kalacak
Şafi
Kürt
Akpınar
Akpınar
Merkez
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Alagün
Mollaxıdıran
Merkez
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Aşağı Alagöz
Aléngoza Jér
Varto
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Aşağı Hacıbey
Hecîbega Jér
Varto
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Değerli
Anér
Varto
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Dumlusu
Sarkisan
Merkez
Sadece arazi
Şafi
Kürt
61
Köylere ilişkin mezhepsel bilgilerin ve köyler arasında çatışmaya sebebiyet verebilecek sorunlara ilişkin
bilgilerin, yerinde görüşmeler ile derleneceği unutulmamalıdır.
Hizmete Ozel
Sayfa 63/160
Kayalık
Ziring
Varto
Sadece arazi
Karma (Alevi, Şafi)
Karma (Kürt,
Çerkez)
Kumlukıyı
Dérika Anér
Varto
Sadece arazi
Karma (Alevi, Şafi)
Karma (Kürt,
Çerkez)
Mescitli
Kızılmescit
Merkez
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Özenç
Qereseyît
Varto
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Taşdibek
Xirbaqub
Varto
Sadece arazi
Karma (Alevi, Şafi)
Kürt
Ulusırt
Eyna
Varto
Sadece arazi
Şafi
Circassian
Yurttutan
Îspeya
Varto
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Zorabat
Zorava
Varto
Sadece arazi
Şafi
Kürt
Kuşluk
Yekmal
Varto
Sadece otlak
alan
Alevi
Kürt
Yeşilpınar
Viranç
Varto
Yol
Güzergâhı/Ort
ak mera
Kürt
Baltaş
Kevirhingiv
Varto
Kamulaştırma
alanına 2 km
mesafe /ortak
mera
Kürt
Dönertaş
Sarınç
Varto
Kamulaştırma
alanına 2 km
mesafe /ortak
mera
Kamulaştırma
alanına 2 km
mesafe
Kamulaştırma
alanına 2 km
mesafe
Kürt
Mansap
bölge/Enerji
iletim
hattı/kamulaşt
ırma alanına 2
km mesafe
Enerji iletim
hattı
Enerji iletim
hattı
Enerji iletim
hattı
Kürt
Derince
Varto
Sudurağı
Bezan
Merkez
Dilimli
Salorik
Merkez
Elmasırtı
Poxik
Solhan
Kırık
Qirik
Solhan
Ağartı
Sahag
Merkez
Alican
Alican
Merkez
Mevcut
Sulama Alanı
Kürt
Kürt
Kürt
Zaza
Kürt
Kürt
Hizmete Ozel
Sayfa 64/160
Aşağıyongalı
Sordar
Bahçeköy
Merkez
Merkez
Bozbulut
Goms
Merkez
Çatbaşı
Meğakom
Merkez
Kalecik
Kalecik
Merkez
Karabey
Merkez
Enerji iletim
hattı
Enerji iletim
hattı
Mevcut
Sulama Alanı
Mevcut
Sulama Alanı
Enerji iletim
hattı
Enerji iletim
hattı
Kürt
Kürt
Kürt
Kürt
Kürt
Kürt
Karaköprü
Xoper
Merkez
Mevcut
Sulama Alanı
Kürt
Kıyıbaşı
Arıncık
Merkez
Ortak otlak
alanları/mans
ap/istihdam
Kürt
Mercimekkale
Dzığov
Merkez
Kürt
nMuratgören
Suluk
Merkez
Nadaslık
Herküft
Merkez
Mansap/mevc
ut sulama
Mevcut
Sulama Alanı
Mevcut
Sulama Alanı
Sarıdal
Kimsoran
Merkez
Ortak mera
alanları
Kürt
Şenoba
Kıreh
Merkez
Mevcut
Sulama alanı
Kürt
Taşoluk
Ağcan
Merkez
Mevcut
Sulama alanı
Kürt
Tüten
Xırbekeşiş
Merkez
Kamulaştırma
alanına 2 km
mesafe
Kürt
Yedikavak
Derikvarto
Varto
Ortak mera
alanları
Kürt
Yoncalıöz
Ğeybiyan
Merkez
Mevcut
Sulama
Kürt
Yukarıyongalı
Yukarı Page
Merkez
Enerji iletim
hattı
Kürt
Yücetepe
Aşdişad
Merkez
Enerji iletim
hattı
Kürt
Ziyaret
Ziyaret
Merkez
Ortak mera
alanları/mevc
ut sulama
Kürt
Konukbekler
Anzar
Merkez
Mevcut
Kürt
Kürt
Kürt
Hizmete Ozel
Sayfa 65/160
Sulama
Serinova
Artet
Merkez
Ortak mera
alanları
Kürt
Mansap/istihd
am/mevcut
sulama
Kaynak: Enerjisa, 2013.
Hizmete Ozel
Sayfa 66/160
Bölüm 3 Olası Sosyal Etkilerin Belirlenmesi
3.1. Nüfus Üzerindeki Etkiler
Muş İli göç eğilimi sergilemektedir ve toplam nüfusu 2000 yılından bu yana % 9 azalmıştır. Proje
enerji amaçlı olmakla birlikte, bölge ekonomisinin geliştirilmesine, taşkın kontrolüne ve sulama
imkanlarının geliştirilmesine katkı sağlayarak bölgedeki nüfus gruplarına fayda sağlamayı
amaçlamaktadır. Proje, 2 İl62, 3 İlçe ve 4 Nahiye ve 53 Köyü etkilemektedir. Projenin etki alanı
içerisinde bulunan toplamda 127.237 kişi Projeden etkilenecektir. Projenin nüfus üzerindeki etkileri,
göçün nüfus büyüklüğünde meydana getirdiği değişimler temelinde araştırılmıştır. Proje, arazi kaybı
olcak 222 köy ile birlikte toplam 53 köyü etkilemektedir. Proje kapsamında yapılacak arazi edinimi
köylerden ilçe ve illere olmak üzere bir göçe sebep olacaktır. Dolayısıyla, Projenin kentsel nüfus
artışına ve kırsal nüfusun azalmasına yol açması beklenmektedir. Gelecekte, DSİ (Devlet Su İşleri)
proje etki alanı içerisine bir sulama projesi entegre edilmesini planlamaktadır. Sulama projesinin
uygulanması durumunda, önümüzdeki 15 yılda, baraj gövdesinin altına kalan mansap kısmındaki
yerleşim alanında bulunan yerleşik nüfus için önemli faydalar sağlanmış olacaktır.
3.1.1. İnşaat Aşaması
3.1.1.1 Etki Alanı Dışına Göç Hareketleri
Projenin arazi istimlâk ve yeniden yerleşim bileşeninin fiziki olarak 248 haneyi ve yaklaşık 1.637 kişiyi
yerinden edeceği öngörülmektedir. Projeden Etkilenen Kişilerden bazıları, civardaki kırsal yerleşim
alanlarına yerleşecek olmakla birlikte, bazıları da Muş Merkez başta olmak üzere kentsel yerleşim
alanlarına yerleşecektir. Projeden etkilenen insanlar ev ve arazilerini kaybedecekleri ve şehir
merkezinde yeni istihdam olanakları arayışına düşecekleri için, Proje Muş Merkez İlçesine olan göçün
artmasında etkili olacaktır. Projenin fiziki yeniden yerleşim bileşeni, Projenin su tutma fazından önce
tamamlanacaktır. Kentte yaşamayı tercih eden projeden etkilenen kişilerden bazıları, Muş Merkez
veya Varto merkez gibi kent merkezlerine yakın yerlere yerleşecek olmakla birlikte, başta Bursa ve
Gemlik olmak üzere göçün tüm Türkiye’ye yayılması beklenmektedir. Bu yerleşim yerlerinin ikisi de,
Muş Merkez ve Varto ilçelerinden gelen nüfusa hali hazırda ev sahipliği yapmaktadır ve projeden
etkilenecek nüfusun büyük çoğunluğunun Bursa/Gemlik bölgesinde ikamet eden
akrabaları/arkadaşları bulunmaktadır.
Üstelik toplamda projeden etkilenecek nüfusun 5.52363’ü, ekonomik yeniden yerleşime eğilimlidir.
Projenin ekonomik yeniden yerleşim etkisi, Proje su tutma fazına gelindiğinde belirgin bir biçimde
gözlemlenecektir. Ekonomik etkiler, Bölüm 3.2’de ayrıntılı bir şekilde incelenmektedir. Ekonomik
yeniden yerleşimin ayrıca, Proje Etki Alanı popülasyonunda azalmayı tetikleyerek Muş Merkez ve
Varto Merkez gibi ev sahibi topluluklar yönünde gerçekleşen hareketi artırması da mümkündür.
Buna ek olarak Proje Etki Alanı popülasyonunda azalmayı tetikleyerek Muş Merkez ve Varto Merkez
gibi komşu topluluklar yönünde gerçekleşen hareketi artırması da mümkündür. Otoyol güzergâhının
değiştirilecek olması da yola yakın değerli arazilerini kaybedecek olan toplulukları olumsuz yönde
etkileyecek olmakla birlikte yeni yol güzergahının yakınında bulunan hanelerin arazi değerleri artacak
62
Bingöl İli Solhan İlçesi’nin iki köyü, nakil hatlarından etkilenmektedir ve Projenin geniş etki alanı içerisine
dâhil edilmiştir.
63
Ek 3
Hizmete Ozel
Sayfa 67 / 160
ve ulaşım süreleri azalcaktır. Yol güzergâhının değiştirilmesi Ulusırt, Kayalık ve Aşağıalagöz yerleşim
alanlarının yararına olacaktır. Yola yakın olan köyler; şehir merkezlerine erişim, sağlık ve eğitim
hizmetlerine yönelik ulaşım kolaylığından olumlu yönde etkileneceklerdir. Bu sayede, yerleşimlerin
ticari faaliyetleri de olumlu etkilenecektir. Toplam nüfusu 2.662 olan 11 yerleşim alanı yol
değişikliğinden etkilenecektir.
Zorunlu yeniden yerleşimin meydana getireceği olumsuz etkilerin aksine, Projenin yaratacağı
istihdam ile yerel satın alımların meydana getireceği ekonomik değişiklik genç nüfusun dışa göçünü
yavaşlatmada etkili olabilir. Vasıflı işgücüne ihtiyaç artacağından nitelikli işgücünün ilden göçü
azalabilir. Buna ek olarak Projede istihdam edilen işçilerin meslek içi eğitimlerle bilgi ve becerilerinin
geliştirilmesine önem verilecektir.
3.1.1.2 Etki Alanı İçindeGöç Hareketleri
İşgücü fırsatları yaratacak olması dolayısıyla, inşaat fazı esnasında Projenin etki alanında yaşayan
nüfusu artırması beklenmektedir. Projenin etki alanında kalan yerleşimlerde normalde, mevsimlik
işlerde il-ilçe dışında çalışırlarken mevcut durumda Projede istihdam edilmeyi tercih etmektedir.
Ocak 2014 itibariyle, istihdam fırsatlarından olumlu etkilenen yerleşim alanlarının sayısı 8’i
bulmuştur. Projede, arazi ediniminden etkilenen tüm yerleşimlerden (22 köy) işçi istihdam edilmesi
hedeflenmektedir. Alpaslan II Projesinde, inşaat işlerinin yoğun olduğu dönemlerde 1.200 işçi
istihdam edilecektir ve çalışanlar arasında yerelden istihdam edilen çalışan sayısı toplam çalışan
sayısının %30’unu teşkil edecektir.
Projede, vasıflı işgücü gerektirmeyen işlerde çalışacak kişi sayısının 800 olacağı tahmn edilmektedir.
Geçici süreliğine çalışmaya gelmiş olsa bile, dışarıdan gelen işçiler yapacakları harcamalarla yerel
ekonominin canlanmasına katkı sağlayacaklardı. İstihdam ve yerel ekonomiye katkı Projenin
ekonomik yaşam üzerindeki olumlu etkileridir. Diğer bir taraftan, dışarıdan çalışmaya gelenler ile
projede istihdam edilmek isteyipte iş bulamamış veyahut işten çıkartılan kişiler ve topluluklar
arasında bir gerilim yaratması ihtimali de bulunmaktadır. Göçmen işçilerin niteliklerine bağlı olarak,
bu göçün toplum ve yerel işgücü arasında gerilimleri tetiklemesi ihtimal dâhilindedir. Projenin etki
alanı içerisinde yaşayan işgücünün büyük bir bölümü vasıfsız işgücü olmakla birlikte, Projede
istihdam edilmeye istekli olanların sayısı yüksektir. Yüklenicinin yerel işçiler yerine, yerel olmayan
işçilerle çalışmayı tercih etmesi durumunda, bir çatışma riski çıkma ihtimali bulunmaktadır. Bu
nedenle, yerel olmayan işgücünün etkisinin olumlu veya olumsuz olması Proje yönetimine bağlı
olacaktır.
Tablo 3.1: İnşaat Aşamasının Nüfusa Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Olumsuz
Proje zorunlu yeniden yerleşime neden olacak ve Proje
Etki Alanının demografik profilinde değişimler
gözlenecektir. İstihdama bağlı olarak nüfusun artacak
olmasına rağmen, bu istihdam geçici süreli olacak ve
yerel işçiler ve göçmen işgücü arasında gerilime sebep
olabilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 68 / 160
Komşu topluluklar göçe maruz kalacak ve proje
yerleşim alanlarında Proje dolayısıyla dış göç meydana
gelebilecektir. Komşu topluluklar (Varto ve Muş
Merkez) göç eden nüfusu kaldırabilme kabiliyetine
sahiptir. Projenin, projeden etkilenen yerleşim
yerlerinde oluşacak dış göçü doğrudan etkilemesi
beklenmektedir.
Etki Türü
Doğrudan
Proje, kalıcı dış göç ve geçici iç göçe yol açmak
suretiyle popülasyon büyüklüğünü doğrudan etkiler.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Projenin nüfus üzerindeki etkilerinin geri döndürülmesi
mümkün değildir. Arazi kaybı dolayısıyla, mevcut
arazinin ikamesi ve yeniden yerleşimı mümkün
olmayacaktır.
Coğrafi kapsam
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Ani
Proje inşaatı ile birlikte etki hemen oluşur
Süre
Uzun süreli
İnşaat süresi boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma ihtimali
Kesin
Etkinin ortaya çıkma olasılığı yüksek olarak
değerlendirilmektedir.
Önem Düzeyi
Yüksek
Etkilerin ölçülmesi mümkündür, paydaşlar arasında
özellikle uzun vadede ciddi kaygıları beraberinde
getirecek olup, bu kaygıların kolay idaresi mümkün
olmayacaktır.
Derecesi
Yüksek
Proje arazi kaybına ve buna bağlı olarak göçe yol
açacaktır. Arazi kaybından etkilenen yerleşimlerdeki
nüfus grupları için Proje büyük önem taşımaktadır.
Komşu topluluklar ve Proje çevresindeki yerleşim
alanlarına etkisinin düşük çaplı olması beklenmektedir.
3.1.1 İşletme Aşaması
İşletme aşamasında, Proje Etki Alanına yönelik herhangi bir göç öngörülmemektedir İşletmeye bağlı
istihdam tahimin olarak yalnızca 60 kişilik küçük bir grupla sınırlı olacaktır. Projenin işletme
aşamasında Projenin mansap yönünde daha önemli etkilerle karşılaşılacaktır. Projenin mansap alanı,
baraj gövdesinin altında kalan, suyun salındığı kısmı teşkil etmektedir. Su akışından etkilenecek olan
yerleşim yerlerinin nüfus toplamı 4,10264’dir. Nehrin debisinde meydana gelecek dalgalanmalar ve
enerji üretimine bağlı olarak meydana gelecek su akıntısındaki değişiklikler mansap alanda etkili
olacaktır. Yerleşimler baraj gövdesine olan mesafelerine göre elektrik üretimine bağlı olarak su
64
Annex 3
Hizmete Ozel
Sayfa 69 / 160
seviyesinde ve su salınımında meydana gelecek değişikliklerden farklı düzeylerde etkileneceklerdir.
Mansap alanındaki uzak yerleşimler bu değişikliklerden daha az etkilenecektir. Projenin olumlu etkisi
ise taşkın önlemi sağlayacak Proje olup, mansap yönünde oluşacak selleri azaltacaktır.
Tablo 3.2: İşletme Aşamasının Nüfusa Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Olumsuz
İnşaat aşamasına nazaran göç son derece sınırlı
olacaktır.
Su toplama alanı mevcut arazilere erişimi sınırlayarak
hayvanların kullandığı patikaları kapatabilir.
Proje etki alanında kalan ancak arazisi etkilenmeyenler
etki alanının sosyal profilinde meydana gelen değişime
bağlı olarak göç etmeyi tercih edebilir.
Neutral (Nötr)
İşletme fazında, Projenin komşu topluluklar ve proje
çevresindeki yerleşim yerlerine ilişkin bir etkisi söz
konusu olmayacaktır.
Etki Türü
Doğrudan
Proje nüfus büyüklüğünü doğrudan etkiler ve sınırlı
otlak alanlar dolayısıyla, göçe öncülük edebilir.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Projenin nüfusun yeniden yerleşimına olan etkisini
arazi kaybı ve kaybedilen arazinin ikamesi mümkün
olmadığından dolayı geri döndürülmesi mümkün
değildir.
Coğrafi kapsam
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Etkisi işletmeye geçiş ile birlikte başlayacaktır.
İşletmenin ilk beş yılında etkileri daha yüksek olacaktır.
Süre
Uzun süreli
İşletme fazı boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Kesin
Etkinin ortaya çıkma olasılığı yüksek olarak
değerlendirilmektedir.
Önem Düzeyi
Orta
Etkilerin ölçülmesi mümkün ve sürdürülebilirliği söz
konusu olup paydaşlar arasında özellikle uzun vadede
ciddi kaygıları beraberinde getirecek olup, bu
kaygıların kolay idaresi mümkün olmayacaktır.
Derecesi
Düşük
İşletme fazında, Projenin ev sahibi topluluklar ve proje
çevresindeki yerleşim yerlerine ilişkin bir etkisi söz
konusu olmayacaktır.
3.1.1.1
Risk Azaltma Tedbiri
Hizmete Ozel
Sayfa 70 / 160
YYEP belgesi yeniden yerleşimin nüfusa ilişkin etkilerine yönelik risk azaltma tedbirlerini ayrıntılarıyla
açıklamaktadır. Aplaslan II Projesi’nin işletme fazında DSİ’nin Muş Ovası sulama projesini uygulamaya
başlaması halinde gerekli su Proje ile sağlanacaktır. Bu durumun yerleşik nüfusa fayda sağlaması ve
içe göçün artmasına etki etmesi beklenebilir.
3.2 Ekonomiye Etkisi
3.2.1 İnşaat Aşaması
3.2.1.1
Yerel Ekonomiye Etkisi
Projenin sosyo-ekonomik etkisi tüm proje alanında kendisini gösterecektir. Baraj inşası istihdam ve iş
olanakları yaratacaktır. İhtiyaçların yerelden temin edilmeye çalışılması nedeniyle yerel ekonomiye
önemli bir katkı sağlanacaktır. Proje ile yerel hizmetlere yönelik büyük bir talep olacaktır. Kamyonet,
kazıcı, minibüs ve taksi gibi araçlara olan talep belirgin bir biçimde artacaktır. Yerelde üretilen
yiyeceklere olan talep de yükselecektir. Proje personeli ve ziyaretçileri yerel otel, lokanta, kafeterya
ve diğer işletmelerden istifade edecektir. Bu tesislerde, ek işgücüne gereksinim duyulacaktır. Yine de,
Proje kapsamında uygulanacak arazi edinimi projeden doğrudan etkilenen yerleşimlerde tarımsal
üretimi olumsuz etkileyecek ve tarımdan elde edilen gelir önemli ölçüde azalacaktır. Proje etki alanı
içerisindeki nüfus özellikle arazi ediniminden etkilenecektir. Etki alanı dâhilinde, arazilerini ve mera
alanlarını kaybeden insanlar üzerinde oluşan olumsuz ekonomik etkiler hissedilir olacaktır. İnşaat
aşamasında, kamulaştırma alanına 2 km’lik mesafede bulunan yerleşimler ve mansap alanındaki
yerleşim alanlarının Projenin olumsuz etkilerinden etkilenmesi beklenmemektedir.
3.2.1.2
Tarımsal Gelire Etkisi
Projenin etki alanı özellikle kırsal alanda kendisini göstermektedir ve proje bir çok tarım arazisini
etkileyecektir. Araziye olan etkisine paralel olarak tarımsal faaliyetlerden sağlanan gelir de etkilenmiş
olacaktır. Etki alanı içerisindeki nüfusun %83’ü tarımsal faaliyetler ile uğraşmaktadır. Etki alanı
kapsamında; tarım ve hayvancılık faaliyetleri üzerindeki etkiler sular altında kalacak yerleşimler ile
şantiye etrafındaki yerleşimlerde yüksek olacaktır.
İnşaat faaliyetlerinin tarım üzerindeki etkisi; özellikle Akkonak, Dumlusu, Aligedik ve Akpınar
köylerini etkileyecektir. Taş ocakları etrafındaki yerleşim alanları da olumsuz etkilenecek ve tozun yol
açtığı etkiler nedeniyle ekin verimliliği azalacaktır. Büyük ve küçükbaş hayvanların sağlık ve güvenliği
de bu köylerde yürütülecek inşaat çalışmaları süresince tehlike altında olacaktır. Projenin gerekli
tedbirleri almasına ve hayvanların zarar görmesini önlemeye yönelik uyarılarda bulunulmasına
rağmen, hayvanları yol kenarlarında otlatmanın adet haline gelmiş olmasından dolayı yol kenarında
otlatılan hayvanlar için potansiyel bir risk teşkil edecektir.
İnşaat aşaması sırasında, Projeye yönelik arazi ediniminin su tutma aşamasına geçilmesinden önce
tamamlanması öngörülmektedir. Arazi edinimi tamamlandığında, etkilenen 22 köyde yaşayan
hanelerin bu arazileri ekip biçme imkânı ortadan kalkacaktır. Buna ek olarak mera arazileri etkilenen
yerleşimler de65 hayvancılık faaliyeti olumsuz etkilenecektir. Etkilenen yerleşimlerde Proje alanı
dışında geriye kalan arazi kalitesi düşüktür. Proje etki alanında kalan nüfus yalnızca mera ve kaliteli
65
Ek 2 Mera Alanlarına etkisi
Hizmete Ozel
Sayfa 71 / 160
tarımsal alanlar ile birlikte aynı zamanda sahip oldukları sulu arazileri de kaybedecektir. Bu durum
tarımsal faaliyetlerle geçimlerini sağlayan haneler üzerinde önemli düzeyde olumsuz etkilere yol
açacaktır.
Baraj gölünde su tutulması ile mera alanlarının sular altında kalacak olması nedeniyle, hayvancılık
faaliyetleri de bundan olumsuz etkilenecektir66. Mera alanlarının azalmasıyla hayvan yetiştirme
maliyetleri artacaktır. Bu durum arazisini kaybeden toplam 22 köy ile birlikte ortak mera kullanan ve
8 köyü daha olumsuz şekilde etkileyecektir.
İnşaat dönemi boyunca, Projeden etkilenen nüfus tarımdan elde edilen gelir kaybından doğrudan
etkilenecektir. Ancak, bu etki Projenin arazi edinim alanı ile sınırlıdır. Etkisinin ölçülebilir ve uzun
vadeli olması sebebiyle, tarımsal gelire olan etkisi büyük bir önem arz etmektedir ve kullanıcılar
açısından da kaygı uyandırmaktadır.
3.2.1.3
İstihdama Etkisi
Proje, etkilenen köyler ve Varto İlçesi ve Muş İli için iş olanakları yaratacaktır. İnşaat çalışmaları
süresince, işgücünün yaklaşık %30’unun yerelden temin edilmesi planlanmaktadır. Proje inşaat
faaliyetlerinin yaklaşık 40 ay sürmesi beklenmektedir (2016 sonunda tamamlanacağı
öngörülmektedir). İnşaat faaliyetleri esnasında, projeden etkilenen köylerden ihtiyaca binaen işçi
istihdam edilecek ve bu kişilere mesleki eğitimler verilecektir. Mesleki eğitimler işçilere başka işlere
geçiş yapabilmeleri için ihtiyaç duyacakları yeni bilgi ve becerileri de sağlayacaktır.
Yerel istihdam 2013 yılında köy düzeyinde gerçekleştirilen halk ve köy istişare toplantılarında dile
getirilen önemli kaygılardan bir tanesidir. Alpaslan II projesinde inşaatın en yoğun olduğu
dönemlerdde toplam çalıştırılacak nitelikli ve niteliksiz çalışan sayısının 1.200 olması
öngörülmektedir. Vasıf gerektirmeyen işler için işgücünün büyük çoğunluğunun şantiyelere yakın
köylerden ile projeden etkilenen köylerden temin edilecektir. Projenin mahalli olarak çok sayıda
niteliksiz işgücünü çekmesi beklenmektedir. Yerel istihdam için öngörülen hedef toplam çalışanların
%30’udur. İstihdamın ile aynı zamanda sosyal güvence de sağlanmış olacaktır. Bir işçi çalışmaya
başladığında, aynı zamanda ailesi için de sosyal güvenceye sahip olacak ve özellikle sağlık
hizmetlerinden yararlanmaya yönelik sosyal korumaya erişmiş olacaktır. Bununla birlikte Projenin
istihdam etkisi inşaat dönemiyle kısıtlıdır.
Bu aşamada oluşacak geçici istihdamın yerelde yoksulluğun azalmasına katkıda bulunması muhtemel
olup özellikle, sınırlı araziye sahip çiftçiler veya işsizler gibi yerel halkın istihdam edilmesi halinde bu
durum geçerli olacaktır. Bu nedenle, yerel halkın istihdamın etkilerine karşı hassas bir tutum
içerisinde olacağı düşünülmektedir. Yerel istihdamın faydalarını teşvik edecek tedbirler alınmadığı
takdirde, istihdam etkisi az sayıda kişi ve istihdam edilen kişilerin bilgi ve becerilerinin geliştirilmesi
ile sınırlı olacaktır. Bu nedenle, projenin fayda etkisinin orta düzeyde önemli olduğu
düşünülmektedir.
3.2.1.4
66
Geçim Kaynaklarına Etkisi
Etkilenen otlak alanlar ile ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. Bölüm 3.3.1.3 Otlak Alanlara Etkisi
Hizmete Ozel
Sayfa 72 / 160
Proje diğer bir taraftan, proje etki alanındaki nüfusu geçim koşulları bakımından da etkileyecektir.
Proje etki alanında kalan nüfus fiziki olarak yerinden edilecek olup, yine ekonomik yer değiştirmeden
de etkilenecektir. Ekonomik yer değiştirme Projeden kaynaklanan arazi kaybı büyüklüğüne bağlı
olarak tabii kaynaklara (su kaynakları, elektrik, otlak alanlar vb.) erişimin sınırlı olmasından
kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte, arazisi kaybı olmayan hanelerin bir kısmı da ortak mera
alanlarına erişimin sınırlı olmasından dolayı ekonomik nedenlerle göç edebilir.
Projenin sonucunda, proje inşaat fazında toplam 1.862 ha büyüklüğünde özel mülkiyete ait arazi
kamulaştırılacaktır. Kamulaştırma devlet tarafından farklı düzeylerde/aşamalarda gerçekleştirileceği
için istimlâk süreci inşaat aşamasını kapsayan 3 yıla yayılacaktır. Projenin inşaat alanına en yakın
köyler67 arazi istimlâk sürecinin 1nci fazına tabi olacak ve bu köylerin arazi ve hayvanları, diğer
köylere nazaran projeden daha erken etkilenecektir.
Bölgenin geçim kaynağı ağırlıklı olarak tarım ve hayvancılık olduğundan, projenin arazi edinimi
alanında kalan toplulukların geçim koşulları bu durumdan önemli biçimde etkilenecektir. İnşaat
aşamasının daha sonraki adımlarında istimlâk edilecek olan köyler68 arazilerini kullanmaya devam
edecek ve hayvanlarını besleyebilecek olmakla birlikte, projenin inşaat faaliyetlerinden ortaya çıkan
toz ve gürültü, yol inşaatı ve hayvanlarının zarar görmesi ve ekili arazilere erişimin sınırlanması gibi
nedenlere bağlı olarak bu toplulukların da tarımsal faaliyetlere bağlı geçim düzeyleri olumsuz yönde
etkilenecektir.
Etkileri projenin yerleşim alanları üzerindeki etkisine göre sınıflandırmak mümkündür. Arazilerinin
%40’ından daha fazlasını kaybeden projeden etkilenen nüfus yüksek etkiye maruz kalacak ve
%80’inden fazlasını kaybedenler ise bu nüfusun kalan arazisine bağlı olarak çok yüksek etkiye maruz
kalacaktır; bu arazi miktarı etkili bir biçimde kullanılsa bile, projeden etkilenen nüfusun geçim
kaynağı olmaya ve geçimlerini iyileştirmeye yetmeyecektir. Özellikle arazisinin %80’ini yitiren
projeden etkilenen nüfusun Projenin etki alanına bağlı azalan gelirlerini iyileştirebilmeleri için yoğun
tarım ve hayvancılık hizmetlerine ilişkin ayni destekler ile desteklenmelidir.
Baraj gölü aynası dışında kalan yerleşimlerden ortak mera alanları etkilenen 4 köyün haricinde; inşaat
süresi boyunca geçim kaynakları üzerinde başka bir belirgin etki olması beklenmemektedir. (ayrıntılar
için bkz. Bölüm 3.3.1.3 – mera alanlara etkisi).
Tablo 3.3: İnşaat Aşamasının Ekonomiye Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Olumlu ve
Projenin istihdam ve yerel satın alıma etkisi,
ekonomiye fayda sağlayacaktır ve inşaat aşamasında
bölge ekonomisinin gelişmesine katkıda bulunması
beklenmektedir.
Olumsuz
Projenin tarımdan elde edilen gelire etkisi olumsuz
olacaktır. Proje kapsamında yapılacak arazi edinimi
67
68
Akkonak, Dumlusu, Aligedik ve Akpınar
Geriye kalan 18 köy
Hizmete Ozel
Sayfa 73 / 160
tarımsal gelirlerin azalmasında etkili olacaktır.
Etki Türü
Doğrudan
Proje, yerel ekonomi ve proje etki alanındaki insanların
geçim kaynaklarını doğrudan etkilemektedir.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Arazi kaybı yaşanacağı ve mevcut arazinin ikamesi
imkansız olduğu için tarım alanlarının kaybı etkisi geri
döndürülemez. Tarım alanlarında ve ekonomik
faaliyetlere ve gelir kaynaklarına ilişkin belirgin bir
düşüş söz konusu olacaktır. Bununla birlikte, Projeden
Etkilenen İnsanların geçim kaynklarının kalkınma
programları ile iyileştirilmesi imkânı bulunmaktadır.
Coğrafi kapsamı
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Etkisi işletmeye geçiş ile birlikte başlayacaktır. Yerel
ekonomiye etkisi, inşaat fazı itibariyle başlayacak olan
istihdam, arazi istimlâki ve yerel tedarik ile ilişkilidir.
Süre
Uzun süreli
İnşaat süresi boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Kesin
Etkinin ortaya çıkma olasılığı yüksek olarak
değerlendirilmektedir.
Önem Düzeyi
Yüksek
Etkilerin ölçülmesi mümkün ve sürdürülebilirliği söz
konusu olup paydaşlar arasında özellikle uzun vadede
ciddi kaygıları beraberinde getirecek olup, bilhassa
tarımdan elde edilen gelir kaybına ilişkin bu kaygıların
kolay idaresi mümkün olmayacaktır.
Derecesi
Yüksek
Proje arazi kaybına ve buna bağlı tarımsal
faaliyetlerden elde edilen gelirlerin azalmasında etkili
olacaktır.
3.2.2 İşletme Aşaması
3.2.2.1
Tarımdan Elde Edilen Gelire Etkisi
Projenin işletme aşamasında, Projeden etkilenen insanların alternatif araziye veya kapsamlı çiftçilik
stratejilerine yatırım yapmamış olmaları halinde, tarımdan elde ettikleri geliri iyileştirmeleri mümkün
olmayacaktır. İnşaat fazı süresince tarımdan elde edilen gelirin kaybı daimi olacak ve araziye dayalı
olması sebebiyle geri alınması mümkün olmayacaktır. Bununla birlikte, Projenin işletme aşamasında
arazi istimlâki yönünde başka baskıları getirmeyecek olmasından dolayı, kalan mera alanlarına ve
tarım arazilerine erişim yolları ile ilgili sorunlar dışında, işletme fazında tarımdan elde edilen gelir
bakımından başka bir kayıp öngörülmemektedir.
Uzun vadede Muş Ovası Sulama projesinin uygulamaya geçirilmesi ile birlikte Proje tarımdan elde
edilen gelirin artışında etkili olacaktır. Planlanan sulama projesinin gelecek 10 – 15 yıl içerisinde
tamamlanması beklenmekle birlikte, sulama projesine ilişkin ayrıntılar henüz neticelenmemiştir.
Hizmete Ozel
Sayfa 74 / 160
Bununla birlikte, projenin hayata geçirilmesi durumunda Projenin Muş Merkez, Hasköy ve Korkut
ilçelerini ve 67 köyü kapsayan sulama alanı dâhilindeki yerleşim alanlarına yönelik faydaları
doğrudan, olumlu ve uzun vadeli olacaktır.
3.2.2.2
İstihdama Etkisi
Projenin işletme fazında oluşan istihdam gereksinimi büyük ölçüde daimi ve inşaat aşamasından çok
daha küçük ölçekli olacaktır. Elektrik santralinin işleyişini gözetmekten sorumlu bazı personel ve
güvenlik görevlileri bölgeden temin edilecektir. Alpaslan II HES projesinin işletme aşamasında tam
zamanlı toplam 60 kişinin istihdam edileceği tahmin edilmektedir.
İşletme aşamasında istihdam uzun vadeli olmasına rağmen, çok az sayıda insan için iş imkanı
sağlanacağından ötürü projenin istihdam etkisi çok küçük çaplı olacaktır.
3.2.2.3
Geçim Kaynaklarına Etkisi
Kentsel alana yerleşmeyi tercih eden hanelerin çiftçiliğe alternatif yeni geçim kaynakları bulmaları
gerekecektir. Projeden etkilenen yerleşimlerden kırsal iskanı tercih eden haneler için alternatif
yerleşimler inşa edilecektir. Kırsal alana yerleşmeyi tercih eden kişiler de tarımsal arazi temini ve
tarımsal faaliyetlerden elde ettikleri geliri yeniden ikame etmekte güçlüklerle karşılacaklardır. Sadece
arazisi etkilenen ve yeniden yerleşim kapsamında yer almayan haneler için ise maruz kalacakları arazi
ve mera kayıplarına bağlı olarak geçim kaynakları etkilenecektir.
Projeden etkilenen insanların arazi kaybetmelerinin yol açtığı etki yalnız, tarımdan elde edilen gelirle
sınırlı kalmayacak, ayrıca hayvancılıktan elde edilen geliri de olumsuz etkileyecektir. Projeden
etkilenen insanların becerileri tarım ve hayvancılıktan ibarettir ve bu kimseler, kendilerine yeniden
yerleşim sonrasında iş imkânı sağlayacak bilgi ve becerilerden yoksundur. YYEP çalışması hane halkı
anket sonuçları da aynı zamanda, projeden etkilenen insanların birden fazla gelir kaynağı olmasına
rağmen, en önemligelir kaynağının halen tarımsal faaliyetlere dayalı olduğunu göstermiştir.
Hayvancılık faaliyetlerini de kapsayacak şekilde tarımdan elde edilen gelir hane halkı gelirinin yaklaşık
%60’ıa denk gelmektedir. Buna ek olarak haneler tarımsal faaliyetlerden aynı zamanda ayni gelirler
elde etmektedir. Tarım faaliyetleri olmadığı takdirde hanelerin ayni gelirleri de önemli düzeyde
alacağından dolayı ayni gelir Projeden etkilenen insanların geçim koşulları açısından kritik bir önem
taşımaktadır. Ayni gelirler projeden etkilenen insanların kendi mahsullerinden (süt ürünleri ve
yumurta gibi) ve meyve ve sebzelerden istifade etmesine imkân vermektedir. Ayni gelir araştırması,
toplam hane halkı gelirinin yaklaşık üçte ikisinin ayni gelirlere dayalı olduğunu göstermiştir. Proje
kapsamında mera alanları ve mera alanlarına ulaşımları olumsuz yönde etkilenecek olan hanelerin
geçim kaynakları bu durumdan zarar görecektir.
Bu etkiler, Nisan ayında gerçekleşmesi planlanan saha çalışmasıyla daha ayrıntılı analiz edilecektir.
Mevcut bilgiler ve değerlendirmeler doğrultusunda, baraj gölü aynası dışında bazı yerleşimler de
Projenin geçim koşullarına olan etkisi olumlu olma eğilimindedir. Projenin mansap alanında kalan
yerleşimlerde haneler geçim kaynaklarını geliştirmek amacıyla sulama projelerinden yararlanabilecek
ve sulama projeleriyle değeri artan arazi fiyatlarından avantaj sağlayabilecektir. Proje alanı, yaşam
kalitesi üzerinde doğrudan etkiye sahip yol ve otoyolların iyileştirilmesi ile daha iyi bir altyapıya sahip
olacaktır. Proje, taşkınları önleyecek ve mansap akış yönünde projeden etkilenen insanların geçim
Hizmete Ozel
Sayfa 75 / 160
koşullarına katkı sağlayacak taşkın denetimi fonksiyonuna sahiptir. Proje aynı zamanda, geçmiş
dönemlerde yaz aylarında kurumaya meyilli yapısıyla Arıncık sulamasından faydalanan 14 yerleşimi
(17.184 kişi) de olumlu yönde etkileyecektir. Çünkü Proje Murat Nehri üzerinde bulunan Arıncık
regülatörü için asgari su debisi garantisi vermektedir.
Tablo 3.4: İşletme Aşamasının Ekonomiye Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Yönü
Tanımı
Etki Niteliği
Olumlu
Projenin istihdama etkisi asgari düzeyde olacak ancak;
Muş Ovası Sulama Projesinin hayata geçirilmesi
halinde proje uzun vadede 67 köye fayda
sağlayacaktır.
Etki Türü
Dolaylı
Arazi kaybı inşaat süresinde tamamlanacak olmasına
rağmen, projeden etkilenen insanların geçim
kaynaklarına olan etkileri devam edecektir. İşletme
aşamasına ek olarak, yerel istihdamın oranı inşaat
aşamasına nazaran daha düşük olacaktır. Projenin,
sulamaya elverişli arazilerin geliştirilmesine katkı
sağlaması halinde, özellikle mansap alanındaki
yerleşimler bundan doğrudan etkilenecektir.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
İşletme döneminde, projenin olumsuz etkilerinin geri
döndürülmesi mümkün değildir.
Coğrafi kapsamı
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı ve Muş Ovası Sulama
projesi kapsamında yer alan topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Gecikmeli
Sulama projesinin hayata geçirilmesine bağlı olarak,
etkinin ortaya çıkması 15 yılı bulabilir.
Süre
Uzun süreli
İşletme fazı boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Belirsiz
Muş Ovası Sulama Projesine bağlı.
Önem Düzeyi
Yüksek
Etkilerin ölçülmesi mümkün ve sürdürülebilirliği söz
konusu olup paydaşlar arasında özellikle uzun vadede
ciddi kaygıları beraberinde getirecek olup, bilhassa
tarımdan elde edilen gelir kaybına ilişkin bu kaygıların
kolay idaresi mümkün olmayacaktır.
Derecesi
Yüksek
Proje tarımsal canlanma ile Muş Ovası ve Muş
ekonomisinin tamamına fayda sağlayacaktır.
3.2.3 Ekonomik Risk Etkilerinin Azaltılması
Proje, inşaat aşaması boyunca belirgin istihdam olanakları yaratıyor olmasına rağmen, bu istihdamın
sürdürülebilirliği yalnızca inşaat fazıyla sınırlı olacaktır. Buna rağmen, proje inşaatında çalışacak
Hizmete Ozel
Sayfa 76 / 160
işçiler, bölgede veya bölge dışında hayata geçirilecek benzer projelerde başvurabilecekleri bilgi ve
beceriler kazanmış olacaktır. Proje aynı şekilde, kırsal iskanı tercih eden kişiler için ilave eğitim ve
beceri geliştirme fırsatları da sağlayabilecektir. İnsanların projeden doğrudan etkilenen geçim
koşullarını düzeltmelerine yardımcı olmak amacıyla yerel kalkınma programları da hazırlanacaktır.
Proje vasıfsız işçilere mesleki eğitimler vererek bu kimseleri, “nitelikli” işgücü kapsamında
çalışabilmeleri ve güvenilir güvenli gelir elde edebilmelerine imkân verecek bilgi ve beceriler ile
donatacaktır.
Tarımsal alan kaybının neden olduğu etkileri en aza indirmek amacıyla Proje, mevcut kaynaklardan
daha iyi istifade edilmesi suretiyle gelir ve verimliliği artıracak yerel kalkınma programlarına yatırım
yapacaktır. Proje, geriye kalan arazi ve kaynaklar ile daha yüksek verimliliğin sağlanması için projeden
etkilenen insanları yönlendirmek üzere uzman görevliler tayin edecektir.
Projenin, yerel ürünlere olan talebi artırması, Proje tesisleri etrafında market ve meyve pazarları gibi
alternatif ticari faaliyetlere destek olmak suretiyle yerel ekonomiyi desteklemesi beklenmektedir.
Yakın zamanda açılan manavlar, inşaat şantiyesine yakın olmanın avantajını yaşamaktadır. İnşaat fazı
tamamlandığında, bu manavların eski müşteri potansiyelini yakalaması mümkün olmayacaktır. Bu
işletmelerin sahiplerini kazançlarını tasarrufa çevirme konusunda yönlendirmek ve işletmelerini
geliştirmelerini sağlamalarına destek verecek ilgili kamu ve özel sektör kurum ve kuruluşlarına
yönlendirmek yararlı olacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 77 / 160
3.3.
Arazi ve Diğer Varlıklara Etkisi
3.2.4 İnşaat Aşaması
3.2.4.1
Arazi Edinimi ve Arazi Kaybı
Proje toplamda, 5.751 hektar alana ihtiyaç duymaktadır. Özel mülkiyete ait araziler toplamı 1.862
hektardır ve proje için gerekli arazinin yaklaşık üçte birine karşılık gelmektedir. Proje, 22 yerleşimi
etkilemektedir, bunlardan 4’ü ev ve arazilerini, 2’si arazilerinin bir kısmını ve birkaç evi ve 16’sı
yalnızca arazisini kaybedecektir. Hanelerin geçim kaynağının tarıma dayalı olması nedeniyle arazi
kaybı projeden etkilenen tüm insanlar açısından önemlidir. Bu nedenle, arazi kaybının projeden
etkilenen insanların geçim koşulları üzerinde doğrudan etkisi söz konusudur. Proje etki alanında
kalan nüfus fiziki olarak yerinden edilecek olup, yine ekonomik yer değiştirmeden de etkilenecektir.
Arazi kaybının etkisi, projenin arazi ediniminin büyüklüğüne, arazinin niteliğine ve kullanımına göre
farklılık gösterecektir. Projeden etkilenen, özellikle nehir yatağı yakınındaki araziler verimli tarım
arazileridir. Saha görüşmelerinde ortaya çıkan kaygıların pek çoğu, arazi edinimi sonrasında geriye
kalacak arazi kalitesinin yetersiz olması ile ilgilidir. Buna ek olarak Projeden etkilenen haneler kendi
arazileri ile birlikte Hazine arazilerini de kullanmaktadır. Ancak, arazinin Hazine’ye ait olması
sebebiyle, arazi bedelinin ödemesi Hazineye yapılmaktadır. Bu nedenle, Projeden etkilenen haneler
tarafından kullanılan arazinin gerçek miktarı, tazminat bedellerini alacakları kendi arazilerinden daha
fazladır.
Yeniden Yerleşim Eylem Planı (YYEP) çalışmaları sırasında, görüşülen hanelere toplam arazi kullanımı
ve Proje sonrasında ellerinde kalacak araziler ile ilgili sorular yöneltilmiştir. Araştırma sonuçlarına
göre, arazisinin %80’inden fazlasını kaybedenler çok yüksek etkiye maruz kalacaktır; bu arazi miktarı
etkili bir biçimde kullanılsa bile, projeden etkilenen nüfusun geçim kaynağı olmaya ve geçimlerini
iyileştirmeye yetmeyecektir. Arazilerinin %40 ila 80’i istimlâke gidecek olan projeden etkilenen
insanlar da Projeden olumsuz etkilenecektir. Bu haneler geçim kaynaklarının geri kazandırılabilmesi
için ayni desteğe ihtiyaçları olabilecektir. (Tablo 3.5 ve Tablo 3.6).
Tablo 3.5: Yerleşim alanına göre arazi kaybı büyüklüğü (%)
10 dekardan az
10-50 dekar
51-100 dekar
100-500 dekar
500 dekardan
fazla
Tamamen su
altında kalacak
köyler
45
24
11
17
3
Su altında
Yalnız arazi
kalacak köyler kaybedecek
köyler
29
39
32
49
22
6
16
7
1
0
Ortalama
39
33
12
14
2
Kaynak: Hane Halkı Sosyoekonomik Durum Araştırması 2013
Tablo 3.6: Arazi Kaybının Geçim Koşullarına Etkisi
Hizmete Ozel
Sayfa 78 / 160
Arazi Kaybı
Oranı
(Kaybedilen
Arazi/toplam
arazi) (%)
80’den fazla
60-80
40-60
20-40
%20’den az
Tamamen
Su altında kalan
köyler
64
7
6
7
16
Kısmen su
altında
kalacak
köyler
Yalnızca
arazi kaybı
yaşayacak
köyler
Genel
Ortalama
(%)
52
6
8
17
16
37
8
11
21
22
53
7
8
14
18
Kaynak: Hane Halkı Sosyoekonomik Durum Araştırması 2013
Projeden etkilenen insanlar, arazi kaybından doğrudan etkilenecektir. Arazi kaybının kalıcı ve uzun
vadeli olması nedeniyle bu olumsuz etkinin geri döndürülmesi mümkün değildir.
3.2.4.2
Ev Kaybı
Proje 6 köyde ev kaybına neden olacaktır. Bu köylerin 4’ü tamamen, 2’si ise kısmen su altında
kalacaktır. Etkilenen ev sayısı 344’tür. (Tablo 3.7). Mesken mülkiyeti yöntemleri karmaşık bir
konudur; projeden etkilenen bazı insanların birden fazla evi bulunmaktayken, bazı evlerde bir veya
daha fazla çekirdek ailenin aynı çatıyı paylaşması söz konusudur. Evlerini terk etmek zorunda kalarak
kentsel veya kırsal yerleşim alanlarına yeniden yerleşecek olmaları sebebiyle, projenin yeniden
yerleşim boyutunun bu aileler üstündeki etkisi büyük olacaktır. Projenin inşa safhası boyunca, ilk ev
alımları rızaen satın alımla yapılmıştır. Projeden etkilenen evlerin istimlâk edilerek, bu evlerde ikamet
eden hanelerin yeniden iskân edilmeleri gerekmektedir.
Tablo 3.7: İstimlak edilecek Ev sayısı
Yerleşim Alanı
Ev Sayısı
Kayalıdere
Sanlıca
Bağiçi
Tepeköy
Akkonak
Aligedik
Toplam
Kaynak: Enerjisa
44
49
77
117
48
9
344
Olumsuz etkileri azaltıcı tedbirler alınmadığı takdirde Proje kapsamında yapılacak ev edinimleri
hanelerin evsiz kalmasına, geçim kaynağı kayıplarına ve toplumsal çözülmeye yol açabilecektir. YYEP
çalışmalarına göre, projeden etkilenecek insanların çoğunluğu ya bulundukları köyde doğmuş ya da
25 yıldan uzun süredir bu köylerde yaşamaktadır. Projeden etkilenen insanların ev ve memleketleri
ile güçlü bağları bulunmaktadır. Projeden etkilenen kişiler mevsimlik işlerde çalışmasına rağmen,
ailelerinin yıllık hasatlarına yardımcı olmak amacıyla ekin zamanı evlerine geri dönmektedir. Bu
Hizmete Ozel
Sayfa 79 / 160
nedenle, evlerinin karşılığında verilecek tazminat yalnızca evlerinin maddi açıdan ikamesinden ibaret
olmayıp, yetiştikleri, içinde bulundukları roplumsal ortamın ve çevrenin kaybını da gözetmelidir.
YYEP, Projenin hanelerin evlerini kaybetmeleri üzerindeki etkilerini ayrıntılarıyla incelemektedir; Ev
kaybı Projeden etkilenen insanlar açısından etkisi geneli itibariyle olumsuz, doğrudan, geri
döndürülemez, ani ve uzun sürelidir.
3.2.4.3
Mera Kaybı
Mera arazileri, Proje alanındaki toplululuklar için hayati bir öneme sahiptir. Her yerleşim, hayvancılık
faaliyetleri için kendi mera alanlarını kullanmaktadır. Meralar hava koşullarına bağlı olarak Mayıs –
Ekim ayları arasında hayvan otlatmak amacıyla kullanmaktadır. Mera kullanımı için haneler herhangi
bir ilave bedel ödememektedir. Meralar sayesinde haneler hayvanları için bedava yem
sağlamaktadır. Bu durumda haneler için önemli bir ayni gelir kaynağıdır. Eğer mera yerine hazır yem
kullanılması durumunda hayvan yetiştiricliği masrafları önemli ölçüde artacaktır.
Şekil 3.1: Su Altında Kalacak Mera Arazilerin Oranı
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Kaynak: Enerjisa
Proje alanının başlıca tarımsal faaliyeti hayvancılıktır. Mera arazilerinin yoğun biçimde kullanılması ile
projeden etkilenen insanlar hayvanlarını besi maliyeti ve geçim masraflarını azaltmaktadır. Proje ile
mera alanlarına ulaşımın etkilenecek olması projeden etkilenen insanların geçim koşullarını da
olumsuz etkileyecektir.
Buna ilaveten, bazı köyler mera alanlarını komşu köyler ile ortak kullanmaktadır. Mera alanları sular
altında kalacak yerleşimler ile meraları ortak kullanan yerleşimlerde bu durumdan olumsuz yönde
etkilenecektir. Hayvan yetiştiriciliğinin temel girdisi olması nedeniyle, projeden etkilenen insanların
mera arazilerine verdiği değer en üst düzeydedir. Projenin meralar üzerindeki etkisi doğrudan,
olumsuz ve kalıcı olacaktır.
Tablo 3.8: İnşaat Aşamasının Arazi Varlıkları ve Evlere Etkisi
Hizmete Ozel
Sayfa 80 / 160
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Yönü
Tanımı
Etki Niteliği
Olumsuz
Uygun yerleşim alanlarının kısıtlı olması nedeniyle
Projenin arazi edinimi ve evler üzerindeki etkisi
olumsuz olacaktır.
Etki Türü
Doğrudan
Proje, mevcut arazi ve evleri doğrudan etkileyecektir.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Arazi ediniminin kalıcı olması sebebiyle, projenin arazi
edinimi ve bunun, proje etki alanı içerisindeki insanlara
etkisi geri döndürülemez niteliktedir.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Etkisi işletmeye geçiş ile birlikte başlayacaktır.
Süre
Uzun süreli
İnşaat süresi boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Kesin
Etkinin ortaya çıkma olasılığı yüksek olarak
değerlendirilmektedir.
Önem Düzeyi
Yüksek
Etkilerin ölçülebvilirdir ve kalıcılığı vardır.Özellikle
ekonomik ve fiziksel yeniden yerleşim konusunda
paydaşlar arasında güçlü bir kaygı hakimdir.
Derecesi
Yüksek
Proje arazi kaybına yol açacak, hanelerin geçim
kaynakları bu durumfan önemli ölçüde etkilenecektir.
3.2.5 İşletme Aşaması
3.2.5.1
Arazi Edinimi ve Yeniden Yerleşim
Projenin arazi edinimi etkisi, su tutma öncesinde tamamlanmış olacaktır. Projeden etkilenen
insanlara tazminat bedeli ödenecek olmasına rağmen, ödenecek tazminatın bu kişilerin beklentilerini
karşılamaması halinde, mahkemeye müracaat etme hakları bulunmaktadır. Bu sürecin sonuçlanması
uzun zaman alabilecektir.
Baraj gölünün, Projeden etkilenen insanların meralara ve/veya tarlalara erişimini engellemesi
durumunda, Proje kapsamında ilave arazi edinimi gerekebilecektir.
3.2.5.2
Ev Kaybı
Projenin işletme aşamasında, herhangi bir yeniden yerleşim öngörülmemektedir. Ancak su tutma
sonrasında kalan arazilerine erişim güzergâhlarının tamamen kapanmasından kaynaklı ilave arazi
edinimi yapılması durumunda arazisi tamamen kalmayacak kişilerin Proje kapsamında yeniden
yerleşimi zorunlu hale gelecektir. Bununla birlikte, Projenin işletme aşamasına yönelik herhangi bir
ev/konut edinimi öngörülmemektedir.
Hizmete Ozel
Sayfa 81 / 160
3.2.5.3
Mera Kaybı
Projenin işletme aşamasında herhangi bir mera alanının istimlâk edilmesi beklenmemektedir. Bu
nedenle ilave mera alanı edinimi söz konusu olmayacaktır. Kalan mera alanlarının ıslah edilecek
olması durumunda mera kaybı etkisinin görece indirgenmesi mümkün olabilecektir.
Tablo 3.9: İşletme Fazının Arazi Varlıklarına ve Meskenlere Etkisi
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Yönü
Tanımı
Etki Niteliği
Nötr
Proje kapsamında herhangi bir ilave arazi edinimi
öngörülmemektedir
Etki Türü
Doğrudan
Proje kapsamında herhangi bir ilave arazi edinimi
öngörülmemektedir
Geri döndürülebilirlik
Nötr
Proje kapsamında herhangi bir ilave arazi edinimi
öngörülmemektedir
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Baraj gölü aynası ile sınırlıdır
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Proje kapsamında herhangi bir ilave arazi edinimi
öngörülmemektedir
Süre
Uzun süreli
İşletme süresi 49 yıldır
Ortaya çıkma olasılığı
Kesin
Göl aynası çevresinde ilave etkinin oluşması
beklenmemektedir
Önem Düzeyi
Orta
Proje kapsamında herhangi bir ilave arazi edinimi
öngörülmemektedir
Derecesi
Düşük
Proje kapsamında herhangi bir ilave arazi edinimi
öngörülmemektedir
3.2.6 Risk Azaltma69
YYEP çalışmasında arazi ve ev kaybına ilişkin risk azaltma tedbirlerine yönelik ayrı bir bölüm
bulunmaktadır. Özetle, Projeden Etkilenen kişiler (PEK) için kamulaştırma bedellerine dayalı nakdi
tazminat sağlanacaktır. Tek başına nakdi tazminat sürdürülebilir bir gelir teşkil etmede yetersiz
olacağı için Enerjisa bir gelir iyileştirme stratejisi geliştirmiştir. Nakdi tazminatlara ek olarak, projeden
etkilenen insanlara ayni destek mekanizmaları sunulacaktır. Bu ayni destek mekanizması ile projeden
etkilenen insanların geçim kaynaklarının iyileştirilmesi ve fiziksel yeniden yerleşimin sağlanması
amaçlanmaktadır. Enerjisa tarafından sunulacak bazı ayni yeniden yerleşim seçenekleri şunları içerir:

69
Fiziksel olarak yeniden yerleşimi tercih edecek haneler için:
o Taşınma ödeneği
o Taşınma yardımı
o Evsiz ve hassas bireyler için barınma yardımı
Alpaslan II YYEP Bölüm 5
Hizmete Ozel
Sayfa 82 / 160
o
o
o
o

Mesleki eğitim programları (kaynak işleri gibi)
Kadınlarıa yönelik kapasite geliştirme programları
Gençlere yönelik mesleki eğitimler
Kentsel alanda yeniden yerleşimi tercih eden kişilere yönelik bilgi ve beceri
geliştirme programları
Ekonomik olarak yeniden yerleştirilecek haneler için:
o Kırsal kalkınma konusunda bir toplumsal kalkınma programı oluşturulması (Bunun
için gerekli çalışmalar başlatılmıştır.)
o Mera ıslah programlarının araştırılması
o Gençler ve kadınlar için kapasite geliştirmeye yönelik eğitim ve kurs faaliyetleri.
3.3 Eğitime Etkisi
3.3.1 İnşaat Aşaması
Okulların su altında kalacağı 4 köy dışında, Projenin etkilerinin olumlu olması beklenmektedir. Proje,
okulların onarımına destek verecektir. Okulların onarım işleri hızlı etki projeleri çerçevesinde
gerçekleştirilecektir.mevcut durumda Proje alanındaki 19 köyün okulunun onarımı
gerçekleştirilmiştir. Daha iyi okul binalarına sahip olunması çocukların eğitim motivasyonu üzerinde
olumlu bir etki sağlar. Okul binalarının onarılması, Muş gibi kışın uzun ve sert olduğu bir yerde
okulların genel ısınma olanaklarını da etkilemektedir. Okul onarımlarına ek olarak, öğrenciler için
yıldan yıla çanta ve kırtasiye malzemesi ihtiyaçları temin edilmektedir.
Alpaslan II HES projesinin inşaat aşamasında, okullar ve diğer eğitim kurumları projeden
yararlanmaya devam edebilecektir. Bu desteklerin eğitim kalitesi üzerinde bir etkiye sahip olacağı
açıktır. Okulların yenilenmesi ile okula giden çocuk sayısında bir artış olabilecektir.
Bununla birlikte su altında kalacak köylerde Projenin olumsuz etkilerinin olacaktır. Yeniden yerleşim
sürecinden dolayı sular altında kalacak köylerde eğitim kesintiye uğrayabilir ve baraj gölüne su tutma
zamanı eğitim-öğretim dönemi ile örtüşebilir.
Tablo 3.10: İnşaat Aşamasının Eğitime Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Olumlu ve
Projenin eğitime etkisi olumlu olacaktır. Okullarda
onarım faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Daha iyi
eğitim olanakları öğrencilerin motivasyonunu olumlu
etkiler.
Olumsuz
Yine de, Projenin su altında kalacak köylerde olumsuz
etkilerinin olması ihtimal dâhilindedir. Yeniden iskân
süreci, bu köylerde eğitimi kesintiye uğratabilir ve
baraj gölüne su tutma fazı eğitim yılı ile örtüşebilir.
Etki Türü
Doğrudan
Proje eğitim kalitesini doğrudan etkiler.
Geri döndürülebilirlik
Geri
Etki alanı içerisindeki öğrenciler, daha iyi eğitim
Hizmete Ozel
Sayfa 83 / 160
döndürülemez
olanaklarına sahip olacaktır. Etkinin geri döndürülemez
oluşunun, su altında kalacak köylerde yaşayan
öğrenciler için geniş kapsamlı neticeleri olacaktır.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Etki, onarım faaliyetleri ile birlikte ortaya çıkacaktır.
Süre
Uzun süreli
İnşaat süresi boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Kesin
Etkinin ortaya çıkma olasılığı yüksek olarak
değerlendirilmektedir.
Önem Düzeyi
Orta
Etkiler mukayese edilebilir, ölçülebilir ve sürdürülebilir
niteliktedir.
Derecesi
Orta
Proje, su toplama alanı içerisindeki köy okullarının
eğitim olanaklarını artıracaktır.
3.3.2 İşletme Aşaması
Projenin işletme fazında, eğitim olanaklarına ilişkin olumsuz etki öngörülmemektedir. Proje civar
okulları destekleyebilecektir.
Tablo 3.11: İşletme Aşamasının Eğitime Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Olumlu
Proje gerek onarım faaliyetleri, gerek başka şekillerde
eğitim olanaklarını iyileştirmeye devam edecektir.
İşletme aşamasında hiçbir olumsuz etki
beklenmemektedir.
Etki Türü
Doğrudan
İşletme aşamasının etkileri doğrudan olacaktır.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Etki alanı içerisindeki öğrenciler, daha iyi eğitim
olanaklarına sahip olacaktır.
Su altında kalacak köylerde yaşayan öğrenciler için
Projenin etkileri geri döndürülemezdir.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Uzun süreli
Eğitim olanaklarını iyileştirmeye yönelik adımlar
atıldığında.
Süre
Uzun süreli
İşletme aşaması boyunca etkinin devam etmesi
Hizmete Ozel
Sayfa 84 / 160
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Olası
Eğitim faaliyetleri/projeleri işletme aşamasında finanse
edilebilecektir.
Önem Düzeyi
Orta
Etkiler mukayese edilebilir, ölçülebilir ve sürdürülebilir
niteliktedir.
Derecesi
Düşük
Bir faaliyetten/projeden faydalanması muhtemel insan
sayısı finansman açısından önemli bir kriter olacaktır
3.3.3 Eğitime ilişkin Risk Azaltma Tedbirleri
Projenin eğitim üzerinde olumsuz bir etkisinin olması öngörülmemektedir. Proje özellikle, okulları
onarmak suretiyle toplumsal altyapıya yatırım yapmaktadır. Proje ile tamamen su altında kalacak
dört yerleşim alanındaki okul binaları da sular altında kalacaktır. Proje, bu okulların kamulaştırma
maliyetini karşılayacak ve köylerin kırsal alanda yeniden yerleşimi kabul etmeleri halinde yeni
yerleşim yerlerinde yeni okullar inşa edecektir. Su tutma zamanlaması önemlidir. Eğitim-öğretim
döneminin olumsuz etkilenmemesi için okulların kapalı olduğu yaz mevsiminde su tutulması
planlanmaktadır. Proje, su tutulmasına ilişkin Milli Eğitim Bakanlığı ve okul müdürlüklerini
bilgilendirecektir. Yeniden yerleşim okul çağı dönemindeki çocukların okula devamını
etkileyeceğinden iyi bir planlama yapılması hayati önem taşımaktadır.
3.4 Sağlığa Etkileri
3.4.1 İnşaat Aşaması
3.4.1.1
Sağlık Hizmetine Erişime Etkileri
Proje etki alanında, doğrudan etkilenecek herhangi bir sağlık tesisi bulunmamaktadır. Projeden
etkilenen köylerde herhangi bir sağlık evi bulunmamaktadır. Öte yandan, inşaat şantiyesinde bir
ambulans ve doktor görevlendirilmiş olup ihtiyaç duyulması halinde civar yerleşim alanlarındaki
köylüler için sağlık hizmeti de verebilecektir. Bunun haricinde sağlık hizmetlerine erişimin Proje ile
kesintiye uğraması veya olumsuz etkilenmesi söz konusu değildir. Etki alanındaki köylerdeki kişiler
sağlık hizmetleri için Varto Merkez veya Muş Merkez ilçelerinde ki sağlık kuruluşlarını
kullanabilmektedir. Bununla ilgili olarak Enerjisa tarafından Murat Nehri üzerine inşa edilen köprü
Muş Merkez ilçesine erişimini kolaylaştırmıştır.
3.4.1.2
Halk Sağlığı ve Emniyeti
Emniyet, sağlık ve ve çevre (ESÇ), inşaat faaliyetlerinin ayrılmaz bir parçasıdır. İş güvenliği
mühendislerinin bazı önleyici tedbirler alınıncaya dek tüm faaliyetleri durdurma yetkisinin bulunması
son derece hayati bir öneme sahiptir. Bu tedbirlerin inşaat şantiyesi sınırlarının ötesine uzandığını
vurgulamak gerekmektedir. Örneğin, inşaat şantiyesine malzeme taşıyan kamyonlar, iş güvenliğini
temin etmek ve insan hayatını korumak için hız sınırı ve yük sınırı gibi bazı kesin prosedürlere uymaya
mecburdur. Şu anda, Alpaslan II HES Projesi kapsamında 901 işçi istihdam edilmektedir. Beyaz
yakalılar dâhil tüm işçiler, inşaat şantiyesinde çalışmaya engel teşkil edecek bir sağlık sorunlarının
bulunmadığını ispatlamak zorundadır. Bu nedenle, tüm işçilerden ildeki hastanelerden sağlık raporu
temin etmeleri talep edilmektedir.
Hizmete Ozel
Sayfa 85 / 160
Ağır iş makineleri ve kamyonların aralıksız çalıştığı Projede inşaat işlerinin gerçekleştirildiği alanlarda
halk sağlığı ve eminyeti için tedbirler alınması çok önemlidir. Proje etkilenen insanlar ve özellikle
sokaklarda oynayan çocuklar araç trafiğinden kaynaklı risklere maruz kalabilirler. Taş ocaklarında
gerçekleştirilen patlatma faaliyetleri günlük yaşamı rahatsız edebilir ve yuvarlanan taşlar ocaklara
yakın evler ve hane halkının güvenlik ve sağlığını tehdit edebilir. Bununla ilgili olarak inşaat
şantiyesine çok yakın mesafede bulunan Göçmenler mahallesi ile taş ocağına yakın bulunan Kuşluk
köyü için bir risk bulunmaktadır.
Halk sağlığı ve emniyeti baraj gölü su tutma aşaması kritik bir niteliğe sahip olacaktır. Tamamen
etkilenecek yerleşim alanları yeniden yerleştirilecek; ancak su tutma aşamasında halk sağlığı ve
emniyetine zarar gelmesinin önüne geçmek amacıyla kısmen etkilenen yerleşim alanları ile yalnızca
arazi kaybeden yerleşimlerde ikamet edenler konu hakkında bilgilendirileceklerdir.
Tablo 3.12: İnşaat Aşamasının Sağlığa Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Olumlu ve
İnşaat şantiyesinde bir ambulans ve doktor
görevlendirilmiştir ve civar yerleşim alanlarındaki
köylülerin acil sağlık hizmetine ihtiyaç duyması halinde
ambulans tahsis edilecektir.
Olumsuz
inşaat alanı çevresindeki haneler inşaat işlerinden
olumsuz yönde etkilenebilir, projeden kaynaklı araç
trafiği özellikle küçük çocuklar için bir risk teşkil
etmektedir. Taş ocaklarında gerçekleştirilen patlatma
faaliyetleri günlük yaşamı rahatsız edebilir ve
yuvarlanan taşlar ocaklara yakın mesken ve içerisinde
yaşayan hane halkının güvenlik ve sağlığını tehdit
edebilir.
Etki Türü
Doğrudan
Projenin sağlık üzerinde doğrudan etkisi söz
konusudur.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Proje, iş güvenliğine yönelik önleyici tedbirleri almıştır.
Tüm bu tedbirler hayati önem taşımakta ve geri
döndürülemez niteliktedir.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Etki, inşaat faaliyetleri ile birlikte ortaya çıkmıştır.
Süre
Uzun süreli
İnşaat süresi boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Kesin
ESÇ prosedürleri ve çalışan sağlığı sorunlarına en üst
düzeyde önem verilmektedir.
Hizmete Ozel
Sayfa 86 / 160
Önem Düzeyi
Yüksek
Etkiler mukayese edilebilir, ölçülebilir ve kalıcı
niteliktedir.
Derecesi
Orta
Etki alanı içerisinde ESÇ prosedürlerinin uygulanması.
Elektrik üretimi başlamadığından dolayı Projenin
mansap alandaki etkisi düşük olacaktır.
3.4.2 İşletme Aşaması
3.4.2.1
Sağlık Hizmetine Erişime Etkileri
İşletme aşaması boyunca, Projenin sağlık hizmetlerine erişime yönelik herhangi bir olumsuz etkisi söz
konusu değildir.
3.4.2.2
Halk Sağlığı ve Güvenliği Etkileri
İşletme aşamasında, Projenin mansap alandaki etkileri orada bulunan yerleşimler açısından halk
sağlığı ve güvenliği için bir önem arz edecektir. Projenin etkilerinden biri, elektrik üretimine bağlı
olarak minimum ve maksimum su seviyeleri arasındaki günlük su dalgalanmaları şeklinde olacaktır.
Dalgalanma ani olacağı için, etkilere yönelik endişeler ve olumsuzluklar aşağıda belirtilmiştir:








Kullanımı yasal olmasa bile, nehirden su çekmek için kullanılan su pompalarının zarar görmesi,
Eğlence için yaz aylarında nehir yataklarını kullanan çocukların sağlık ve güvenliğine ilişkin
kaygılar,
Ulaşım amaçlı nehri kullanan insanların güvenliğine ilişkin kaygılar,
Projeden etkilenen kişiler tarafından tarım, vb. amaçlarla kullanılan Murat nehri üzerinde
bulunan adacıkların su baskınlarından zarar görmesi70
Arıncık regülatörü piknik alanını kullanan kişilerin sağlık ve güvenliğine ilişkin kaygılar,
Hayvanları için nehirden su temin eden kişilerin hayvanlarının sağlık ve güvenliğine ilişkin
kaygılar71,
Suyun yüksek hızda akmasından dolayı nehir yatağında meydana gelecek erozyonlar nehir
kenarındaki tarımsal alanı azaltabilir,
Nehrin tortul etkisi yüzünden, kum ocakları istenilen nitelikte malzemeye ulaşmak için daha
derine kazı yapmak zorunda kalabilir.
Olumlu açıdan, Projenin taşkın denetim bileşeni mansap akıntı yönündeki yerleşim alanlarını
taşkınlara karşı koruyacaktır.
Tablo 3.13: İşletme Aşamasının Sağlığa Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
70
71
Yönü
Tanımı
Olumlu ve
Sağlık hizmetlerine ulaşıma ilişkin herhangi bir olumsuz
Bu etki, Nisan 2014’te yapılacak saha çalışmasında da değerlendirmeye alınacaktır.
Bu etki, Nisan 2014’te yapılacak saha çalışmasında da değerlendirmeye alınacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 87 / 160
etki öngörülmemektedir. Projenin taşkın denetim
bileşeni mansap bölgesinde ki yerleşimleri taşkınlara
karşı koruyacaktır.
Olumsuz
Nehir üzerinde kayık, vb. araçlarla dolaşanların
kaygıları,, su pompalarının zarar görmesi, yaz aylarında
dinlenme amaçlı nehir yatağını kullanan çocukların
sağlık ve güvenliğine ilişkin kaygılar, adaların sel ve su
baskınlarından zarar görme olasılığı, özellikle nehir
suyuyla sulanan kısımlar için Arıncık regülatörü piknik
alanı ile ilgili sağlık ve güvenliğe ilişkin kaygılar, suyun
yüksek hızda akmasına bağlı nehir yatağı erozyonuna
ilişkin kaygılar.
Etki Türü
Doğrudan
Proje işletme aşamasının etkileri de doğrudan
olacaktır.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Mansap alandaki etkiler geri döndürülemez olup
yukarıda belirtilen kaygılar için önleyici tedbirler
alınmasını gerektirmektedir.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Uzun süreli
İşletme aşaması süresince.
Süre
Uzun süreli
İşletme aşaması süresince etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Olası
Bu etkilerin, proje etki alanının mansap akıntı yönünde
meydana gelmesi muhtemeldir.
Önem Düzeyi
Orta
Etkileri önemli olup önleyici tedbirler alınmalıdır.
Derecesi
Düşük
Etkileri, Proje etki alanı ile sınırlı olacağı için büyüklüğü
düşük düzeylidir.
3.4.3 Risk Azaltma
Proje, halk güvenliği ve sağlığı konularında gerekli tedbirleri almaktadır. Kişilerin hayvanlarının zarar
görmesini önlemek için inşaat şantiyesi çitlerle çevrilmiştir. Bununla birlikte, taş ocaklarında patlatma
yapılmadan önce, Projeden etkilenen kişilere patlatma zamanı önceden bildirilmekte ve patlatma
sahasını tahliye etmelerine imkân vermek için uyarı sinyalleri verilmektedir. Şantiyede, alınan
tedbirlerin uygunluğunu denetleyen bir iş sağlığı ve güvenliği mühendisi bulunmaktadır.
Su tutmanın güvenli biçimde sağlanabilmesi için, etkilenen tüm köylere su tutma planı hakkında bilgi
verilecektir. Arazisi sular altında kalmayan ancak göl aynası yakınında bulunan yerleşimlere de bilgi
verilecektir. Bu bilgilendirme, hem yazılı tebliğ, hem de Projeden etkilenen insanlara yönelik günlük
duyurular şeklinde olacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 88 / 160
İşletme aşamasında, mansap bölgede meydana gelebilecek proje etkileri sağlık ve güvenliğe ilişkin
kaygılara sebep olabilecektir. Projenin işletme aşamasından önce, Mansap akış yönündeki yerleşim
alanları Murat Nehri’nde oluşacak su seviyesi değişim riskleri hakkında bilgilendirileceklerdir. Enerjisa
tüm bilgilendirme araçlarının (broşür, poster, ilan panosu ve nehir yatağı işaretleri gibi) hazırlanması
için DSİ ile işbirliği içerisinde olacaktır. Acil durumlarda, Enerjisa gerekli adımları atmak üzere
doğrudan DSİ’yi bilgilendirecektir. DSİ, bu konuda ana paydaş olacaktır. Enerjisa baraj işletme bilgi
toplantıları düzenleyerek Proje etki alanındaki okullar ile bu bilgileri paylaşacaktır. Bununla birlikte,
Enerjisa çocukların baraj ve çevresi ile ilgili sağlık ve güvenlik konuları hakkında bilgi edinmeleri
amacıyla yıldan yıla saha turları düzenleyecektir. Nehir yatağında erozyon oluşması riskinden
sorumlu taraf DSİ’dir ve erozyonun nehir yatağına yönelik olumsuz etkilerini en aza indirmeye
yönelik gerekli tedbirleri almakla sorumlu olacaktır.
3.1 Altyapı ve Yaşam Kalitesine Etkisi
3.1.1 İnşaat Aşaması
3.1.1.1
Mevcut Sulama
Alpaslan II Barajı inşaatı, su tutma aşamasında mansap alan için suyun temin edilebilirliğini olumsuz
etkileyebilir. Projenin su tutma aşamasında, Projenin Arıncık regülatörüne asgari yaşam için gerekli
suyu tedarik etmemesi halinde, tarımsal üretim yapan kayıtlı 1200 su kullanıcısı Projeden olumsuz
etkilenecektir. Sulama Birliği Başkanı ile yapılan görüşmede kendisi, Alpaslan I Barajı’nın su tutma
uygulaması esnasında bölgenin su sıkıntısı çektiğini ifade etmiştir. Su miktarının yetersiz olduğu yaz
ayları başta olmak üzere, Arıncık regülatörü kuraklığa eğilimlidir. Su tutmanın Mayıs ayı sonrasında
yapılması planlanmaktadır. Bu nedenle Proje inşaat aşamasında mansap alandaki su kullanıcıları için
potansiyel bir risk teşkil etmektedir.
3.1.1.2
Karayollarına ve Yaşam Kalitesine Etkisi
Tüm inşaat ve iyileştirme çalışmalarının proje alanındaki toplulukların yaşam kalitesinde
değişikliklere yol açması beklenmektedir. Sular altında kalacak olan mevcut Muş-Varto ve VartoBulanık karayolu (54 km) yeniden yapılacaktır. Alpaslan II baraj inşaatı ile birlikte yeni yol inşaatları
gürültü, toz ve bölgedeki araç yoğunluğunda artışa neden olacaktır. İnşaat sırasında yeni bağlantı
yolları ve köprüleri inşa edilecek ve mevcut köy yollarının onarılacak olması köylüler için ulaşımı
kolaylaştıracaktır. Bu durum insanların yaşam kalitesine yönelik olumlu bir etki olarak
değerlendirilmektedir. Dolayısıyla, iki inşaat işinin de etkisinin, hem olumlu, hem olumsuz ve aynı
zamanda orta şiddetli ve kısa vadeli olduğunu söylemek mümkündür. İnşaat işleri tamamlandıktan
sonra yeni yollar hem Muş ve Varto, hem de projeden etkilenen insanlar için yeni fırsatlar ve
faydaları beraberinde getirecektir.
Alpaslan II projesi inşaat faaliyetlerinin sebep olduğu etkiler geçici süreli olacaktır. İnşaat süresince,
etkilenen köylerde iş makinesi kullanımı, dinamitle patlatma, ağır yük kamyonları ile nakliye ve
projeden etkilenen insanları geçici süreyle olumsuz etkileyecek inşaata ilişkin diğer etmenler söz
konusu olacaktır. Bu etkileri; gürültü ve toz, ekin ve arazi hasarı, bina hasarı ve toprak kaymaları
şeklinde sınıflandırmak mümkündür. Bu etkiler, Proje ÇED raporunda ayrıntılı biçimde incelenecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 89 / 160
Şu anda, yolların teknik altyapısı tatmin edici düzeydedir. İnşaat aşamasında trafik yoğunluğuna bağlı
olarak yollarda hasar oluşacağı öngörülmektedir. İnşaat alanlarının yakın çevresindeki köyler ve
özellikle, Akkonak ve Göçmenler Mahalleleri toza maruz kalacaktır.
Tünel açma işlerine yönelik patlatmalar, yol yapım işleri, taş ocakları ve inşaat makineleri kırsal
yaşam ile tezat biçimde sürekli gürültüye yol açacaktır. Kırsal alanın sakin ve huzurlu tabii yapısı
gürültülü bir inşaat şantiyesine dönüşecektir. Köylüler, inşaatın sebep olduğu gürültü ve kirlilikten
dolayı huzursuzdur. Bunun tek nedeni Alpaslan II inşaat faaliyetleri olmayıp civarda inşası devam
eden diğer projelerin de katkısı vardır.
Baraj inşaat faaliyetleri kapsamında yeni yollar yapılacaktır. Yeni inşa edilen yollar, hayvan
hareketlerine kısıtlama getirecektir. Bölgede artan trafik ve inşaat çalışmaları hayvan sağlığına
yönelik tehditler arz etmektedir ve ayrıca, inşaat faaliyetlerine bağlı olarak nehre ulaşımın sınırlı
olması nedeniyle hayvanların su kullanımı da kısıtlanmış olacaktır.
İnşaat çalışmalarının yapıldığı yerlerdeki tarımsal ürün ve ekinler de zarar görecek ve ürünlerin verim
düşüklüğünde etkili olabileceklerdir.
Proje etki alanı içerisinde yaşayan insanları etkilemesi bekleyen bir diğer etmen de, proje inşaat
aşamasında nakil hatlarının inşa edilmesi olacaktır. Nakil hatlarının inşası, hattın üzerinden geçeceği
arazilerin sahiplerini/kullanıcılarını etkileyecektir. Kazı ve direklerin yerleştirilmesi esnasında,
tarladaki ekinlerin bir kısmının zarar görmesi olasıdır.
Tablo 3.14: İnşaat Aşamasındaki AltyapıEtkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Yönü
Etki Niteliği
Olumsuz ve
Tanımı
Baraj inşaatı su tutma uygulaması sırasında mansap
alandan temin edilebilen su miktarını etkileyecektir.
Asgari su miktarı verilemediği takdirde Arıncık
Regülatörü sulamasından faydalanan 1.200 kayıtlı
kullanıcı olumsuz etkilenecektir. Proje kapsamında
Muş – Varto ve Varto – Bulanık karayollarının yapımı
Alpaslan II inşaat faaliyetleri toz, gürültü ve araç
yoğunluğuna neden olacaktır. Projedeki taş ocaklarının
da olumsuz etkileri olacaktır. Araç sayısında yaşanacak
artışa bağlı olarak, yolların zarar göreceği
öngörülmektedir.
Nakil hatları bazı sınırlamalar getirecektir. Arazi
sahipleri/kullanıcıları nakil hattının asgari 50 m
yakınına bina veya yapı inşa edemeyecektir. Bununla
birlikte, nakil hatları çevresinde hayvanlarını
otlatmaları veya zirai üretime devam etmeleri
konusunda herhangi bir sakınca bulunmamaktadır.
İnşaat sırasında yeni bağlantı yolları ve köprülerin inşa
edilecek ve mevcut köy yollarının onarılacak olması
Hizmete Ozel
Sayfa 90 / 160
Olumlu
köylüler için ulaşımı kolaylaştıracaktır; bu, projeden
etkilenen insanların yaşam kalitesine yönelik olumlu
bir etki olarak değerlendirilmektedir.
Etki Türü
Doğrudan
İnşaatların etkisi doğrudan olacaktır.
Geri döndürülebilirlik
Geçerli değil
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Bölgede inşaat çalışmaları sürdürülmektedir.
Süre
Kısa vadeli
Altyapı faaliyetlerinin olumsuz etkileri kısa vadeli olup
inşaatlar tamamlandığında sona erecektir.
Ortaya çıkma olasılığı
Olası değil
İnşaat faaliyetleri tamamlandığında, altyapı işlerinin
olumsuz etkileri ortadan kalkacak ve olumlu etkileri
artacaktır.
Önem Düzeyi
Orta
Altyapı faaliyetleri bölgenin sosyoekonomik
dönüşümünde önemli bir rol oynayacaktır.
Derecesi
Orta
İnşaatlar kısa vadede bölgede yaşayan insanlar
arasında rahatsızlığa sebep olabilir. Ancak, uzun
vadede; yolların onarılması ve köprülerin inşa edilmesi
ile insanları olumlu yönde etkileyecektir.
3.1.2 İşletme Aşaması
3.1.2.1
Mevcut Sulama
İşletme aşamasında Proje Arıncık regülatörü sulaması için gerekli asgari su miktarını tedarik etme
şartına uyacaktır.
3.1.2.2
Karayollarına ve Yaşam Kalitesine Etkisi
İşletme aşamasında iş makinelerinin trafiği daha az olacağı için yollara zarar veren olumsuz etkilerin
azalması beklenmektedir. Projeden kaynaklı olarak yolların zarar görmesi halinde gerekli tadilat
çalışmaları yapılacaktır.
Yeni yapılan karayolu yerel halk tarafından kullanılacaktır. İşletme aşamasında trafik akışı üzerinde
oluşacak etkiler çok düşük düzeyde olacak ve önemsiz olarak değerlendirilecektir.
Nakil hatları üzerinden geçtiği arazilerin sahipleri/kullanıcıları açısından bazı sınırlamalar getirecektir.
Arazi sahipleri/kullanıcıları nakil hattının asgari 50 m yakınına bina veya yapı inşa edemeyecektir.
Bununla birlikte, nakil hatları çevresinde hayvanlarını otlatmaları veya zirai üretime devam etmeleri
konusunda herhangi bir sakınca bulunmamaktadır.
İçme suyu şebekesi, kanalizasyon altyapısı ve elektrik hatları açısından herhangi bir olumsuz etki
öngörülmemektedir.
Tablo 3.15: İşletme Aşamasındaki Altyapı Etkileri
Hizmete Ozel
Sayfa 91 / 160
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Olumlu
Yeniden yapılan karayolu ve köprüler yerel nüfus
tarafından kullanılacaktır. İşletme aşamasında trafik
akışı üzerinde oluşacak etkiler çok düşük düzeyde
olacak ve önemsiz olarak değerlendirilecektir.
Nötr
İşletme aşamasında Proje Arıncık regülatörüne su
tedarik etme şartına uyacaktır. Bu nedenle, su
temininden
kaynaklı
bir
olumsuz
etki
beklenmemektedir. Projenin içme suyu şebekesi ve
kanizasyon altyapısına olumsuz bir etkisi olmayacaktır..
İşletme aşamasında taş ocakları kullanılmayacaktır.
Nakil hatları inşaat aşaması sonunda tamamlanmış
olacaktır.
Etki Türü
Doğrudan
Etkileri doğrudan olacaktır.
Geri döndürülebilirlik
Geçerli değil
Yapılacak olan altyapı çalışmalarından yerel halk
faydalanacaktır.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Uzun süreli
İnşaatlar tamamlanana kadar.
Süre
Uzun süreli
İnşaatların, işletme aşamasında önce tamamlanması
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Olası değil
İnşaat yapılmayacaktır.
Önem Düzeyi
Orta
Etkiler ölçülebilir ve sürdürülebilir olacaktır.
Derecesi
Orta
Altyapıda meydana gelen iyileştirmelerin Projeden
etkilenen insanlara orta düzeyde bir olumlu etkisi
olacaktır.
3.1.3 Risk Azaltma Tedbirleri
3.1.3.1
Mevcut Sulama için Risk Azaltma
Arıncık regülatörü için en önemli konu; Proje'nin su tutma uygulaması aşamasında regülatöre yeterli
sulama suyunun sağlanabilmesidir. Proje, mansap alandaki su kullanıcılarının mağdur olmaması
amacıyla su tutma aşaması boyunca Arıncık regülatörü için gereken asgari su miktarını tedarik
edecektir. Bu nedenle, su tedarikinin eksikliğine bağlı oluşabilecek tüm olası yan etkiler, risk
tedbirleri ile önlenmiş olacaktır.
3.1.3.2
Yaşam kalitesine yönelik risk tedbirleri
Hizmete Ozel
Sayfa 92 / 160
Göçmenler Mahallesi’nin bir yıllık bir sürede yeniden iskânı öngörüldüğünden yeniden yerleşim
tamamlandığında inşaat faaliyetlerinin olumsuz etkilerine maruz kalmayacaktır.
İnşaattan kaynaklı tozla ilgili şikâyetler ile ilgilenilecek ve inşaat alanında yer alan yollar düzenli
şekilde sulanarak tozdan kaynaklı rahatsızlıkların azaltılması için tedbirler alınacaktır. Bununla birlikte
özellikle yaz aylarında, inşaatın ortaya çıkarttığı tozun ekinler, sebzeler ve ağaçlar üzerindeki
etkilerini önlemek mümkün değildir. Projenin yol açtığı tozdan kaynaklı ürübnlerde meydana gelecek
zararlar tazmin edilecektir.
Patlatma çalışmaları ile ilgili şikâyetleri en aza indirmek amacıyla, Projeden etkilenen insanlar
çalışmalara başlanmadan önce patlatma uygulaması hakkında bilgilendirilecektir. Patlatma
çalışmaları sadece gündüz saatlerinde gerçekleşecektir. Enerjisa inşaat faaliyetleri ve iş planı ile ilgili
Projeden etkilenen insanlar ile toplantılar düzenleyecektir.
İzleme faaliyetlerinde alınan şikayetler takip edilecektir. İnşaat faaliyetlerine bağlı oluşan kayıplar adil
bir biçimde telafi edilecektir.
3.1 Maddi Olmayan Kültürel Miras
3.1.1 İnşaat Aşaması
Projenin etki alanı içerisinde, Proje ile su altında kalabilecek kültürel miras alanları bulunmaktadır.
Kültürel miras uzmanları, Projenin kültürel mirasa etkisini ayriyeten değerlendirilecek ve bulgu
sonuçları ayrı raporlarda paylaşılacaktır. Projenin maddi olmayan kültürel miras üzerinde yol açacağı
etkiler Nisan ayında sahaya yapılacak ziyarette derinlemesine araştırılacaktır.
Tablo 3.16: İnşaat Aşamasının Maddi Olmayan Kültürel Mirasa Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Nötr
Proje, mansap alan, mevcut sulama ve nakil
hatlarındaki kültürel mirasa etkisi olmayacaktır.
Etkinin seyir yönü
Kültürel faaliyetlerin devam ettirileceği
öngörülmektedir.
Olumsuz
Proje ile su altında kalabilecek kayıt altına alınmamış
kültürel miras alanları bulunmaktadır.
Etki Türü
Doğrudan
Proje ile su altında kalabilecek kültürel miras alanları
bulunmaktadır.
Geri döndürülebilirlik
Bilinmiyor
Kültürel mirasa etkilerinin, kültürel miras uzmanlarınca
ayrıntılı değerlendirmesi gerçekleştirilecektir.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etkiler Alpaslan II Projesi etki alanı ile sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Proje inşaatı ile birlikte etki oluşur
Hizmete Ozel
Sayfa 93 / 160
Süre
Uzun süreli
İnşaat süresi boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Belirsiz
Somut ve maddi olmayan kültürel mirasa olan etkileri
tam anlamıyla belirgin değildir.
Önem Düzeyi
Yüksek
Etkileri yerel paydaşlar ve yerel topluluklar açısından
önemlidir.
Derecesi
Yok
Kültürel mirasa etkileri konusunda kesin bilgiler
bulunmamaktadır.
3.1.2 İşletme Aşaması
Projenin maddi olmayan kültürel mirasa etkileri, Nisan ayında gerçekleşecek saha gezisinde
değerlendirilecektir.
3.1.3 Maddi Olmayan kültürel mirasa yönelik risk tedbirleri
Enerjisa, maddi olmayan kültürel miras konusunda kültürel açıdan uygun bir yaklaşım izleyecek ve
Projeden etkilenen insanları var eden değerlerin ve geleneklerin korunması için özenli bir yaklaşım
sergilenecektir. Proje alanı köklü bir kültürel geçmişe sahiptir; Enerjisa, hıdırellez şenliklerine sponsor
olabilir ve kültürel mirası desteklemek için diğer mahalli festivallere de desteğini sağlayabilir.
3.2 Hassas Gruplar
3.2.1 İnşaat Aşaması
Proje, 2 il, 3 ilçe, 4 belde ve 53 köyü etkilemektedir. Toplamda, 127.237 kişi Projeden etkilenecektir.
Projenin hassas gruplar üzerinde bir etkisi olacaktır.
Tablo 3,17: Hassas Gruplar ve Bu Gruplara Etkileri
Hassas Grup
Mevkii ve varlık
Yaşlılar
Muş Merkez’de 6 yerleşim
alanı, Akkonak, Akpınar,
Alagün, Aligedik, Dumlusu,
Mescitli ve Dumlusu
köylerinde 112 kişi.
Engelli
Projenin Etkileri
Fiziki yeniden iskân aileleri ile birlikte yaşayan
yaşlıları etkileyecektir. Ailelerin iskân tercihlerine
bağlı olarak, yeni evlerine alışmak ani değişikliklere
uyum sağlama konusunda güçlük çeken yaşlılar için
zorlayıcı olacaktır.
Varto’da 17 yerleşim alanı,
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale,
Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy,
Ulusırt, Yeşilpınar,
Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 316 kişi
Yaşlılar toplumsal bağlara ve ilişkilere genç
nesillerden daha bağlıdır. Projeden etkilenen fiziki
iskâna uğramış yaşlılar açısından, topluluğun kaybı
sancılı olabilir.
Muş Merkez’de 6 yerleşim
alanı, Akkonak, Akpınar,
Alagün, Aligedik, Dumlusu,
Fiziki yeniden iskân engelli bireyler için zorlayıcı
olacaktır. Aileler ayrı ayrı iskân edilmeyi
seçebileceği için, engellilerin yeni yerleşim
Başka bir yerde iş bulmalarının mümkün olmaması
ve bildikleri tek geçim kaynağının kırsalda tarıma
dayalı olması nedeniyle, yaşlı nüfus için geçim
koşullarının iyileştirilmesi güç olacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 94 / 160
Hassas Grup
Mevkii ve varlık
Projenin Etkileri
Mescitli ve Dumlusu
köylerinde 135 kişi.
alanlarında bakımları sorun arz edecektir.
Varto’da 17 yerleşim alanı,
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale,
Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy,
Ulusırt, Yeşilpınar,
Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 169 kişi
Çocuklar (0-14
yaş)
Muş Merkezde 10 yerleşim
alanı, Akkonak, Akpınar,
Alagün, Aligedik, Dilimli,
Dumlusu, Kıyıbaşı,
Mercimekkale, Mescitli ve
Serinova köylerinde 2.790
kişi.
Aileye veya bakıcıya bağımlı, ailenin yitirilmesi veya
aileden tecrit engellilik durumunu kötüleştirebilir
İnşaat aşamasında oluşacak kamyon ve iş makinesi
trafiği yollarda oynayan ve dolaşan çocukların sağlık
ve güvenliği açısından risk arz edecektir.
Yeniden iskân, çocukların yıl ortasında okul
değiştirmesine sebep olabilecek ve bu da, yeni
ortama alışma ve arkadaş edinme konusunda
güçlüklere öncülük edecektir.
Varto’da 17 yerleşim alanı,
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale,
Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy,
Ulusırt, Yeşilpınar,
Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 1.388 kişi
Hazine Arazisi
Kullanıcıları
Ortak arazi
kullanıcıları
Muş Merkez’de 6 yerleşim
alanı, Akkonak, Akpınar,
Alagün, Aligedik, Dumlusu
ve Mescitli köylerinde 461
kişi.
Alternatif arazi eksikliğinden ötürü, tarım ve
hayvancılık faaliyetlerinde azalma
Varto’da 15 yerleşim alanı,
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Kayalıdere, Kayalık,
Kayalıkale, Kumlukıyı,
Kuşluk, Özenç, Sanlıca,
Taşdibek, Tepeköy, Ulusırt,
Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 643 kişi.
Kullanıcılar arazilerin resmi mülkiyetine haiz
olmadığı için bu yönde bir tazminat söz konusu
değildir. Dolayısıyla, kendilerine yalnızca mevcut
ekinleri için tazminat ödenecektir.
Muş Merkez’de 2 yerleşim
alanı, Akkonak ve Akpınar
köylerinde 174 kişi.
Köyün tüzel kişiliğinin yitirilmesi
Kullanılan arazinin ikamesinin mümkün olmamasına
bağlı gelir kaybı;
Hazine arazisinin kaybına bağlı gelir kaybı
Mezarlık, okul, dini yapı gibi ortak varlıkların
yitirilmesi.
Varto’da 4 yerleşim alanı,
Bağiçi, Kayalıdere, Sanlıca
ve Tepeköy köylerinde 173
Hizmete Ozel
Sayfa 95 / 160
Hassas Grup
Mevkii ve varlık
Projenin Etkileri
kişi.
Ortak Mera alan
kullanıcıları
Muş Merkez’de 4 yerleşim
alanı, Kıyıbaşı,
Mercimekkale, Mescitli,
Sarıdal, Ziyaret ve Serinova
köylerinde 541 kişi.
Tarım ve hayvancılık faaliyetlerine sınırlı ulaşım
Mera arazilere sınırlı ulaşım
Varto’da 4 yerleşim alanı,
Baltaş, Dönertaş, Yedikavak
ve Yeşilpınar köylerinde 146
kişi.
Yoksulluk sınırının
altındaki kişiler
Muş Merkez’de 6 yerleşim
alanı, Akkonak, Akpınar,
Alagün, Aligedik, Mescitli ve
Dumlusu köylerinde 438
kişi.
Varto’da 17 yerleşim alanı,
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale,
Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy,
Ulusırt, Yeşilpınar,
Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 549 kişi.
Kadınlar
Muş Merkez’de 6 yerleşim
alanı, Alagün, Akkonak,
Aligedik, Akpınar, Mescitli
ve Dumlusu köylerinde 948
kadın.
Varto’da 17 yerleşim alanı,
Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey,
Bağiçi, Değerli, Kayalıdere,
Kayalık, Kayalıkale,
Kumlukıyı, Kuşluk, Özenç,
Sanlıca, Taşdibek, Tepeköy,
Ulusırt, Yeşilpınar,
Yurttutan-Toklu ve Zorabat
köylerinde 1.234 kadın.
Arazi kaynaklarında oluşan ek baskılar, arazinin
verimini düşürecek ve çiftçiliğe elverişsiz hale
getirecektir.
Mera alanlara erişimin Proje ile sınırlanacak olması
dolayısıyla, yoksulların hayvancılık faaliyetlerinde
azalma olacaktır.
Kadınlar kırsal alanda kazandıkları ayni gelirlerini
yitireceklerdir. Meydana gelebilecek sosyal
çözülmeden özellikle kadınlar etkilenecektir.
Hiçbir dayanağı olmaksızın yalnız yaşayan kadınlar,
yeni koşullara uyum sağlama konusunda güçlüklerle
karşılaşacaktır.
Yeniden iskâna ilişkin önemli kararlar erkekler
tarafından verilmektedir.
Tablo 3.18: İnşaat Aşamasının Hassas Gruplara Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Etki Niteliği
Yönü
Tanımı
Pozitif
İnşaat faaliyetleri istihdam ve iş olanakları yaratacaktır.
Kent merkezlerine iskân edilmeleri halinde, altyapı,
Hizmete Ozel
Sayfa 96 / 160
Olumsuz
sağlık ve eğitim hizmetlerine ulaşım olanakları artacağı
için yaşlı, engelli, çocuk ve kadınların yaşam kaliteleri
artacaktır.
Projeden yaşlılar, çocuklar, engelliler, hazine arazisi
kullanıcıları, ortak mülkiyetli arazi kullanıcıları,
yoksulluk sınırının altındaki bireyler ile kadınlar ev ve
arazileri ile ayni gelirlerini kaybedeceği için Projeden
olumsuz etkilenecektir.
Yaşlılar su altında kalan alanlarda sosyal ve kültürel
çevresinden olacaktır. Bunun yanı sıra, yeni yerleşim
alanlarına uyum sorunları ile karşı karşıya kalacaktır.
Fiziki yeniden iskân engelli bireyler için zorlayıcı
olacaktır.
Trafik kazaları ve çocuklara ilişkin sağlık ve güvenlik
sorunları ile ilgili risk derecesi artacak ve yeniden iskân
süresince çocuklar uyum sorunları ile karşı karşıya
kalacaktır.
Hazine arazisi kaybına bağlı gelir kaybı, köyün tüzel
kişiliği ve ortak varlıklarının kaybı, Mera arazilere
ulaşımın sınırlanması
Çiftçiliğe elverişsiz arazi kullanımı ile arazi kaynakları
azalacaktır.
Yeniden iskân kadınların sosyal güvenlik desteğini
etkileyecek ve sosyal çözülmeden özellikle kadınlar
etkilenecektir.
Etki Türü
Doğrudan
Proje hassas grupların popülasyon büyüklüğünü
doğrudan etkilemektedir ve bu bireylerin gelir
kaynaklarını azaltarak göçe öncülük etmesi
mümkündür.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Hassas grupların arazi istimlâk sorunlarına ilişkin maruz
kalacağı etkilerin değiştirilmesi mümkün değildir. Yerel
kalkınma programları gibi bazı destek programlarının
başarılı sonuçlar getirmeme olasılığı bulunmaktadır.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Proje inşaatı ile birlikte etki oluşur
Süre
Uzun süreli
İnşaat süresi boyunca
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Kesin
Her iki etkinin de ortaya çıkma olasılığı yüksek olarak
değerlendirilmektedir.
etkinin
devam
etmesi
Hizmete Ozel
Sayfa 97 / 160
Önem Düzeyi
Yüksek
Etkiler ölçülebilir ve kalıcı niteliktedir ve hassas gruplar
açısından kaygı uyandırmaktadır.
Derecesi
Orta
Proje, gelir kaynaklarının azalmasına ve bütünlük
sorunlarına yol açabilir
3.2.2 İşletme Aşaması
Tablo 3.19: Hassas Sosyal Gruplar
Hassas Grup
Yaşlılar
Projenin Etkileri
İşletme fazında, hayvanlarının ve arazilerinin su ve sulama ihtiyacını mansap akıntı
yönündeki kaynaklardan karşılayan yaşlıların su seviyesindeki yüksek düzeyli
dalgalanmalardan olumsuz etkilenmesi mümkündür.
Baraj gölü toplama alanının Projeden etkilenen insanlar tarafından kullanılan patika ve
yolları kapatması halinde , yaşlılar Mera alanlarına ulaşım güzergâhlarını değiştirmek veya
Projeden etkilenen haneler arazilerini terk etmek zorunda kalabilir. Fiziksel hareket
kabiliyetlerinin sınırlı olması yüzünden, böyle bir güzergâh değişimi yaşlılar için zor
olacaktır.
Engelli
Projenin işletme aşamasında, engelliler mansap akıntı yönünün riskleri hakkında iyice
bilgilendirilmelidir. Mansap akıntı yönündeki yerleşim alanlarında yaşayan ve nehri sık sık
kullanmak durumunda olan engelliler, su seviyesinde meydana gelen ani dalgalanmalara
hızlı tepkiler veremeyeceğinden ötürü daha yüksek risk altındadır.
Çocuklar (0-14
yaş)
Yaz ayları boyunca Murat Nehri'ni yüzmek için kullanmaları nedeniyle, çocuklar mansap
akıntı yönünde olumsuz etkilere maruz kalacaktır. Nehirde oluşacak dalgalanmalar,
çocukların sağlığı ve güvenliği açısından yüksek risk arz etmektedir.
Hazine Arazisi
Kullanıcıları
Projenin işletme fazında oluşacak etkileri, Proje tasarımı ve arazi edinimi aşamasında
tahmin edilmeyen olası Hazine arazisine ulaşım kısıtlamalarına yol açabilir. Bu, hazine
arazisi kullanıcılarını olumsuz etkileyecektir
Ortak arazi
kullanıcıları
İşletme süresince beklenen olası herhangi bir olumsuz etki bulunmamaktadır.
Ortak Mera alan
kullanıcıları
Projenin işletme aşamasında oluşacak etkileri, Proje tasarımı ve arazi edinimi aşamasında
tahmin edilmeyen erişim kısıtlamalarına yol açabilir. Bu durum mera kullanıcılarını olumsuz
etkileyecektir.
Yoksulluk
sınırının
altındaki kişiler
Yoksul insanlar geçimlerini sağlayabilmek için Hazine arazilerini kullanmakta ve ortak mera
alanlarıdan yararlanmaktadır; Yukarıda belirtilen güzergâh değişikliği gibi kısıtlamaların
ortaya çıkması yoksulları da etkileyecektir. Projenin işletme aşamasında yoksullar için başka
etkilere yol açması beklenmemektedir.
Kadınlar
Kadınların Proje alanındaki yaşamı ev ve çocukları etrafında yoğunlaşmaktadır. Kadınlar,
çocuklarının sağlık ve güvenliğine yönelik etkilere maruz kalabilecektir.
Tablo 3.20: İşletme Aşamasının Hassas Gruplara Etkiler
Tablo 3.20: Hassas Gruplara Değerlendirme Eşikleri
Etki Kriteri
Yönü
Tanımı
İşletme Süresi
Hizmete Ozel
Sayfa 98 / 160
Etki Niteliği
Nötr
Projenin işletme aşamasında yoksullar için başka
etkilere yol açması beklenmemektedir.
Olumsuz
Projenin işletme aşamasında oluşacak etkileri, Proje
tasarımında tahmin edilmeyen bazı Hazine ve mera
arazilerine ulaşım kısıtlamalarına yol açabilir.
Özellikle engelliler ve çocuk grupları, su seviyelerinde
oluşacak ani dalgalanmalarından zarar görebilecektir.
Etki Türü
Doğrudan
Proje hassas grupların nüfus büyüklüğünü doğrudan
etkilemektedir. Projenin hassas gruplar için bir göçe
sebebiyet vermesi mümkündür.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Yeni ulaşım güzergâhları tayin edilebilir ve bölge
sakinleri ani su seviyesi değişimleri hakkında çeşitli
araçlarla bilgilendirilmelidir.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Etkiler, Proje işletme döneminde ortaya çıkacaktır.
Süre
Uzun süreli
Etkilerin işletme süresi boyunca devam edeceği
öngörülmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Güçlü
Etkinin ortaya çıkma olasılığı güçlü olarak
değerlendirilmektedir.
Önem Düzeyi
Orta
Etkiler, ilgili hassas gruplar açısından önem arz
etmektedir.
Derecesi
Orta
Su seviyesi değişikliklerine maruz kalınması can kaybı
ile sonuçlanabilir. Arazilere sınırlı erişimin geçim
kaynakları üzerinde olumsuz etkisi olacaktır.
3.2.3 Hassas Gruplara yönelik Risk Tedbirleri
Tablo 3.21: Hassas gruplara yönelik risk tedbirleri
Hassas Grup
Yaşlılar
Projenin Etkileri
Risk Azaltma
İnşaat
İnşaat
Fiziki yeniden iskân aileleri ile birlikte
yaşayan yaşlıları etkileyecektir. Ailelerin
iskân tercihlerine bağlı olarak, yeni evlerine
alışmak ani değişikliklere uyum sağlama
konusunda güçlük çeken yaşlılar için zorlayıcı
olacaktır.
Yaşlıları içeren projeden etkilenen insanlar
topluluğu yeniden iskân planlaması boyunca
yakından izlenecektir. Yalnız yaşayan yaşlı
çiftlerin yeni evlerine güvenli iskânını
sağlamak için kendilerine özel destek
verilecektir.
Yaşlılar toplumsal bağlara ve ilişkilere genç
nesillerden daha bağlıdır. Projeden etkilenen
Hizmete Ozel
Sayfa 99 / 160
Hassas Grup
Projenin Etkileri
fiziki iskâna uğramış yaşlılar açısından,
topluluğun kaybı ızdırap verici olacaktır.
Başka bir yerde iş bulmalarının mümkün
olmamamsı ve bildikleri tek geçim
kaynağının kırsalda tarıma dayalı olması
nedeniyle, yaşlı nüfus için geçim koşullarının
iyileştirilmesi güç olacaktır.
Risk Azaltma
Geçim kaynaklarını iyileştirme programları
tarımsal üretime odaklanacak ve yaşlılara
kalan arazilerinden tam anlamıyla istifade
edebilmeleri için özel eğitim ve destek
sağlanacaktır.
İşletme
İşletme fazında, hayvanlarının ve arazilerinin
su ve sulama ihtiyacını mansap akıntı
yönündeki kaynaklardan karşılayan yaşlıların
su seviyesindeki yüksek düzeyli
dalgalanmalardan olumsuz etkilenmesi
mümkündür.
Baraj gölü toplama alanının Projeden
etkilenen insanlar tarafından kullanılan
geleneksel yolları kapatacak olması
yüzünden, yaşlılar Mera alanlarına ulaşım
güzergâhlarını değiştirmek veya Projeden
etkilenen arazileri terk etmek zorunda
kalabilir. Fiziksel hareket kabiliyetlerinin
sınırlı olması yüzünden, böyle bir güzergâh
değişimi yaşlılar için zor olacaktır.
Engelli
İşletme
Bilgilendirme broşürleri ve bilgilendirme
toplantıları düzenlenecek ve okuma yazma
bilmeyen yaşlıları uyarmaya yönelik resimli
uyarı ve bilgilendirmeler sağlanacaktır.
Uzun güzergâhlardan kaçınmak için Proje
yaşlıların arazilerine/mera alanlarına ulaşım
sürelerini azaltmaya yönelik yeni güzergâh
veya yollar açabilecektir.
İnşaat
İnşaat
Fiziki yeniden iskân engelli bireyler için
zorlayıcı olacaktır. Aileler ayrı ayrı iskân
edilmeyi seçebileceği için, engellilerin yeni
yerleşim alanlarında bakımları sorun arz
edecektir.
Engelliler, yeniden iskân süreci boyunca
yakından izlenecektir. Engellilerin yeni
yerleşim alanlarına nakillerinin sorunsuz bir
şekilde gerçekleşmesi amacıyla kendilerine
bakıcı desteği sağlanacaktır.
Aileye veya bakıcıya bağımlı, ailenin
yitirilmesi veya aileden tecrit engellilik
durumunu kötüleştirebilir
Çocuklar (0-14
yaş)
İşletme
Projenin işletme fazında, engelliler mansap
akıntı yönünün riskleri hakkında iyice
bilgilendirilmelidir. Mansap akıntı yönündeki
yerleşim alanlarında yaşayan ve nehri sık sık
kullanmak durumunda olan engelliler, su
seviyesinde meydana gelen ani
dalgalanmalara hızlı tepkiler
veremeyeceğinden ötürü daha yüksek risk
altındadır.
İşletme
İnşaat
İnşaat
Mansap akıntı yönünde ortaya çıkacak
etkiler hakkında açık ve anlaşılır bir dilde
bilgilendirici içerikler oluşturulacak ve
bunların Projeden etkilenen tüm insanlara
iletilmesi sağlanacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 100 / 160
Hassas Grup
Projenin Etkileri
Risk Azaltma
İnşaat fazında oluşacak kamyon ve iş
makinesi trafiği otoyol ve yollarda başıboş
oynamaya ve dolaşmaya alışan çocukların
sağlık ve güvenliği açısından risk arz
edecektir.
Proje, Projeden etkilenen tüm insanların
güvenliğini sağlamak için gerekli sağlık ve
güvenlik düzenlemelerine uyacaktır. Proje,
etki alanı içerisindeki okullarda inşaat
projelerinin riskleri konusunda bilgilendirme
toplantıları düzenleyecek ve inşaat kuşakları
yakınında çocukların olası eylemleri hakkında
öğretmenleri bilgilendirecektir.
Yeniden iskân, çocukların yıl ortasında okul
değiştirmesine sebep olacak ve bu da, yeni
ortama alışma ve arkadaş edinme
konusunda güçlüklere öncülük edecektir.
İşletme
Hazine Arazisi
Kullanıcıları
Proje su tutma uygulaması, eğitim yılına
uygun şekilde planlanmalıdır.
Yaz ayları boyunca Murat Nehri'ni yüzmek
için kullanmaları nedeniyle, çocuklar mansap
akıntı yönünde olumsuz etkilere maruz
kalacaktır. Nehirde oluşacak dalgalanmalar,
çocukların sağlığı ve güvenliği açısından
yüksek risk arz etmektedir.
İşletme
İnşaat
Alternatif arazi eksikliğinden ötürü, tarım ve
hayvancılık faaliyetlerinde azalma
İnşaat
Kullanılan arazinin ikamesinin mümkün
olmamasına bağlı gelir kaybı; kullanıcılar
arazilerin resmi mülkiyetine haiz olmadığı
için bu yönde bir tazminat söz konusu
değildir. Dolayısıyla, kendilerine yalnızca
mevcut ekinleri için tazminat ödenecektir.
Proje, nehir yatakları yakınında uyulması
gereken sağlık ve güvenlik düzenlemeleri
hakkında okulları bilgilendirecek, mansap
alanda oluşacak etkilerin risklerine karşı
bireyleri bilinçlendirmek amacıyla okullara
asılacak posterler hazırlayacaktır.
Hazine Arazisi kullanıcıları sadece mevcut
ekin ve ağaçları için tazminat alacak ve
arazinin Hazine malı olması nedeniyle, arazi
kaybı için kendilerine tazminat
ödenmeyecektir. Fakat, Projeden etkilenen
insanların yitirdikleri varlıklara dayalı olarak
gelirlerinin ortadan kalkmasını azaltmak
amacıyla, Enerjisa geçim koşullarını
iyileştirme programları hazırlayacaktır.
Hazine arazisinin kaybına bağlı gelir kaybı
Ortak arazi
kullanıcıları
İşletme
Projenin işletme fazında oluşacak etkileri,
Proje tasarımı ve arazi edinimi aşamasında
tahmin edilmeyen olası Hazine arazisine
ulaşım kısıtlamalarına yol açabilir. Bu, hazine
arazisi kullanıcılarını olumsuz etkileyecektr
İşletme
Baraj gölü aynasından dolayı yolların
kapanması durumunda, Enerjisa Hazine
arazisine ulaşmaya yönelik yeni güzergâhlar
inşa edecektir.
Köyün tüzel kişiliğinin yitirilmesi
Toplulukların yakın bir kırsal alanda toplu
olarak yeniden iskân edilmeyi tercih etmeleri
durumunda, mezarlık, okul, dini yapılar gibi
ortak kullanılan yapılar tesis edilecektir.
Mezarlık, okul, dini yapı gibi ortak varlıkların
yitirlmesi.
Ortak Mera
alan
kullanıcıları
İnşaat
Tarım ve hayvancılık faaliyetlerine sınırlı
ulaşım
Mera arazilere sınırlı ulaşım
İnşaat
Enerjisa mer alanları için Hazineye yapılan
ödemeler ile kalan meraların verimini
artırmak amacıyla tüm paydaşlar ile işbirliği
içerisinde olacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 101 / 160
Hassas Grup
Yoksulluk
sınırının
altındaki kişiler
Projenin Etkileri
Risk Azaltma
İşletme
Projenin işletme fazında oluşacak etkileri,
Proje tasarımı ve arazi edinimi aşamasında
tahmin edilmeyen olası Hazine arazisine
ulaşım kısıtlamalarına yol açabilir. Bu, Mera
arazi kullanıcılarını olumsuz etkileyecektir.
İşletme
Mevcut güzergâhların/yolların baraj gölü
yüzünden kapanması durumunda, Enerjisa
meralara ulaşıma yönelik yeni güzergâhlar
açacaktır.
İnşaat
Arazi kaynaklarında oluşan ek baskılar,
arazinin verimini düşürecek ve çiftçiliğe
elverişsiz hale getirecektir.
Mera alanlara erişimin Proje ile sınırlanacak
olması dolayısıyla, yoksulların hayvancılık
faaliyetlerinde azalma olacaktır.
Kadınlar
İnşaat
Proje etki alanı içerisindeki yoksullara geçim
kaynaklarının iyileştirilmesi bakımından
öncelik tanınacaktır. Yeni yerleştirilecekleri
yerlerde kullanabilecekleri beceriler ile
donatmak için yoksullar için kapasite
geliştirmeye yönelik eğitimleri verilecektir.
İşletme
Yoksul insanlar geçimlerini sağlayabilmek
için daima Hazine kaynakları ve Ortak mera
alanlarıdan yararlanmaktadır; yukarıda
belirtilen güzergâh değişikliği gibi
kısıtlamaların ortaya çıkması yoksulları da
etkileyecektir. Projenin işletme fazında
yoksullar için başka etkilere yol açması
beklenmemektedir.
İşletme
Geleneksel yolların baraj gölü ile kapanması
durumunda, Enerjisa yeni yol/güzergâhlar
açacaktır.
Yeniden iskân kadınların sosyal güvenlik
desteğini etkileyecek ve sosyal çözülmeden
özellikle kadınlar etkilenecektir.
Enerjisa kadınlara yönelik kapasite geliştirme
eğitimleri düzenleyecektir. Bu eğitimlerin
amacı, kadınların finansal yeterliliğini
artırmak ve kentsel yerleşim alanlarına iskân
edilmeyi tercih etmeleri durumunda
kendilerine beceriler kazandırmaktır.
Hiçbir dayanağı olmaksızın yalnız yaşayan
kadınlar, yeni koşullara uyum sağlama
konusunda güçlükler yaşayacaktır.
Yeniden iskâna ilişkin önemli kararlar
erkekler tarafından verilmektedir.
Hiçbir maddi dayanağı bulunmayan kadın
aile reislerine özel destek sağlanacaktır.
Enerjisa, yeniden iskân alanında yaşayan
projeden etkilenen tüm evsizlere yönelik
ayni destekler geliştirecektir.
3.3 Toplumsal Çatışmalar ve Toplumsal Gerilimler
3.3.1 İnşaat Aşaması
Çatışmaya yol açan gerçek nedenleri anlamak için, toplulukların sosyoekonomik koşulları hakkında
bilgi sahibi olunması ve toplulukların kültürel yapılarının anlaşılması gerekmektedir. Topluluklar arası
ilişkiler bu yöntemle değerlendirildiğinde, komşu köylerin iktisadi faaliyetlerinin toplumsal
çatışmaların ortaya çıkmasına neden olma potansiyeli barındırdığını öne sürmek mümkün
olabilmektedir. Bunun somut bir örneği olarak, mera alanların kullanımından kaynaklı ortaya çıkan
çatışmaları göstermek mümkündür. Mera arazileri köyler için paha biçilmez niteliktedir. Köylüler
Hizmete Ozel
Sayfa 102 / 160
büyük ve küçükbaş hayvanlarını masrafsız şekilde beslemek için meraları yoğun şekilde
kullanmaktadır. Bunlara ek olarak, mera arazilerinin iki ayrı işlevi daha bulunmaktadır: Hayvanların
kışlık yemleri de meralardan sağlanmaktadır. Köylüler bu amaçla yaz aylarında otları biçmekte ve
kışın hayvanlarını beslemek için kullanmaktadırlar.Bazı köyler meralardan yakacak odun temin etme
imkânına da sahiptir. Mera kullanımı nedeniyle komşu köyler arasında daha önceden yaşanmış çeşitli
bazı çatışmalar olmuştur.
Yakın zamanda, Kayalıdere ve Kayalıkdere köyleri arasında mera kullanımından kaynaklı bir
toplumsal çatışma çıkmıştır. Bu sorun mahkemeye taşınmış ve henüz karara bağlanmamıştır.
Buna ek olarak Kayalıkdere ile Yeşilpınar köyü arasında da mera anlaşmazlığından kaynaklı bir
çatışma yaşanmıştır.
Aligedik ve Dumlusu köyleri arasında da mera ihtilafı mevcuttur.
Surdağı ve Tepeköy köyleri arasında da mera ihtilafı vuku bulmuştur.
Akkonak ve Göçmenler arasında Göçmenler için belirlenmiş olan yenşden yerlelim alanından kaynaklı
bir ihtilaf ortaya çıkmıştır. Akkonak köyü Göçmenler için belirlenmiş olan yeniden yerleşim alanının
kendi mera alanları olduğunu ve mevcut meranın kendşilerine yetmediğini ine sürerek itiraz
etmektedirler.
Toplumsal çatışmanın kültürel yapıya etki etmesi olasıdır. Etki alanında ki köyler ağırlıklı olarak Kürt,
ve Çerkezdirler. Mevcut durumda bu kültürel gruplar birbirleriyle uyumlu bir şekilde birlikte
yaşamaktadır. Ancak, meralardan kaynaklı ihtilafların bu uyuma zarar verebilmesi ihtimali
bulunmaktadır.
Muş merkez ve Varto kırsal alanında yapılacak yeniden yerleşim faaliyetleri buradaki komşu
topluluklar ile projeden etkilenen köyler arasında bir çatyışma yaratması potansiyeli
barındırmaktadır. Kayalık ve Ulusırt gibi bazı köyler, yeniden yerleşim yerinin seçimine bağlı olarak
kaygılarını dile getirmiştir. Bu köylerden bazı sakinler: “Tepeköylülerden bazılarının köyümüze
gelmesini istemiyoruz, bizim köyümüz küçük ve sakin bir yer ama onlar gelirse sorun çıkartırlar.
Onları burada istemiyoruz” demiştir.
Muş ve Varto gibi kentsel yerleşim alanları, göçü daha ılımlı karşılama eğilimindedir. İlçeler Projeden
kaynaklı nüfus göçünü kaldırma kapasitesine sahiptir.
Tablo 3.22: İnşaat Aşamasının Toplumsal Çatışmalara Etkileri
Kriter
Etki Niteliği
Değerlendirme Eşikleri
Yönü
Tanımı
Olumsuz
Meraların kullanımına bağlı olarak, topluluklar arası
ilişkilerin bozulması mümkündür. Komşu Topluluklarda
da sorun yaşanması olasıdır. Bazı köyler, yeniden
yerleşimle ilgili endişelerini daha evvelden dile getirmiş
Hizmete Ozel
Sayfa 103 / 160
durumdadır.
Etki Türü
Doğrudan/Dola
ylı
Proje sosyal çatışmaların ortaya çıkmasına hem
doğrudan, hem de dolaylı olarak neden olabilir.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Kapsamlı bir halkla ilişkiler politikasının belirlenmesi ve
azaltıcı tedbirlerin alınması sosyal çatışmaların ortaya
çıkma olasılığını azaltabilir.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Hemen
Etkiler kamulaştırma faaliyetleri ile birlikte ortaya
çıkacaktır.
Süre
Uzun süreli
İnşaat boyunca etkinin devam etmesi beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Olası
Olumsuz etkilerin azaltılması, olayların oluşma
ihtimalini azaltacaktır.
Önem Düzeyi
Orta
Etkiler ölçülebilir olup paydaşlar arasında kaygı yaratıcı
niteliktedir.
Derecesi
Orta
Proje, özellikle Mera kayıpları nedeniyle topluluklar
arası ilişkilerin bozulmasına sebep olabilir.
3.3.2 İşletme Aşaması
Projenin mera alanları üzerindeki etkisinin uzun vadeli sonuçları olacaktır. Azaltıcı tedbirlerin
alınmaması halinde, işletme aşamasında topluluklar arası çatışmaların devam etmesi mümkündür.
Sürecin iyi yönetilmesi durumunda, işletme aşamasında çok fazla güçlükle karşılaşılması olası
değildir.
Tablo 3.23: İşletme Aşamasının Toplumsal Çatışmalara Etkileri
Kriter
Değerlendirme Eşikleri
Yönü
Tanımı
Etki Niteliği
Nötr
Sürecin iyi yönetilmesi durumunda, işletme
aşamasında çok fazla sorunla karşılaşılması olası
değildir.
Etki Türü
Uygulanamaz
Proje sosyal çatışmaların ortaya çıkmasına hem
doğrudan, hem de dolaylı olarak neden olabilir.
Geri döndürülebilirlik
Geri
döndürülemez
Kamulaştırma işlemlerinin inşaat aşamasının sonuna
kadar tamamlanması öngörülmektedir.
Coğrafi boyutu
Yerel
Etki, Alpaslan II Projesi Etki Alanı içerisindeki
topluluklarla sınırlıdır.
Etkinin oluşma zamanı
Uzun süreli
Toplumsal çatışmaları ortaya çıkartabilecek bazı
sorunların işletme aşamasında çözülmesi mümkündür.
Hizmete Ozel
Sayfa 104 / 160
Süre
Uzun süreli
İnşaat aşaması boyunca etkinin devam etmesi
beklenmektedir.
Ortaya çıkma olasılığı
Olası değil
Toplumlar arası çatışmaları doğurabilecek ana
sorunların inşaat aşamasında çözülebileceği
öngörülmektedir.
Önem Düzeyi
Orta
Etkiler, inşaat aşaması boyunca ölçülecektir. Bazı küçük
çaplı sorunların işletme aşamasına taşması olasıdır.
Derecesi
Düşük
İşletme aşamasında Projenin topluluklar arası
ilişkilerdeki etkisi düşük olacaktır.
3.3.3 Risk Azaltma
Toplumsal çatışmaların meydana gelmesinde ekonomik nedenler etkilidir. Komşu köyler arasında
bazı toplumsal çatışma durumları meydana gelmiştir. Mera arazilerinin kaybıyla toplumsal
çatışmaların artması olasıdır.
Dolayısıyla, mera kaybının yol açtığı etkilerin indirgenmesi hayati önem arz etmektedir. Konuyla ilgili
olarak Tarım İl Müdürlüğü, Varto Tarım İlçe Müdürlüğü ve ilgili diğer devlet kurumlarının işbirliği
kritik önem arz etmektedir. Kalan mera arazilerinin ıslahı kaybın telafi edilmesine yardımcı
olabilecektir. Buna ilaveten, ilgili devlet kurumları ile yapılacak görüşmelere bağlı olarak yeni mera
alanlarının tahsis edilmesi olasıdır.
Bunların yanı sıra, mera kayıplarının ikamesi için kurumlar arası işbirliği çok önemlidir. Bu açıdan
kalkınma ajansı, STK’lar, tarım il ve ilçe müdürlükleri ile tarım ve hayvancılık alanında uzman
danışmanlık firmalarının işbirliği yapması önem kazanmaktadır. Tarım ve hayvancılıkta modern
teknikleri hayata geçirmeye yönelik pilot projeler uygulanabilecektir. Halı/kilim dokuma ve oya
işleme gibi farklı gelir türetme faaliyetleri ve halk eğitim merkezleri ve İŞKUR’un desteği ile
girişimciliğin teşvik edilmesi mümkün olabilecektir. Tüm bu çabalar, Projenin olumsuz etkilerini
azaltmaya imkân verecektir.
Komşu toplulukların sorunlarının azaltılması amacıyla kırsal yerleşim alanı seçimi çok önemlidir.
Projeden etkilenen insanlar, hali hazırda kaynakları kıt yerleşim alanlarına iskân edilmemelidir.
Projeden etkilenen insanların kentsel yerleşim alanlarını tercih etmesi durumunda, kent yaşaıma
uyum sağlayabilmelerini kolaylaştırıcı danışmanlık hizmetleri verilmelidir.
Hizmete Ozel
Sayfa 105 / 160
Bölüm 4
Konular
Etki alanından dışarıya
göç
Etkiler ile Kalan Etkilerin Özeti
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
HES ve Baraj
gölü
(İnşaat ve
İşletme
aşamaları)
İçe göç
HES ve Baraj
gölü
(İnşaat
Aşaması)
İçe göç
HES ve Baraj
gölü
(İnşaat
Aşaması)
Etki Tanımı
Potansiyel Etki
Düzeyi
Risk Azaltma Tedbiri
Proje zorunlu yeniden yerleşime
neden olacak ve Proje Etki Alanının
demografik profilinde değişimler
meydana gelecektir. Proje, kalıcı dış
göç ile popülasyon büyüklüğünü
etkileyecektir.
Projenin inşaat aşaması istihdam
olanakları sağlayacaktır. Proje etki
alanı nitelikli işgücünden yoksundur
ve bu yönüyle, Projenin nitelikli işgücü
akışını tetiklemesi beklenmektedir.
Nitelikli işgücü akışı yerel nüfus ile
gerilimlere yol açabilir. Bu gerilimlerin
nedeni, nitelikli ve niteliksiz işgücü
arasındaki maaş farkı, göçmen ve yerli
işgücü arasındaki kültürel farklılıklar
veya artan nüfus ile yerel nüfusun
günlük yaşamında sorunların oluşması
şeklinde olabilir.
Nitelikli işgücü akışı ve artan nüfus,
yerel mal ve hizmetlere olan talebi
artıracaktır. Nüfus artışının girişimciliği
tetiklemesi mümkündür.
Önemli/Olumsuz
Fiziksel olarak yerinden edilen nüfus için yerel
yeniden yerleşim alternatifleri geliştirilecektir
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)
Önemsiz/Olumsuz
Önemli/Olumsuz
Projenin somut bir istihdam stratejisi
bulunmaktadır. Proje iş sağlığı ve güvenliğine
ilişkin ulusal ve uluslar arası yönetmelikleri
uygulayacaktır.
Önemsiz/Olumsuz
Önemli/Olumsuz
Proje, yerel kalkınma programının bir parçası
olarak mesleki eğitimleri ve proje bazlı
girişimcilik faaliyetlerini destekleyecektir.
Olumlu
Hizmete Ozel
Sayfa 106 / 160
Konular
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
HES ve Baraj
gölü
(İnşaat
Aşaması)
Etki Tanımı
Potansiyel Etki
Düzeyi
Risk Azaltma Tedbiri
Proje, istihdam ve iş olanakları
yaratacaktır. Yerel satın alımlar için
tedarik malzemelerinin sağlanması ek
işgücü talebi oluşturacaktır. Özellikle
ulaşım ve projedeki muhtelif inşaaat
işleri için yerel hizmetlere yönelik
büyük bir talep olacaktır.
Olumlu
Yerel istihdam ve yerel satın alımlar inşaat
amasıyla sınırlı olacak, ancak Proje ekonomik
geçim kaynaklarının geliştirilmesini amaçlayan
eğitimler ile birlikte kapasite geliştirme
çalışmalarını destekleyecektir.
Olumlu
Tarımdan elde edilen
gelir
Göl aynası,
inşaat şantiyesi,
kamp sahası
(İnşaat aşaması)
Proje büyük ölçüde tarımsal alanları
etkileyecektir. Arazi kaybı nedeniyle
tarımsal gelir de Projeden olumsuz
yönde etkilenecektir. Projenin inşaat
etkisine (toz, gürültü, ekipman
kullanımı) bağlı olarak, tarım
ürünlerinde kayıplar ortaya çıkabilir.
Araziler Proje ile istimlâk edildiğinde,
Projeye giden araziden elde edilen
gelir de azalacaktır.
Önemli/Olumsuz
Önemli/Olumsuz
İstihdama Etkisi
HES inşaatı,
baraj gölü, yol
güzergâhlarının
değiştirilmesi
(İnşaat aşaması)
Alpaslan II Projesinin inşaat
aşamasında en yoğun dönemde
oplamda 1.200 kişi istihdam
edecektir. Vasıfsız işgücünün yerelden
temin edilmesine önem verilecektir.
Projenin yerel olarak çok sayıda
niteliksiz işgücünü çekmesi
beklenmektedir.
Olumlu
Projeden kaynaklı etkilere bağlı olarak büyük
ve
küçükbaş
hayvanların
görebileceği
zararların en aza indirgenmesi için gerekli
sağlık ve güvenlik tedbirlerini alınmaktadır.
Buna rağmen bir kaza durumunda, Proje zarar
gören tarımsal ürün ve hayvanların tazminini
sağlayacaktır. Arazi kaybına bağlı tarımdan
elde edilen gelir kaybını azaltmak amacıyla
arazi edinimi tam ikame değeri üzerinden
gerçekleştirilecektir. YYEP’te gelir iyileştirme
stratejisine
tüm
ayrıntılarıyla
yer
verilmektedir.
Proje vasıfsız işgücünün yerelden teminine
önem verecektir. Bununla birlikte, Proje, vasıflı
işgücünün oluşturulabilmesi için çalışanlara
meslek içi eğitimler, işsizler içinde mesleki
eğitim kursları düzenleyecektir.
Yerel ekonomi
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)
Olumlu
Hizmete Ozel
Sayfa 107 / 160
Konular
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
(İşletme
Aşaması)
Etki Tanımı
Potansiyel Etki
Düzeyi
Risk Azaltma Tedbiri
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)
Alpaslan II HES Projesinin işletme
aşamasında, Proje tarafından istihdam
edilecek personel sınırlı sayıda
olacaktır.
Olumlu
Önemsiz/Olumlu
Geçim Kaynaklarına
Etkisi
Göl
aynası,inşaat
şantiyesi, kamp
sahası
(İnşaat aşaması)
Proje diğer bir taraftan, proje etki
alanındaki nüfusu geçim koşulları
bakımından da etkileyecektir. Proje
etki alanında kalan nüfus fiziki olarak
yerinden edilecek olup öte yandan,
ekonomik yer değiştirmeden de
etkilenecektir.
Ekonomik
yer
değiştirme Projeden kaynaklanan
arazi kaybı büyüklüğüne bağlı olarak
kaynaklara (su, elektrik, mera alanları
vb.) erişimin sınırlı olmasından
kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte,
Projeden arazisi etkilenmemiş olmakla
birlikte mera alanlarına erişimi sınırlı
olabilecek haneler de ekonomik
açıdan etkileneceklerdir.
Önemli/Olumsuz
Enerjisa işletme süresi boyunca istihdamı
yerelden temin etmeye çalışacak ancak; yerel
işgücünün nitelikleri yerel ihtiyaçlara cevap
vermede yeterli olmayacaktır.
İnşaat aşamasında, temin edilen nitelikli yerel
işgücü iş olanaklarına bağlı olarak başka
Enerjisa projelerine kaydırılabilecektir.
Proje, arazi ediniminin etkilerini en aza
indirgemek amacıyla bir YYEP hazırlamıştır.
Enerjisa, tarımsal üretimin iyileştirilmesi için
nakdi tazminata ek olarak Projeden etkilenen
insanlara ek destekler sağlayacaktır. Bununla
ilgili olarak bir yerel kalkınma programı
hazırlanacaktır. Bu program, sınırlı arazide
daha
yüksek
tarımsal
verimliliğe
ulaşılabilmesini ve projeden etkilenen
insanların arazi kaybına bağlı geçim kaynağı
kayıplarının
artmasını
önlemeyi
amaçlamaktadır. Ayrıca, Projeden etkilenen
insanların tercihleri doğrultusunda tarım dışı
sektörlerde istihdamına yönelik olacak şekilde
kapasite geliştirme eğitimleri ve atölye
çalışmaları da gerçekleştirilecektir.
Arazi Kaybı
Su toplama
alanı, inşaat
şantiyesi, kamp
sahası
(İnşaat ve
İşletme
aşamaları)
Proje toplamda, 5.751 hektar alana
ihtiyaç duymaktadır. Özel mülkiyete
ait araziler toplam 1.862 hektar alanı
teşkil etmektedir ve proje için gerekli
arazinin yaklaşık üçte birine karşılık
gelmektedir. Ekonominin tarıma
dayalı olması nedeniyle, arazi kaybı
projeden etkilenen tüm insanlar
Önemli/Olumsuz
Arazi kaybının olumsuz etkilerini en aza
indirgemeye yönelik bir YYEP çalışması
mevcuttur. Arazi ediniminin kamulaştırma ile
tamamlanacak olmasına rağmen, Enerjisa
araziler için tam ikame bedeli ödemeyi
taahhüt etmektedir. Ayrıca, Enerjisa geçim
kaynaklarının olumsuz etkilenmemesi amacıyla
araziye
dayalı
geçim
kaynaklarını
Nötr
İstihdama Etkisi
Nötr
Hizmete Ozel
Sayfa 108 / 160
Konular
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
Etki Tanımı
Potansiyel Etki
Düzeyi
açısından önemlidir. Bu nedenle, arazi
kaybının projeden etkilenen insanların
geçim koşulları üzerinde doğrudan
etkisi söz konusudur.
Ev Kaybı
Mera Kaybı
Eğitime Etkisi
Su toplama
alanı, inşaat
şantiyesi, kamp
sahası
(İnşaat ve
İşletme
aşamaları)
Göl aynası,
inşaat şantiyesi,
kamp sahası
(İnşaat ve
İşletme
aşamaları)
Göl aynasında
kalan yerleşim
alanları (4 yer)
(İnşaat
Aşaması)
Risk Azaltma Tedbiri
geliştirilmesine
katkı
sağlayacak
programları uygulayacaktır.
Proje 344 evi su altında bırakacaktır; 4
köy tamamen, 2 köy de kısmen su
altında
kalacaktır.
Yeniden
yerleşimden
etkilenen
haneler,
tercihlerine bağlı olarak kentsel veya
kırsal alana yeniden yerleştirilecektir.
Önemli/Olumsuz
Proje kapsamında, 21 köyün mera
arazisi
Projeden
etkilenecektir.
Etkilenen mera arazileri 1.604 hektar
büyüklüğünde
120
parselden
oluşmaktadır. Mera alanları projeden
etkilenen insanlar için çok önemlidir
ve hayvancılık kritik bir gelir
kaynağıdır.
Meraların
yitirilmesi
projeden etkilenen insanları olumsuz
etkileyecektir.
Projeden dolayı sular altında kalacak
köylerde ki okullarda kullanılamaz
hale gelecek ve öğrenciler ile aileleri
bu
durumda
olumsuz
yönde
etkilenecektir.
Önemli/Olumsuz
Önemli/Olumsuz
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)
yerel
YYEP çalışması evlerini kaybeden insanların
yeniden yerleşim stratejisine yer vermektedir.
Enerjsa, Proje neticesinde hiç kimsenin evsiz
kalmamasını ve geçim kaynaklarının Proje
öncesi koşullara düzeltilmesini sağlamaya
yönelik AİKB PR 5 düzenlemesine uygun bir
yaklaşım sergileyecektir.
YYEP çalışması mera kaybına yönelik etki
azaltma tedbirlerini tanımlamaktadır. Enerjisa,
meraların edinimi için Hazineye gerekli
ödemeleri yapmaktadır. Ancak, Projeden
etkilenen insanların kayıplarını telafi etmek
amacıyla Enerjisa kalan mera alanlarının
iyileştirilmesi için ilgili kurum ve kuruluşlar ile
işbirliği yapacaktır.
Nötr
Evleri sular altında kalacak hanelerdeki
öğrencilerin eğitim süreçlerinin yeniden
yerleşim
süreci
dâhilinde
kesintiye
uğramaması için eğitim dönemlerine uygun
şekilde hareket edilecektir. Kırsal alanda
yeniden yerleşim yeri tercih edilmesi
durumunda Enerjisa yeni okullar inşa
edecektir.
Nötr
Nötr
Hizmete Ozel
Sayfa 109 / 160
Konular
Eğitime Etkisi
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
Göl aynasının 2
km çevresi ve
kısmen
etkilenen
yerleşim yerleri
ve yalnız arazi
kaybeden
yerleşim yerleri
Etki Tanımı
Potansiyel Etki
Düzeyi
Risk Azaltma Tedbiri
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)
Enerjisa, Projeden etkilenen tüm
yerleşim
alanlarında
etkilenen
okulların onarımlarını gerçekleştirecek
ve öğrencilere eğitim gereçleri
dağıtarak eğitime destek verecektir.
Olumlu
Projenin eğitime etkisi olumlu olacaktır.
Okullarda
onarım
faaliyetleri
gerçekleştirilecektir. Daha iyi koşullardaki okul
binaları öğrencilerin motivasyonunu olumlu
yönde etkileyecektir.
Olumlu
Savağın işlemesi için yeterli miktarda
suyun
tedarik
edilememesi
durumunda,
Projenin
mansap
alanında
bulunan
Arıncık
regülatörünün su temini konusunda
olumsuz
etkilenme
ihtimali
bulunmaktadır.
Yolların inşası sırasında, toz, gürültü
ve trafikte artış meydana gelecektir.
Bölgede artan trafik ve inşaat
çalışmaları hayvan sağlığına yönelik
tehditler arz etmektedir ve ayrıca,
inşaat faaliyetlerine bağlı olarak
hayvanların nehirden su kullanımları
olumsuz yönde etkilenebilir.
İnşaat sırasında yeni bağlantı yolları ve
köprüleri inşa edilecek ve etkilenen
köy yolları onarılacaktır. Bu durum
köylüler için ulaşımı kolaylaştıracaktır;
Yolların iyileştirilmesi Projeden
etkilenen insanların yaşam kalitesine
Önemli/Olumsuz
Enerjisa, Arıncık regülatörünün çalışmasını
sağlayacak şekilde yeterli miktarda suyun
daima
temin
edileceğinin
garantisini
vermektedir.
Nötr
Önemli/Olumsuz
Enerjisa, karayolu trafiğine ilişkin kazalar
konusunda toplum güvenliğini tehdit eden
riskleri azaltmaya yönelik katı sağlık ve
güvenlik standartları uygulayacaktır. Enerjisa,
karayolu inşaatı sırasında oluşan ekin ve mal
kayıpları için kendi şikayet mekanizması
çerçevesinde bir yaklaşım sergileyecektir.
Önemsiz/Olumsuz
(İnşaat ve
işletme
aşamaları)
Mansap alandaki
tarımsal sulamalar
Mansap
alanındaki
etkiler
(İnşaatı ve
İşletme
aşamaları)
Yol etkisi
Yol yapımı
(İnşaat
Aşaması)
Yol etkisi
Karayolları
(İşletme
Aşaması)
Olumlu
Olumlu
Hizmete Ozel
Sayfa 110 / 160
Konular
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
Etki Tanımı
Potansiyel Etki
Düzeyi
Risk Azaltma Tedbiri
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)
Önemli/Olumsuz
Proje ÇED raporu, çevreye ilişkin etkileri
ayrıntılarıyla ele almakta ve olası çevresel
zararları azaltmaya yönelik mekanizmalar
sağlamaktadır. Gürültü düzeyleri sürekli olarak
denetlenecek ve ve patlatma çalışmaları
öncesinde yerel halk bilgilendirilecektir.
Enerjisa ayrıca, şikayet mekanizması vasıtasıyla
inşaata ilişkin faaliyetlerin sebep olduğu tüm
ekin hasarlarını telafi edecektir.
Önemsiz/Olumsuz
Önemli/Olumsuz
Enerjisa su altında kalacak tüm mezarlıkları, su
tutma faslından önce Türkiye Cumhuriyeti
kanun ve düzenlemelerine uygun şekilde
başka bir yere nakledecektir. YYEP çalışması
mezarlıkların başka bir yere nakli ile ilgili
yönelik olumlu bir etki olarak
değerlendirilmektedir. Yol kalitesinin
önemli ölçüde artması halk sağlığı ve
güvenliğine katkı sağlayacaktır.
Yaşam kalitesi
İnşaat sahası
(İnşaat aşaması)
Mezarlıklara etkisi
Göl aynası
(İnşaat
aşaması)
Alpaslan
II
projesi
inşaat
faaliyetlerinin sebep olduğu etkiler
geçici
süreli
olacaktır.
İnşaat
süresince, etkilenen köylerde iş
makinesi
kullanımı,
dinamitle
patlatma, ağır yük kamyonları ile
nakliye ve inşaata ilişkin diğer
olumsuz etmenler olacaktır. Bu
etkileri; gürültü ve toz, ekin ve arazi
hasarı, bina hasarı ve toprak kaymaları
şeklinde sınıflandırmak mümkündür.
Tünel
açma
işlerine
yönelik
patlatmalar, yol yapım işleri, taş
ocakları ve inşaat makineleri kırsal
yaşam ile tezat biçimde sürekli
gürültüye yol açacaktır. HES’lerin
etkisine bağlı olarak, kırsal alanın
sakin ve huzurlu tabii yapısı gürültülü
bir inşaat şantiyesine dönüşecektir.
Köylülerin, inşaatın sebep olduğu
gürültü ve kirlilikten dolayı huzursuz
olmaları muhtemeldir.
Sular altında kalacak yerleşimlerdeki
mezarlıklar da su altında kalacaktır.
Önemsiz/Olumsuz
Hizmete Ozel
Sayfa 111 / 160
Konular
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
Etki Tanımı
Potansiyel Etki
Düzeyi
Risk Azaltma Tedbiri
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)
prosedürlere ilişkin ayrıntılı bilgilere yer
vermektedir.
Toplumsal çatışmalar
ve toplumsal bağlar
Etki Alanı
(İnşaat ve
İşletme
aşamaları)
Hassas Gruplara ilişkin
Etkileri
Göl aynası,
yollar, mansap
alan risk ve
etkileri
(İnşaat ve
İnşaat aşamasında yerel topluluklar ve
göçmen işgücü arasında kültürel
farklılıklara
bağlı
toplumsal
gerilimlerin ortaya çıkma ihtimali
bulunmaktadır.
Etkilenen
yerleşimlerin komşu Toplulukların
kırsal ve kentsel alanlarında yeniden
yerleştirilmesi bir toplumsal çatışmay
sebep olabilir. İşletme aşamasında
Projenin bir toplumsal çatışmaya yol
açması beklenmemektedir.
Fiziksel olarak yeniden yerleştirilmiş
nüfus grupları başta olmak üzere,
toplumsal
bağların
olumsuz
etkilenmesi mümkündür. Tamamen
su altında kalacak dört köy açısından
toplumsal
çözülme
riski
bulunmaktadır. Bununla birlikte,
yerinden edilen hane halkının ev
sahibi topluluklar nezdinde kabul
görmeme olasılığı da farklı toplumsal
çatışmalara sebebiyet verebilecektir.
Kadınlar, çocuklar, yaşlılar, engelliler,
yoksullar,
evsizler
ve
arazisi
bulunmayan kimseler gibi hassas
gruplar Projenin yeniden yerleşim
etkisine karşı özellikle duyarlı ve
Önemli/Olumsuz
Enerjisa
adil
bir
istihdam
politikası
sağlayabilmek amacıyla ilgili yönetmelikleri
uygulamaya koymuştur. Komşu toplulukların
kaygıları ve yeniden yerleşim ile ilgili sorunlar,
Enerjisa’nın YYEP çalışmasında tanımlanan
yeniden yerleşim politikası çerçevesinde
değerlendirilecektir.
Enerjisa’nın
YYEP
politikası toplumsal bağların ve sosyal
bütünlüğün korunması amacıyla Projeden
etkilenen insanların tercihleri doğrultusunda
kendi toplulukları ile birlikte yeniden
yerleşimlerini gözetmektedir.
Önemsiz/Olumsuz
Önemli/Olumsuz
YYEP’te hassas gruplar için alınan risk azaltma
tedbirlerine ayrıntılı biçimde yer verilmektedir.
Enerjisa, yeniden yerleşim süreci boyunca
hassas
grupların
destekleneceği
ve
izlemelerinin
sağlanacağı
garantisini
Önemsiz/Olumsuz
Hizmete Ozel
Sayfa 112 / 160
Konular
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
İşletme
aşamaları)
Halk sağlığı ve
güvenliği
Su toplama
alanı, yol
inşaatı, taş
ocakları ve
mansap alan
risk ve etkileri
(İnşaat
Aşaması)
Halk sağlığı ve
güvenliği
Mansap alan
risk ve etkiler
(İşletme
Aşaması)
Etki Tanımı
savunmasızdır. Bununla birlikte, su
salınımının yapılacağı mansap alanda
meydana
gelen
su
seviyesi
dalgalanmaları çocukların sağlık ve
güvenliğine ilişkin bir risk arz
etmektedir.
Ağır makine ve kamyonların yoğun
şekilde çalışacağı inşaat döneminde
toplum sağlığı ve güvenliğine dikkat
edilmesi çok önemlidir ve bu durum
etkilenen yerleşimlerdeki sakinler için
bir risk teşkil etmektedir. Taş
ocaklarında gerçekleştirilen patlatma
faaliyetleri günlük yaşamı rahatsız
edebilir ve yuvarlanan taşlar ocaklara
yakın evler ve hane halkının güvenlik
ve sağlığını tehdit edebilir. Bununla
ilgili olarak inşaat şantiyesine çok
yakın konumda olan Göçmenler
mahallesi risk altındadır. Benzer
şekilde, Kuşluk mezrasının da
patlatma faaliyetlerinden olumsuz
yönde etkilenmesi beklenmektedir.
İşletme aşamasında, Projenin mansap
alanındaki yerleşimler halk sağlığı ve
güvenliği açısından önemli hale
gelecektir. Çünkü su salınımına bağlı
olarak günlük su dalgalanmaları ani
değişiklikler göstereceği için için,
mansap alanındaki haneler potansiyel
bir
riske
maruz
kalmaktadırlar.Bununla ilgili olarak:
Potansiyel Etki
Düzeyi
Risk Azaltma Tedbiri
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)
vermektedir. Buna ek olarak çocuk sağlığı ve
güvenliğine ilişkin olarak PKEP raporunda ilgili
bilgilendirme mekanizmaları ve faaliyetlerine
yer verilmiştir.
Önemli/Olumsuz
Enerjisa, Projenin olası olumsuz etkilerini en
aza indirgemek için ulusal ve uluslararası sağlık
ve güvenlik yönetmeliklerine riayet edecektir
ve bununla ilgili sağlık ve güvenlik prosedürleri
yakından takip edilecektir.
Önemsiz/Olumsuz
Önemli/Olumsuz
Enerjisa, mansap alanda meydana gelebilecek
sağlık ve güvenlik risklerini en aza indirgemek
amacıyla
mansap
alandaki
belirlenen
yerleşimleri bilgilendirmek için DSİ ile yakın
işbirliği içerisinde olacaktır. Bilgilendirme
stratejisine, Mansap Etkileri raporu ve PKEP’de
ayrıntılarıyla yer verilmiştir.
Nötr
Hizmete Ozel
Sayfa 113 / 160
Konular
Etkiye Sebep
Olan
Aşama/Proje
Bileşeni
Etki Tanımı
Potansiyel Etki
Düzeyi
Risk Azaltma Tedbiri
Kalan Etki ve Önem
Düzeyi
(Olumsuz/Olumlu/Nötr)

Eğlence için yaz aylarında
nehir yataklarını kullanan çocukların
sağlık ve güvenliğine ilişkin kaygılar,

Ulaşım amaçlı nehri kullanan
insanların güvenliğine ilişkin kaygılar,

Projeden etkilenen insanlar
tarafından işletilmeleri durumunda,
Murat nehri üzerindeki adacıkların su
baskınlarından zarar görmesi72

Arıncık regülatörü piknik
alanını kullanan insanların sağlık ve
güvenliğine ilişkin kaygılar,

Hayvanları için nehirden su
temin eden projeden etkilenen
insanların hayvanlarının sağlık ve
güvenliğine ilişkin kaygılar73
bulunmaktadır.

Olumlu açıdan ise, Proje
taşkın denetimi özelliği ile mansap
alanındaki yerleşimler için bir güvenlik
alanı teşkil edecektir.
72
73
Bu etki Nisan 2014’te yapılacak saha çalışmasında değerlendirilecektir.
Bu etki, saha turunda da değerlendirilecektir
Hizmete Ozel
Sayfa 114 / 160
Bölüm 5. Arkeolojik/Kültür Varlıklarının Değerlendirilmesi
5.1. Giriş
Bu bölüm bugüne kadar Proje alanında bulunan kültürel varlıklara yönelik yapılan çalışmaları ve
belirlenen kültürel varlıkları açıklamaktadır. Türkiye’deki kültürel varlıkların korunmasının yanında
gelişmelerin kültürel varlıklar üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi ve azaltılması çeşitli devlet
makamları tarafından, proje geliştirici ile yakın ilişki içerisinde yönlendirilmektedir. Proje kapsamında,
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü altında oluşturulan kurullar da dâhil olmak üzere, ilgili
makamlarca proje alanında dört adet arkeolojik/kültür varlığı tespit edilmiştir. Bu kültür varlıkları için
araştırma çalışmaları devam ederken ve Proje ayak izi de daha geniş alanlara yayılmaktadır. Proje
Çevre Sosyal Etki Değerlendirme Raporunun (ÇSED) halka sunulmasından sonra, Enerjisa ilgili
makamlarla birlikte, ulusal mevzuat ve AİKB PK8 ile uyumlu olarak Proje alanında bulunan kültürel
varlıkları araştırmaya ve değerlendirmeye devam edecektir. Bu çalışmalar, yöre halkına danışarak
kültürel varlıklara karşı etkilerin nasıl önleneceğini önlenemediği durumlarda ise etkilerin nasıl
yönetileceğini kapsayan bir Kültürel Varlıklar Yönetim Planı’nın geliştirilmesini içermektedir. Bu süren
araştırmalar, rezervuar alanı, EİH güzergâhı, direk ayak izleri ve relokasyon yolu koridoru dâhil olmak
üzere tüm Proje alanını dikkate almaktadır. Bu bölüm ulusal ÇED kapsamında, rezervuar alanında ilgili
makamlarca gerçekleştirilen çalışmaların sonuçlarına ve sonraki aşamalara odaklanmakla birlikte
mevzuatsal çerçeveye ve süreci anlatmaktadır. Bu belge ilgili çalışmalar ve araştırmalar (baraj dolumu
ve inşat faaliyetleri öncesinde) tamamlandıkça güncellenecektir.
5.2. Yasal Çerçeve
İlke kararları Türk İdari Hukuku’nda yer alan ve İdarenin düzenleyici işlemleri arasında sayılan tebliğ,
genelge, yönerge, ilke kararı ve benzeri isimler altındaki düzenlemeleri, yönetmelik hükmündeki
düzenlemeler olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle ilke kararlarının idarede ve uygulamada önemli
ağırlığı vardır. Proje’de kültürel varlıklara yönelik uygulanan iki adet ilke kararı bulunmaktadır.
Ulusal ÇED raporu (Ağustos, 2012) hazırlandığı tarihlerde Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek
Kurulu’nun 765 sayılı ilke kararı yürürlükteydi. Nitekim bu ilke kararının yetersiz bulunmasından ötürü
10.4.2012 tarihinde Resmi Gazete’nin 28281 sayısında yayınlan 36 sayılı İlke Kararı yürürlüğe girdi.
Buna bağlı olarak Alpaslan II Baraj ve HESP alanında yer alan kültür varlıklarının korunmasına yönelik
araştırma, tanımlama ve önlem alma çalışmaları 36 sayılı İlke Kararına binaen yapılmıştır.
36 Sayılı İlke Kararı’nın 1. ve 2. Maddelerinde konuya ilişkin olarak şunlar belirtilmektedir:
1. Baraj yapılması planlanan alanlarda, Bakanlık uzmanlarından ve Bakanlıkça gerekli görülmesi
halinde üniversitelerden oluşacak bir heyet tarafından mevcut ve olası taşınmaz kültür
varlıklarının çağdaş ve güncel bilimsel yöntemler aracılığıyla envanter ve belgeleme
çalışmalarının yapılmasına, söz konusu alanda taşınmaz kültür varlıklarının ve arkeolojik sit
alanlarının bulunması halinde ilgili kuruluşlar tarafından planlanan alanın dışında baraj alanı
olarak başka yerlerin planlamasının yapılmasına,
2. Barajın başka yerde yapımının zorunlu nedenlerle mümkün olmaması ve bu durumun ilgili
idarece belgelere dayalı olarak Bakanlığımıza iletilmesi halinde; barajdan etkilenecek veya
baraj suları altında kalacak korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına
yönelik uygulamayı belirlemek üzere, alanın özelliği de dikkate alınarak, uzmanlar, üniversite
öğretim üyeleri (arkeolog, sanat tarihçi, şehir plancısı, mimar, restorasyon uzmanı,
Hizmete Ozel
115
konservasyon uzmanı, inşaat mühendisi, harita mühendisi, jeoloji mühendisi, hidrolog,
vb.) ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünün kültür ve tabiat varlıklarının
korunması konusunda uzman temsilcisinin katıldığı bir Bilim Komisyonunun Kültür ve Turizm
Bakanlığınca oluşturulmasına,
Söz konusu Bilim Komisyonu tarafından; baraj yapılması kararlaştırılan alana ilişkin nitelikli
bilimsel raporunun, uygulamaya yönelik nihai kararı vermek üzere ilgili koruma bölge kurulunda
değerlendirilerek, bu alanda barajın yapımının koruma bölge kurulunca da uygun bulunması
durumunda;
İlgili idarece;
a. Söz konusu Bilim Komisyonunun baraj inşaatı sona erene kadar çalışmalarını
sürdürmesinin sağlanmasına,
b. Baraj alanında tespit edilen taşınmaz kültür varlıklarının niteliği ve yoğunluğu ile
barajla ilgili diğer hususlar göz önüne alınarak Bilim Komisyonunca Acil Eylem
Planının hazırlanmasına,
c. Acil Eylem Planının uygulanması ile ilgili hususların Kültür ve Turizm Bakanlığı ile ilgili
kuruluşlar arasında yapılacak bir protokol ile belirlenmesine, baraj alanlarında
sürdürülecek belgeleme ve korumaya yönelik yapılacak her türlü harcamanın ve tüm
idari işlemlerin ilgili kuruluşlar tarafından yapılmasına,
d. Acil Eylem Planı kapsamında Bilim Komisyonu kararları doğrultusunda alandaki
taşınmaz kültür varlıklarının tespit edilmesi amacıyla, öncelikli olarak çağdaş ve
güncel bilimsel yöntemler aracılığıyla belgeleme ve kazı çalışmalarının yapılmasına,
korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının bulunduğu alanların jeolojik
etütlerinin yapılmasına,
e. Bilim Komisyonunca yapılan çalışmaların değerlendirilmesi sonucunda; elde edilen
bilgi ve belgelere dayalı olarak alandaki korunması gerekli taşınmaz kültür
varlıklarının yerinde korunmasına, başka bir yere taşınmasına veya belgelenerek su
altında bırakılmasına ilişkin önerilerin koruma bölge kuruluna sunulmasına,
f. Bilim Komisyonunun sunduğu öneriler hakkında ilgili koruma bölge kurulunca karar
alınmasına,
g. Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ilişkin projeler
kapsamında yapılacak uygulamaların baraj inşaatına paralel olarak eş zamanlı
yürütülmesine, bu projelerin uygulanması tamamlanana kadar barajların faaliyete
geçmemesine,
h. Su altında kalacak korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının, baraj faaliyete
geçtikten sonra belirli sürelerle su altı arkeologları tarafından incelenerek
durumlarının tespit edilmesine,
karar verilmiştir.
5.3. Bugüne Kadar Gerçekleştirilen Faaliyetler
5.3.1. ÇED
Ulusal ÇED sürecinde( ÇED Raporu Türk ÇED Yönetmeliğine uygun olarak hazırlanmış olup, Çevre ve
Şehircilik Bakanlığı tarafından Ağustos, 2012’de onaylanmıştır.), üç adet kültür varlığı, Tepeköy
Hizmete Ozel
116
Höyüğü, Doğdap ve Kız Kaleleri belirlenmiş olup b Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu
tarafından birinci dereceden arkeolojik sit alanı ilan edilmiştir. 658 numaralı ve 05.11.1999 tarihli İlke
Kararı’na göre, Arkeolojik Sit Alanları aşağıdaki gibi tarif edilmektedir:
“İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında, yer üstünde ve su
altındaki ürünlerini, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü
kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır.”
Bu bölümde yapılan derecelendirme arkeolojik sitlerin taşıdıkları önem ve özelliklerinin yanı sıra,
alanda uygulanacak koruma ve kullanma koşullarını kapsar. I. Derece Arkeolojik Sit: Korumaya yönelik
bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. Bu alanlarda, kesinlikle hiçbir yapılaşmaya
izin verilmemesine, imar planlarında aynen korunacak sit alanı olarak belirlenmesine, bilimsel amaçlı
kazıların dışında hiçbir kazı yapılamayacağına, ancak;
a) Resmi ve özel kuruluşlarca zorunlu durumlarda yapılacak alt yapı uygulamaları için müze
müdürlüğünün ve varsa kazı başkanının görüşüyle konunun koruma kurulunda
değerlendirilmesine,
b) Yeni tarımsal alanların açılmamasına, yalnızca sınırlı mevsimlik tarımsal faaliyetlerin devam
edebileceğine, koruma kurullarınca uygun görülmesi halinde seracılığa devam
edilebileceğine,
c) Höyük ve tümülüslerde toprağın sürülmesine dayanan tarımsal faaliyetlerin kesinlikle
yasaklanmasına, ağaçlandırmaya gidilmemesine, yalnızca mevcut ağaçlardan ürün
alınabileceğine,
d) Taş, toprak, kum vb. alınmamasına, kireç, taş, tuğla, mermer, kum, maden vb. ocakların
açılmamasına, toprak, curuf, çöp, sanayi atığı ve benzeri malzeme dökülmemesine,
e) Bu alanlar içerisinde yer alan ören yerlerinde gezi yolu düzenlemesi, meydan tanzimi, açık
otopark, WC, bilet gişesi, bekçi kulübesi gibi ünitelerin koruma kurulundan izin alınarak
yapılabileceğine,
f) Bu alanlar içerisinde bulunan ve günümüzde halen kullanılan umuma açık mezarlıklarda
sadece defin işlemlerinin yapılabileceğine,
g) Taşınmaz kültür varlıklarının mahiyetine tesir etmeyecek şekilde ilgili koruma kurulundan izin
almak koşuluyla birleştirme (tevhit) ve ayırma (ifraz) yapılabileceğine, karar verilmiştir.
Bahsi geçen komisyonlar takip eden bölümlerde açıklanmaktadır. Bu tarihlerde geçerli olan 765 sayılı
İlke Kararına (22.04.2010 tarihli 27575 sayılı Resmi Gazete yayımlanan) göre barajın başka yerde
yapımının zorunlu nedenlerle mümkün olmaması halinde; barajdan etkilenecek veya baraj suları
altında kalacak korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının korunması ön görülmektedir. Bu İlke
Kararı doğrultusunda Alpaslan II Baraj ve HES Projesi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’ndan “ÇED Olumlu”
kararı almıştır.
5.3.2. Komisyon /Bilim Komisyonu
Proje geliştirme ve ÇED kapsamında, Proje alanındaki Kültür Varlıklarının belirlenmesi ve korunması
sürecinde iki Bilim Komisyon’undan bahsedilmektedir. Birinci Komisyon 765 sayılı İlke Kararı’na
istinaden 100. Yıl Üniversitesi Arkeoloji Bölümü üyelerinden Yrd. Doç. Dr. Hanifi Biber ve Van Kültür
Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü uzmanlarından oluşturulmuştur. Oluşturulan bu
komisyonun saha çalışmalarında baraj alanında üç adet kültürel varlık tespit edildiği ÇED Raporunda
belirtilmiştir.
Hizmete Ozel
117
İnşaat alanında bulunan taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına yönelik uygulamaların
belirlenebilmesi amacıyla üniversitelerin ilgili bölümlerinde görev yapan akademisyenlerden oluşan
ikinci bir Bilim Komisyonu oluşturulmuştur. Bu komisyonda görev alan uzmanlar aşağıdaki gibidir:





Yrd. Doç. Dr. Hanifi Biber,(arkeolog),
Doç. Dr. Serkan Tokgöz (inşaat mühendisi),
Yrd. Doç. Dr. İpek Durukan (mimar),
Yrd. Doç. Dr. Bülent Nuri Kılavuz (sanat tarihçisi),
Lokman Kemaloğlu (Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürü)
5.3.3. Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu
Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, Kültür ve Turizm Bakanlığı; Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel
Müdürlüğü altında, Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü koordinasyonunda faaliyet
göstermektedir.2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda da belirtildiği üzere
kurulun görevi bilim raporundan yola çıkarak kültürel varlıkların korunmasına yönelik uygulamaları
tanımlayıp belirlemektir. Proje alanında belirlenen kültürel varlıklara yönelik, bilim komisyonunun
hazırladığı rapora dayanarak koruma uygulamalarına karar verme yetkisi Bakanlık adına Kültür
Varlıklarını Koruma Bölge Kuruluna aittir.
5.3.4. Süreç Özeti
Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca oluşturulan İnceleme ve Değerlendirme
Komisyonu üyesi olarak Proje’nin Ulusal ÇED sürecine dâhil olmuştur. Bunla birlikte, Kültür ve Turizm
Bakanlığı, baraj sahasında sular altında kalacak kültür varlığı bulunup bulunmadığı konusunda karar
vermesi için konuyu ilgili birimi olan Van Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu Bölge
Müdürlüğü’ne 29.06.2011 tarih ve 137223 sayılı resmi yazı ile bildirmiştir.
Van Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’nün cevabi yazısına istinaden Kültür
ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü 15.09.2011 tarih ve 188765 sayılı
yazısı ile “uzman raporunda baraj sahasında sular altında kalacak kültür varlığı olduğu, anılan
nedenle 08.05.2010 tarih ve 27575 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 22.04.2010
tarih ve 765 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun Baraj Alanlarından Etkilenen
Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunması başlıklı ilke kararı çerçevesinde envanter ve belgeleme
çalışmalarının yapılması gerektiği belirtilerek, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji
Bölümü öğretim üyelerinden Yrd. Doç .Dr Hanifi Biber ve Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu
Müdürlüğü uzmanlarından oluşan bir komisyonun kurulmasına” karar verilmiştir.
Bahsi geçen komisyonun saha çalışmasını tamamlamasını müteakiben, Kültür ve Turizm Bakanlığı,
Van Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu Bölge Müdürlüğü’nün 23.12.2011 tarih ve 366 sayılı
yazısı ile
“Kurulun 08.12.2011 tarih ve 64 sayılı kararı gereğince; Muş ili, Merkez ve Varto ilçeleri sınırları
içerisinde yer alan Alpaslan II Barajı ve HES Projesine ilişkin olarak, Tepeköy Höyüğü, Doğdap Kalesi ve
Mescitli Köyünden bulunan Kız Kalesi’nin 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun
6. Maddesindeki özellikleri taşımasından dolayı aynı kanunun 7. Maddesine göre tesciline ve I. Derece
Hizmete Ozel
118
Arkeolojik Sit Alanı olarak belirlenmesinin uygun olduğuna, ayrıca bilimsel komisyon raporunda
tesciline gerek görülmeyen Abdurrahman paşa Köprüsü’nün Kurul Müdürlüğü’nün Arkeolojik ve Sanat
tarihi uzmanları tarafından tekrar incelenmesine, baraj altında kalacak kültür varlıklarına ilişkin
olarak yapılacak kurtarma kazıları ile baraj çalışmalarının eş zamanlı olarak yürütülmesine ve sular
altında kalacak höyüklerin kültür katmanlarının belgelenerek gün ışığına çıkarılması karar verildi”
denilmektedir.
36 sayılı “Baraj Alanlarından Etkilenen Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin İlke
Kararı”nın 10.04.2012 tarihinde 28281 sayılı Resmi Gazete yayımlanması ile konuya ilişkin 765 sayılı
önceki ilke kararı geçerliliğini yitirmiştir. Yeni ilke kararı uyarınca, proje alanında bulunan taşınmaz
kültürel varlıkların korunmasına yönelik uygulanması gereken tedbirlerin belirlenebilmesi için ilgili
alanlarda çalışma yapan akademisyenlerin yer aldığı Bilim Komisyonu oluşturulması gerekmektedir.
Bu amaçla, 07 Kasım 2012 tarihli ve 234186 sayılı Resmi Yazı ile, Yrd. Doç. Dr. Hanifi Biber(arkeolog),
Doç. Dr. Serkan Tokgöz (inşaat mühendisi), Yrd. Doç. Dr. İpek Durukan (mimar), Yrd. Doç. Dr. Bülent
Nuri Kılavuz (sanat tarihçisi) ve Erzurum Kültür Varlıları Koruma Bölge Kurulu Müdürü Lokman
Hekimoğlu’ nun katılımıyla bir Bilim Komisyonu oluşturulmasına karar verilmiştir.
Bu kararı müteakiben Bilim Komisyonu baraj alanında bulunan kültürel varlıkların incelenmesine
yönelik çalışmalar yaparak bir rapor hazırladı. Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’na sunulan
bu bilim raporunda baraj alanında dört adet kültürel varlık belirlenmiştir. Bu rapora istinaden de Van
Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, baraj alanında belirlenen kültürel varlıkların korunmasına
yönelik hangi uygulamaların izleneceğine dair kararını ilgili resmi yazılarla taraflarla paylaşmıştır.
Bilim Raporu ve kararlar ile ilgili ayrıntılı bilgiler Belirlenen Kültür Varlıkları, Kültürel Varlıklara
Yönelik Olası Etkiler, Kültürel Varlıklara Yönelik Etkilerin Yönetilmesi alt başlıkları altında verilecektir.
5.4. Belirlenen Kültür Varlıkları
Ulusal ÇED kapsamında yapılan çalışmalarda, Tepeköy Höyüğü, Doğdap ve Kız Kaleleri belirlenmiş
olup birinci derece arkeolojik sit alanı ilan edilmiştir. 03-05.06.2013 tarihlerinde Bilim Komisyonu
tarafından yürütülen saha çalışmasıyla birlikte bir adet kültürel varlık belirlenmiş ve değerlendirmeye
katılmıştır.

Mescitli Köyü Kız Kalesi (bkz. Fotoğraf 1 ve 2)
Mescitli Köyü Kız Kalesi, Mescitli Köyü’nün yaklaşık 2,5 km kuzeydoğusunda, Murat Nehri’nin
yatağında yer almaktadır. 39°01'51" kuzey, 41°44'49" doğu koordinatlarında, 1384 m. rakımlı, 4
yönde de dik yapılı, sivri konili 35 m. yüksekliğe sahip bir tepe üzerindedir. Kale, Van Kültür
Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 8.12.2011 tarih ve 64 sayılı kararı ile I. Derece Arkeolojik Sit
alanı olarak tescil edilmiştir.
Kale, ağır iş makineleriyle yapılmış yoğun kaçak kazılar nedeniyle büyük oranda tahrip edilmiştir.
Bununla birlikte kalenin eteklerinden başlamak üzere Demir Çağ’a ait duvar kalıntıları
seçilebilmektedir. Kalenin üst kesiminde Horasan harçlı 1,5 m. kadar yüksekliğe sahip duvar kalıntısı
bulunmaktadır. Yüzeyde ve kaça kazı çukurlarında yoğun olarak ele geçen Orta Çağ Seramiklerinin
yanı sıra Demir Çağ Seramikleri de ele geçmektedir.
Hizmete Ozel
119
Fotoğraf 1. Mescitli Köyü Kız Kalesi (Fotoğraf Güneybatı yönünden çekilmiştir)
Fotoğraf 2. Mescitli Köyü Kız Kalesi
Hizmete Ozel
120

Tepeköy Höyük (bkz. Fotoğraf 3 ve 4)
Tepeköy Höyük, Tepeköy köyünde bulunmakta olup, Varto ilçesinin yaklaşık 22 km. güneyinde, Muş il
merkezinin ise 45 km. kuzeyindedir. 39°05'35" kuzey, 41°30'20" doğu koordinatlarında ve höyük üst
kotu 1330 metredir. Muş-Varto karayolunun hemen doğu kesiminde yer alan höyüğün kuzeyinden
gelen Kaynarca Deresi höyüğe bitişik vaziyette doğu yönünde akmaktadır. Derenin geçtiği kuzeydoğu
kesimden 14 m., batıdan ise 14 m. yüksekliğe sahip, 35 m. çapında dairesel yapılı bir höyüktür. Höyük
ilk kez Kökten tarafından yapılan araştırmanın yayınında “höyük olabilir” şeklinde tanımlanmakla
birlikte herhangi bir inceleme yapılmamıştır. Daha sonra Rothman tarafından 1993 yılında yapılan
araştırmalarda yeniden incelenen höyüklerden biridir. Höyük, Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge
Kurulu’nun 8.12.2011 tarih ve 64 sayılı kararı ile I. Derece Arkeolojik Sit alanı olarak tescil edilmiştir.
Höyük konisinin çevresinde 1,20 m. kalınlığa sahip orta büyüklükte, çoğunlukla işçiliksiz taşlarla örülü
sur denilebilecek bir duvar kalıntısı görülmektedir. Höyüğün üst kesiminde çok sayıda kaçak kazı
çukuru bulunmaktadır ve çevresinde, günümüzde kullanılan çok sayıda bitişik vaziyette ev yapılmıştır.
Bu evlerin her hangi bir arkeolojik değeri bulunmamaktadır. Rothman’ın İlk Tunç çağı II, 2. Bin, Urartu
ve Akamenid dönemlerine ait seramikler tespit ettiği höyük yüzeyinde Urartu ve Orta Çağ’a ait çanak
çömlek parçaları izlenmektedir.
Hizmete Ozel
121
Fotoğraf 3. Tepeköy Höyük
Fotoğraf 4. Tepeköy Höyük
Hizmete Ozel
122

Doğdap Kalesi (bkz. Fotoğraf 5 ve 6)
Doğdap Kalesi, Varto ilçesinin yaklaşık 20 km güneyinde, Muş il merkezinin yaklaşık 50 km kuzeyinde,
Tepeköy’ e bağlı Seslice (Doğdap) mezrasının 1750 m. kuzeybatısında yer almaktadır. 39°07'01"
kuzey, 41°27'49" doğu koordinatlarında, 1519 m rakımlı, batı ve kuzey eteklerinden Kaynarca Deresi
geçen bir tepenin batı ucundadır. Kale, Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 8.12.2011
tarih ve 64 sayılı kararı ile I. Derece Arkeolojik Sit alanı olarak tescil edilmiştir.
Kalenin güneydoğu kesimden rampalı bir yolla ulaşıldığına işaret eden izler mevcuttur. Kale girişi doğu
kesimdedir. Yüksek ve oval yapılı stadel kısmının etrafını zayıf bir sur çevrelemektedir. Stadelin orta
kısımlarında mekan izlenimi veren temel kalıntıları görülebilmektedir. Yüzeyde Demir Çağ ve Orta
Çağ’a ait çanak-çömlek parçalarına rastlanmaktadır.
Fotoğraf 5 Doğdap Kalesi
Hizmete Ozel
123
Fotoğraf 6 Doğdap Kalesi

Kayalıdere Kalesi (bkz. Fotoğraf 7 ve 8)
Kayalıdere Kalesi, Muş’un 50 km kuzeyinde, Varto ilçesi, Kayalı Dere Köyü’nün 3 km batısındadır.
39°04'19" kuzey, 41°33'37" doğu koordinatlarında, 1391 m rakımlı tepe üzerinde yer almaktadır.
Kale, Arkeolojik Sit Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 27.06.1990 tarih ve
249 sayılı kararı ile “Kayalıdere Urartu Yerleşmesi” adıyla tescil edilmiştir.
Yukarı ve Aşağı stadelden oluşan Kayalıdere Kalesi yaklaşık 300 m. uzunluğa, 80 ö genişliğe sahiptir.
Kale, 1956 yılında C. Burney tarafından yüzey araştırması sırasında tespit edilmiş ve 1965 yılında S.
Loyd tarafından kazısı yapılmış ancak kazı çalışmaları tamamlanmamıştır. Kalenin surları, tapınağı,
kaya mezarı, mekânlar ve depoları kısmen sağlam vaziyette günümüze ulaşmıştır. Kale, gerek gelişmiş
mimarisi ve gerekse ele geçen madeni veya seramik buluntular ışığında Urartu Dönemi’ne
tarihlenmektedir. Urartu dönemi, Urartu Krallığı’nın (MÖ) 600- 700 yüzyıllarda Doğu Anadolu,
Kuzaybatı İran, Irak’ın küçük bir bölümü ile Aras Vadisinde hüküm sürdüğü dönemdir.
Hizmete Ozel
124
Fotoğraf 7. Kayalıdere Kalesi
Fotoğraf 8. Kayalıdere Kalesi
Hizmete Ozel
125
Harita 5.1. Rezervuar Alanında Belirlenen Kültürel Varlıklar
Hizmete Ozel
126
5.5. Kültürel Varlıklara Yönelik Olası Etkiler
Bahsi geçen kültür varlıkları baraj alanında bulunduğu için (bkz. Şekil 1), öncelikle maksimum su
seviyesinde (1368 m.) kültürel varlıkların sulatında kalıp kalmadığına bakılarak olası etkiler
belirlenmiştir. Bilim raporunda belirtildiği üzere, Kayalıdere Kalesi ve Mescitli Köyü Kız Kalesi kısmen
su altında kalacaktır. Höyük etekleri su altında kalırken, üst kısımları izlenebilecektir. Diğer yandan,
Tepeköy Höyük tamamen su altında kalırken, Doğdap Kalesi rezervuar alanından etkilenmeyecektir.
Bununla birlikte kalenin sınırları belirlenmediği için batısından geçecek olan yol çalışmaları sırasında
inşa edilmesi planlanan viyadükten zarar görüp görmeyeceği belirsizdir. Detaylı araştırma yapıldıktan
sonra, kalenin yol yapından etkilenip etkilenmeyeceğine karar verilecektir. Tablo 1’de her bir kültür
varlığı için öngörülen olası etkiler verilmektedir.
Tablo 5.1. Baraj İnşaatının Olası Etkileri
No
1
Kültür Varlığı
Tescil Durumu/ Tescil Tarihi
Muş İli Merkez İlçe
I. Derece Arkeolojik Sit
8.12.2011/64
Van Kültür Varlıklarını Koruma
Bölge Kurulu
I. Derece Arkeolojik Sit
8.12.2011/64
Van Kültür Varlıklarını Koruma
Bölge Kurulu
I. Derece Arkeolojik Sit
8.12.2011/64
Van Kültür Varlıklarını Koruma
Bölge Kurulu
Mescitli Köyü Kız Kalesi
2
Muş İli Varto İlçesi
Tepeköy Höyüğü
3
Muş İli Varto İlçesi
Doğdap Kalesi
4
Muş İli Varto İlçesi
Kayalıdere Kalesi
Sit Alanı
27.06.1990/249
Erzurum Kültür Varlıklarını
Koruma Bölge Kurulu
Su Altında Kalma
Durumu (maksimum su
seviyesi 1368m)
Kısmen Evet
Evet
Baraj gölünden
etkilenmemektedir
(Kısmen Evet)
Kısmen Evet
5.5.1 Kültürel Varlıklara Yönelik Etkilerin Yönetilmesi
Bilim Komisyonunca hazırlanan bilim raporunda bahsedilen bulgulara dayanarak, Van Kültür
Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu kültürel varlıkların korunmasına yönelik uygulanacak tedbirlere
karar vermiştir. Her bir kültür varlığı için yapılan inceleme ile verilen kararlar aşağıda verilmiştir.
Mescitli Köyü Kız Kalesi
Bilim Raporuna göre Mescitli Köyü Kız Kalesi kısmen su altında kalacaktır. Bu nedenle, höyüğün
korunabilmesi için kurtarma kazısı başlatılması, kazı sürecinde uygun belgeleme yapılması ve ele
geçecek verilere bağlı olarak koruma önerileri geliştirilmesi önerilmektedir. Bu prosedürlerin nasıl
şekilleneceği ilgili ilke kararında tanımlanmakta olup, bilim kurulunun sorumlulukları da aynı ilke de
açıklanmaktadır. Benzer şekilde, Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu 26.06.2013 tarihli ve
415 sayılı resmi yazısında bilim raporunda yer alan tavsiyeleri onaylayarak, kurtarma ve belgeleme
Hizmete Ozel
127
çalışmalarının İlgili Müze Müdürlüğü Başkanlığında yapılacaktır. İlgili Müze Müdürlüğü Bakanlık
taradından belirlenecek olup, yeterli kapasiteye sahip en yakın müze olması beklenmektedir fakat bu
karar henüz verilmemiştir. Kurula sunulan bilgi ve belgeler sonucunda konunun tekrar
değerlendirilmesi gerektiğine karar vermiştir.
Tepeköy Höyük
Bilim Raporuna göre Tepeköy Höyüğü tamamen sualtında kalacaktır. Bu nedenle höyüğü korumak
için, acilen kurtarma kazısı başlatılması, kazı sürecinde uygun belgelemenin yapılması ve ele geçecek
verilere bağlı olarak koruma önerilerinin geliştirilmesi önerilmiştir. Benzer şekilde Benzer şekilde, Van
Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu 26.06.2013 tarihli ve 414 sayılı resmi yazısında bilim
raporunda yer alan tavsiyeleri onaylayarak, kurtarma ve belgeleme çalışmalarının İlgili Müze
Müdürlüğü Başkanlığında yapılmasına ve Kurula sunulan bilgi ve belgeler sonucunda konunun tekrar
değerlendirilmesi gerektiğine karar vermiştir.
Doğdap Kalesi
Bilim Raporunda belirtildiği gibi Doğdap Kalesi rezervuar alanından etkilenmeyecektir. Bununla
birlikte, höyüğün batısından geçecek olan yol çalışmaları sırasında inşa edilmesi planlanan
viyadükten zarar görüp görmeyeceğinin anlaşılabilmesi için yol güzergâhının ve Doğdap Kalesi Sit
Alanı’nın sayısallaştırılması ve değerlendirmelerin bu veriler ışığında yapılması gerekmektedir. Bilim
Raporuna paralel olarak, Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu 26.06.2013 tarihli ve 416 sayılı
resmi yazısında, bilim raporunda yer alan tavsiyeleri onaylayarak, kurtarma ve belgeleme
çalışmalarının İlgili Müze Müdürlüğü Başkanlığında yapılmasına ve harita üzerinde sayısallaştırılmış
yol güzergâhının belirlenerek kurula sunulmasından sonra konunun tekrar görüşülmesi gerektiğine
karar vermiştir.
Kayalıdere Urartu Kalesi
Bilim Raporuna göre Kayalıdere Urartu Kalesi kısmen sualtında kalacaktır. Bu nedenle, önemli bir
turistik potansiyeli olan kaleyi korumak için kazı çalışmalarının tamamlanması, üzerinde yer alan yapı
kalıntılarının belgelenmesi, korunması ve sergilenmesine yönelik olarak Restorasyon projesinin
hazırlanması gerekmektedir. Bilim Raporundaki tavsiyeler ışığında, Van Kültür Varlıklarını Koruma
Bölge Kurulu 26.06.2013 tarihli ve 416 sayılı resmi yazısında bilim raporunda yer alan tavsiyeleri
onaylayarak, tamamlanmamış kazı çalışmalarının İlgili Müze Müdürlüğü Başkanlığında
tamamlanmasına, kazı sonrası ortaya çıkan dokuya ait rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin
hazırlanarak Kurula sunulmasından sonra konunun tekrar görüşülmesi gerektiğine karar vermiştir.
5.5.2. Kültürel Varlıklara Yönelik Etkilerin Yönetilmesi
36 sayılı İlke Kararı gereği ENERJİSA ile Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel
Müdürlüğü’nün Ahlat Müze Müdürlüğü arasında bir Protokol hazırlanmış ve imza aşamasına
gelinmiştir.
Protokol’un amacı ve kapsamı 1. ve 2. maddelerinde, rezervuar alanında bulunan Tepeköy Höyük,
Mecitliköy Kız Kalesi ve Kayalıdere Urartu Kale kültür varlıklarının korunmasına yönelik yapılacak kazı,
temizlik ve sondaj çalışmalarına ilişkin yürütülecek olan işlemleri ve bu işlemlere ilişkin esasları
belirlemek olarak tanımlanmıştır.
Hizmete Ozel
128
Protokol’de belirtildiği üzere tüm çalışmalarda yetki ve yönetim Ahlat Müze Müdürlüğü’ne aittir. Bu
nedenle yönetim ve inceleme yöntemleri hakkında tüm konulara Müze Müdürlüğü karar verecektir.
Protokol’ün 22. Maddesine göre bahsi geçen bütün çalışmaların 21.02.2015 tarihine kadar
tamamlanacağı taahhüt edilmektedir.
Buna ek olarak, çalışma süresince kullanılacak, önceden belirlenmiş olan araç-gereçler ile her türlü
harcama ENERJİSA tarafından karşılanacaktır. Benzer şekilde, çalışmalarda görev alacak olan
arkeolog ve işçilerin konaklamaları, iaşe bedelleri, ulaşımları ENERJİSA tarafından karşılanacaktır.
Genel olarak, ENERJİSA’ nın temel yükümlülüğü koruma ve önleme çalışmalarıyla ilgili olası masrafları
karşılamaktır.
Her bir kültür varlığına ilişkin inceleme ve kararlar su tutmadan önce tamamlanacaktır. Rezervuar
alanında belirlenen kültürel varlıklara yönelik geliştirilecek olası etki azaltma uygulamaları aşağıdaki
gibidir:
 Varlığın çıkartılması/taşınması
 Yerinde kil ile koruma
 Ada olarak koruma
 Eylemsizlik
Kültürel varlıkların belirlenmesi, değerlendirilmesi ve etkilerinin yönetilmesi amacıyla ileri aşamadaki
çalışmalar Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonu ile Enerjisa tarafından planlanacak ve
yapılacaktır. Bu çalışmalar, Kültürel Varlıklar Yönetim Planı’nı ve tesadüfi buluntu prosedürünü de
kapsayacak olup rezervuar alanı, EİH güzergahı ve relokasyon yolu koridoruna kadar genişleyecektir.
Hizmete Ozel
129
Bölüm 6. Sosyal Yönetim Planı
Sosyal Yönetim Planı (SYP) organizasyon gerekliliklerini, eylemleri ve bu raporda değinilen temel
etkilere yönelik takip göstergelerini özetlemektedir. SYP çalışmasının amacı, SED kapsamında
belirtilen risk azaltma tedbirleri ile ilgili tarafların görev ve sorumluluklarına ilişkin bir genel
değerlendirme sağlamaktır. Bu plan, SED’de ve diğer yapılan çalışmalarda belirlenen hedeflere
değinmekte ve belirli bir zaman dilimi içerisinde önerilen risk azaltma tedbirleri ile ilgili hedeflere
başarılı bir biçimde ulaşılması için gerekli eylemlerin altını çizmektedir. Bu çalışma, YYEP çerçevesi
dâhilinde yürütülen önceki saha çalışması ile ilgili bir geçici SYP çalışmasıdır. Etki alanında
gerçekleştirilen saha incelemeleri sonrasında, hem etkiler, hem de azaltma tedbirleri ayrıntılı bir
şekilde ele alınacaktır.
Hizmete Ozel
130
Bölüm 6.1 Sosyal Yönetim Planı
Hedef
Faaliyet
Etkili yeniden
yerleşim ve arazi
edinimi
Rızaen satın
alım ve
kamulaştırma
ile arazi edinimi
Risk Azaltma
Sorumluluk
Zaman Aralığı
Takip/TPG
Uygulama Planı

Enerjisa
İnşaat aşaması ve,
kamulaştırma
faaliyetleri
sonlanıncaya kadar

YYEP’de
ayrıntılarına yer
verilen şekilde Üç
Aylık ve Yıllık izleme
raporları
YYEP Uygulaması
PKEP’in yerel topluluklar Enerjisa ve DSİ
işbirliği
ile paylaşılması
PKEP’e uygun olarak
etkili bir proje şikayet
mekanizması
geliştirilmesi
İnşaat süresince,
işletme aşaması
öncesinde ve
işletme aşamasında


Şikayet bildirimleri
Kayıtlı, açık ve
kapalı şikayetler
PKEP’e uygun
olarak ilgili
bilgilendirme
materyallerinin
dağıtılması

Enerjisa ve Yüklenici
firmalar için şikayet
mekanizmaları
Enerjisa ve DSİ
işbirliği
İnşaat süresince,
işletme aşaması
öncesinde ve
işletme aşamasında

Acil Durum Eylem
Planı
PKEP

Mansap Alan etki
değerlendirme
raporu


Şikayet Takip
Mekanizması/Planı
Mansap alandaki
etkiler
Toplumun
şikayetlerini
giderme ve bilgi
paylaşımı

Projenin
mansap alanda
yaratacağı
risklere karşı


Geçim kaynağı
iyileştirme stratejisini
içeren bir YYEP
geliştirilmesi ve
uygulanması
Rızaen satın alımların
tamamlanması ve
bilhassa tam değerinde
ikame yaklaşımı ile
kamulaştırmanın
sağlanması
PKEP’e uygun olarak,
yerel topluluklar ile
birlikte arazi edinimi ve
yeniden yerleşim
stratejisine ilişkin
toplumla müzakereler
gerçekleştirilmesi.
Projeden kaynaklı
olarak mansap alandaki
olası risk ve etkilerinin
ve bunlara yönelik


Hizmete Ozel
131
Hedef
Faaliyet
Risk Azaltma
toplum sağlığı
ve güvenliğinin
emniyete
alınması



Eğitim altyapısının
iyileştirilmesi
Etki alanındaki
okulların
iyileştirilmesi


Ulaşımın
iyleştirilmesi
Etkilenen yol ve
köprülerin
yapımı, tadilatı

Sorumluluk
Zaman Aralığı
Takip/TPG
Uygulama Planı
Projeden dolayı su
altında kalacak okulların
yerine yeni okullar inşa
edilmesi.
Proje, etki alanı
içerisindeki okullarda
iyileştirme çalışmaları
gerçekleştirilmesi
Enerjisa ve Milli
Eğitim Müdürlüğü
İşbirliği
İnşaat aşamasında
ve işletme aşaması
başlangıcında

Tadilatı yapılan okul
sayısı
İnşa edilen yeni
okul sayısı

Projeden etkilenen
yolların bakımı ve MuşVarto-Bulanık çevreyolu
güzergâhının
değiştirilerek yeni yol
yapımı
Enerjisa ve
Karayolları Genel
Müdürlüğü
İşbirliği
İnşaat aşaması sonu
ve işletme aşaması
başı

Yol durumularının
düzenli izlenmesi
Şikayet
mekanizması
kayıtları

riskleri azaltma
tedbirleri hakkında yerel
toplulukların
bilgilendirilmesi
DSİ ile birlikte taşkın ve
sel erken uyarı sistemi
geliştirilmesi ve gerekli
bilgilendirmelerin
yapılması
Gerekli yerlerde tedbir
amaçlı çitleme yapılması
uyarı işaretleri konması
Mansap alandaki riskler
ve tedbirler hakkında
broşür hazırlanması ve
dağıtılması





İzleme programları
Şikayet mekanizması
Şikayet mekanizması
Çalışma planı
İzleme programı
Hizmete Ozel
132
Hedef
Faaliyet
Risk Azaltma
Sorumluluk
Zaman Aralığı
Takip/TPG
Yerel istihdam ve
tedarike ilişkin
Faydalar
Yerel işgücünün
istihdamı

Proje istihdam politikası
oluşturulması yerel
toplulukların
bilgilendirilmesi
Yerelden istihdama
önem verilmesi
Yerelden temin
edilebilecek
malzemelerin satın
alımının gözetilmesi
Enerjisa ve inşaat
yüklenicileri ile
işbirliği
İnşaat aşaması
süresince ve
74
,işletme
aşamasında sınırlı
süreyle

Projeden etkilenen
bireylere yönelik beceri
kazandırıcı mesleki
kursların araştırılması
Yerel topluluklara
yönelik mesleki ve
beceri kazandırıcı
eğitimler düzenlenmesi
Vasıfsız işgücü için
meslek içi eğitim
programları
düzenlenmesi
Enerjisa,
yükleniciler, Muş
İŞKUR Müdürlüğü
İnşaat aşaması ve
işletme aşaması
süresince

Yerel satın alım


Beceri ve kapasite
geliştirme
Yerel istihdama
önem verme ve
vasıfsız
işgücününün
nitelikli hale
getirilmesi için
destekler



Maddi olmayan
kültürel mirasın
korunması
Maddi olmayan
kültürel mirasın
güvenceye
alınması


74
Enerjisa
Proje alanındaki soyut
kültürel miras öğelerinin
İl Kültür ve Turizm
tespit edilmesi ve kayıt
Müdürlüğü
altına alınması
Mevcut soyut kültürel
mirasın topluluklarla ve



İnşaat aşaması ve
işletme aşaması
süresince



Uygulama Planı
 Enerjisa istihdam
politikası
 İnşaat
yüklenicisinin
istihdam politikası
İstihdam
politikasının ilanı
Yerel istihdam
politikasının ilanı
YYEP izlemesi
Eğitim verilen
bireylerin sayısı ve
kayıtlı bilgileri
Eğitim verilen
projeden etkilenen
insanların ileriki
istihdam
durumlarının
izlenmesi

Tespit edilen soyut
kültürel miras sayısı
Teşvik/önleyici
faaliyetlerin sayısı
İşbirliği yapılan
paydaş ve projeden



Mesleki eğitim
kursları
İşbaşı eğitimleri
Kültürel miras raporu
Şikayet mekanizması
Yalnızca, güvenlik, ofis temizlik görevlisi ve şoför vb. niteliksiz işler için
Hizmete Ozel
133
Hedef
Faaliyet
Risk Azaltma
Sorumluluk
Zaman Aralığı
Takip/TPG
paydaşlarla işbirliği
içerisinde korunmasının
teşvik edilmesi
Hassas Sosyal
Gruplar
Toplumsal
Çatışmalar ve
Toplumsal
Gerilimlere karşı
tedbirler
geliştirilmesi
Bölgedeki
hassas
grupların
güvenceye
alınması

Toplumsal
gerilimlere yol
açacak
faaliyetlere
karşı dikkatli
olunması



Projede hassas gruplara
yönelik uygulamalar ve
tedbirler geliştirilmesi
(Kadınlar, çocuklar,
yaşlılar, engelliler,
yoksullar, evsizler ve
arazisi bulunmayan
kimseler, mansap
alanda meydana gelen
su seviyesi
dalgalanmaları riskine
maruz kalabilecek
çocuklar).
Uygulama Planı
etkilenen insanların
sayısı
Enerjisa
İnşaat süresince yerel Enerjisa
olmayan
çalışanların
kültürel farklılıklar, yerel
adet ve görenekler
hakkında
bilgilendirilmesi
Kentsel alanda yerleşim
isteyen hanelerin uyum
sağlamalarını
kolaylaştırıcı
destek
hizmetleri sunulması
Kırsal yerleşim isteyen
hanelerin görüş ve
değerlendirmelerinin
alınması
.
İnşaat aşaması ve
işletme aşaması
süresince

İnşaat aşaması ve
işletme aşaması
süresince

Tespit edilen hassas
grupların izlenmesi



Çalışan şikayet
bildirimleri
Toplumal
çatışmalarla ilgili
raporlanan
bildirimler ve
konuyla ilgili
paydaşların sayısı


Proje izleme
mekanizması
Şikayet mekanizması
Proje izleme
mekanizması
Şikayet mekanizması
Hizmete Ozel
134
Tablo Listesi
Tablo 1.1 Mansap Akıntı Etkisi
Tablo 1.2 SIA Adımları
Tablo 1.3 Etki Sınıflandırması……………………………………………………………………….
Tablo 2.1 Muş İli Demografik Temel Göstergeleri…………………………………...
Tablo 2.2 Etkilenen Yerleşim Alanlarının Sayısı……………………………………………………
Tablo 2.3 Projeden Etkilenen Nüfusun Cinsiyet Dağılımı……………………………..
Tablo 2.4 Proje Etki Alanına ilişkin Kırsal Nüfus Dağılımı...….
Tablo 2.5 Projeden Etkilenen Alanın Nüfus Yoğunluğu ……………………………..
Tablo 2.6 2012 Yılı Nüfus Bağımlılık Oranları ………………………………………..
Tablo 2.7 Göç (2000 - 2012)…………………………………………….
Tablo 2.8 Ortalama Hane Halkı Büyüklüğü/Hane Halkı Nüfusu………………………
Tablo 2.9 Projeden Etkilenen Yerleşim Alanlarının Nüfusu ……………………………..
Tablo 2.10 Toplam Katma Değer…………………………………………………………………………..
Table 2.11 İşgücü/İşsizlik Oranları ……………………………………………………
Tablo 2.12 İstihdam Edilen Nüfusun Sektörlere Göre Dağılımı………………………
Tablo 2.13 Projeden Etkilenen Meskenlerin Dağılımı……………………………..
Tablo 2.14 Arazi Türleri …………………………………………………………………………………..…..
Tablo 2.15 Tarımsal Arazilerin Sulanması………………………………………………………...……
Tablo 2.16 Sulama Suyu Kaynakları ve Sulanan Tarımsal Alan………......
Tablo 2.17 Devlet Su İşleri Tesislerine Tedarik Edilen Sulama Suyu
Tablo 2.18 Vasfını Yitirmiş Orman Alanlarının Tahsisi
Tablo 2.19 Mera Arazilerin İlçelere Göre Dağılımı.……………
………
Table 2.20 Zirai İşletmeler
……………….………………………………
Tablo 2.21 Yıllık Zirai Üretim………….…………………………………………….
Tablo 2.22 Mahsul Türüne göre Arazi Dağılımı...
Tablo 2.23 2012 Yılı itibariyle Meyve ve Sebze Üretimi….
Tablo 2.24 Yerleşim Alanlarına göre Hayvan Sayısı…
Tablo 2.25 Kayıt Altına Alınmış Besi Hayvanı Sayısı….
Tablo 2.26 Besi Hayvanı Başına Düşen Mera Alan….
Tablo 2.27 Yıllık Süt Üretimi………….…………………………………………….
Tablo 2.28 Yıllık Bal Üretimi………….…………………………………………….
Tablo 2.29 Endüstriyel Tesisler……..
Tablo 2.30 Hizmet Sektörü İşletmeleri…………………
Tablo 2.31 İmalat…………………………………………………………………………………...
Tablo 2.32 İmalat Sektöründe İstihdam Oranı……………….
..
Tablo 2.33 Tarımsal Endüstriyel Firmaların Sayısı
……….
Tablo 2.34 Öğretmen Sayısı………………………………………………….…….
Tablo 2.35 Eğitim İstatistikleri……………………………………………………………………..…….
Tablo 2.36 Varto İlçesi Eğitim Düzeyi
………………………….
Tablo 2.37 Okul Türleri………………………………………………………………………………….…..
Tablo 2.38 Okulların Dağılımı………………….…..
Tablo 2.39 Toplam Okul Sayısı……
Tablo 2.40 Projeden Etkilenen Yerleşim Alanlarına göre Okulların Sayısı
Hizmete Ozel
135
Tablo 2.41 Sağlık Kurumlarının Sayısı….
Tablo 2.42 Yıllara göre Sağlık Personeli Sayıları Karşılaştırması
Tablo 2.43 Temel Göstergeler
…………
Tablo 2.44 Yeşil Kart Sahibi Bireylerin Sayısı…
Tablo 2.45 Sağlık Ocağı Bulunan Köy Sayısı……………………………………………
Tablo 2.46 Karayolları
…………………...
Tablo 2.47 Su İkmal Şebekesi Bulunan Köy Sayısı
Tablo 2.48 Su İkmal Şebekeleri
Tablo 2.49 Kanalizasyon Sistemi…………………………………………………………………………
Tablo 2.50 Kişi Başına Düşen Elektrik Tüketim Miktarı………………
Tablo 2.51 Soyut Kültürel Miras……………………………………
……….
Tablo 2.52 Kategoriler ve Temel Göstergeler…………………
Tablo 2.53 Muş Merkez’deki Hassasiyet Kategorileri
Tablo 2.54 Varto İlçesindeki Hassasiyet Kategorileri
Tablo 2.55 Yerleşim Alanlarına göre Hassasiyet Kategorileri
Table 2.56 Toplumsal Birliktelik…………………………………………………………………………….
Tablo 3.1 İnşaat Fazının Nüfusa Etkileri…………………………………………...
Tablo 3.2 İşletme Fazının Nüfusa Etkileri…………………………………………...
Tablo 3.3 İnşaat Fazının Ekonomiye Etkileri…………………………………………...
Tablo 3.4 İşletme Fazının Ekonomiye Etkileri…………………………………………...
Tablo 3.5 Yerleşim Alanlarına Arazi Kaybı Büyüklüğü
Tablo 3.6 Arazi Kaybının Geçim Koşullarına Etkisi
Tablo 3.7 İstimlâk Edilecek Mesken Sayısı/Etkilenen Hane Halkı
Tablo 3.8 İnşaat Fazının Arazi Varlıkları ve Meskenlere Etkileri
Tablo 3.9 İşletme Fazının Arazi Varlıkları ve Meskenlere Etkileri
Tablo 3.10 İnşaat Fazının Eğitime Etkileri
Tablo 3.11 İşletme Fazının Ekonomiye Etkileri
Tablo 3.12 İnşaat Fazının Sağlığa Etkileri
Tablo 3.13 İşletme Fazının Sağlığa Etkileri…………………………………………...
Tablo 3.14 İnşaat Fazının Altyapıya Etkileri…………………………………………...
Tablo 3.15 İşletme Fazının Altyapıya Etkileri…………………………………………...
Tablo 3.16 İnşaat Aşamasının Soyut Kültürel Mirasa Etkileri…
Tablo 3.17 Hassas Gruplar ve Etkileri
…………
Tablo 3.18 İnşaat Fazının Hassas Gruplar üzerindeki Etkileri
…...
Tablo 3.19 Hassas Gruplar………………………………………………………
……
Tablo 3.20 İşletme Fazının Hassas Gruplar üzerindeki Etkileri
Tablo 3.21 Hassas Gruplara yönelik Risk Azaltma Tedbirleri
Tablo 3.22 İnşaat Fazının Toplumsal Çatışmalara Etkileri
Tablo 3.23 İşletme Fazının Toplumsal Çatışmalara Etkileri
Tablo 5.1. Baraj İnşaatının Olası Etkileri
Table 6.1 Toplumsal Yönetim Planı
EK 1 Yerleşim Alanlarının ve Bunların Etki Kategorilerinin Listesi…………………
EK 2 Yerleşim Alanlarına göre Mera Arazilere Etkisi
EK 3 Nüfusa Etkileri…………………………………………...
Tablo 3.1…………………………………………
Tablo 3.2………………
EK 4 Etkilenen Köylerin Yol Koşulları
Hizmete Ozel
136
Referanslar
…………
Hizmete Ozel
137
Şekiller Listesi
Şekil 2.1 Muş Merkez ve Varto İlçesi için 2012 Yaş Piramidi……………
Şekil 2.2 2007 – 2012 Arası Nüfus Hareketliliği………………
………
Tablo 2.3 Arazi Sulama Potansiyeli
Şekil 2.4 Dana Besiciliğinin Dağılımı
Şekil 2.5 İlçelere göre Hassas Grupların Nüfusa Oranı
Hizmete Ozel
138
Harita Listesi
Harita 1.1 Su Toplama Alanı ve Taş Ocakları
Harita 1.2 Yeni Yol Güzergâhları
Harita 1.3 2 km mesafe kalan Yerleşim Alanları…
Hartia 1.4 Nakil Hatları…
Harita 1.5 Mansap Akıntı Etkileri………
Harita 1.6 İş Fırsatlarından Etkilenen Yerleşim Alanları
Harita 1.7 Komşu Topluluklar
Harita 1.8 Projeden Etkilenen Mera Arazileri Kullanan Yerleşim Alanları
Harita 1.9 Arıncık Sulama Sahası
Harita 2.1 Karayolları
Harita 5.1. Rezervuar Alanında Belirlenen Kültürel Varlıklar
Hizmete Ozel
139
Ek 1: Yerleşim alanları ve bunların etki kategorilerinin listesi
Mansap
akıntı yönü
(Muş
Merkez
İlçesi)
Yerleşim
alanları
Nüfus
(2012)
Komşu
Mevcut
Topluluklar Sulama
Arazi
Edinimi
Ortak
Mera
mera
Alanlar alanları
Ağartı
1.221
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Akkonak
795
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Akpınar
473
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Alagün
822
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Mansap
Akıntı Yönü
Nakil
Hatları
Doğruda
n
C: Düşük
O: Yok
2 km
mesafede
ki
yerleşim
alanları
İstihdam
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğruda
n
C: Düşük
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Taş
Ocakla
rı
Yol
etkisi
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Hizmete Ozel
140
Alican
292
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Aligedik
480
Aşağıyongalı
Bahçeköy
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğruda
n
C: Düşük
O: Yok
Doğruda
n
C: Düşük
O: Yok
788
1.110
Bozbulut
1.209
Çatbaşı
1.056
Dilimli
818
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Doğrudan
C: Düşük
O: Düşük
Doğruda
Doğrudan
n
C: Düşük
C: Düşük
O: Yok
O: Yok
Hizmete Ozel
141
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Dumlusu
341
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğruda
n
C: Düşük
O: Yok
Doğruda
n
C: Düşük
O: Yok
Kalecik
139
Karabey
907
Karaköprü
1.361
Doğruda
nC:
OrtaO:
Düşük
Doğrud
an
Doğrudan
C:
C: Düşük
Yüksek O: Düşük
O: Orta
Kıyıbaşı
271
Kıyık
1.713
Mercimekka
le
538
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrudan
C: Düşük
O: Düşük
Hizmete Ozel
142
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Mescitli
456
Muratgören
456
Nadaslık
462
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
429
Doğrudan
C: Düşük
O: Yok
Sudurağı
615
948
Taşoluk
Tüten
1.792
107
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Sarıdal
Şenoba
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Doğrudan
C: Düşük
O: Yok
Hizmete Ozel
143
Yoncalıöz
Yukarıyonga
lı
Yücetepe
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
896
Doğruda
n
C: Düşük
O: Yok
Doğruda
n
C: Düşük
O: Yok
818
1.775
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
Ziyaret
771
Konukbekle
r (Yeroluk
ve
Körpeğağaç
Mah.)
Serinova
(Aydıngün
ve Bakırcılar
Mah.)
Toplam
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
3.215
Doğruda
n
C: Orta
O: Düşük
2.475
Muş Merkez
81.764
111.313
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
Doğrudan
C:
C: Düşük
Yüksek O: Düşük
O: Orta
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrudan
C: Düşük
O: Yok
Hizmete Ozel
144
Memba (baraj
gövde
alanının
yukarısı, Muş
Varto İlçesi)
Yerleşim
alanları
Aşağıalagöz
Aşağıhacıbey
Bağiçi
Baltaş
Nüfus (2012)
162
391
208
73
Komşu
Toplulukla Mevcut
r
Sulama
Arazi
Edinimi
Mera
Alanlar
Doğrud
Doğrudan an
C: Yüksek C:
O: Orta
Yüksek
O: Orta
Doğrud
Doğrudan an
C: Yüksek C:
O: Orta
Yüksek
O: Orta
Doğrud
Doğrudan an
C: Yüksek C:
O: Orta
Yüksek
O: Orta
Man
sap
Akın
Ortak
tı
mera
Yön
alanları
ü
Nakil
Hatları
2 km
mesafedek
i yerleşim
alanları
Doğrudan
C: Düşük
O: Yok
İstihdam
Taş
Ocaklar
ı
Yol
etkisi
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğruda
n
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrudan
C: Düşük
O: Yok
Hizmete Ozel
145
Değerli
259
Derince
160
Dönertaş
Doğrud
Doğrudan an
C: Yüksek C:
O: Orta
Yüksek
O: Orta
Doğrudan
C: Düşük
O: Yok
Doğruda
n
C:
Yüksek
O: Orta
122
86
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
216
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Kayalıkale
359
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Kumlukıyı
366
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Kayalıdere
Kayalık
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
Doğrudan
C: Düşük
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Hizmete Ozel
146
O: Orta
30
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Özenç
54
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Sanlıca
197
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
Kuşluk
Taşdibek
Tepeköy
Ulusırt
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
Doğrud
an
C:
Yüksek
O: Orta
187
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
463
Doğrudan
C: Yüksek
O: Orta
99
Doğrud
Doğrudan
an
C: Yüksek
C:
O: Orta
Yüksek
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O:
Düşük
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Hizmete Ozel
147
O: Orta
Yedikavak
Yeşilpınar
YurttutanToklu
Zorabat
Varto Merkez
Toplam
Doğruda
n
C:
Yüksek
O: Orta
Doğruda
n
C:
Yüksek
O: Orta
178
432
Doğrud
Doğrudan an
C: Yüksek C:
O: Orta
Yüksek
O: Orta
Doğrud
Doğrudan an
C: Yüksek C:
O: Orta
Yüksek
O: Orta
539
177
10.275
15.033
Doğrud
an
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrudan
C: Yüksek
O: Yüksek
Doğrudan
C: Düşük
O: Yok
Hizmete Ozel
148
Bingöl –
Solhan İlçesi
Yerleşim
Alanları
Nüfus
(2012)
Elmasırtı
532
Kırık
Toplam
359
891
Komşu
Mevcut
Topluluklar Sulama
Arazi
Edinimi
Mera
Alanlar
Ortak
mera
alanları
Mansap
Akıntı
Yönü
Nakil
Hatları
Doğrudan
C: Orta
O: Yok
Doğrudan
C: Orta
O: Yok
2 km
mesafedeki
yerleşim
alanları
İstihdam
Taş
Ocakları
Yol
etkisi
Hizmete Ozel
149
EK 2 Mera Arazilerine Etkisi
Yerleşim Alanı
Ağartı
İlçe
Etkileri
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Nakil Hatları
Akpınar
Kayıt
Altına
Alınmış
Mera
Arazisi
(Hektar))75
Mera Arazi
Kaybı
(Hektar)76
Kalan Mera
Alanı
(Hektar)
2.668
0
2.668
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
Taş Ocakları
GEÇERLİ
DEĞİL
158
Mevcut
değil
Muş
Merkez
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
Nakil Hatları
İstihdam
Yol Etkisi
652
20
632
Alagün
Muş
Merkez
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
istihdam
Taş ocakları
1.420
19
1.401
Alican
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Mevcut Sulama
322
0
322
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
1.895
219
1.676
Aşağıalagöz
Varto
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
Yol Etkisi
142
1
142
Aşağıyongalı
Nakil Hatları
576
0
576
Aşağıhacıbey
Muş
Merkez
Varto
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
Yol Etkisi
382
0
382
Bağiçi
Varto
Arazi Edinimi
Mera Arazilerii
İstihdam
261
367
-106
Akkonak
Aligedik
75
76
Muş Çevresel Durum Değerlendirme Raporu, 2011
Alpaslan II RAP (Yeniden Yerleşim Eylem Planı)
Hizmete Ozel
150
Yerleşim Alanı
Bahçeköy
Baltaş
Bozbulut
İlçe
Muş
Merkez
Varto
Etkileri
Nakil Hatları
Kayıt
Altına
Alınmış
Mera
Arazisi
(Hektar))75
Mera Arazi
Kaybı
(Hektar)76
Kalan Mera
Alanı
(Hektar)
1.012
0
1.012
2 km mesafe
Ortak Mera alanları
Mevcut Sulama
325
0
325
369
0
369
Mevcut Sulama
239
0
239
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
Yol Etkisi
1.018
40
978
GEÇERLİ
DEĞİL
1.033
0
0
0
1.033
515
0
515
921
1
920
Değerli
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Varto
Derince
Varto
2 km mesafe
Dilimli
Muş
Merkez
Mansap Akıntı Yönü
Nakil Hatları
2 km mesafe
Dönertaş
Varto
Dumlusu
Muş
Merkez
2 km mesafeki ortak
Mera alanları
Arazi Edinimi
Mera Araziler
İstihdam
Taş Ocakları
Kalecik
Nakil Hatları
1.300
0
1.300
Nakil Hatları
949
0
949
Mevcut Sulama
23
0
23
Kayalıdere
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Varto
Arazi Edinimi
Mera Araziler
İstihdam
Taş Ocakları
283
169
113
Kayalık
Varto
Arazi Edinimi
Mera Araziler
İstihdam
Yol Etkisi
359
30
329
Çatbaşı
Karabey
Karaköprü
Hizmete Ozel
151
Yerleşim Alanı
İlçe
Etkileri
Kayıt
Altına
Alınmış
Mera
Arazisi
(Hektar))75
Mera Arazi
Kaybı
(Hektar)76
Kalan Mera
Alanı
(Hektar)
Kayalıkale
Varto
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
Yol Etkisi
533
84
449
Kıyıbaşı
Muş
Merkez
Ortak Mera alanları
Mansap akıntı yönü
İstihdam
54
0
54
Kıyık
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Mevcut Sulama
219
0
219
Mevcut Sulama
919
0
919
Varto
Arazi Edinimi
Mera Araziler
İstihdam
918
23
895
Kuşluk
Varto
Arazi Edinimi
Mera Araziler
İstihdam
Taş Ocakları
407
54
354
Mercimekkale
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Mansap akıntı yönü/
Mevcut sulama
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
532
0
532
248
89
159
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Varto
Mevcut Sulama
352
0
352
44.731
0
44.731
Mevcut Sulama
466
0
466
Arazi Edinimi
Mera Araziler
İstihdam
Taş Ocakları
169
44
125
Konukbekler
(Yeroluk ve
Körpeğağaç
Mah.)
Kumlukıyı
Mescitli
Muratgören
Muş Merkez
Nadaslık
Özenç
Komşu Topluluklar
Hizmete Ozel
152
Yerleşim Alanı
İlçe
Etkileri
Sanlıca
Varto
Arazi Edinimi
Mera Araziler
İstihdam
Sarıdal
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Ortak Mera alanları
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Varto
Muş
Merkez
Varto
Mevcut Sulama
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
Taş Ocakları
Muş
Merkez
Varto
Varto
Varto
Varto
Muş
Merkez
Muş
Merkez
Varto
Komşu Topluluklar
Ortak Mera alanları
Ortak Mera alanları
Mevcut Sulama
Muş
Merkez
Nakil Hatları
Serinova
(Aydıngün ve
Bakırcılar Mah.)
Sudurağı
Şenoba
Taşdibek
Taşoluk
Tepeköy
Tüten
Ulusırt
Varto Merkez
Yedikavak
Yeşilpınar
Yoncalıöz
Yukarıyongalı
Yurttutan Toklu
Yücetepe
Kayıt
Altına
Alınmış
Mera
Arazisi
(Hektar))75
Mera Arazi
Kaybı
(Hektar)76
Kalan Mera
Alanı
(Hektar)
546
61
484
GEÇERLİ
DEĞİL
1.353
0
0
0
1.353
2 km mesafe
88
0
88
Mevcut Sulama
41
0
41
Arazi Edinimi
Mera Araziler
İstihdam
Yol Etkisi
217
25
193
1.367
0
1.367
727
166
561
2 km mesafe
408
0
408
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
Yol Etkisi
715
18
698
43.948
304
881
260
0
0
0
0
43.948
304
881
260
Nakil Hatları
768
0
768
Arazi Edinimi
Mera Arazilerı
İstihdam
708
10
698
2.092
0
2.092
Ortak Mera arazileri
Mansap akıntı yönü
Mevcut Sulama
İstihdam
Hizmete Ozel
153
Yerleşim Alanı
Ziyaret
Zorabat
İlçe
Muş
Merkez
Varto
Etkileri
Kayıt
Altına
Alınmış
Mera
Arazisi
(Hektar))75
Ortak Mera alanları
Mevcut sulama
Arazi Edinimi
Mera Arazileri
İstihdam
Toplam
Mera Arazi
Kaybı
(Hektar)76
Kalan Mera
Alanı
(Hektar)
631
0
631
294
7
287
121.559
1.604
119.955
Ek 3 Nüfusa Etkileri
Tablo 3.1: Nüfusa Etkileri
Etkileri
Yerleşim Sayısı
Mevcut Sulama
Ortak Mera Kullanımı
İstihdam
Nakil Hatları
Arazi Edinimi
Mansap Akıntı Yönü
Yol etkisi
2 km mesafe
Taş Ocakları
Tablo 3.2: Etkiler ve Yerleşim Alanları
Etkileri
Muş
Yerleşim Nüfus
Alanı
Sayısı
Mevcut Sulama
14
17.184
Ortak Mera
10
7.313
Kullanımı
İstihdam
8
6.113
Nakil Hatları
9
7.142
Arazi Edinimi
6
3.367
Mansap Akıntı Yönü
4
4.102
Yol etkisi
1
473
Kamulaştırma
3
1.540
alanına 2 km
mesafe
Taş Ocakları
2
1.136
Toplam
32
29.549
14
30
24
11
22
4
11
6
6
Nüfus
17.184
11.911
9.906
8.033
7.160
4.102
2.662
1.895
1.769
Varto
Yerleşi Nüfus
m Alanı
Sayısı
0
0
20
4.598
Solhan
Yerleşim Nüfus
Alanı
Sayısı
0
0
0
0
Toplam
Yerleşim
Nüfus
Alanı
Sayısı
14
17.184
30
11.911
16
0
16
0
10
3
3.793
0
3.793
0
2.189
355
0
2
0
0
0
0
0
891
0
0
0
0
24
11
22
4
11
6
9.906
8.033
7.160
4.102
2.662
1.895
4
21
633
4.758
0
2
0
891
6
55
1.769
35.198
Hizmete Ozel
154
Komşu Topluluklar
1
81.764
1
Genel Toplam
33
111.31
3
22
10.27
5
15.03
3
0
0
2
92.039
2
891
57
127.237
Hizmete Ozel
155
Ek 4: Etkilenen Köylerin Yol Durumları
Tablo 4.1 Etkilenen Köylerin Yol Koşulları
Köy
Akkonak
Akpınar
Alagün
Aligedik
Aşağıalagöz
Aşağıhacıbey
Bağiçi
Değerli
Dumlusu
Kayalıdere
Kayalık
Kayalıkale
Kumlukıyı
Mescitli
Özenç
Sanlıca
Taşdibek
Tepeköy
Ulusırt
Yurttutan - Toklu
Zorabat
Yeşilpınar
Kuşluk
Baltaş
Dönertaş
Derince
Sudurağı
Dilimli
Elmasırtı
Kırık
Ağartı
Alican
Aşağıyongalı
Bahçeköy
Bozbulut
Çatbaşı
Kalecik
Karabey
Karaköprü
Kıyıbaşı
Kıyık
Mercimekkale
Muratgören
Nadaslık
Sarıdal
Şenoba
Yollar
Toprak yol
Asfalt/iyi durumda
Toprak yol
Toprak yol
Toprak yol
Toprak yol
Asfalt/iyi durumda
Toprak yol
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Toprak yol
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Toprak yol
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Toprak yol
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Hizmete Ozel
156
Taşoluk
Tüten
Yedikavak
Yoncalıöz
Yukarıyongalı
Yücetepe
Ziyaret
Konukbekler
Serinova
Asfalt/iyi durumda
Toprak yol
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Asfalt/iyi durumda
Hizmete Ozel
157
Referanslar
Referans
Yıl
Kaynak
Berce Firması
2014
Berce Alpaslan Zirai Girişim
Projesi
Doğu Anadolu
Kalkınma Ajansı
2011
TRB2 Bölgesel 2011-2013
Kalkınma Planı
Doğu Anadolu
Kalkınma Ajansı
2011
TRB2 Bölge Analizi – Tarım
Sektörü
Doğu Anadolu
Kalkınma Ajansı
2011
TRB2 Bölge Analizi – Eğitim
Sektörü
Doğu Anadolu
Kalkınma Ajansı
2011
TRB2 Bölge Analizi – Sağlık
Sektörü
Doğu Anadolu
Kalkınma Ajansı
2011
TRB2 Bölge Analizi – Altyapı
Sektörü
Doğu Anadolu
Kalkınma Ajansı
2013
Sağlık Göstergeleri
Doğu Anadolu
Kalkınma Ajansı
2013
Tarım Alanları ve İşletmeleri
AİKB
2014
Yatırım projeleri finansmanı:
ESIA ve halk müzakereleri
Kalkınma
Bakanlığı
2013
İllere ilişkin Sosyoekonomik
Kalkınma Raporu
Milli Eğitim
Bakanlığı
2014
İl Geneli Okul Listeleri
MEB Muş Milli
Eğitim
Müdürlüğü
2010
2010-2014 Strateji Planı
Bağlantı
http://www.berce.co
m.tr/projelerimiz/berc
e-alparslan-tarimisletmesi-projesi/
http://www.daka.org.
tr/panel/files/files/bel
geler/planlama/BOLG
E_PLANI_20112013.pdf
http://www.daka.org.
tr/panel/files/files/yay
inlar/TRB2_Bolgesi_M
DA_Tarim_2011.pdf
http://www.daka.org.
tr/panel/files/files/yay
inlar/TRB2_Bolgesi_M
DA_Egitim_2011.pdf
http://www.daka.org.
tr/panel/files/files/yay
inlar/TRB2_Bolgesi_M
DA_Saglik_2011.pdf
http://www.daka.org.
tr/panel/files/files/yay
inlar/TRB2_Bolgesi_M
DA_Kentsel_Fiziki_Aty
api_2011.pdf
http://www.dap.gov.t
r/index.php?lang=tr&
page=104
http://www.dap.gov.t
r/index.php?lang=tr&
page=102
http://www.AİKB.com
/environment/emanual/r16eia.html
http://www.bolgeselk
alkinmakonferansi.org
/arsiv/images/stories/
docs/pdf/D3-4.pdf
https://mebbis.meb.g
ov.tr/kurumlistesi.asp
x
http://Muş.meb.gov.t
r/meb_iys_dosyalar/2
013_09/25113351_m
umemstratejkplani201
02014.pdf
Erişim
Tarihi
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
Hizmete Ozel
158
MEB Muş Milli
Eğitim
Müdürlüğü
Tarım ve
Hayvancılık
Bakanlığı
2014
Okullar ve Okula Devam Eden
Öğrenciler
http://Muş.meb.gov.t
r/
26.02.2014
2014
Muş Zirai Yatırım Kılavuzu
http://www.tarim.gov
.tr/SGB/TARYAT/Docu
ments/il_yatirim_rehb
erleri/Muş.pdf
26.02.2014
Tarım ve
Hayvancılık
Bakanlığı
Bilim, Sanayi ve
Teknoloji
Bakanlığı
2013
Turkvet-Ekim 2013
2013
81 İlde Endüstri Sektörü
26.02.2014
Muş Havalimanı
İşletmesi
2014
Muş Havalimanı Hakkında
Muş Kültür ve
Turizm
Müdürlüğü
Muş Çevre ve
Şehircilik İl
Müdürlüğü
2014
Kültür Varlıkları Envanteri
2012
Muş Çevre Raporu, 2011
Muş Valiliği
2013
İl Envanteri
DSİ
2013
Muş İli Sulama Tesisleri
TUIK
2013
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt
Sistemi Sonuçları 2012
TUIK
2013
İstatistiklerle Türkiye 2012
TUIK
2013
Seçilen Göstergeler ile Muş İli
2012
TUIK
2013
Seçilen Göstergeler ile Bingöl
İli 2012
TUIK
2013
TUIK
2013
Gelir ve Yaşam Koşulları
Araştırması 2012 Basın
Bülteni
İstatistiklerle Hane Halkı
Bülteni 2012
http://www.sanayi.go
v.tr/Files/Documents/
81-il-sanayi-durumraporu27122013092121.pdf,
http://www.Muş.dhm
i.gov.tr/havaalanlari/s
ayfa.aspx?hv=31&mn
u=3075#.Uw3bfPmSw
V0
http://www.Muşkultu
r.gov.tr/TR,56180/sitalanlari.html
http://www.csb.gov.tr
/turkce/dosya/ced/icd
r2011/Muş_icdr2011.
pdf
http://www.Muş.gov.
tr/default_b0.aspx?co
ntent=1036
http://www2.dsi.gov.t
r/bolge/dsi17/Muş.ht
m
http://www.tuik.gov.t
r/IcerikGetir.do?istab_
id=139
http://www.tuik.gov.t
r/IcerikGetir.do?istab_
id=5
http://tuik.gov.tr/ilGo
stergeleri/iller/MUŞ.p
df
http://tuik.gov.tr/ilGo
stergeleri/iller/BINGO
L.pdf
http://www.tuik.gov.t
r/PreHaberBultenleri.
do?id=13594
http://www.bolgeselk
alkinmakonferansi.org
/arsiv/images/stories/
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
26.02.2014
Hizmete Ozel
159
TUIK
2013
Nüfusa göre cinsiyet ve
eğitim düzeyi dağılımı
docs/pdf/D3-4.pdf
http://rapor.tuik.gov.t
r/reports/rwservlet?a
dnksdb2&ENVID=adnk
sdb2Env&report=wa_
belkoy_cinsiyet_yas_e
gitim_top.RDF&p_kod
=2&p_il1=49&p_ilce1
=1534&p_xkod=egitim
_kod2&p_yas=6&p_yil
=2012&p_dil=1&desfo
rmat=html
26.02.2014
Hizmete Ozel
160
Download

Hizmete Ozel