GLIWICKA WYŻSZA SZKOŁA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI
Language
and
The Environment
TOM I
1
Language and The Environment
2
3
Language and The Environment
TOM I
pod redakcją
Urszuli Michalik
i
Mirosławy Michalskiej-Suchanek
Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości
GLIWICE 2013
4
Language and The Environment. Tom I
Redakcja Urszula Michalik, Mirosława Michalska-Suchanek
Wszystkie artykuły zostały ocenione przez niezależnych recenzentów.
All contributions have been reviewed by independent reviewers.
Komitet Naukowy (Scientific committee):
prof. zw. dr hab. Jadwiga Stawnicka,
Uniwersytet Śląski
dr hab. Robert Bońkowski,
Uniwersytet Śląski
PaedDr. Eva Čulenová, PhD.,
University of Matej Bel, Banská Bystrica, Slovakia
Mgr. Eva Schwarzová, PhD.,
University of Matej Bel, Banská Bystrica, Slovakia
Dr Urszula Michalik,
Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości, Uniwersytet Śląski
Dr Mirosława Michalska-Suchanek,
Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości, Uniwersytet Śląski
Dr Justyna Tymieniecka-Suchanek,
Uniwersytet Śląski
Dr Paweł Sarna,
Uniwersytet Śląski.
© by Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości, 2013
Projekt okładki: Jan Kukuła
Opracowanie graficzne: WiS Opcjon
Wydanie I, 2013 r.
ISBN 978-83-61401-84-1
ISSN 2084-2961
Wydawca:
Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości
ul. Bojkowska 37
44 - 100 Gliwice
tel. 32 461-21-50; fax 32 461-21-30
www.gwsp.gliwice.pl
Skład: WiS Opcjon
5
Spis treści
OD REDAKTORÓW ................................................................................................ 9
Eva Čulenová
MANIPULAČNÝ JAZYK V SOCIALIZME
V DOBE ČESKOSLOVENSKEJ SOCIALISTICKEJ REPUBLIKY ..................... 11
Mirosława Michalska-Suchanek
ŻYD ORAZ ROTHSCHILD. WOKÓŁ DWÓCH SŁÓW-KLUCZY
W TWÓRCZOŚCI FIODORA DOSTOJEWSKIEGO ............................................ 31
Piotr Mamet
ASYSTENCI, KONSULTANCI I SPECJALIŚCI
CZYLI JĘZYKOWY OBRAZ RYNKU PRACY
W ŚWIETLE NAZW STANOWISK I FUNKCJI ................................................... 41
Alina Warzecha
WIELOZNACZNOŚĆ JĘZYKA NA PRZYKŁADZIE BRANŻY
MULTI LEVEL MARKETINGU (MLM) ............................................................... 55
Urszula Michalik
LANGUAGE AS A BARRIER TO EFFECTIVE COMMUNICATION
- TRANSLATING ADVERTISING MESSAGES
AND BRAND NAMES ACROSS CULTURES ..................................................... 64
Andrey Artemov:
К ПРОБЛЕМЕ ВКЛЮЧЕНИЯ СЛОВОСОЧЕТАНИЙ
В ДВУЯЗЫЧНЫЙ ТЕХНИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ................................................. 71
Jana Miškovská
DIE KOMPRIMIERUNGSSTRATEGIEN BEI DER UNTERTITELUNG
AUF BEISPIEL DER ÜBERSETZUNG DER DIALOGLISTEN
VON DOKUMENTARFILMEN AUS DEUTSCHEM INS SLOWAKISCHE ...... 75
6
Spis treści
Eva Schwarzová
KOGNITIVE STRATEGIEN ALS ENTSCHEIDUNGSPROZESSE
BEIM SIMULTANDOLMETSCHEN ..................................................................... 83
Jozef Mergeš
ZASTÚPENIE A FUNKCIA INFORMATÍVNYCH KONTEXTOVÝCH
PARENTÉZ V KONTEXTE LINGVISTICKEJ ŠTRUKTÚRY
KOMENTÁTORSKÝCH PREJAVOV TELEVÍZNYCH KOMENTÁTOROV .... 94
Marianna Kraviarová
AKUSTICKÉ PARAMETRE TIMBRU SLOVENSKÝCH
ZADNÝCH VOKÁLOV SKÚMANÉ ARTIKULAČNOU SYNTÉZOU ............ 107
Andriej Artemov
УНИКАЛЬНЫЙ ОПЫТ ОТРАСЛЕВОГО СЛОВАРЯ:
«RUSKO-ČESKÝ A ČESKO-RUSKÝ FILMOVÝ SLOVNÍK» ..........................123
Viera Smoláková
INDIVIDUÁLNY ŠTÝL EXPEDIENTA
ROZHLASOVÉHO KOMUNIKÁTU ................................................................... 127
Lenka Regrutová
SLOVENSKÁ ĽUDOVÁ ROZPRÁVKA A JEJ INTERSEMIOTICKÁ
TRANSFORMÁCIA DO TELEVÍZNEHO PROSTREDIA ................................. 132
Eva Peknušiaková
VIZUALIZÁCIA SÚČASNÝCH REKLAMNÝCH SPOTOV
VYSIELANÝCH V SLOVENSKÝCH KOMERČNÝCH TELEVÍZIÁCH ........ 142
Paweł Sarna
RHETORIC AND PUBLIC SERVICE ADVERTISING
– A CASE STUDY ON THE CAMPAIGN AGAINST HOMOPHOBIA .............. 155
Barbara Mochnacka
MÉMY V PROSTREDÍ CMCMD
(CONVERGENT MEDIA COMPUTER-MEDIATED DISCOURSE ................. 167
Simona Šoltésová
INTERNETOVÝ MÉM AKO PRODUKT KOMUNIKÁCIE .............................. 175
Ivana Jílková
THE FORMATION OF E-LEARNING MATERIALS ......................................... 185
Kamila Zelinková
ERFAHRUNGEN AUS DEM E-LEARNING
– UNTERRICHT IM TERTIÄREN BILDUNGSBEREICH ................................ 192
Spis treści
7
Ivana Jílková
THE ANALYSIS OF AN IMPLEMENTATION
OF FOREIGN LANGUAGE ELECTRONIC TESTING ................................... 198
Wojciech Welskop
E-TUTORING AS A WAY TO SUPPORT STUDENTS
IN THE EDUCATION PROCESS ........................................................................ 205
Karim Sidibe
LEARNING STYLES AND ROLE PLAY AND SIMULATION ...................... 214
Zdeněk Caha
PŘEDNÁŠKY, SEMINÁŘE, CVIČENÍ A OSTATNÍ VÝUKOVÉ ÚTVARY
V RAKOUSKÉM SEKTORU FACHHOCHSCHULEN ...................................... 219
Jindřiška Šulistová
THE POSSIBLE WAYS OF CORRECTING
ORAL MISTAKES/ERRORS IN LESSONS, FEEDBACK .............................. 224
Zdeněk Caha
VŠEOBECNÉ ZÁSADY VÝUKY, STUDIA A HODNOCENÍ
V RAKOUSKÉM SEKTORU FACHHOCHSCHULEN ................................... 228
Hanne-Lore Bobáková, Janusz Karpeta
FOREIGN LANGUAGES AT OPF SU IN KARVINÁ ..................................... 235
Jindřiška Šulistová
INTERCULTURAL AWARENESS IN TEACHING ............................................ 241
Karim Sidibe
ROLE PLAY, SIMULATION AND KINESTHETIC
AND TACTILE LEARNERS ............................................................................. 244
Jindřiška Šulistová, Michael Alexa
REFLECTION ON A GREEK CRISIS ................................................................. 248
Zdeněk Caha
ZÁKLADNÍ DETERMINANTY FUNGOVÁNÍ FACHHOCHSCHULE
V RAKOUSKU, ZÁKON O STUDIJNÍCH PROGRAMECH
FACHHOCHSCHULE A ROLE RADY PRO VYSOKÉ ODBORNÉ ŠKOLY ... 257
Krystyna Mendziuk
ZNACZENIE OTOCZENIA WEWNĘTRZNEGO
ORAZ ZEWNĘTRZNEGO FIRM I ORGANIZACJI
W DZIAŁALNOŚCI PUBLIC RELATIONS ........................................................ 265
8
Spis treści
Bożena Tangri
PUBLIC RELATIONS TOOLS IN INTERNAL
AND EXTERNAL COMMUNICATION ............................................................. 270
Martina Vavříková
A CONCEPT OF CURRENT PHYSICAL EDUCATION .................................... 277
Danica Pirsl
LANGUAGE AND SPORT AS FACTORS
OF SUSTAINABLE DEVELOPMENT ................................................................ 282
Martina Vavříková
TEACHING METHODS IN PHYSICAL EDUCATION ..................................... 288
Kamila Tröstlová
BIRD SYMBOLISM IN POEMS OF SAMUEL TAYLOR COLERIDGE .......... 292
Edyta Antoniak-Kiedos
SIÓDMA PÓŁNOC TADEUSZA KIJONKI
JAKO POETYCKA RELACJA Z PODZIEMNEGO UWIĘZIENIA ................... 296
Justyna Tymieniecka-Suchanek
Wiara w cudowną przemianę (interpretacja
semantyczna tekstu utworu poetyckiego
Aleksandra M. Dobrolubowa O przymierzu ze zwierzętami) ... 315
Alicja Mrózek
BIBLIZMY WE WSPÓŁCZESNEJ AFORYSTYCE ROSYJSKIEJ
– ZARYS PROBLEMATYKI ................................................................................ 324
Kamila Tröstlová
OXENDEN, C., LATHAM-KOENIG, C., SELINGSON, P.
NEW ENGLISH FILE PRE-INTERMEDIATE STUDENT’S BOOK. OUP:
OXFORD, 2007. 167 p. ......................................................................................... 333
Edyta Antoniak-Kiedos
ANTROPOLOGIA PODMIOTU LIRYCZNEGO
(WOKÓŁ „NAGIEGO ŻE” STANISŁAWA CZERNIAKA).
RED. K. DERDOWSKI. WYDAWNICTWO ROLEWSKI.
NOWA WIEŚ K/TORUNIA 2012, s. 276. ............................................................ 336
9
Od redaktorów
W dzisiejszym świecie funkcjonowanie w wielu sferach życia jest efektywne,
a czasami nawet możliwe, wyłącznie dzięki współpracy specjalistów reprezentujących różne dyscypliny naukowe. Niniejsza e-publikacja posiada więc charakter interdyscyplinarny, a jej cel stanowi umożliwienie wymiany myśli i doświadczeń między
przedstawicielami różnych dziedzin nauki. Pole proponowanej naukowej penetracji
jest rozległe i obejmuje zagadnienia językoznawcze, kulturoznawcze, literaturoznawcze oraz związane z ekonomią, psychologią i socjologią, a także szeroko rozumianą
dydaktyką. Elementem spajającym jest tu język, rozumiany nie literalnie (chociaż
również), lecz w relacji do szeroko rozumianego otoczenia, z uwzględnieniem tegoż
języka funkcji poznawczej, symbolicznej, semiotycznej – jako narzędzie, cel, motyw,
nośnik ekspresji oraz wartości, forma komunikacji etc.
Niniejsza publikacja zawiera zbiór artykułów różnych. Odmiennych przede
wszystkim ze względu na podejmowaną tematykę, ale też stosowane instrumenty
badawcze. Teksty odwołują się do wielu dziedzin wiedzy, lecz przede wszystkim
obecna jest tu tematyka lokalizująca się w interdyscyplinarnej przestrzeni pomiędzy
określonymi obszarami nauki. Autorzy opracowań wykorzystują spory wachlarz metod badawczych oraz form prezentowania materiału – od analizy, interpretacji, szkicu
opisowego, czy komparatywnego po komentarz, refleksję oraz dyskusję. W niniejszej publikacji przecinają się też odmienne punkty widzenia na język, stanowiące
odzwierciedlenie szerokiego spektrum naukowych zainteresowań autorów. Łączy je
pasja badawcza, naukowa rzetelność oraz chęć udziału w twórczej dyskusji.
Urszula Michalik, Mirosława Michalska-Suchanek
10
11
Eva Čulenová
MANIPULAČNÝ JAZYK V SOCIALIZME V DOBE
ČESKOSLOVENSKEJ SOCIALISTICKEJ REPUBLIKY
Abstract:
MANIPULATIVE LANGUAGE IN TIMES OF SOCIALISM
IN CZECHOSLOVAKIA
The contribution Manipulative Language in Times of Socialism in Czechoslovakia
wants to explicate the kind of socialism in Czechoslovakia and to investigate specific language which was used as a language of propaganda. The author occupies herself with
language forms – especially lexical and syntactical forms – which participate in the handling of the people mind, thinking and behaviour. The author takes inspiration in George
Orwell´s novel 1984 and in Sapir-Whorf Hypothesis supposing that the language is able to
be the tool creating the thinking. The author works with the propaganda texts available to
the general public as are children pioneer song, Constitution of ČSSR – year 1960, scholarly texts and slogans and tries to answer the question if the totalitarism system is able to
change people thinking.
Key words: socialism time, language, manipulation, propaganda texts.
TOTALITA A IDEOLOGICKÉ APARÁTY
V ČESKOSLOVENSKEJ SOCIALISTICKEJ REPUBLIKE
V politologickom chápaní je totalitarizmus „všezahŕňajúci systém politického
vládnutia typicky nastolovaný masívnou ideologickou manipuláciou a neskrývaným
terorom a brutalitou. Od autokracie a autoritarizmu sa odlišuje tým, že sa usiluje o
„totálnu“, naprostú moc, a to spolitizovaním celej spoločenskej aj individuálnej existencie. Autokratické a autoritárske systémy maju skromnejší cieľ: je ním monopol
politickej moci, ktorý sa zvyčajne dosahuje vylúčením más z politiky. Totalitarizmus
taktiež znamená aj úplnú likvidáciu občianskej spoločnosti: odstránenie „súkromného“. Totalitné režimy sa niekedy identifikujú pomocou „syndrómu šiestich bodov:
oficiálna ideológia, štát s jednou politickou stranou zvyčajne vedenou všemocným
vodcom, systém teroristického policajného dohľadu, monopol masových informa-
12
Eva Čulenová
čných prostriedkov, monopol ozbrojených síl, štátna kontrola všetkých stránok ekonomického života.“ (Heywood 2004: 49, ale porov. aj: Heywood 2008: 232). Slovu
totalitarizmus je podľa viacerých slovníkov synonymný pojem totalita. Krátky slovník slovenského jazyka označuje pod pojmom totalita tieto významy: 1. celistvosť,
jednotnosť: totalita života; 2. násilná jednota uplatňovaná v autoritatívnych (fašistických, komunistických) režimoch (http://slovnik.juls.savba.sk/?w=totalita&s=e
xact&c=p9a7&d=kssj4&d=psp&ie=utf-8&oe=utf-8). Slovník cudzích slov (2005)
uvádza tieto významy: 1. knižná celostnosť, celistvosť, úplnosť, jednotnosť, jednota,
jednoliatosť; filozofické kategórie vyjadrujúce celok ako jednotu mnohých určení na
rozdiel od chápania celku ako súhrnu častí; 2. politický režim uprednostňujúci na
udržiavanie svojej moci metódy bezprávia; 3. astronomická doba, počas ktorej trvá
úplné zatmenie Slnka alebo Mesiaca (http://slovniky.korpus.sk/?w=totalita&s=exact). Synonymický slovník (2004) ho vykladá o. i. ako násilnú jednotu uplatňovanú
v autoritatívnych režimoch (http://slovniky.korpus.sk/?w=totalita&s=exact).
V rámci svetovej histórie národov a spoločenstiev sa vyskytlo/ vyskytuje viacero
totalitných režimov (bližšie ich skúma o. i. aj Ústav pro výzkum totalitních režimů v
Prahe; bližšie: http://www.ustrcr.cz/). Svojím zameraním, pôsobením, vedením spoločnosti a podstatou sú však veľmi rôzne, a preto je potrebné skúmať a hodnotiť ich
osobitne. Na tomto mieste je zároveň potrebné upozorniť aj na existenciu špecifických výskumov ideológie a totalitarizmu, a to v oblasti prekladu, ktorý je niektorými
dekonštrukcionistami, posštrukturalistami a postkoloniostami chápaný aj ako „príznačný ideologický nástroj používaný na kolonizovanie ,minoritnej´ alebo nedominantnej kultúry.“ (Djovčoš, Pliešovská 2011: 77)
V našich krajinách (Česká a Slovenská republika) existoval v rokoch 1948 až
1989 špecifický druh totalitného socialistického režimu, ktorý spadal do tzv. Východného bloku, a teda totalitný režim v ČSSR (najmä od r. 1960-1989) mal trochu odlišnú podobu než iné svetové diktátorské systémy, pretože zvrchovaný vládca sa
nenachádzal priamo v republike, ale mimo jej územia – bol ním Zväz sovietskych
socialistických republík.
Aplikáciu ideológie vládnucej strany, snahu o úplné ideologické ovládnutie spoločnosti a nadvládu nad verejným politickým, vedeckým a umeleckým dianím zabezpečovala v ČSSR sieť straníckych a štátnych inštitúcií, pričom rozhodujúcu úlohu mala
Komunistická strana Československa (bližšie: Kopeček, http://www.sds.cz/docs/prectete/epubl/mko_iaia.htm). V rámci nej pracovali ideologické oddelenia pri ústredných
výboroch (ÚV) KSČ a KSS, potom nasledovali krajské, okresné či miestne výbory.
Z organizačného hľadiska boli ďalej dôležité oddelenia propagandy a agitácie kultúry,
školstva a vedy pri ÚV KSČ a ÚV KSS, pritom však KSČ mala hlavného ideológia.
Hlavné a konečné slovo v otázkach ideológie mala však KSSS (Komunistická strana
ZSSR), ktorá realizovala aj kontrolu ideológie v členských krajinách.
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
13
Veľmi dôležitými aparátmi aplikácie ideológie boli vzdelávacie systémy v ČSSR:
najprv išlo len o „výchovné“ prednášky a semináre pre lektorov, ktoré sa dotýkali
KSČ a marxizmu-leninizmu, neskôr (po vojne v r. 1946) KSČ začala budovať vlastný
vysokoškolský program na novej Vysokej škole politických a hospodárskych vied,
potom na Vysokej straníckej škole v (1953), neskôr premenovanej na Vysokú politickú školu. Ideológiu rozširovali aj široko pôsobiace organizácie spadajúce pod KSČ,
a to Revolučné odborové hnutie (ROH) združujúce pracovníkov národných výborov,
Socialistický zväz mládeže (SZM) spadajúci pod sovietsky Komsomol a ďalšie organizácie Národnej fronty.
Pre potreby straníckeho aparátu boli vydávané časopisy ako Slovo propagandistu,
Názorná agitace, Zápisník agitátora, Fakta a argumenty, Aktuální politické informace, Na pomoc lektorům a propagandistům, Výber dokumentov a materiálov medzinárodného komunistického a robotníckeho hnutia, vychádzala denná celospoločenská tlač Rudé právo, Pravda, krajské denníky, stranícke tituly s dlhšou periodicitou
Život strany, Nová mysl, Tribúna, Nová svoboda, tlač organizácie Národná fronta:
Mladá fronta, Práca a pod. a propagačné časopisy pre zahraničie, podnikové, okresné
noviny a iná lokálna tlač. Avšak ani ostatné verejné komunikáty sa nesmeli vzďaľovať od oficiálnej straníckej ideológie a politiky.
Špeciálna starostlivosť bola venovaná vysokým školám, kde boli poslucháči vystavení nepretržitému ideologickému pôsobeniu komunistickej doktríny. V apríli 1942
bol vydaný zákon o vzniku pedagogických fakúlt pri existujúcich vysokých školách.
Na obsadzovanie miest profesorov a akademických funkcionárov mali veľký vplyv
kontrolné orgány KSČ, preto sa najmä pedagogické fakulty stali oporou komunizmu
vo sfére školstva. Nový vysokoškolský zákon z roku 1950 upravoval štúdium tak,
aby vyššie vzdelávacie inštitúcie „slúžili výchove novej socialistickej inteligencie“
a celá výučba mala byť postavená na základoch „vedeckého svetového názoru“. Od
roku 1949 bola na všetkých vysokých školách zavedená povinná výučba tzv. spoločenských vied, ktorá mala študentov ideologicky formovať. Od 1951 roku už bolo povinné štvorročné štúdium základov marxizmu-leninizmu a hlavnými predmetmi boli
dialektický a historický materializmus, dejiny KSSS a KSČ a politická ekonómia, kde
sa ako základná filozofická báza presadzoval najmä materialistický svetonázor: „Ak
[...] stojíme na strane materialistickej línie vo vývine filozofie, znamená to len toľko, že
z hľadiska jej spoločensko-triednej, svetonázorovej funkcie preferujeme jej pokrokový
a revolučný charakter; z hľadiska jej poznávacej funkcie vychádzame z predpokladu
overeného doterajším priebehom dejín filozofie, že tá stránka celej vyčerpávajúcej pravdy o skutočnosti, ktorej sa materializmus vo svojej histórii zmocňoval a zmocňuje, sa
vždy podstatne viac približovala a približuje adekvátnemu postrehnutiu celkového diania [...] Materialistický výklad svetového diania sa od svojich počiatkov cieľavedome
usiloval o zblíženie, zhodu s jeho vedeckou interpretáciou v jednotlivých parciálnych
odborných vedách a vedeckých teóriách.“ (Kusý 1969: 42) Na všetkých vysokých ško-
14
Eva Čulenová
lách a univerzitách zároveň vznikli katedry dialektického a historického materializmu
a politickej ekonómie. V roku 1970 vznikli Ústavy marxizmu a leninizmu – teoretické
a výskumné pracoviská s právom viesť postgraduálne štúdium a udeľovať vedecké tituly (porov. Kopeček, http://www.sds.cz/docs/prectete/epubl/mko_iaia.htm).
Zvláštna pozornosť sa však venovala už výchove najmladších detí, ktoré v rámci
SZM po splnení určitých povinností (absolvovanie povinnej základnej výučby mladého
socialistu, do rámca ktorej spadali aj základné vedomosti o KSČ a ZSSR) získali v šiestich rokoch titul iskričky – „iskričkovým“ triedam sa po vyučovaní venovali určení starší žiaci z radov „najlepších“ pionierov. Neskôr sa už skladal pioniersky sľub, v ktorom
sa vlasti sľubovala vernosť a hrdinská práca – titul pionier mohli dostať len tí, ktorí si
to zaslúžili dobrými školskými výsledkami, úspechmi na školských súťažiach, športovými úspechmi, prípadne výborným a „vhodným“ správaním. V konečnom dôsledku
však tento titul bol udelený všetkým. Na strednej škole sa žiak už stal členom SZM, kde
jeho výchova v duchu marxizmu-leninizmu a lojality ku KSČ pokračovala.
V školách sa už od najnižších tried preberali informácie o ZSSR, KSČ – jej zjazdoch a výsledkoch týchto zjazdov, filozofia marxizmu-leninizmu, Marxa a Engelsa
(samozrejme, v podobe, ktorá vyhovovala doktríne), vyučovalo sa o vodcoch socializmu (o Leninovi, Stalinovi, Gottwaldovi), o významných osobnostiach socialistického kultúrneho života (napr. bol „obrodený“ Novomeský, Fučík a pod.) a o významných socialistických dňoch a sviatkoch (Víťazný február, Deň znárodnenia, Prvý
máj – sviatok práce a pod.) (porov. Kopeček, http://www.sds.cz/docs/prectete/epubl/
mko_iaia.htm). Školy sa teda snažili o „ideologické pôsobenie na jednotlivca od detstva. Popri známejších kauzách filozofie a sociológie bolo možné sledovať ideologicky motivované potlačenie psychológie na úkor režimovej pedagogiky – vnímanej
ako vedy o formovaní (nie analýze) žiaduceho „nového človeka“. Ku konštantným
prvkom komunistickej ideológie totiž patrili i tak na pohľad „apolitické“ obsahy, ako
viera v jednoduchosť sveta, v jeho nemennosť, spravodlivosť a zázračnosť (zázračné
účinky traktora, jarovizácie, chemizácie...), pozitívny vzťah k uniformite a cvičená
neasertívnosť. Jednotlivec sa teda naozaj všetky potrebné vzorce správania, ktoré
moc potrebovala do jeho vedomia dostať, naučil už v škôlke“. (Zavacká, Komentár k referátu Kopečka, http://www.sds.cz/docs/prectete/epubl/mko_iaia.htm). (Táto
pasáž bola uverejnená aj v: Čulenová 2012: 49-53)
PROPAGANDA A ČRTY PROPAGANDISTICKÉHO JAZYKA
Ideológia a udržanie socializmu a totalitného režimu v krajine bolo zabezpečované okrem iných prostriedkov aj prostredníctvom náležitej propagandy.
Vo všeobecnosti rozoznávame sedem základných druhov propagandy: 1. politickú propagandu s cieľom získať alebo udržať si politickú moc; 2. ekonomickú
propagandu s cieľom pôsobiť na spotrebiteľa; 3. vojnovú propagandu s cieľom de-
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
15
moralizovať protivníka a podporiť morálku vlastného obyvateľstva; 4. diplomatickú propagandu, prostredníctvom ktorej sa posilňuje priateľstvo, resp. nepriateľstvo
potenciálnych spojencov a nepriateľov; 5. didaktickú propagandu, ktorá presadzuje
spoločensky žiaduce ciele v oblasti výchovy a výučby; 6. ideologickú propagandu
šíriacu komplexné systémy ideí alebo viery a napokon; 7. eskapickú propagandu,
ktorá odvádza pozornosť od spoločenských problémov (Kaplan, Paleček 2001).
V krajine existovalo mnoho druhov komunikátov, ktorých primárnym cieľom bolo
pôsobiť na myseľ ľudí a modifikovať ich správanie tak, aby výsledkom bol človek
oddaný socializmu, poddajný, pracovitý, veriaci v pravdu Komunistickej strany Československa a ZSSR.
Vo všeobecnosti možno tieto komunikáty z hľadiska obsahu a ich pôsobenia
rozdeliť na:
a) informačné prejavy a texty, napr.: odborné články, argumentačne nasýtené politické prejavy a vyhlásenia, žurnalistické komunikáty a pod. – tieto komunikáty sa vyskytovali okrem politických scén v komunikátoch s celospoločenskou pôsobnosťou (časopisy, noviny), a to vo väčšej či menšej miere. Ak aj
text nemal propagandistický charakter, bolo vhodné, ak obsahoval akúkoľvek,
aspoň krátku pozitívnu a pochvalnú zmienku o strane a socializme;
b) agitačné prejavy s explicitne zrejmým zámerom ovplyvňovať, ich ktorých
záujmom je predovšetkým apelovať, ale nie racionálne argumentovať. „Agitácia je získavanie masy čitateľov, divákov a poslucháčov na prijímanie istých
ideí, názorov a presvedčení. Agitačný a propagačný štýl majú persuazívny
charakter, sú poznačené psychologickým nátlakom a ovplyvňované argumentačným materiálom“ (Mistrík 1997: 554).
c) umelecké a úvahové komunikáty – ide predovšetkým o socialistické piesne,
básne, radíme sem aj eseje, úvahy, romány a pod. V prípade piesní bol text
úzko previazaný so špecifickým „úderným“ rytmom, ktorý sa podobal pochodovému; rytmus ani hudba však veľmi často nemali žiadnu umeleckú hodnotu, rytmus sa počas piesne nemenil, melódia bývala „optimistická“, texty
oslavovali budovateľské úsilie, pracujúci ľud, socializmus, stranu a pod, boli
prvoplánové, jednoduché a povrchné, s umením nemali nič spoločného, avšak
ako melódia, tak aj texty boli dobre zapamätateľné. To platilo aj pre propagandistickú populárnu hudbu.
d) slogany, heslá a reklamy – najmä slogany a heslá boli doslova na každom kroku, boli súčasťou portálov a brán budov a areálov, napr. So Sovietskym zväzom
na večné časy a nikdy inak!; Svetu mier!; Nech žije KSČ!; Lenin večne živý!;
Nech žije Prvý máj!;28. február – víťazstvo pracujúceho ľudu!; Za krajšiu
budúcnosť! Proletári všetkých krajín, spojte sa!; Buduj vlasť, posilníš mier!;
Prácou k lepšej socialistickej vlasti a pod. (podľa: Čulenová 2012: 56-57;
táto klasifikácia je len veľmi informatívna; je zrejmé, že po podrobnejšom
16
Eva Čulenová
výskume bude možné definovať a klasifikovať propagandistické komunikáty
transparentnejšie, adekvátnejšie, podrobnejšie a z rôznych hľadísk. Tematike
sa bližšie venujú: Šuša, 2006; Šuša, Prando 2012 a Miškovská 2008).
Spoločnou črtou všetkých uvedených druhov propagandistických komunikátov
je nielen podávanie určitej informácie, ale najmä pôsobenie na city adresátov, snaha
získať ich pre určitý zámer (vyššie opísaný). Plnia funkciu informatívnu, ovplyvňujúcu, pôsobiacu, a presvedčovaciu (persuazívnu), prípadne aj esteticky pôsobiacu
(porov. Minářová, 2011: 126)
Základnou charakteristikou ovplyvňovania adresáta zo strany systému propagandy
je teda persuazívnosť, ktorej podstatou je „ ovplyvňovať názory, ale zároveň aj modifikovať, resp. meniť správanie percipienta [...] podľa očakávaní expedienta [...]“ (Prando,
Šuša 2012: 84), ktorý je teda persuadérom. Osobitným druhom persuázie je apel, teda
„dôkaz, ktorého argumentačná sila spočíva v predovšetkým v emocionálnom nátlaku
na presvedčovanú osobu, t.j. apel na city, na možné konanie, vôľu a pod.“ (Prando,
Šuša 2012: 86). Ďalším druhom manipulácie je sugescia. „Jej cieľom je ovplyvňovanie
názoru percipienta bez ohľadu na logickosť a argumentačnosť komunikátu (prejavu).“
(Prando, Šuša 2012: 86) Medzi jazykové prostriedky manipulácie patria: slogan; saturácia – teda viackrát, resp. nepretržite podávaná istá téma, dôsledkom čoho dochádza
k „nasycovaniu“ percipienta; princíp čiastkových pozícií (presvedčenie/ názor jednotlivca vydávané za názor väčšiny) a princíp deformácie a čiastkovosti informácie, resp.
témy, pri ktorom informácia nie je prezentovaná vo svojej komplexnosti, ale sú z nej
vyselektované časti vhodné pre expedienta (porov. Prando, Šuša 2012: 86-87; aj: Šuša
2006: 134-135). Tým sa k adresátovi teda dostáva modifikovaná a zmanipulovaná informácia (táto pasáž bola uverejnená aj v: Čulenová 2012: 42-43).
K ovplyvňovaniu percipientov môže dochádzať aj použitím sugescie. Keďže sa
sugescia neviaže na argument, ako je to napríklad v procese persuázie, je teda druhom
manipulácie. Jej cieľom je ovplyvňovanie názoru percipienta bez ohľadu na logickosť a argumentačnosť komunikátu. K manipulácii v kontexte politickej, a teda aj
propagandistickej komunikácie dochádza najčastejšie na základe použitia:
1. sloganu, ktorý je zo strany percipienta ľahko prijímaný;
2. princípu saturácie – teda informácia či téma je podávaná viackrát, resp. nepretržite, čím dochádza k „nasycovaniu“ percipienta a informáciu si zapamätá;
3. princípu čiastkových pozícií, pri ktorom ide o presvedčenie, informáciu či
názor jednotlivca, ktoré sú podávané ako názor väčšiny;
4. princípu deformácie a čiastkovosti informácie, resp. témy – informácia nie je
prezentovaná vo svojej komplexnosti, ale sú z nej selektované časti vhodné
pre expedientov zámer. Táto selekcia má často za následok jej deformáciu
a k percipientovi sa dostáva už modifikovaná.
5. Medzi prostriedky propagandy patrí aj insinuácia, teda použitie vedomej lži na
presvedčenie adresáta (porov. Prando, Šuša 2012: 87).
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
17
Propagandistické komunikáty ďalej môžeme klasifikovať aj podľa skupiny adresátov na:
a) propagandistické prejavy určené užšiemu okruhu adresátov, napr. odbornej
verejnosti (zamerané podľa odboru, napr. propagandistické „odborné“ články
a state v pedagogických odborných časopisoch) a
b) propagandistické prejavy určené širokej verejnosti – sem možno zaradiť všetky verejné prejavy predstaviteľov štátu, umelecké komunikáty, slogany a heslá a pod. Tieto prejavy sú charakteristické predovšetkým používaním zrozumiteľného a jednoduchého jazyka, tzv. „jazyka obyčajných ľudí“, častým
používaním sloganov a krátkych hesiel a špecifickým prejavom prezentácie
komunikátov (v závislosti od toho, či je komunikát hovorený, alebo graficky
znázornený/ napísaný) (bližšie porov. Prando, Šuša 2012: 88-89). Ak je komunikát hovorený, často býval sprevádzaný príslušnou ráznou gestikuláciou a kinezikou (napr. dvíhanie rúk, nakláňanie tela dopredu, zdvíhanie brady a pod.)
Písané verejné komunikáty, najmä krátke slogany a heslá, prípadne piesne,
básne a pod., sú často dopĺňané grafikou (obrázkami, farbami a pod.)
MANIPULAČNÝ JAZYK VO VYBRANÝCH TEXTOCH
Z ČIAS ČESKOSLOVENSKEJ SOCIALISTICKEJ REPUBLIKY
B. L. Whorf predpokladá existenciu sociálnych vzorcov a „vzťahov medzi vzorcami, ktoré sú nepredstaviteľne rozmanité a sú akýmsi ložiskom pre rozpoznanie
súvzťažnosti bohatosti a organizácie jazyka, vrátane hudby a matematiky, ktoré sú
v príbuzenstve s jazykom.“ (Whorf 1956: 247-248). „Štúdium (jazyka, pozn. EČ)
ukazuje, že formy myšlienok človeka sú kontrolované neúprosným poriadkom vzorcov, ktoré si však človek neuvedomuje. Tieto vzorce sú nevnímané, komplikované
systematizácie jeho vlastného jazyka – prejavujú sa ľahko, v čistom porovnávaní
a v kontraste s inými jazykmi, predovšetkým s tými, ktoré patria do inej jazykovej
rodiny. Myslenie človeka je zakotvené v jazyku [...] Každý jazyk je rozsiahly systém
vzorcov, ktorý je odlišný od iných systémov, a sú v ňom kultúrne poznačené formy
a kategórie, v rámci ktorých osoba nielenže komunikuje, ale aj analyzuje prírodu,
zaznamenáva alebo zanedbáva typy vzťahov a fenoménov, cesty jeho úvah a buduje
dom svojho vedomia.“ (Whorf 1956: 252)
V duchu tejto koncepcie sa nesú aj úvahy o fungovaní tzv. manipulačného jazyka,
ktorého cieľom je manipulovať s mysľou človeka (spoločnosti aj indivídua) so zámerom primäť ho, aby myslel a správal sa v súlade s ideológiou vládnucej skupiny alebo
osobnosti. Ide teda o jazyk, ktorý bol určitou skupinou/ spoločnosťou umelo vytvorený.
Pojem manipulačný jazyk je však potrebné odlíšiť od jazyka politiky (politického
jazyka), pretože ten sa používa na rôznych politických kongresoch, mítingoch, straníckych schôdzach, politických rokovaniach a rovnako je do istej miery používaný
18
Eva Čulenová
aj médiami pri sprostredkovávaní informácií z diania v politike. To znamená, že politický jazyk sa vyskytuje aj v prejavoch novinárov a komentátorov, ktorí sa venujú
politickým témam. P. Prando a I. Šuša (2012: 91) rozlišujú všeobecný politický jazyk
ešte ďalej na jazyk praktickej politiky (teda jazyk politikov používaný na straníckych
schôdzach, kongresoch, pri rokovaniach a pod.) a na politický jazyk, ktorý sa používa
v médiách pri prenose informácií z politického prostredia.
Jazyk praktickej politiky pozostáva z veľkého počtu politických, politologických,
právnych a ekonomických termínov a profesionalizmov, kým politický jazyk médií
používa týchto odborných názvov výrazne menej. Výrazne sa na jazyku praktickej
politiky podieľajú priame rečové akty. V komunikácii sa anticipuje recipient, predvídanie jeho prejavov správania, zvykov, hodnôt, poznanie tradícií. Tomu je podriadený aj celkový štýl a tón (Hardošová 2009: 267).
Manipulačný jazyk sa však na rozdiel od všeobecného politického jazyka vyznačuje predovšetkým tým, že používa neutrálnu lexiku, avšak s modifikovaným významom. Na tomto mieste však ide o hypotézu, ktorú nám potvrdia nasledujúce analýzy,
ktoré nám zároveň odhalia aj ďalšie špecifické črty manipulačného jazyka.
Pre odhalenie vlastností manipulačného jazyka sme si vybrali zásadné texty reprezentujúce obdobie totality v Československej socialistickej republike v rokoch
normalizácie, teda od roku 1960 až po koniec sedemdesiatych rokov 20. storočia. Ide
o tieto texty:
a) najrozšírenejšia pionierska pieseň Žiari šatka pionierska;
b) článok v odbornom pedagogickom časopise Komenský 65. výročí Velké říjnové socialistické revoluce;
c) Ústava Československej socialistickej republiky z roku 1960 zvaná aj Socialistická ústava;
d) vybrané slogany a heslá propagujúce socializmus.
Základnými kritériami výberu týchto textov boli 1. rôzne žánre (umelecký krátky
text, odborný text, politický, celospoločensky platný a závažný dokument, krátky
propagandistický žáner) a 2. cieľová skupina: široká verejnosť, celorepubliková populácia, masa (v tomto kritériu sa môže zdať výnimkou odborný text v pedagogickom
časopise, ale je určený pedagogickej odbornej verejnosti, ktorá má veľký vplyv na
širokú masu obyvateľstva, z toho dôvodu sme ho do analýz zaradili).
Pri rozboroch sme sa sústredili najmä na lexiku, pretože v rámci manipulácie
s myslením a správaním ľudí má slovná zásoba vysokú apelatívnu, persuazívnu
a výpovednú hodnotu, keďže ľudia primárne vnímajú slová. Je nám jasné, že aj syntax má v súvislosti s touto témou veľký vplyv, preto ju analyzujeme najmä v súvislosti so sloganmi. Nejdeme však do hĺbky, pretože to by si vyžadovalo oveľa rozsiahlejší priestor na analýzy.
Lexiku sme hodnotili na základe pojmov, ktoré sme si zadefinovali ešte pred analýzami. V rámci príznakovej socialistickej lexiky možno primárne rozlíšiť:
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
19
1. pozitívne ideologicky hodnotiacu lexiku, ktorá sa vyznačuje významom
orientovaným na chválu, vyzdvihovanie a podporu socialistickej ideológie a režimu
– napr. substantíva: víťazstvo, odboj, boj, sláva, bratstvo, (pionierska) šatka, úspechy,
(socialistická) vlasť, domovina, nádej, (svetlý) zajtrajšok, budúcnosť, šťastie, rozvoj, obeta, sila, fronta, pokrok a pod.; adjektíva: socialistický, komunistický, šťastný,
mohutný, vzácny, krásny, neochvejný, udatný, gigantický, budovateľský, hrdinský
a pod.; príslovky: neohrozene, výnimočne, žiarivo; verbá: budovať, bojovať, svietiť,
žiariť, belieť sa, brániť, uvrhnúť, horieť a pod.
2. negatívne ideologicky hodnotiacu lexiku, ktorej zámerom je dehonestovať,
zhodiť „nepriateľov socializmu“, postaviť ich v rámci spoločnosti do čo možno najnegatívnejšej pozície, opovrhovačne poukázať na stavy, javy ohrozujúce socializmus
– napr. substantíva: kontrarevolucionár, imperializmus, buržoázia, prehmaty, chyby,
nátlak, hrozba, (antisocialistický) živel, podpaľači, putá, okupácia, vykorisťovanie,
cudzinci, kríza, kapitalizmus, monopol, útok, Západ a pod.; adjektíva: antisocialistický, korupčný, hrubý (porušovanie), pluralistický, subjektívny, protisovietský;
príslovky: provokatívne, pokrytecky a pod.; verbá: podlamovať, poburovať, skompromitovať, napádať a pod.
Do týchto dvoch príznakových kategórií možno zaradiť aj slová, ktoré sú navonok neutrálne, avšak v komplexnom kontexte socialistického totalitného režimu
získali príznakovosť, napr. ľud, proletariát, revolúcia, spravodlivosť, mier, odkaz,
vždy/ navždy, významne, rozvážny, vatra, oheň, oheň, iskra, zrodenie, rozhodný,
práca, sloboda, materializmus, kolektív, vášeň, priateľstvo, rehabilitovať, červený,
hviezda, konfrontovať a pod. Spoločným menovateľom oboch typov socialistickej
lexiky však je fakt, že ju používa socialistická propaganda.
V rámci týchto základných typov socialistickej lexiky ďalej možno rozlišovať
slovnú zásobu:
1. socialisticky emočne nasýtenú lexiku – jej zámerom je emočne apelovať na
adresáta a bez racionálnych argumentov, avšak prostredníctvom emócií ovplyvniť/
modifikovať jeho postoje – napr. radosť, šťastie, zajtrajšok, budúcnosť, hviezda, červený a pod.
2. socialisticky informačne nasýtenú lexiku, ktorá je v skutočnosti emocionálne nasýtená, avšak navonok chce pôsobiť ako informácia o nejakej osobe, stave,
jave, deji, a to s rovnakým zámerom: ovplyvniť a modifikovať postoje adresáta –
napr. kontrarevolucionár, podpaľač, Západ, imperializmus, kapitalizmus, leninizmus
a pod. (Podľa: Čulenová 2012: 55-56)
Ukážka č. 1. Žiari šatka pionierska
Druh textu: pionierska pieseň
Cieľová skupina: mládež vo veku cca 6 – 15 rokov
Zámer: výchova socialistického nadšenca a verného občana
20
Eva Čulenová
1. Žiari šatka pionierska/ 2. sťa červený krásny kvet/ 3. žiari šatka pionierska/
4.cez dlhých dvadsaťpäť liet./ 5.Utkaná je z bojov, z práce/ 6. utkaná je z radosti/ 7.
nesieme jej pozdrav vrúcny/ 8. plný detskej vďačnosti/
Refrén: lálálálá...
9. Na cestu nám hviezda svieti doširoka do diali, / 10. aby sme vždy pod jej svetlom všetko ťažké zdolali./ 11. Ďakujeme rodnej strane za to teplo za ten jas,/ 12.
sľubujeme odhodlanie, že oporu nájde v nás.
Refrén: lálálálá...
Pieseň je prosocialisticky orientovaná so zámerom podporiť ideológiu a jednoduchými veršami s úderným rytmom ju vniesť do mysle detí a fixovať ju tam. Učili ju na
základných školách v rámci hudobnej výchovy, taktiež sa preberala aj na hudobných
školách, v speváckych krúžkoch a v pionierskych táboroch. Spievaná bola pri všetkých oficiálnych mládežníckych socialistických akciách, na speváckych súťažiach,
ale aj v pionierskych táboroch. Melódia je jednoduchá, dobre zapamätateľná (o umení sa nedá hovoriť), rytmus je taktiež jednoduchý, úderný, pochodový – hudba korešponduje s textom a vyjadruje kolektívnosť (spieva zbor detí), optimizmus, dynamiku
a pohyb (k šťastnej komunistickej budúcnosti).
Neobsahuje žiadne informácie, jej lexika je socialisticky emočne nasýtená vo výrazne a takmer výlučne pozitívnom duchu (krásny kvet, pozdrav, radosť, žiariť, detská,
svetlo, jas), nepoužívajú sa takmer žiadne emočne negatívne slová (jedine: všetko ťažké), avšak v zhode s ideológiou do popredia výrazne vystupuje aj motív boja (proti imperializmu) – žiariť, boj, práca, slávy socializmu a jeho symbolov (pionierska šatka),
nepriamo je načrtnutý aj motív vzťahu k ZSSR, ktorého hlavnou farbou, podobne ako
aj farbou socializmu bola červená. Myšlienku šťastia a radosti z víťazstva socializmu
vytvárajú verše č. 6, 7, 8. a refrén tvorený z citosloviec. Boj proti imperializmu a kapitalizmu naznačuje verš č. 5, pričom je vyzdvihovaná práca ako základný princíp budovania šťastného socializmu. Zaujímavá je aj idea verša č. 4, ktorá nepriamo naznačuje
myšlienku, čo dlho trvá, je osvedčené, pravdivé – ideológie totiž stavajú na tradíciách
a dlhotrvácnosti. Pieseň chce deťom teda vnútiť myšlienku, že socializmus už trvá veľmi dlho – už 25 rokov (čo je pre deti nepredstaviteľné dlhá doba), a tento stav je pre
ľudí prirodzený – použili sa preto slová cez dlhých dvadsaťpäť liet.
Druhá strofa vyzdvihuje KSČ ako stranu, ktorá zabezpečuje šťastnú budúcnosť,
domov, radosť a blahobyt, len sa treba vydať jej cestou (verš č. 11a č. 10). Takisto sa
tu metaforicky poukazuje na cestu socializmu pod záštitou ZSSR, ktorý mal v znaku
červenú hviezdu a túto „hviezdu“ je potrebné nasledovať. Pravá socialistická mládežnícka pieseň je zakončená sľubom vernosti a opory voči KSČ (verš č. 12).
Ukážka č. 2. 65. výročí Velké říjnové socialistické revoluce
Druh textu: Článok v odbornom pedagogickom časopise Komenský, roč. 107, č.
3, november 1982, s. 129-131 (prvé strany čísla)
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
21
Autor: Sýkora, Jaroslav
Cieľová skupina: učitelia pre 1. stupeň ZŠ, pedagogická odborná verejnosť
Zámer: pripomenúť si výročie Veľkej októbrovej socialistickej revolúcie, propagovať socializmus
„Gigantické úsilie Sovietskeho zväzu o zachovanie svetového mieru a výsledkov
mierového budovateľského úsilia sovietskeho ľudu si pripomenieme už tradičným
Mesiacom československo-sovietskeho priateľstva, ktorý je každoročne otváraný
v deň, kedy spomíname na výročie Veľkého októbra. Rad najrôznejších akcií, ktoré
sú organizované po celej republike, nepochybne prispeje k ešte hlbšiemu spoznaniu
Sovietskeho zväzu a života jeho ľudu, jeho kultúry a významných úspechov v rozvoji
vedy a techniky. Československo-sovietske priateľstvo však nie je obmedzené na jednotlivé akcie, nie je ohraničené týždňami alebo mesiacmi, ale prestupuje každodenný
život celej našej spoločnosti, je výsledkom historických skúsenosti našich národov, je
v ňom obsiahnutá naša minulosť, prítomnosť aj budúcnosť. Najmä v tomto roku, kedy
spomíname na 65. výročie Veľkej októbrovej socialistickej revolúcie, si možno ešte
výraznejšie než inokedy uvedomujeme, že tak v minulosti, ako aj dnes a pre budúcnosť
ostáva neochvejnou zárukou našej bezpečnosti a mierového života nerozborné priateľstvo s krajinou Veľkého októbra, s priateľom najvernejším, so Zväzom sovietskych
socialistických republík.“(Sýkora, 1982, s. 131; prekl. EČ)
Článok je zameraný výrazne proideologicky, jeho obsahom je pripomenutie výročia Veľkej októbrovej socialistickej revolúcie v roku 1917, propagácia socializmu,
„priateľstvo“ so ZSSR, v skutočnosti propagácia podriadenosti voči ZSSR a totalitného režimu. Z toho dôvodu je na prvom mieste medzi odbornými článkami v odbornom pedagogickom časopise.
Text je písaný v češtine, to je však pre naše rozbory a úvahy irelevantné, pretože v tom období bola Československá republika a veľa komunikátov bolo písaných
raz v slovenčine a raz v češtine. Noviny a časopisy boli distribuované v obidvoch
republikách a takisto televízie vysielali v obidvoch krajinách. Oba jazyky sa síce
neprelínali, ale texty boli písané/ hovorené podľa toho, príslušníci ktorej krajiny ich
tvorili a neboli prekladané. Obyvateľstvo bez problémov rozumelo obom jazykom,
preto neboli rozlišované.
Články tohto typu však bolo predovšetkým v časopisoch s výchovnou pôsobnosťou z hľadiska cenzúry nevyhnutné uverejňovať, a to najmä pri príležitosti veľkých
socialistických sviatkov. Inak by hrozil zákaz vydania čísla, resp. celého časopisu
a hrozili by aj iné, najčastejšie personálne postihy. Školstvu sa (na rozdiel od súčasnosti) venovala veľká pozornosť, pretože bolo a stále je okrem rodiny významnou
a v podstate jedinou inštitúciou, ktorá nielenže komplexne vzdeláva, ale aj formuje
indivíduum, ovplyvňuje jeho vnímanie, myslenie a postoje k sebe samému, k spoločnosti aj okolitému životnému prostrediu a dieťa i dospelý človek je do istej (veľkej)
22
Eva Čulenová
miery zrkadlom stavu školstva: ako sa štát postaví ku školstvu, takí ľudia v ňom budú
o pár rokov pracovať, pôsobiť a pretvárať štát. Preto bolo zo strany KSČ nevyhnutné
regulovať a kontrolovať aj činnosť pedagogických časopisov.
Celý text je socialisticky informačne nasýtený, lebo pojednáva o priebehu VOSR
a o prístupe „imperialistických krajín“ k nej. Preto sa v ňom nachádza najmä socialisticky informačne nasýtená lexika, a to najmä pozitívne ideologicky ladená. Vybraná
ukážka je súčasťou záveru, preto jej informačná hodnota je nižšia, avšak je zvýšená
jej emocionálna nasýtenosť, ktorá je vytváraná bohatou emocionálnou socialistickou
lexikou, napr.: gigantické úsilie, ešte hlbšie spoznanie, významné úspechy, neochvejná záruka, najvernejší priateľ, nerozborné priateľstvo a pod. V ukážke teda nie sú už
použité negatívne socialisticky hodnotiace slová, pretože hoci by mohli zabezpečiť
aj emocionálnu nasýtenosť textu, narušili by pozitívny záver povinný a potrebný pre
všetky socialistické texty. Pozitívna báza socialistických textov totiž slúžila na posilnenie pozitívneho postoja čitateľa k socializmu, na upevnenie jeho viery a dôvery
v neho a v neposlednom rade ne upevnenie viery v šťastnú socialistickú budúcnosť
(pod vedením Sovietskeho zväzu) (podľa: Čulenová 2012: 57-63).
Ukážka č. 3 Socialistická ústava – r. 1960
Druh textu: oficiálny, celospoločensky platný a najzávažnejší spoločenský politický dokument
Dátum vydania: 11. júl 1960
Cieľová skupina: celá spoločnosť – všetky sféry
Zámer: oficiálne prihlásenie ČSSR pod vedenie Komunistickej strany k socializmu, vyhlásenie podriadenosti Československa Sovietskemu zväzu, zvrchovanosti
proletariátu, zavedenie totalitného režimu v rámci Východného bloku
„My, pracujúci ľud Československa, slávnostne prehlasujeme: spoločenské zriadenie, za ktoré bojovali celé generácie našich robotníkov a ostatných pracujúcich
a ktoré mali od víťazstva Veľkej októbrovej socialistickej revolúcie pred očami ako
vzor, stalo sa pod vedením Komunistickej strany Československa aj u nás. Socializmus v našej vlasti zvíťazil! [...]. Završujúc socialistickú výstavbu, prechádzame
k budovaniu vyspelej socialistickej spoločnosti a zhromažďujeme sily na prechod ku
komunizmu. Po tejto ceste pôjdeme ďalej ruka v ruke s naším veľkým spojencom,
bratským Zväzom sovietskych socialistických republík [...]. V roku 1945 sa náš pracujúci ľud oslobodený hrdinskou Sovietskou armádou z pút fašistickej okupácie, rozhodol sa po skúsenostiach s buržoáznou republikou budovať svoj oslobodený štát
ako ľudovú demokraciu, ktorej poslaním bolo zabezpečiť pokojný vývoj socializmu.
Na čelo republiky sa postavila Komunistická strana Československa, osvedčený predvoj robotníckej triedy, zocelený v boji v dobe buržoáznej republiky a okupácie. [...]
Náš pracujúci ľud sa tak najprv zbavil cudzieho panstva, a potom aj kapitalistického
vykorisťovania a stal sa hospodárom svojej krajiny. Počas týchto pätnástich rokov
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
23
doviedol svoju prácou a svojím cieľavedomým úsilím vo všetkých oblastiach ľudskej
činnosti k dosiahnutiu takých úspechov, aké boli za kapitalizmu nemysliteľné. [...]
Už u nás niet vykorisťovateľských tried, vykorisťovanie človeka človekom je navždy
odstránené. Niet už hospodárskych kríz ani nezamestnanosti [...] (Ústavný zákon č.
100/1960 Sb. Národného zhromaždenia, Ústava Československej socialistickej republiky, Prohlášení) „Československá socialistická republika je socialistický štát
založený na pevnom zväzku robotníkov, roľníkov a inteligencie, v čele ktorého je robotnícka trieda.“ (Ústavný zákon č. 100/1960 Sb. Národného zhromaždenia, Ústava
Československej socialistickej republiky, Hlava první, Společenské zřízení)
Propagande a manipulačnému jazyku sa nevyhol i právny jazyk, ktorý bol v tom
čase jedným z kľúčových faktorov manipulácie s pospolitými masami. Právny jazyk socializmu bol nasýtený socialistickou terminológiou. Išlo o „súbor zvláštnych
právnych noriem, ktoré sú určené výhradne pre úpravu súkromnoprávnych vzťahov
s medzinárodným prvkom, je zvláštnym odvetvím právneho poriadku. Každý štát
má svoje vlastné medzinárodné právo súkromné.“ (Vallová 2008. S. 8). Často sa používali právne termíny a názvy reálií platné len pre socialistické zriadenie . Ako
príklad môžeme uviesť: obecný úrad, predseda obecného úradu, predseda krajského
národného výboru, krajský národný výbor apod.
Ukážka je hlavnou časťou Prehlásenia, ktoré sa nachádza na prvých stranách
Ústavy ČSSR z roku 1960. Ústava je písaná po česky (pre potreby tohto článku sme
text preložili do slovenčiny), pretože v dobách ČSSR komunikáty neboli prekladané
z češtiny do slovenčiny a naopak. Obyvateľstvo dôkladne rozumelo obom jazykom,
a zároveň sa tak podporovala myšlienka československej (socialistickej) jednoty. Ide
o najzávažnejší text danej doby, pretože ústava štátu je jeho základným dokumentom stanovujúcim o.i. aj jeho politickú orientáciu. Vidno to konkrétne na texte tohto Prehlásenia, ktoré je presýtené ideologicky ladenou lexikou. Charakteristická je
predovšetkým pozitívne ideologicky hodnotiacimi výrazmi s hrdinsky pôsobiacimi
hyberbolizujúcimi sklonmi: slávnostne (prehlasujeme), bojovali (za zriadenie), víťazstvo, vzor, bratský (Sovietsky zväz), osvedčený predvoj, náš veľký spojenec, zhromažďujeme sily, oslobodený hrdinskou [...] armádou, zocelený v boji, zbavil sa cudzieho
panstva, cieľavedomé úsilie; používajú sa metafory (ruka v ruke), osobné pronominá
(my), posesívne pronominá (náš /ľud/) – ktoré by za iných okolností v politickom
dokumente s informačnou hodnotou nemali miesto.
Inak neutrálne slová (napr. ľud, generácie, robotníci, úspechy a pod.) získali výrazne ideologickú sémantiku podporujúcu ideu socializmu a budovateľstva, čo sa ja
javí ako jeden zo základných postupov pri vytváraní propagandistických prejavov.
Propagandistický prejav dotvára aj postavenie inak neutrálnych výrazov do
kontradiktorickej pozície, čím zároveň získavajú štylistické zafarbenie, napr.: putá
(fašistickej okupácie) – budovanie (štátu); pracujúci ľud – zbavenie sa -- cudzieho
panstva; úspechy socializmu – vykorisťovanie (zo strany) kapitalizmu; pevný zväzok
24
Eva Čulenová
a pod. Výraznou črtou propagandistického textu je aj používanie negatívne ideologicky hodnotiacej lexiky so „zosilneným významom“, napr.: vykorisťovateľské triedy
(už ich niet), vykorisťovanie [...] je navždy odstránené a vyhlásení, ako napr.: Niet už
hospodárskych kríz ani nezamestnanosti.
Hoci sa text na prvý pohľad javí ako nasýtený ideologicky emocionálny, ide aj
o informatívny text, ktorý (hyperbolizujúco) hlási ČSSR k socializmu pod vedením
KSČ a ZSSR, k budovaniu komunistického zriadenia, prezentuje odmietnutie kapitalizmu (v rámci toho aj súkromného vlastníctva), preferuje robotnícku triedu pred
všetkými ostatnými. To zabezpečuje ustanovenie socialistickej republiky ako štátneho útvaru. Bolo však potrebné, aby tento text pôsobil optimisticky a otvorene k naznačenej (socialistickej) orientácii, preto výrazne prevažuje ideologicky pozitívne
hodnotiaca lexika pred negatívnou lexikou. To má naznačiť, že tá správna a optimistická cestá je socialistická orientácia.
Ukážka č. 4 Propagandistické heslá
Druh textu: slogan, heslo
Cieľová skupina: celá spoločnosť, široká verejnosť
Zámer: pôsobiť na emócie adresátov, pripomínať príslušnosť k socializmu, chvála
socializmu, výchova adresátov k spoločnosťou stanoveným postojom
1. So Sovietskym zväzom na večné časy a nikdy inak!; 2. Svetu mier!; 3. Nech
žije KSČ!; 4. Lenin večne živý!; 5. Za krajšiu budúcnosť! 6. Proletári všetkých krajín,
spojte sa!; 7. Buduj vlasť, posilníš mier!; 8. Prácou k lepšej socialistickej vlasti! 9.
Leninskou cestou k ďalšiemu rozvoju našej socialistickej vlasti! 10. Nech žije slávny,
pracovitý a hrdinský sovietsky ľud!
Vybrali sme desať socialistických hesiel, ale, samozrejme, bolo ich používaných
oveľa viac. Delili sa podľa toho, v akom regionálnom areáli pôsobili: niektoré heslá
mali pôsobnosť pre celoslovenský, resp. celočeskoslovenský areál, pričom boli v češtine aj v slovenčine podľa toho, na ktorom území sa vyskytli, alebo išlo aj o lokálne
heslá, na ktoré boli schopní reagovať len „zainteresovaní“ adresáti, napr.: Ostrava,
ocelové srdce republiky! Alebo: Já jsem horník, kdo je víc? Toto heslo sa viaže na
ostravský región, ktorý sa sústredil na baníctvo a oceliarstvo.
Pre potreby tejto štúdie sme vybrali heslá s celočeskoslovenskou pôsobnosťou,
teda tie heslá, ktoré boli viditeľné na plagátoch na verejných priestranstvách, budovách, vo vestibuloch dôležitých inštitúcií a pod.
Sú jednoduché, rozsahovo krátke, to znamená, že sú tvorené prostredníctvom jednoduchých viet rozvitých (okrem hesla č. 7, kde je krátke súvetie) alebo jednočlenných
eliptických zvolacích viet, ktorých hlavným zámerom je apelatívnosť, ďalej zrozumiteľnosť a zapamätateľnosť. Ich obsahovou náplňou je zväčša vyzdvihovanie úlohy práce,
mieru, KSČ a ZSSR, ktoré nevedú k inej než šťastnej budúcnosti – tú predstavuje opäť
práca v duchu budovania socializmu, resp. komunizmu, a to pod vedením „bratského“
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
25
ZSSR. Z toho vyplýva, že lexika hesiel je väčšinou pozitívne ideologicky hodnotiaca,
často sa používajú lexikálne výrazy s „krajným“ významom, napr. na večné časy a nikdy inak; večne živý; všetky krajiny. Ak nie je možné využiť „krajné“ významy, používa
sa stupňovanie prísloviek alebo adjektív: krajšia (budúcnosť), lepšia (socialistická vlasť) a pod., pričom tieto stupňované výrazy sa vždy vyskytujú v pozitívnom význame.
Významy lexém sa dotýkajú väčšinou špecifických socialistických (totalitných) antinómií, ako sú: boj – mier, vykorisťovanie – beztriednosť/ práca, kapitalizmus – socializmus, buržoázia – pracujúci ľud, Západ – ZSSR a pod., pričom prvé z uvedených sa vyskytujú v ideologicky zápornom význame a druhé v ideologicky pozitívnom význame.
Takmer všetky heslá sa orientujú na oslavu určitého subjektu (ZSSR, sovietsky
ľud, Lenin, KSČ), fenoménu (socializmus, práca, vlasť), resp. na oslavu určitého
cieľa (šťastná vlasť, krásna budúcnosť), čomu je podriadená aj ich syntax (elipsy,
jednočlenné vety, jednoduché vety, jednoduché súvetia). Tá slúži zároveň aj ako prostriedok zrozumiteľnosti textov pre široké masy, apelatívnosť, zapamätateľnosť.
ZÁVER
Socialistický manipulačný jazyk ako fenomén spätý so špecifickou a výnimočnou
historickou epochou si určite zaslúži hlbšie rozpracovanie a jeho javy podrobnejšie
prebádanie a klasifikovanie.
My sme sa pokúsili vybrať štyri najreprezentatívnejšie texty. Všetky boli budované na presýtenosti socialistickej lexiky, ktorú chcela dobová propaganda dostať do
mysle ľudí a do bežného používania v rámci vyjadrovania sa – aspoň v polooficiálnej
komunikácii.
V prvej ukážke (socialistická pieseň) prevažovala socialisticky emočne nasýtená
lexika s výrazne pozitívne ideologicky zameranou orientáciou, ktorou úlohou bolo
navodiť u detí a mládeže pocit radosti a šťastia zo socializmu a práce KSČ, ktorá im
zabezpečí krásnu budúcnosť.
Druhá ukážka (propagandistický „odborný“ článok) je vzhľadom na svoj obsah
– informovať o priebehu VOSR a postojov k nej – postavená na socialisticky informačne nasýtenej lexike s pomerne pozitívne ideologicky orientovanou lexikou.
Jej zámerom bolo predstaviť VOSR a jej výsledky v pozitívnom duchu a predstaviť
šťastnú prítomnosť dosiahnutú vďaka nej.
Tretiu ukážku tvorí výber z najzávažnejšieho dobového dokumentu – Ústavy
ČSSR z roku 1960, zvanej aj Socialistická ústava. Vybrali sme prvú časť Prehlásenie,
v rámci ktorého sa štát hlási k socializmu, budovaniu komunizmu pod vedením KSČ
a k „bratstvu“, teda k podriadenosti ZSSR, pričom do popredia v duchu aktuálnej ideológie posúva robotnícku triedu, zavrhuje kapitalizmus s „buržoáziu“, čím odmieta
súkromné vlastníctvo. Text je teda výrazne informačný, avšak zároveň chce pôsobiť
presvedčivo a ideovo jednostranne, preto používa výrazné expresívne proideologicky
orientované výrazy, čím zosilňuje expresivitu celého prejavu.
26
Eva Čulenová
Štvrtú ukážku tvorí výber desiatich propagandistických hesiel, ktoré boli frekventovane používané na verejných priestranstvách a boli všade viditeľné, a teda boli
známe celej spoločnosti. Pozostávajú výlučne z pozitívne ideologicky hodnotiacej
lexiky s výraznou apelatívnou a oslavujúcou funkciou; heslá majú eliptickú syntax,
najčastejšie sú používané buď jednočlenné vety, alebo jednoduché vety, len zriedka
sa vyskytujú jednoduché súvetia. Syntax je orientovaná na zrozumiteľnosť textu, zapamätateľnosť, takisto aj na apel na adresáta.
Vidno teda, že manipulačný jazyk používaný v období ČSSR sa sústredil predovšetkým na lexiku, hoci neobchádzal ani dôležitosť syntaxe (pri heslách a vplyve na
pamäť). Lexiku však preferoval najmä preto, že slová sú tie javy, ktoré sú pre ľudí
zapamätateľný, jasný fenomén, ktorému rozumejú a ktorý sú schopní prijať do vlastnej individuálnej slovnej zásoby a operovať s ním. Ukázalo sa, že lexikálne jednotky
majú v vplyve na myseľ ľudí veľkú silu, pretože
a) ak sú vhodne zvolené (teda sú jednoduché, krátke a zrozumiteľné), sú zapamätateľné;
b) je možné modifikovať ich význam, hoci nie vždy je možné vymazať ich zo
slovníka. Tým sú schopné do istej miery a dočasne ovplyvniť aj chápanie
výsekov reality.
Socialisticky jazyk nevychádzal z myšlienky, že slovo označuje určitý myšlienkový obsah a ak zanikne slovo, prípadne sa modifikuje jeho význam, tak zanikne aj
daný obsah. Takisto socialistický systém chápal, že takýto stav nie je ľahko dosiahnuteľný a snažil sa vytvoriť jazyk používaný propagandou, teda stál v základe budovania propagandistických prejavov. Totalitný režim sa nesnažil vymazať zo slovníka
bežné slová; význam ideologicky dôležitých slov modifikoval, resp. neutrálnym slovám pridal ideologický význam.
Vidíme to napr. na slovách sloboda, česť, spravodlivosť, ktoré socialistický jazyk síce ponechal, avšak ich význam do istej miery modifikoval. V socialistických
textoch a ústnych propagandistických a agitačných prejavoch (porov. nami uvedené
texty, resp. prejavy predstaviteľov KSČ za socializmu) sa pod pojmom sloboda rozumela skôr sloboda človeka žijúceho v socialistickom režime: sloboda vo vzťahu
k práci, v pozitívnom vzťahu k socializmu, KSČ a jeho „sloboda“ v názoroch orientovaných pozitívne k socializmu, ale negatívne k Západu, ale aj k vierovyznaniu, cirkvám a pod. Takisto vnímame význam tohto slova aj ako slobodu pohybov, prejavov
a realizácie svojej práce, avšak v duchu socializmu (porov. napr. Ústavu ČSSR).
Česť alebo práca ako inak neutrálne lexikálne jednotky, majú stále v istých kontextoch tendenciu nadobúdať príznakový odtieň. Socializmus význam slova česť modifikoval – napr. slovo česť vo socialistickom pozdrave česť práci! Poukazovalo na
to, že práca má v socializme inú hodnotu než v „imperialistických“ krajinách, kde
práca slúžila najmä na vykorisťovanie človeka, ale v socializme bola práca chápaná
ako radosť, lebo prostredníctvom nej si človek budoval krajšiu budúcnosť. Takisto sa
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
27
používalo aj spojenie čestné pionierske – vo význame prisahám, potvrdzujem pravdivosť. Obe slová v tomto spojení evokujú zároveň hrdosť na svoj socialistický pôvod,
charakter svojej socialistickej bytosti.
Rovnako aj teraz neutrálne slovo budúcnosť socializmus nevymazal; jeho význam
sa však obmedzil a upriamil na pomenovanie šťastných zajtrajškov, slovo budúcnosť
teda evokovalo krásny, príjemný budúci život, ktorý mal človek dosiahnuť svojou
prácou, poslušnosťou voči KSČ, pokorou a úctou vo vzťahu k ZSSR a socializmu.
Slovo spravodlivosť bolo socialistickým režimom často používané, avšak vo
vzťahu k spravodlivému socializmu a nespravodlivému, vykorisťovateľskému kapitalizmu, resp. buržoázii.
Pod pojmom internacionalizmus socializmus preferoval význam medzinárodných vzťahov najmä s krajinami ZSSR, potom s ostatnými socialistickými krajinami.
Slovo demokracia bolo v socializme úplne „zmanipulované“. V Socialistickej
ústave (1960) nachádzame pojem ľudová demokracia, avšak jej význam sa spája
so slobodou človeka vo vzťahu k jeho pozitívnemu postoju voči socializmu, KSČ
a ZSSR. „Socialistická“ demokracia znamenala slobodu názorov a postojov, avšak
z pozitívnej pozície smerom k socializmu a negatívnej pozície smerom k Západu
a kapitalizmu.
Takisto veda sa v socializme spájalo výlučne so socialistickou vedou, pričom
bola vyzdvihovaná najmä sovietska vyspelá veda, ktorú malo Československo nasledovať. Samozrejme, z významu tohto slova sa úplne vyňala západná veda, ktorá
bola nesprávna, zavádzajúca a prisluhovala vykorisťovateľskému kapitalistickému
systému a imperializmu.
Slovo náboženstvo bolo často obchádzané. Je to samozrejmé: náboženstvo má
vlastnú „ideológiu“, spôsoby ovplyvňovania mysle a správania sa ľudí, preto bolo
v oboch nami rozoberaných systémoch konkurenčné. Socializmus v ČSSR sa snažil
moc cirkvi potlačiť, eliminoval prácu kňazov, kostolov a kláštorov, zatváral napr.
ženské kláštory a rehoľníčky umiestňoval na najpodradnejšie a najťažšie pracovné
pozície (napr. za stroje a pod.). Systematicky kontroloval obyvateľstvo a viedol presné evidencie o jednotlivých rodinách a jednotlivcoch a ich vzťahu k náboženstvu,
cirkvi, a potom ich často za to postihoval (napr. deti z nábožensky orientovaných
rodín často neboli prijaté na vybrané školy a pod.). Je zrejmé, že pre totalitarizmus sú
náboženstvá, najmä cirkvi nežiaduce, preto bývajú v takýchto režimoch často eliminované – predovšetkým v takých prípadoch, kedy sa zameranie náboženstva a cirkvi
líši od zamerania danej totality, prípadne dané náboženstvo nie je príliš silne ukotvené v najširšej vrstve obyvateľstva.
Podobných slov nájdeme veľké množstvo (napr. brigáda – vo význame brigáda
socialistickej práce evokujúca radosť z práce budujúcej krajšiu budúcnosť a pod.),
táto téma si istotne zaslúži podrobnejší rozbor, pretože môže byť dokumentárna nielen z pohľadu lingvistiky, ale nepochybne aj z pohľadu histórie.
28
Eva Čulenová
Totalitný socialistický režim chápal – hoci neochotne – že každý človek je individualita, a práve preto sa snažil presadiť kolektívne myslenie a kolektivizmus. Vedel,
že osobné postoje človeka, jeho vnímanie, myslenie a postoje nemôže absolútne zmenil, snažil sa ich však v maximálnej možnej miere ovplyvniť. Najväčšie pole svojho
vplyvu strana videla v mládeži, ktorú odmalička vychovávali podľa ideologických
zásad v duchu vytvárania nadšeného socialistického človeka – budovateľa. Avšak aj
tu rátala s osobnými zážitkami a individualizmom každého jednotlivca a vedela, že
opäť ide len o ovplyvňovanie vedomia, avšak nie o jeho celkovú zmenu.
Jazyk ako prostriedok myslenia a poznania pomáha prenášať spoločenské poznatky a skúsenosti do vedomia človeka (porov. Schwarzová 2010: 5), avšak ako ukázala
história, nie je možné ovplyvniť myslenie ľudí tak, aby človek žil podľa princípov
istej prikázanej ideológie. Je to tak preto, že človek je nielen zoon politicon (bytosť
spoločenská), ale je aj bytosť individuálna a prírodná. A práve jeho prirodzenosť,
naturalizmus v povahe a myslení a jeho individualita spôsobujú, že každý človek
potrebuje žiť podľa svojich predstáv, nie podľa pokynov vládnucej vrstvy. Správna
vláda túto skutočnosť chápe a snaží sa vytvoriť také zákony, ktoré by vychádzali
z prirodzeného života a prirodzených potrieb človeka, ktoré by však boli akýmsi
kompromisom v spoločnosti. Totalitný režim sa oproti tomu vyznačuje tým, že vyžaduje poslušnosť občanov a ich podriadenie sa diktatúre vlády/ jednotlivca.
Človeka totiž nikdy neformuje iba okolitá spoločnosť (pozri tiež György 2012:
48-59), ale aj jeho rodina, a najmä jeho vlastné ja, jeho vnútro, teda vnútro mysliaceho človeka, ktoré aj nevedomky zahliadne, že existuje aj druhá strana mince, a teda
spozoruje pravdivé protipóly, potom hľadá naozajstné hodnoty a pýta sa základné
otázky. To je prirodzený postup a žiadna, ani najdokonalejšie zorganizovaná spoločnosť nedokáže „vychytať“ tieto jemné nuansy, ktoré si indivíduum môže v jazyku
(komunikácii) všimnúť: ak spoločnosť napríklad chce definovať slovo kolektív, môže
sa stať, že v snahe vymazať zo slovníka slovo indivíduum, respektíve modifikovať
jeho význam pre potreby ideológie, zabudne ošetriť všetky možnosti používania odstraňovaného slova. A práve komunikačné pole – teda rozsiahle pole používania daného slova – je prostredím, v ktorom si človek nájde otázky a začne hľadať odpovede
(úvahy sú aj v: Čulenová 2012: 64-66).
Literatúra:
1.Čulenová, E.: Jazyk. Matrica alebo plášť? Banská Bystrica, Fakulta humanitných vied
Univerzity Mateja Bela 2012.
2.Djovčoš, M., Pliešovská, Ľ.: Power and shifting paradigm in translation. In: Mutatis Mutandis. Vol. 4, No. 1. 2011. pp. 77-88. 2011799X
Manipulačný jazyk v socializme v dobe československej socialistickej republiky
29
3.Hardošová, M.: O niektorých pragmatických aspektoch prekladu anglickej obchodnej korešpondencie. In: Preklad a tlmočenie 8: Preklad a tlmočenie v interdiscplinárnej reflexii.
Banská Bystrica: Fakulta humanitných vied Univerzity Mateja Bela 2009.
4.György, L.: Socializácia jazyka a vplyv extralingválnych faktorov na hovorenú podobu
slovenčiny (teoretické súvislosti v kontexte výskumu mestskej reči vo Veľkom Krtíši). In:
Slavica Szegediensia VII. Szeged: Pedagogická fakulta Gyulu Juhásza Segedínskej univerzity 2012, s. 48-59. ISSN 1786-4151
5.Heywood, A.: Politologie. Preložil: Zdeněk Masopust. Praha: Eurolex Bohemia 2004.
6.Heywood, A.: Politologické ideologie. Preložil: Zdeněk Masopust. Plzeň: Vydavatelství
a nakladatelství Aleš Čeněk, s.r.o. 2008. 4. vydanie.
7.Kaplan, K., Paleček, P.: Komunistický režim a politické procesy v Československu. Brno:
Nakladatelství Barrister & Principal, Brno 2001.
8.Kusý, M.: Marxistická filozofia. Bratislava: Nakladateľstvo Epocha 1969.
9.Minářová, Eva: Stylistika pro žurnalisty. Havličkův Brod: Grada Publishing 2011.
10. Mistrík, J.: Štylistika. Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo 1997. ISBN 8008-02529-8.
11. Miškovská, J.: Literárna Vnútorná emigrácia. Banská Bystrica: Fakulta humanitných vied
Univerzity Mateja Bela v Banskej Bystrici 2008.
12. Prando, P., Šuša, I.: Taliansko. Vybrané kapitoly z politiky, straníckeho systému a politickej
komunikácie. Banská Bystrica: Fakulta politických vied a medzinárodných vzťahov UMB
2012.
13. Schwarzová, E.: Orientačný potenciál motivácie domácich lekárskych termínov. Banská
Bystrica: FHV UMB 2010. ISBN 978-80-557-0061-8.
14. Sýkora, J.: 65. výročí Velké říjnové socialistické revoluce. In: Komenský. Časopis pro učitele 1. stupně základní školy. roč. 107, č. 3, november 1982, s. 129-131.
15. Šuša, I.: Persuazívnosť v kontexte talianskej politickej komunikácie. In: Analytické sondy
do textu 2. Banská Bystrica: Filologická fakulta Univerzity Mateja Bela v Banskej Bystrici
2006.
16. Vallová, E.: Právna angličtina. Dali. Banská Bystrica, s. 80.
17. Whorf, B., L.: Language, Mind, And Reality. In: Language, Thought and Reality. Selected
Writings of Benjamin Lee Whorf. Ed.: John B. Carroll. Massachusetts: Massachusetts Institute of Technology 1956, s. 246-270.
Elektronické zdroje
Národný korpus slovenského jazyka – elektronické slovníky; heslá: totalita, totalitarizmus, diktatúra, propaganda
1.http://slovniky.korpus.sk/?w=totalita&s=exact
2.http://slovniky.korpus.sk/?w=diktat%C3%BAra&s=exact
3.http://slovniky.korpus.sk/?w=totalitarizmus&s=exact
30
Eva Čulenová
4.http://slovniky.korpus.sk/?w=propaganda&s=exact
5.Ústav pro výzkum totalitních režimů
6.http://www.ustrcr.cz/
7. Slovo do vlastních řad.
8.http://www.ceskatelevize.cz/vse-o-ct/historie/ceskoslovenska-televize/1968-1969/1969/
slovo-do-vlastnich-rad/
9. Ústavný zákon č. 100/1960 Sb. Národného zhromaždenia, Ústava Československej socialistickej republiky z 11. júna 1960
10. http://www.upn.gov.sk/data/pdf/ustava100-60.pdf
11. Kopeček, M.: Ideologie a ideologické aparáty jako téma výzkumu historiografie komunistického Československa. [online]
12. http://www.sds.cz/docs/prectete/epubl/mko_iaia.htm
13. ucnk.ff.cuni.cz/doc/totalitni_jazyk.doc
14. Zavacká, M.: Ústny komentár k referátu Michala Kopečka. [online]
15. http://www.sds.cz/docs/prectete/epubl/mko_iaia.htm
Zdroje
1.Orwell, G.: Preklad: Juraj Vojtek. Bratislava: Slovart, 2. vydanie. 1998. 254 s. ISBN 807145-571-7.
PaedDr. Eva Čulenová, PhD.
Faculty of Humanities, University of Matej Bel,
Banská Bystrica, Slovakia,
e-mail: [email protected]
31
Mirosława Michalska-Suchanek
ŻYD ORAZ ROTHSCHILD.
WOKÓŁ DWÓCH „SŁÓW KLUCZOWYCH”
W TWÓRCZOŚCI FIODORA DOSTOJEWSKIEGO
Абстракт:
ЖИД И РОТШИЛЬД – ВОКРУГ ДВУX „КЛЮЧЕВЫX СЛОВ”
B ТВОРЧЕСТВЕ ФЁДОРА ДОСТОЕВСКОГО
„Ключевыx слов” в творчестве Фёдора Достоевского найти можно много. Однако если ограничиться к тем, которые в какой-то степени определяют отношение
автора Бесов к современной ему русской общественно-политической и прежде всего
экономической действительности, назвать надо два, характеризующиеся семантическическим единством: Жид и Ротшильд. Эти слова выполняют функцию своего рода
ассоциативных стимуляторов, они семантически открыты и развивают цепи коннотаций аксиологического характера.
Слова-ключи: Достоевский, Жид, Ротшильд, деньги, идея.
„Słów kluczowych” na kartach dzieł Fiodora Dostojewskiego odnaleźć można
wiele. Jeśli jednak ograniczyć się do tych, które określają postawę autora Biesów
wobec współczesnej mu rosyjskiej społeczno-politycznej, a przede wszystkim ekonomicznej rzeczywistości, wymienić należy dwa najważniejsze, wykazujące zresztą
semantyczną spójność: Żyd oraz Rothschild1. Słowa te obok odczytania literalnego
pełnią funkcję swojego rodzaju stymulatorów asocjatywnych, są znaczeniowo otwarte, rozwijając długie łańcuchy skojarzeń o charakterze aksjologicznym.
Słowo Żyd w języku rosyjskim brzmi deprecjonująco, a nawet uwłaczająco. Od
czasów panowania Katarzyny II do oficjalnego języka rosyjskiego zostało wprowadzone, jako określające narodowość wyznawców religii mojżeszowej, emocjonalnie neutralne słowo: jewriej (еврей). Dostojewski jednak konsekwentnie – przede
wszystkim w dyskursie publicystycznym, ale również i w swoich wielkich powieściach – posługiwał się formami: Żyd, Żydek, Żydziak, Żydziątko, Żydłak (жид, жиFunkcjonuje spolszczona forma nazwiska: Rotszyld, nie mniej w niniejszym szkicu stosowany jest
zapis oryginalny: Rothschild [Por. m. in.: Meyers Grosses Konwersation Leksikon: 183].
1
32
Mirosława Michalska-Suchanek
док, жидишка, жиденёнок, жидлак), dokonując tym samym zamierzonego pejoratywnego nacechowania (wartościowania) postaci, i nawet więcej – całego narodu.
Pisarz w manifestowaniu postawy antysemickiej2 opierał się, mniej lub bardziej
świadomie, na funkcjonującym w dziewiętnastowiecznej Europie wzorcu stereotypowego postrzegania narodu żydowskiego3. W historiografii problemu żydowskiego
autora Zbrodni i kary skrystalizowały się dwa poglądy na genezę i charakter jego judofobii. Z jednej strony pisarz sklasyfikowany został jako zdeklarowany, bezwzględny
antysemita, który z wrogości do Żydów uczynił solidną, choć patologiczną, podstawę
ksenofobicznego widzenia świata. Byli też i tacy, którzy – jak pisze Telesfor Poźniak –
„[...] starali się zrozumieć korzenie i funkcję przypadłości mentalno-psychicznej twórcy
[...]” [Poźniak 1992: 100], próbując łączyć ją z głoszoną przez Dostojewskiego ideą rosyjskiego mesjanizmu, w urzeczywistnieniu której Żydzi zwyczajnie byli przeszkodą.
Uznawana przez autora Braci Karamazow dychotomia rosyjskiej dziewiętnastowiecznej rzeczywistości, dzieląca ludzi na swoich i obcych, potęgowała, a nawet mitologizowała strach przed niszczycielskim potencjałem tych drugich. Demonizowani
„obcy” to przenikający wraz ze swoją kulturą i antywartościami Francuzi i Anglicy
oraz Polacy, będący obiektem szczególnej antypatii pisarza. Do tej grupy zaliczano
również licznie napływających do Rosji ze Wschodu Turków i Tatarów. I wreszcie
wróg, w przekonaniu Dostojewskiego najbardziej niebezpieczny: Żydzi – naród groźny, bo niezwykle ekspansywny, konsekwentnie dążący do opanowania całego świata.
Wpisując się w funkcjonujące stereotypy, autor Biesów utożsamiał naród żydowski
ze złem absolutnym – zarówno metafizycznym, jak i realnym. Jego dzieła (choć
przede wszystkim twórczość publicystyczna) kreują jednoznaczne wyobrażenie Żyda
nie tylko jako tego, który sprzedał Chrystusa (a takie było powszechne wyobrażenie),
lecz przede wszystkim jako spiskowca, nihilistę, hochsztaplera, lichwiarza, wreszcie
człowieka bezwzględnego, opętanego żądzą pieniądza.
Takiemu postrzeganiu narodu żydowskiego sprzyjały uwarunkowania historyczne,
przez wieki kształtujące określoną społeczno-polityczną postawę Rosjan wobec wyznawców religii mojżeszowej. Antysemityzm bowiem ze zmiennym natężeniem rozwijał się na ziemiach ruskich od czasów księcia Włodzimierza Wielkiego, nasilił się w
drugiej połowie XV wieku jako reakcja na aktywność, wyklętych później na soborach
w latach 1490 i 1504 tzw. judaizantów (жидовствующие), po czym z ustabilizowaną
Należy odnotować, że Dostojewski odrzucając diasporalną kulturę żydowską, w pełni jednak akceptował judaizm biblijny.
3
Powszechne w Rosji czasów Dostojewskiego stereotypowe widzenie Żydów mogło być determinowane żywotnym wówczas antysemityzmem europejskim, który wpisywał się w szeroki kontekst kulturowy.
Ważną składową dziejów ludzkości zawsze stanowiły określone mity zagrożenia, które implikowały
reakcję obronną w postaci stereotypowych wyobrażeń czynników aktywizujących owe zagrożenia. Prawidłowościowym rezultatem stało się konstytuowanie – by użyć terminu stosowanego przez Rene Girarda – kolektywnego kozła ofiarnego. Od czasów średniowiecznych rola ta przypisana została narodowi
żydowskiemu [Girard 1987: 21-29].
2
żyd oraz rothschild. wokół dwóch „słów kluczowych”...
33
intensywnością trwał przez kolejne trzy stulecia, by z całą mocą eksplodować w wieku XIX. Wzrost niechęci Rosjan do Żydów bez wątpienia spowodowany był polityką
Aleksandra II, cara-reformatora, który swoim zliberalizowanym sposobem rządzenia
zapewnił wyznawcom judaizmu możliwość rozwoju. Przede wszystkim złagodził
sztywny dotąd zapis ograniczający przemieszczanie się Żydów4, uzależniając zgodę na
wjazd w głąb Rosji od ich pozycji majątkowej, zdobytego wykształcenia i odejścia od
wyznania mojżeszowego. W latach 1859-1867 dokonano rządowych uregulowań dotyczących asymilacji narodu żydowskiego oraz radykalnego zwiększenia jego uprawnień. W 1861 roku wydany został ukaz, na mocy którego wykształceni Żydzi mogli
obejmować stanowiska w urzędach, a nawet otrzymywać stopnie oficerskie. Im więcej
swobód uzyskiwali, tym silniejsza okazywała się ich pozycja (zwłaszcza pod względem majątkowym), a co za tym idzie zwiększał się zakres ich wpływów. Jednocześnie,
wprost proporcjonalnie do wzrostu znaczenia Żydów w życiu społecznym, nasilała się
powszechna do nich awersja, która po zamachu na życie Aleksandra II w roku 1881
ponownie przyjęła formę oficjalnych restrykcji. Antysemityzm w połączeniu z wielkoruskim szowinizmem i nacjonalizmem znajdował także ujście w licznych pogromach
– najczęściej sterowanych i prowokowanych przez policję.
Zainteresowanie Dostojewskiego problematyką żydowską wyraźnie wzmogło się
po jego powrocie z syberyjskiego zesłania. Właśnie wtedy pisarz zaczął głosić idee
poczwiennictwa5, w dużej mierze budowane na ksenofobii, w jego przypadku sprowadzającej się do manifestowania negatywnej postawy wobec absolutnie wszystkich
narodów nie-rosyjskich. Ostrość deprecjacji Żydów w twórczości pisarza wykazywała
przy tym tendencję rosnącą. Od próby neutralizacji zagrożenia ze strony narodu żydowskiego poprzez jego ośmieszenie, wyśmianie, wykpienie, poniżenie (litota, groteska,
ironia, sarkazm weszły w tym czasie do arsenału podstawowych chwytów literackich
w tworzeniu portretów wyznawców judaizmu) w latach sześćdziesiątych, po całkowicie pejoratywne – nasycone apokaliptycznym lękiem o przyszłość Rosji – nacechowanie obrazu Żydów w latach siedemdziesiątych. Dostojewskiego napawała strachem
wizja nowego Babilonu, wielkiej katastrofy, którą sprowadzą na Rosję z jednej strony
Do czasów Aleksandra II naród żydowski pozbawiony był swobody poruszania się po Rosji. Przedrozbiorowa wschodnia granica Rzeczpospolitej wytyczyła obszar jego zamieszkania, bez prawa przemieszczania się na wschód poza tzw. linię osiedlenia. Ograniczenia te wprowadzone zostały ukazem
Katarzyny II z roku 1791 [Czyt. więcej między innymi w: Pawlikowska 2011].
5
Poczwiennictwo (почвенничество) - termin pochodzi od rosyjskiego słowa poczwa (почва), tj. gleba
– to światopogląd myślicieli skupionych wokół wychodzących w Petersburgu dwóch czasopism braci Michała i Fiodora Dostojewskich: „Wriemia” (1861-1863) i „Epocha” (1864-1865). Poczwiennicy
reprezentowali pogląd, że od czasów Piotra I, poprzez wychowanie młodzieży szlacheckiej na wzór
zachodni, nastąpiło oderwanie jej od gleby. Jednak rok 1861(zniesienie prawa pańszczyźnianego) zamknął, według Dostojewskiego, nacechowaną zachodnioeuropejskimi wpływami, epokę Piotrową. Inteligencja winna znowu połączyć się z ludem-narodem (nosicielem tradycyjnego rosyjskiego światopoglądu) i rozwijać wśród niego oświatę, aby w ten sposób powrócić do swoich korzeni, nie rezygnując
jednocześnie ze zdobyczy cywilizacyjnych Zachodu.
4
34
Mirosława Michalska-Suchanek
nihiliści, a z drugiej obce nacje, spośród których narodu żydowskiego obawiał się bodaj
najbardziej. Pisarz dostrzegał atuty Żydów (kwalifikowane przez niego jako antywartości, co jednak w najmniejszym nawet stopniu nie zmniejszało ich skuteczności): zmysł
biznesowy (jeśli użyć współczesnego określenia), skutkujący nadzwyczajną umiejętnością mnożenia kapitału, a także spryt, przebiegłość oraz niewątpliwą inteligencję.
Wymienione cechy w dogodnych okolicznościach, a takie za Aleksandra II zaistniały,
stawały się poważną siłą, która ogniskowała się w przejawach agresji ekonomicznej,
implikującej z kolei ekspansję polityczną i ideową. Dostojewskiego przerażała wizja
idei żydowskiej, która zaczęła – jego zdaniem – opanowywać nie tylko Rosję, lecz cały
świat, gdzie – tu przywołajmy Poźniaka – „W awangardzie żydowskiego marszu na [...]
«trzeci Rzym»6” kroczą: międzynarodowy żydowski kapitał, przez Żydów sterowana
zachodnia polityka antyrosyjska, przez Żydów infiltrowane ruchy wywrotowe, żydowska religia i obyczaje” [Poźniak 1992: 116].
Fundamentem, na którym wyrastał gmach żydowskiej potęgi był pieniądz, w tym
przypadku powoli urastający do symbolu wszechwładzy. Publicystyka Dostojewskiego antycypowała świat opanowany przez żydowski kapitał, który przejmie władzę polityczną i zniszczy masy – bądź dosłownie, jako rezultat doprowadzenia ich do
skrajnej nędzy, bądź demoralizując je, co skutecznie unicestwi, a przynajmniej „zdeformuje” wszystkie wartości, dotąd wyznaczające porządek prawosławnego świata.
Pisarz był świadom, że niemożliwa jest pełna asymilacja Żydów w społeczeństwie
rosyjskim, nie widział szansy na to, aby naród żydowski ograniczył manifestowanie
swojej etnicznej odrębności, a w relacjach ze światem chrześcijańskim zaczął kierować
się tzw. „wyższą etyką” [Por.: Goldstein 1983: 90]. Przeciwnie, w Dzienniku pisarza
zauważał, że „[...] górna warstwa Żydów zaczyna panować na ludzkością coraz mocniej i trwalej i usiłuje narzucić światu własne oblicze i własną istotę” [Dostojewski,
Dziennik pisarza, t. III: 88]. Obawiał się jednocześnie czy w konfrontacji z identyfikowanym z Żydami materializmem oraz żydowską mentalnością, zlokalizowaną – jego
zdaniem – w sferze profanum, rosyjski naród-bogonośca udźwignie ciężar misji, do
której jest predestynowany7. Czy nie ulegnie pokusie pieniądza, odcinając się od właIdea Moskwy – Trzeciego Rzymu, powołana do życia przez ihumena Filoteusza na początku XVI wieku, to jedna z najważniejszych idei historiozoficznych, do której naród rosyjski odwoływał się przez kilka stuleci. Po upadku Rzymu (476) i wielkiej schizmie (V-XIII wiek) głównym ośrodkiem prawosławia
aż do XV wieku stało się Bizancjum. Podczas soboru florenckiego (lata1439-1443) prawosławni biskupi
bizantyjscy podporządkowali się papieżowi i zgodzili wejść pod jurysdykcję Rzymu, zaś większość
biskupów ruskich odmówiła posłuszeństwa papieżowi. Tym samym głównym ośrodkiem prawosławia
stała się Rosja. W 1453 roku Bizancjum upadło, a Moskwa miała zostać nowym centrum świata, czyli
Trzecim Rzymem [O idei Trzeciego Rzymu czyt. m. in. w: Szostakiewicz 1998].
7
Mowa to o idei Rosji jako mesjasza narodów, stanowiącą w ujęciu Dostojewskiego, w pełnym znaczeniu, utopię prawosławną. To naród rosyjski (czyli prawosławny) powołany został do spełnienia misji
powszechnego ludzkiego pojednania. Rozpocznie się, głosił Dostojewski, nowa epoka, w której prawosławna Rosja wypowie Nową Prawdę, zdolną odrodzić i zbawić ludzkość. W wierze prawosławnej
zachowane są idee miłości bliźniego i braterstwa, które nieskażone grzechami Zachodu, dają Rosji, nosi6
żyd oraz rothschild. wokół dwóch „słów kluczowych”...
35
snej duchowości i przeznaczenia? Dostojewski odnotowywał zjawisko poddawania się
Rosjan obsesji zysku i kultowi wartości materialnych. Winą za ten stan rzeczy obarczał przede wszystkim wyznawców judaizmu jako tych, którzy głoszą taką postawę
i sami wręcz wzorcowo – przynajmniej w przekonaniu pisarza – ją reprezentują. „Problem Żydów” Dostojewski postrzegał w kategoriach „walki o przetrwanie”. Nurtowało
go zagadnienie, które David I. Goldstein ujmuje syntetycznie w sposób następujący:
„[...] jak zneutralizować społeczność (dodajmy: liczącą około trzech milionów ludzi –
M.M.-S.) obdarzoną tak wielką żywotnością, energią, solidarnością, inteligencją itd.,
jak uczynić ją nieszkodliwą dla społeczeństwa, które ją przyjęło” [Goldstein 1983: 90].
Wszystkie lęki, obawy i zagrożenia generowane – zdaniem Dostojewskiego – przez
naród żydowski zostały od tegoż narodu „oderwane” i wyniesione do poziomu idei,
w jakimś stopniu dla światopoglądu pisarza fundamentalnej. Ta zaś jej część, która
ogniskowała się wokół szeroko, i czasem umownie, rozumianych zagadnień ekonomicznych, zyskała miano„ kompleksu Rothschilda”, „idei Rothschildowskiej” lub po
prostu „Rothschildyzmu” [Por.: Poźniak 1992: 116-119].
Rotschild 8 – u Dostojewskiego słowo kluczowe, stanowi w twórczości autora Braci Karamazow personifikację ekonomicznego zdobywania świata przez żydowski kapitał. „Rothschildyzm” to kult pieniądza, apologia siły wartości materialnych. To coś
na kształt rodzącej się nowej religii, zdobywającej coraz więcej wyznawców. Cechy
i konsekwencje świata rządzonego przez pieniądz, jako – zdaniem Dostojewskiego –
rezultatu agresywnej, ekspansywnej idei żydowskiej, pisarz przedstawił w Zimowych
notatkach o wrażeniach z lata (1862). To literacka relacja z pobytu w dwóch europejskich stolicach: Londynie oraz Paryżu, metropoliach – jak przekonywał – bodaj
najbardziej skażonych „ideą rothschildowską”. Świat jest tam wyraźnie podzielony na
tych, którzy posiadają pieniądze i pogardzają innymi, oraz tych, którzy ich nie mają,
cielce idei Chrystusowej, nie tylko pełne moralne prawo do przewodzenia wśród narodów, ale i składają
na nią obowiązek ocalenia mieszkańców Europy poprzez ich odkupienie.
8
Rothschild to nazwisko, wywodzącego się z niemieckich Żydów, wielowiekowego klanu bankierów
i finansistów, którego ekspansja datuje się od roku 1810, kiedy to powstała firma Mayer Amschel Rothschild and Sons, założona przez protoplastę rodu Mayera Amschela. Synowie pierwszego wielkiego Rothschilda uruchomili banki w: Londynie, Neapolu, Paryżu, Wiedniu i Frankfurcie. W ten sposób powstał
pierwszy nowoczesny holding finansowy, działający w całej Europie i poza nią, czyniąc z Rothschildów
najzamożniejszą rodziną świata. Interesujące, że Mayer Amschel spisał testament, którego warunki bezwzględnie spełniane były przez kolejne pokolenia. Jego podstawowy zapis wykluczał córki, ich mężów
i potomków z dziedziczenia fortun oraz udziałów w interesach bankowych rodu - prawo dziedziczenia
zachowywane było tylko wobec linii męskiej, co skutecznie zapobiegało rozpraszaniu fortuny i naruszaniu stabilności dynastii w obrębie jednego nazwiska Rothschild [Czyt. więcej w: Pająk]. Dziś grupa LCF
Rothschild jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się, niezależnych firm finansowych w Europie. Obecna jest w 17 krajach za pośrednictwem 30 jednostek rozsianych po całym świecie, zatrudnia
ponad 2 000 pracowników, zarządzających aktywami klientów o wartości ponad 100 miliardów euro.
W Polsce od 1999 roku, w Warszawie funkcjonuje należący do grupy przedsiębiorstw rodziny – bank
inwestycyjny pod nazwą RCF Polska Sp. z o.o., natomiast od 2007 roku działa przedstawicielstwo Banque Privée Edmond de Rothschild Europe, również z siedzibą w Warszawie [Czyt. więcej w: Płókarz].
36
Mirosława Michalska-Suchanek
lecz marzą o bogactwie. Gdy jednak ono okazuje się poza ich zasięgiem, ludzie nie
odrzucając nadziei, że kiedyś się uda, zaczynają nurzać się w grzechu, zresztą zupełnie
bez świadomości własnej grzeszności. Pieniądz stał się czymś w rodzaju bóstwa, przed
którym tłum korzy się, nie zauważając, że jego wiara jest ułudą. W Zimowych notatkach o wrażeniach z lata „idea rothschildowska” koncentruje się w obrazie londyńskiej
wystawy9: „[...] gdybyście widzieli, jaki jest ów potężny duch, który stworzył tę kolosalną dekorację, jak dumnie wierzy w swoje zwycięstwo, w swój triumf, to byście się
wzdrygnęli przed jego pychą, uporem, ślepotą, wzdrygnęli i przed tymi, nad którymi
się unosi i panuje ten pyszny duch. W obliczu takiego ogromu, tak kolosalnej pychy
wszechwładnego ducha, w obliczu tak uroczystej pełni jego dzieła – nierzadko zamiera
nawet głodna dusza, korzy się, poddaje, szuka zbawienia w trunku i w rozpuście i zaczyna wierzyć, że tak powinno być” [Dostojewski, Zimowe notatki o wrażeniach z lata:
163-164]. Spersonifikowany obraz „Rothschildyzmu” to czyste zło, czy jak chce Dostojewski, dzieło Antychrysta. Przywołany opis ewokuje strach, że triumfalny, destrukcyjny marsz „wszechwładnego ducha” przez świat jest już przesądzony i co gorsza ta
apokaliptyczna wizja ziści się za powszechnym przyzwoleniem. W Dzienniku pisarza
czytamy: „Nadchodzi [...] materializm, ślepa, chciwa żądza osobistego zabezpieczenia
materialnego, żądza osobistego nagromadzenia pieniędzy wszelkimi środkami – oto
wszystko, co uznano za wyższy cel, za rozumne dążenie, za wolność, zamiast chrześcijańskiej idei zbawienia na drodze najściślejszego moralnego i braterskiego zjednoczenia ludzi” [Dostojewski: Dziennik pisarza III: 87].
„Rothschildyzm” rozprzestrzeniając się w całej Europie, odciskał piętno na mentalności ludzi i burzył budowaną przez wieki aksjologiczną i duchową stabilność. Dostojewski podróżując po krajach Zachodu i obserwując rosyjską inteligencję, dostrzegał
realne niebezpieczeństwo kryzysu myśli chrześcijańskiej, wyraźnie zarażanej „ideą rothschildowską”. Bał się, że wizja nieśmiertelnej duszy, idea odkrywania w sobie obrazu
Chrystusa, dążenie do tak naprawdę niedefiniowalnego Dobra i Miłości, zmierzanie ku
jedynej Prawdzie, mieszczącej się tylko w sferze pozarozumowej, wreszcie obietnica
niemierzalnego odkupienia – wszystkie te idee w zderzeniu z kultem pieniądza utracą
wartość jedynego, bezspornego duchowego kierunkowskazu w życiu człowieka. Problem ten nie pojawił się dopiero w czasach Dostojewskiego i nie zniknął raz rozstrzygnięty. Nieustannie ludzkie życie tworzy przestrzeń, w której ścierają się antynomiczne
byty: rozum – serce, materializm – duchowość, konkret – abstrakcja. Pieniądz, jako
idea, łączy w sobie wszystkie pierwsze człony wymienionych antynomii: rozum, materializm, konkret – i właśnie ta racjonalność i swoista namacalność sprawia, że skutecznie rywalizuje z ideologiami odwołującymi się do ludzkiej duchowości, które nie dają
się sprowadzić do – powiedzmy umownie – wymiernej materii.
9
Mowa o wystawie światowej, zorganizowanej z wielkim rozmachem w 1862 r., w londyńskim Crystal
Palace. Dostojewski zwiedził ją w tymże 1862 roku, a motyw kryształowego pałacu trwale zaistniał
w jego publicystyce, stanowiąc synonim dziewiętnastowiecznych koncepcji utopijno-socjalistycznych.
żyd oraz rothschild. wokół dwóch „słów kluczowych”...
37
Nie bez znaczenia jest tu również ludzka natura. Dostojewski powiada: „Natura
nie spada z nieba. To wszystko zostało wiekami wyhodowane, wiekami wpojone”
[Dostojewski, Zimowe notatki o wrażeniach z lata: 174]. A pęd ku lepszemu (wygodniejszemu?) doczesnemu życiu bezsprzecznie jest w ludzką naturę wpisany.
Na „kompleks Rothschilda” cierpi wiele postaci wykreowanych przez Dostojewskiego, można tu przede wszystkim wymienić: Skrzywdzonych i poniżonych
(1861), Gracza (1866), Idiotę (1868) i przede wszystkim Młodzika (1874-1875).
W Skrzywdzonych i poniżonych zubożały arystokrata – książę Wałkowski – głosi pochwałę bogactwa. Brak środków finansowych postrzega (poniekąd słusznie)
jako przyczynę wyrzucenia go poza margines życia swojej sfery. Dziś największym
księciem jest Rothschild – głosi. Tytułowy bohater Gracza, biedny nauczyciel, znalazłszy się wśród przedstawicieli międzynarodowej finansjery, wikła się w hazard.
Ruletka staje sie dla niego drogą do bogactwa. Aleksiej pragnie zostać Rotschildem, bo tylko w ten sposób osiągnie bezgraniczną moc i wolność – chce hulać,
bawić się, zdobywać świat. W Idiocie natomiast „rothschildowski kapitał” funkcjonuje jako czynnik „[...] odpodobniający obraz chrystoforycznego narodu [...]”
[Poźniak 1992: 117]. Bogactwo wyzwala w człowieku najgorsze instynkty, unicestwia wartości, które dotąd implikowały duchową harmonię. Co więcej, zyskuje
wymiar religii, budując w swoich „wyznawcach” absurdalną wiarę we wszechmoc
pieniądza. Dzięki „rothschildowskiemu kapitałowi” można osiągnąć – jak wieszczą postaci Dostojewskiego – absolutnie wszystko, nawet wyzwolić w człowieku
te cechy (jakości), których w nim w żaden sposób być nie może. „[...] chcę dojść
do pieniędzy. Mając pieniądze [...] stanę się człowiekiem w najwyższym stopniu
oryginalnym. Pieniądze [...] stwarzają w człowieku nawet talenty. I będą stwarzać
aż do końca świata” – deklaruje Gania, jeden z bohaterów Idioty [Dostojewski,
Idiota: 141]. Najpełniej „rothschildyzm” odsłania ostatnia z wymienionych wyżej
powieści – Młodzik: „[...] pieniądze to jedyny środek, który wprowadza na pierwsze miejsce nawet zupełne zera” [Dostojewski, Młodzik: 100], bowiem za nimi
idzie potęga, władza, one rekompensują wszystkie ludzkie ułomności i wady – jak
twierdzi Arkadij – „wyrównują wszystkie nierówności” [Dostojewski, Młodzik:
100]. Przed posiadaczem milionów otwarte są drzwi wszystkich salonów, kochają
go kobiety, świat leży u stóp.
Postaci Dostojewskiego często wznoszą się jednak poza samo pragnienie zaistnienia w świecie podporządkowanym zasadom „rothschildyzmu”. Pieniądze postrzegają jako narzędzie, dzięki któremu posiąść można moc nadczłowieka. Bogactwo w ich
przypadku stać się ma przepustką do pełnej wolności, a w jej skrajnej formie – samowoli. Arkadij Dołgoruki, tytułowy młodzik, pragnie stać się Rothschildem, aby osiągając milionowy kapitał poczuć moc absolutną. Moc, która pozwoli mu zapanować
nad innymi, ale przede wszystkim da władzę nad własną wolą. Zdobyć majątek na
miarę rothschildowskiego, po czym go po prostu odrzucić – oto spektakularny probierz
38
Mirosława Michalska-Suchanek
woli. I oto zadanie jakie przed sobą postawił Arkadij. Woluntarystyczna idea okazuje
się jednak złudna. Pozornie nieskażony indywidualizm oraz wzniosły idealizm z reguły
przegrywają z niskim „rothschildyzmem”. W pieniądzu drzemie moc destrukcji, niszczy on Najwyższe Wartości, wyzwala ciemną stronę ludzkiego ja. Zdobywając miliony
człowiek – wieści Dostojewski – uwalnia drzemiącego w nim biesa. „Jestem przekonany, że tysiące tych talentów i mądrali, tak się wywyższających, gdyby ich nagle obładować rotszyldowskimi milionami, z miejsca by nie wytrzymali, postąpiliby jak najgorsze
chamy i gnębiliby innych” [Dostojewski, Młodzik: 101].
„Idea rothschildowska” gubi świat, dokonując aktywnej anihilacji sfery sacrum.
Proporcjonalnie do powiększania własnego kapitału, zwykle – jak pokazuje Dostojewski – narasta w ludziach interesowność, aspołeczność, wreszcie, egoizm, despotyzm i tyrania. W przywoływanych już wyżej Zimowych notatkach o wrażeniach
z lata czytamy: „Kiedy można robić wszystko, co się podoba? Kiedy ma się milion.
Czy wolność daje każdemu milion? Nie. Czym jest człowiek bez miliona? Człowiek
bez miliona to nie ten, który robi to, co mu się podoba, lecz ten, z którym robią
wszystko, co się tylko spodoba” [Dostojewski, Zimowe notatki o wrażeniach z lata:
174]. Pieniądz to despotyczna potęga. Wielcy bankierzy (jak Rothschild), ale też cała
reszta dysponentów kapitału na miarę rothschildowskiego, posiadają – jak wierzy
Dostojewski – te same cechy, którymi natura obdarzyła Napoleona czy Mahometa. Posiadłszy przekonanie o własnej wszechmocy, podporządkowują sobie ludzi,
sprowadzając ich do poziomu „mrówek”. Efektem oddziaływania „idei rothschildowskiej”, stał się – punktował pisarz – podział rzeczywistości (nie tylko rosyjskiej)
na ekonomicznych panów tego świata i podporządkowane im (żeby nie powiedzieć:
poddane) „mrowiska”10, tworzone przez ludzi pogrążonych w kulcie materializmu,
pieniądza, sytości, a przede wszystkim w nie-wierze w Boga11. To bezwolna ludzka
masa, nad którą władzę sprawuje człowiekobóg (nadczłowiek, symboliczny żydowski
Rothschild).
Rosjanie – jak gorzko konstatował autor Zbrodni i kary – są szczególnie zagrożeni destrukcyjnym wpływem „rothschildyzmu”, bowiem naród rosyjski podatny jest
na zgubne oddziaływanie jakichkolwiek idei en bloc. W Biesach Dostojewski pisze
o rosyjskiej naturze, o „istotach typowo rosyjskich”, które zwykle „znienacka olśniewa jakaś wielka idea i wnet przytłacza je sobą, czasem nawet bezpowrotnie. Ci ludzie
nie mogą poradzić sobie z ideą, a wierzą namiętnie; całe ich życie podobne jest do
ostatnich drgawek pod tłoczącym ich bezlitośnie kamieniem, który już na wpół ich
zdusił” [Dostojewski, Biesy: 35].
10
Słowo mrowisko w znaczeniu parabolicznym zostało zaczerpnięte z Mikromagasa Woltera. Pojęcie to
występuje również w artykułach Apollona Grigoriewa oraz Mikołaja Strachowa, zamieszczonych między innymi w czasopiśmie „Wriemia” braci Dostojewskich [Czyt. więcej w: Poźniak: 83-84].
11
Słowo-klucz: mrowisko, jako pewnego rodzaju znak kodowy dla cywilizacji antropoteistycznej, pojawia się na przykład w Zapiskach z podziemia (1864), czy Zbrodni i karze (1865-1866).
żyd oraz rothschild. wokół dwóch „słów kluczowych”...
39
Przezwyciężyć „rothschildyzm” może, jak wieścił Makar, duchowy ojciec Arkadija (w tym przypadku porte-parole Dostojewskiego), tylko Prawda Chrystusa.
„Rothschildyzm”, „mrowisko” – przekonywał autor Braci Karamazow – „wymyśliła
nauka” [Dostojewski, Z notatników: 206], a ta jako zewnętrzny przejaw aktywności
rozumu, zawsze u Dostojewskiego nacechowana pejoratywnie, przeciwstawiana była
postrzeganiu świata za pośrednictwem serca. Człowiek nie powinien, i tak na prawdę
nie chce być sprowadzony do poziomu mrówki. Nie powinien i nie chce żyć w kopcu
– podporządkowany ograniczeniom, pozbawiony własnej osobowości, uczuć i Boga.
Nawet dla chleba. Problem w tym, że zwykle sobie tego nie uświadamia.
Literatura:
1.Dostojewski, F: Zimowe notatki o wrażeniach z lata. W: tegoż: O literaturze i sztuce. Przeł.
M. Leśniewska. Kraków: Wydawnictwo Literackie 1976.
2.Dostojewski, F.: Idiota. Przeł. Jerzy Jędrzejewicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1984.
3.Dostojewski, F.: Biesy. Przeł. Tadeusz Zagórski i Zbigniew Podgórzec. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1984.
4.Dostojewski, F.: Młodzik. Przeł. Maria Bogdaniowa i Kazimierz Błeszyński. Warszawa:
Państwowy Instytut Wydawniczy 1956.
5.Dostojewski, F.: Dziennik pisarza. T. III. Przeł. Maria Leśniewska, Warszawa: Państwowy
Instytut Wydawniczy 1982.
6.Dostojewski, F.: Z notatników. Przeł. Z. Podgórzec. Warszawa: Czytelnik 1979.
7.Girard, R.: Kozioł ofiarny. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie 1987.
8.Goldstein, D. I: Kwestia Żydowska. Przeł. Adam Elbanowski. W: „Literatura na świecie”
1983, nr 3.
9. Meyers Grosses Konwersation Leksikon. T. 6. Leipzig-Wien: Bibliographisches Institut
1907.
10. Pająk, H.: Lichwa: rak ludzkości. http://stopsyjonizmowi.wordpress.com/nwo/rothschildowie/ [data dostępu 22.02.2013]
11. Pawlikowska, A.: Strefa osiedlenia – ojczyzna środkowoeuropejskiego antysemityzmu. W:
„Forum - Żydzi. Chrześcijanie. Muzułmanie. Magazyn Internetowy” 2011. http://www.
znak.org.pl/index.php?lang1=pl&page1=sylwa&subpage1=sylwa00&infopassid1=758&s
crt1=sn [data dostępu: 17.02.2013]
12. Płókarz, R.: Bankierzy i filantropi. http://www.bankier.pl/lifestyle/wiadomosc/bankierzy-i-filantropi-1890656.html [data dostępu 22.02.2013]
13. Poźniak, T.: Dostojewski i wschód. Szkic z pogranicza kultur. Wrocław: Wydawnictwo
Uniwersytetu Wrocławskiego 1992.
40
Mirosława Michalska-Suchanek
14. Poźniak, T.: Orient biblijny u Dostojewskiego (Babilon i Jeruzalem) W: Dzieło chrystianizacji Rusi Kijowskiej i jego konsekwencje w kulturze Europy. Red. R. Łużny. KUL, Lublin 1988
15. Szostakiewicz, S.: Trzeci Rzym i Święta. W: „Fronda” 1998, nr 11/12. http://niniwa2.cba.
pl/swieta_rus_i_trzeci_rzym.htm [data dostępu 1.01.2013].
Dr Mirosława Michalska-Suchanek
Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości,
Wydział Nauk Humanistyczno-Społecznych,
ul. Bojkowska 37, Gliwice, Polska,
Uniwersytet Śląski, Wydział Filologiczny
e-mail: [email protected]
41
Piotr Mamet
ASYSTENCI, KONSULTANCI I SPECJALIŚCI
CZYLI JĘZYKOWY OBRAZ RYNKU PRACY
W ŚWIETLE NAZW STANOWISK I FUNKCJI
Abstract:
ASSISTANTS, CONSULTANTS AND SPECIALISTS
OR THE LINGUISTIC VISION OF THE LABOUR MARKET
– A STUDY OF THE NAMES OF JOB TITLES
The names of jobs and job titles in advertisements tend to be more and more complicated and extraordinary. This reflects the situation in contemporary labour market in which
corporations try to attract employees not only by offering good salaries but also by calling
their job positions in an attractive way.
The article analyses the linguistic structure of such names and titles and how remote
they are from the range of duties of the potential employee.
Key words: names of jobs and positions, the language of persuasion.
– [ …] ja tutaj jestem proszę Pana gospodarzem domu [ …]
– [ …] jak jesteś Pan cieciem to pilnuj Pan sobie tego domu żeby narzędzi nie
rozkradli…
– [ …] tylko nie cieciem, dobra ?! Tylko nie cieciem, ja jestem tu gospodarzem
domu […]
Cytat z Filmu Alternatywy 4, reż. Stanisław Bareja, POLTEL 1983.
– A Ty co u niego robisz?
– Correspondence Assistant
– Aha, znaczy się pocztę roznosisz
Cytat z filmu Fuks, reż. Maciej Dutkiewicz, Vision Film 1999.
Piotr Mamet
42
1. Nazwy
stanowisk i zawodów na tle procesów transformacji
Jednym z najbardziej istotnych elementów zmian, jakie nastąpiły w Polsce po
roku 1989 jest zmiana sposobu postrzegania pracy zarówno przez pracodawców jak
i pracobiorców. W poprzednim systemie ekonomicznym praca była egzekwowanym
przez prawo obowiązkiem, koniecznością, z reguły mało atrakcyjną zarówno finansowo oraz z punktu widzenia rozwoju kariery zawodowej. Obowiązek zatrudnienia nie
zapewniał natomiast pracodawcom, przynajmniej znaczącej ich części, możliwości
zatrudnienia wystarczającej liczby pracowników. Tak zwana transformacja ustrojowa
spowodowała zmianę tego statusu i powrót do relacji typowych dla gospodarki kapitalistycznej zwanej obecnie wolnorynkową. W tej zmienionej sytuacji bezrobocie
sprawia, że praca nie jest już postrzegana jako rodzaj dobra powszechnie dostępnego
lecz jako dobro pożądane, sposób na materialne przetrwanie przez jednych lub jako
ścieżka kariery zawodowej przekładającej się na materialną zasobność przez drugich.
Pracodawcy mogą wybierać najlepszych wśród licznych kandydatów ale muszą o
nich zabiegać i ubiegać konkurencję oferując korzystne warunki zatrudnienia.
W tym miejscu warto odnieść poniższe rozważania do tego co Jan Paweł II nazywa „konfliktem pracy i kapitału” [1981: 24] pisząc, że w ujęciu historycznym robotnicy „[…] oddawali swoje siły do dyspozycji grupy przedsiębiorców, podczas gdy
oni, kierując się zasadą najwyższego zysku, usiłowali ustanowić możliwie najniższe
wynagrodzenie za pracę wykonywana przez robotników [1981: 25].
Aktualnie praca nadal jest specyficznym towarem sprzedawanym przez pracownika pracodawcy ale transakcja ta przebiega w ramach dyskursu, którego ramy wyznacza dyskurs urzędowy z jednej i dyskurs marketingowo reklamowy z drugiej strony.
Dyskurs urzędowy, którego cechy językowe zostały przedstawione poniżej ma
dłuższą historię niż dyskurs współczesnego konkurencyjnego rynku pracy. W ten
sposób można wytłumaczyć fakt, że omawiane w tym artykule eufemistyczne nazwy stanowisk pojawiały się już w tzw. minionej epoce. Dobrze ilustruje to film
Stanisława Barei „Alternatywy 4”, którego fabuła wykorzystuje rozpiętość konotacji
terminów dozorca (czy też pogardliwie cieć) i gospodarz domu. Omawiane zatem w
niniejszym opracowaniu problemy nie są całkowicie nowe ale nabrały dodatkowego
znaczenia i występują w większej skali gdy dyskurs urzędowy zaczął być jednym z
elementów funkcjonowania dużych korporacji.
W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia ze stosowanymi przez pracodawców zbiurokratyzowanymi procedurami rekrutacji kończącymi się rozmową kwalifikacyjną i narzucającymi towarzyszącymi specyficzne formy gatunkowymi np. listem
motywacyjnym lub tzw. Curriculum Vitae (CV). Dyskurs ten prowadzony jest przez
pracodawcę z pozycji silniejszego, właśnie poprzez wspomniane formy komunikacji,
w których ubiegający się o pracę musi odnaleźć nieliczne punkty, czy też raczej luki
pozwalające mu przedstawić swoją osobę w sposób zindywidualizowany. W dyskursie
tym powstaje urzędowy, czy też bardziej urzędniczy obraz świata, w tym nazw funkcji
i stanowisk tworzony przez korporacje stanowiące duże, zbiurokratyzowane struktury.
Asystenci, konsultanci i specjaliści czyli językowy obraz rynku pracy...
43
Ponieważ dystrybucja pracy została zastąpiona rynkiem pracy to i pracodawca zabiegający o pracownika musi przedstawić się w korzystnym świetle określając swoje
wymagania w sposób atrakcyjny. To z kolei powoduje, że w dyskursie pracodawcy
z pracobiorcą pojawiają się elementy języka marketingu i reklamy gdyż obydwie
strony starają się przedstawić swoje oferty w korzystnym świetle.
Z językiem reklamy nierozerwalnie związana jest funkcja perswazyjna, którą
może spełniać nazwa stanowiska, a która, zdaniem Zbigniewa Nęckiego „[…] jest
symboliczną kreacją funkcji, jaką pracownik pełni w przestrzeni kulturowej danej
organizacji […]”. Zmodyfikowanie nazwy zmienia interpretację emocjonalną danej
funkcji i samopoczucie pełniącej ją osoby [Klimkowski 2000].
Perswazja zakłada jednak, że „[…] nadawca nie ukrywa swoich prawdziwych
motywów, a ponadto próbuje wpłynąć na zmianę czyichś przekonań w sposób otwarty, bezpośredni […]” [Wierzbicka et. al. 2008: 47]. W analizowanych poniżej nazwach stanowisk mamy zapewne do czynienia z manipulacją – rodzajem perswazji,
której istotą jest „[…] świadome wykorzystanie bogactwa środków językowych do
projektowania i niejawnego przekazywania odbiorcy takiego obrazu rzeczywistości,
w którym mieszczą się tylko poglądy i oceny wygodne nadawcy […]” czy też „[…]
wykorzystanie środków językowych w celu wpływania na stan mentalny bez świadomości odbiorcy […]” (op. cit.: 129).
W tym kontekście można przyjąć, że atrakcyjna nazwa proponowanego stanowiska po pierwsze sposób na pozyskanie potencjalnych pracowników a następnie stanowi rodzaj wynagrodzenia za pracę zastępującego wynagrodzenie pieniężne statusem,
czy też raczej jego językową wizją.
Autorzy kampanii Plain English promujący prosty język i przeciwstawiający się
żargonowi technokratycznemu i biurokratycznemu wskazują na badania wg których
znacząca część pracowników preferuje lepszą nazwę swojego stanowiska pracy od
podwyżki wynagrodzenia. Atrakcyjne nazwy stanowisk w coraz większym stopniu
uszczęśliwiają pracowników1.
Omówione powyżej czynniki stanowią kontekst przedstawionej poniżej językowej
analiza nazw stanowisk i zawodów na współczesnym rynku pracy w Polsce.
2. Językowy
obraz stanowisk, funkcji z zawodów i jego wyznaczniki
Wyjściowe pojęcie językowego obrazu świata zawarte w tytule niniejszego opracowania rozumiane jest tutaj zgodnie z definicją Ryszarda Tokarskiego jako ”[…] zbiór
prawidłowości zawartych w kategorialnych związkach gramatycznych […] oraz semantycznych strukturach leksyki, pokazujących swoiste dla danego języka sposoby
widzenia poszczególnych składników świata oraz ogólniejsze rozumienie organizacja
Some years ago, a national survey found that some people would rather have a grander job title than a pay
rise. This might seem astonishing, but upgrading job titles is becoming more and more popular as employers
try to keep their staff happy http://www.plainenglish.co.uk/examples/job-titles.html 2013-20-02.
1
44
Piotr Mamet
świata, panujących w nim hierarchii i akceptowanych przez społeczność językową wartości […]” [Tokarski 2001: 366, opuszczenia w cytowanym tekście – PM].
Drugi kluczowy element zawarty w tytule czyli nazwy funkcji i stanowisk Teresa Spółkowa określa jako nazwy zawodowe w obrębie nazw osób i wskazuje, że
określają one „[…] specjalistów w jakiejś dziedzinie […] specjalistów z różnych
gałęzi przemysłu i innych dziedzin gospodarki […] pracowników różnych instytucji, głównie państwowych […]” [Spółkowa 2001: 400, opuszczenia w cytowanym
tekście – PM]. Autorka wskazuje też, że bardzo często „[…] nowe nazwy są jedynie
dowodem wyodrębniania się i usamodzielniania czynności wykonywanych również
wcześniej […]” [ibid.].
Przedstawiona poniżej analiza bierze pod uwagę procesy, o których mówi Teresa
Spółkowa przyjmuje jednak nieco inną perspektywę. Celem opracowania jest analiza
językowego obrazu świata nazw stanowisk i funkcji istniejących na obecnym rynku
pracy przeprowadzona w ramach wytyczonych przez aktualne realia społeczno gospodarcze. Oznacza to, że nazwy, których mowa będą analizowane w następujących
omówionych poniżej kategoriach.
Należy jeszcze dodać, że przyjęta, iż różnice pomiędzy tym co można określić
jako nazwa zawodu i nazwa stanowiska czy funkcji w strukturze korporacyjnej ulegają zatarciu. Doskonale ilustruje to cytat z filmu „Poszukiwany poszukiwana”: „[…]
mąż jest z zawodu dyrektorem […]” [reż. Karol Chodura, Mieczysław Bareja 1972].
2.1. Krytyczna Analiza Dyskursu (KDA)
Jak wskazuje Teun van Dijk definiuje KDA pozwala ukazać jak „[…] nadużycie
władzy, dominacja i nierówność są wprowadzane, reprodukowane lub odrzucane przez
tekst i mowę w kontekście społecznym i politycznym […]” [van Dijk 2003: 352]2.
Należałoby przywołać w tym miejscu zagadnienia manipulacji i perswazji omówione powyżej i dodać, że dysponujący władzą zatrudniania i zwalniania pracodawca może stosować nomenklaturę stanowisk jako specyficzny listek figowy przykrywający nagość oferowanych warunków pracy i płacy lub, w najlepszym przypadku
kwiatek do kożucha – nieco zbędny ozdobnik wysokich wymagań, być może dobrze
wynagradzanych.
2.2. Język urzędowy
Jak już powiedziano, dyskurs na rynku pracy jest zbiurokratyzowany i język urzędowy odciska na nim swoje piętno. Język urzędowy, jako zjawisko na styku dyskursu
i władzy on podlega dynamice procesów społecznych opisywanych przez KDA a
wynikający z tego charakter języka urzędowego opisał trafnie Richard Lanham już
w 1979 roku. Badacz wymienia następujące, istotne dla poniższej analizy cechy dystynktywne języka urzędowego:
“[…] the way social power abuse, dominance, and inequality are enacted, reproduced, and resisted by
text and talk in the social and political context […]”.
2
Asystenci, konsultanci i specjaliści czyli językowy obraz rynku pracy...
45
●● wykorzystanie rzeczowników przeważnie o ogólnym, rozmytym znaczeniu;
●● szerokie zastosowanie przymiotników modyfikujących znaczenie rzeczowników;
●● unikanie nazywania czegokolwiek w zwykły, dosłowny sposób [Lanham
1979: 69].
Zdaniem wspomnianego autora język urzędowy to wytwór eufemistycznego społeczeństwa mający pokryć lukrem jego problemy [Lanham 1979: 59]. Problemy te
to w przypadku przedstawionej w tym opracowaniu analizy to całokształt wspomnianych już powyżej interakcji na rynku pracy.
Powyższy wykaz należy uzupełnić o „[…] eliminowanie słownictwa kolokwialnego i ekspresywnego jako jedną z cech tzw. stylu urzędowego wskazaną przez Marię Wojtak [Wojtak 2001: 156].
2.3. Językowy aspekt nazwy produktu
W tym ujęciu produktem jest oferowane stanowisko a nazwa powinna stanowić
lingwistyczną realizację cech wskazanych przez teorię marketingu. Założenia te najlepiej sformułował klasyk teorii marketingu, Philip Kotler wskazując, że dobra marka
posiada następujące cechy:
●● sugeruje korzyści z posiadania produktu,
●● sugeruje skuteczność i jakość produktu,
●● jest łatwa do rozpoznania, wymówienia i zapamiętania (w domyśle – krótka
– PM],
●● odróżnia się od innych,
●● nie sugeruje niczego negatywnego w innym języku [Kotler 1994: 416].
Zakładając, że nazwy stanowisk i zawodów promują proponowane stanowisko
i pracodawcę warto zastanowić się na ile zdeterminowane są one przez wymagania
nazewnicze i w jaki sposób jest spełniają.
3. Cechy
językowe nazw stanowisk i funkcji
Generalnie rzecz biorąc, wymienione cechy języka urzędowego i elementy składające się na dobrą nazwę wraz z Krytyczna Analizą Dyskursu stanowią stosowne narzędzie badawcze do sprawdzenia cech lingwistycznych analizowanej terminologii.
Materiałem językowym poddanym analizie były oferty pracy i opisy stanowisk
dostępne na portalach internetowych – przede wszystkim www.praca.pl i praca.gazetapraca.pl. Oferty poddane bardziej szczegółowej interpretacji pod względem relacji
nazwa – zakres czynności i charakter pracy zostały zebrane w załączniku i opatrzone
odsyłaczem do źródła.
Próba uchwycenia prawidłowości sposobu tworzenia i funkcjonowania nazw została przeprowadzona w dwóch obszarach. Na początku omówiono nazwy anglojęzyczne a następnie analiza struktur nazw oraz cechy dystynktywne ich najważniejszych elementów.
46
Piotr Mamet
3.1. Nazwy anglojęzyczne
Oczywista dla wszystkich jest wszechobecność nazw anglojęzycznych, np.
●● key account manager,
●● sales and delivery consultan,t
●● senior marketing specialist,
●● senior recruitment consultant,
●● sales manager [http://www.praca.pl/ dostępny 2011-02-18].
Nie będzie tutaj poruszana kwestia czy ta oczywistość jest zgodna z Ustawą
z 7 października 1999 o języku polskim (Dz.U. nr 90, poz. 999 ze zm.). Warto tylko
zaznaczyć, że Rada Języka Polskiego wydała opinię, z której wynika, że jeżeli stanowisko ma polską nazwę taką należy stosować przy sporządzaniu umów o pracę
[porada nr 225 www.rjp.pan.pl dostępna 2011-02-15].
Obecność nazw anglojęzycznych na polskim rynku pracy można wytłumaczyć na
kilka sposobów i usystematyzować w trzech punktach.
3.1.1. Wymogi organizacyjne korporacji ponadnarodowych
Anglojęzyczne nazwy związane są z funkcjonowaniem na polskim rynku firm,
które operując w skali międzynarodowej stosują jednolitą nomenklaturę aby utrzymać spójność i przejrzystość swojego działania firmy. Jak wskazuje Piotr Wąż [Wąż
2011] zagraniczne firmy „[…] wchodzące na polski rynek, wdrażały wypracowane
już w swych krajach struktury organizacyjne, bazujące na oryginalne anglojęzycznej
terminologii oraz towarzyszące im standardy zarządzania [www.atest.com.pl/article.php?id=aa1011_1 dostępna 2011-02-15]. Z punktu widzenia krytycznej analizy
dyskursu można powiedzieć, że korporacyjna pragmatyka tworzy dyskurs będący
w konflikcie z wymaganiami języka narodowego. To co jest wymogiem, choć nie
wiadomo czy nieunikniona koniecznością) kanonów zarządzania firmą współgra z
drugim aspektem funkcjonowania przedstawionym poniżej.
3.1.1. Dowartościowanie i motywacja pracowników
Pracownik, który zajmuje stanowisko opisane w języku angielskim wysyła sygnał
do otoczenia, że zna język obcy, że wygrał konkurencję na rynku pracy z osobami,
które nie znają języka angielskiego i nie wiedzą, że wspomniany powyżej recruitment
consultant będzie się zajmował rekrutacją czy też raczej naborem pracowników.
Przede wszystkim jednak nazwy anglojęzyczne dowartościowują i motywują pracowników, których stanowiska dorównują zagranicznym kolegom. Można powiedzieć,
że anglojęzyczne nazwy tworzą językowy obraz świata – międzynarodowej wspólnoty
osób wykonujących tą samą pracę na tych samych stanowiskach dla tej samej firmy.
Oprócz korporacyjnego ładu w skali ponadnarodowej mamy dodatkowo do czynienia
z językowym obrazem świata tworzącym jak gdyby międzynarodowy klubu zbierający
śmietankę najlepszych fachowców – osób zajmujących obco brzmiące stanowiska takie
jak account manager, sales and delivery consultant czy marketing specialist.
Asystenci, konsultanci i specjaliści czyli językowy obraz rynku pracy...
47
Oczywiście pensje osób zatrudnionych w naszym kraju na tak nazwanych stanowiskach obliczane są w złotówkach a nie dolarach czy euro. Prawdopodobnie, w
porównaniu z ich zagranicznym odpowiednikami, mają także jedno zero mniej na
kwocie do wypłaty ale przecież lepsza dobra nazwa funkcji niż dobra pensja.
3.1.3. Brak odpowiednika w języku polskim
Funkcjonowanie na rynku polskim zagranicznych korporacji ma konkretny i pozytywny wymiar ekonomiczny i techniczny. Przenoszą one na nasz grunt nowoczesną
technikę, technologię i metody organizacji pracy. Towarzyszą im nazwy zawodów
i funkcji, które do tej pory nie miały miejsca w praktyce gospodarczej zatem nie mają
dokładnego odpowiednika w języku polskim a ich funkcjonowanie stanowi zapewne
pierwszy etap zapożyczenia.
Zatem forma account manager jest w brzmieniu angielskim zbędna gdyż zarówno account jak i manager mają polskie odpowiedniki: rachunek, konto i kierownik
lub chociaż menadżer. Podobnie zresztą senior marketing specialist łatwo byłoby
zastąpić formą starszy specjalista do spraw marketingu.
Z kolei forma nazwa taka jak copywriter jest formą dość trudną do uniknięcia. Jak
wskazuje Piotr Wąż [Wąż 2011] w tłumaczeniu na język polski oznaczałaby piszącego kopie „[…] co w żadnej mierze nie oddaje charakteru jego pracy[…]” i zgodzić się
należy z następna sugestia autora aby „[…] w przypadku tego typu stanowisk pozostawić ich oryginalne nazewnictwo…” [www.atest.com.pl/article.php?id=aa1011_1
dostępna 2011-02-15]. Na podobne zasadzie należy chyba pogodzić się z funkcjonowaniem w języku polskim słowa deweloper wywodzącego się od angielskiego
czasownika develop czyli rozwijać. Tak więc nazwy angielskie są niekiedy trudne
do uniknięcia, ale obok nich, zapewne w większej liczbie występują nazwy, których
anglojęzyczne brzmienie jest wynikiem praktyk korporacyjnych.
Osobną kwestią, jest struktura nazwy i dobór jest elementów, czyli to co nazwa
w sobie zawiera i jak reklamuje swoim brzmieniem oraz zawartością. Jest to kwestia
niezależna od języka, w którym jest sformułowana, ale przedmiotem analizy będą
nazwy w języku polskim.
W każdym przypadku nazwy anglojęzyczne mogą spełniać wymagania stawiane
dobrej nazwy produktu, gdyż sugerują pewne korzyści (poczucie wartości i równości
kwalifikacji w porównaniu z międzynarodowym personelem pracodawcy, konotacje
specjalisty, osoby wyjątkowej) nawet jeśli nie są łatwe do wymówienia i zapamiętania i nie wyróżniają się od wielu innych, im podobnych.
O ile nazwy anglojęzyczne funkcjonują zgodnie z jakąś logiką, o tyle trudno zrozumieć śmieszne po prostu nazwy dwujęzyczne, np.:
●● asystent/ka biegłego rewidenta w departamencie audytu w dziale German Desk,
●● konsultant call center,
●● konsultant helpdesku dla osób francuskojęzycznych,
48
Piotr Mamet
●● sales & marketing manager tworzywa sztuczne [http://www.praca.pl/ dostępny 2011-02-18].
Twórcy takich nazw nie wiedzą ponadto czy zastosować zasady polskiej fleksji
(konsultant helpdesku) czy też z nich zrezygnować (konsultant call center). Godna
odnotowania jest także towarzysząca ostatniemu rozwiązaniu rezygnacja ze stosowania związków składniowych, na przykład związku zgody (sales & marketing manager tworzywa sztuczne).
3.2. Struktura nazwy i cechy jej elementów
Ranga osoby wykonującej pracę jest niejako pochodną długości nazwy opisującej jej zawód kwalifikację czy miejsce w hierarchii firmy. Krótka nazwa sugeruje
zawód lub stanowisko nie wymagające kwalifikacji długa nazwa sugeruje przy tym,
że zadania stojące przed osobą wykonującą dana pracę są tak skomplikowane, że
nie da się ich pisać jednym słowem. Jak to wskazuje cytowany już Richard Lanham
lepiej powiedzieć: pracownik do spraw opieki na zwierzętami (animal welfare oficer)
niż hycel (dog catcher) [Lanham 1979: 59], podobnie jak w znanym powszechnie
konserwator powierzchni płaskich zamiast sprzątaczka lub osoba do prac czystościowych (Oferta nr 6). Wydłużając nazwę możemy:
●● wskazać na podmiotowość wykonawcy danej czynności – osoba,
●● wskazać w sposób formalny zakres odpowiedzialności – tajemnicze nieco
prace czystościowe,
●● dowartościować wykonawcę podkreślając wykonywanie pracy, która w dodatku nazwana jest słowem o wieloznacznym, eufemizmem o pozytywnych
konotacjach zamiast noszącego pejoratywne skojarzenia leksemu sprzątać.
Można chyba zaryzykować stwierdzenie, że im dłuższa nazwa tym ważniejsza
osoba, która ją pełni. Rozbudowana struktura może czynić nazwy trudnymi do zapamiętania, co kłóci się z wymaganiami wskazanymi przez Philipa Kotlera, ale nazwy
krótkie mają konotacje spraw i osób bardzo zwyczajnych i mało ważnych. Bardziej
szczegółowa analiza nazw pozwala wyodrębnić ich następujące elementy składowe:
1. Element oznaczający istotę zajmowanego stanowiska lub pełnionej funkcji:
dyrektor, kierownik, konsultant;
2. Miejsce (przeważnie nadrzędne lub przynajmniej znaczące) w hierarchii służbowej firmy: naczelny dyrektor, główny specjalista;
3. Specjalizację zawodową : import / export manager; menedżer d/s. logistyki;
4. Podległy obszar geograficzny lub jednostka organizacyjna: kierownik biura.
Miejsce w hierarchii
Istota stanowiska
Specjalizacja zawodowa
doradca
ds. kredytów bankowych
koordynator
działu transportu
specjalista
ds. procesów
biznesowo-technicznych
kierownik
Podległy obszar lub jednostka
struktury regionalnej
49
Asystenci, konsultanci i specjaliści czyli językowy obraz rynku pracy...
kierownik
ds. kluczowych klientów w
dziale sieci polskich
kierownik oddziałów
w Sosnowcu i Katowicach
mobilny doradca
bankowy
negocjator
młodszy
terenowy
specjalista
ds. personalnych
główny
specjalista
ds. kadr i plac
zastępca
dyrektora biura
ds. klienta kluczowego
Wszystkie nazwy stanowisk pobrano z portalu http://www.praca.pl/ [dostępny 2011-02-18].
Tak proponowany schemat może posłużyć do opisu niemal wszystkich stanowisk
i jako matryc do tworzenia dalszych. Tworząc proponowane nazwy wykorzystano
zasadę występującą przy nazwach polsko – angielskich z zakładającą, że stosowanie
związków składniowych nie jest konieczne.
Miejsce w hierarchii
Istota stanowiska
Specjalizacja zawodowa
Podległy obszar lub jednostka
starszy
specjalista
ds. logistyki
Polska południowa
główny
konsultant
ds. informatyzacji
nowych jednostek
naczelny
dyrektor
ds. sprzedaży
Region Małopolska
Oczywiście wszystkie tego typu nazwy pełnią funkcję nominacyjną tworząc tak
zwaną nomenklaturę nazw stanowisk pracy ale nie wyklucza to funkcji wartościującej i motywacyjnej i nie może się z nią kłócić.
Gwoli ścisłości należy dodać, że wśród ofert pracy możemy spotkać nazwy tak
rozbudowane, że opis kwalifikacji i wymagań związanych z danym stanowiskiem
są chyba zbędne, np. Kierownika Działu Edukacji Publicznej, Analiz i Współpracy
z Zagranicą Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA)
(Oferta nr 1).
Niektóre z elementów tworzą pozytywny wizerunek opisywanej funkcji ponieważ
odnosi się w sposób naturalny i oczywisty do osób ważnych – dysponujących władzą
i wiedzą, na przykład dyrektor, kierownik. Zwraca przy tym uwagę sposób dowartościowania i motywowania osób. Co jednak zaoferować osobom, dla których najwyższych stanowisk w firmie nie wystarczy, a które też pragną czuć się docenione
i wyróżnione poprzez nazewniczy status? Jednym ze sposobów jest wykorzystanie
słów posiadających duże pole semantyczne. Są to słowa wytrychy do wyobraźni i
ambicji osób pragnących zajmować opisane przez nie stanowiska. Takimi wytrychami są: asystent, doradca, konsultant, przedstawiciel czy też specjalista. Słowa te, w
oderwaniu od kontekstu sugerują wiedzę i znaczenie osób z nimi związanych jednak kontekst – czyli szczegółowy opis zakresu czynności wiele może nam wyjaśnić.
Można to w sposób bardziej szczegółowy prześledzić na następujących trzech przykładach słów wytrychów:
50
Piotr Mamet
1. Asystent – w potocznym rozumieniu to osoba sama w sobie nie najważniejsza
ale pomagająca i mająca bezpośredni kontakt z kimś ważnym. Na przykład stanowisko reklamowane jako Assistant Manager Piaseczno to po prostu Asystent
Kierownika Sklepu a jego zadania to: „…wspieranie kierownika sklepu w zakresie zwiększania wyników sprzedaży, wprowadzania i kontroli standardów operacyjnych (obsługi klienta) oraz wizualnych firmy, zarządzania personelem oraz
raportowania wyników do centrali firmy…” (Oferta 2). Innymi słowy to codzienna praca w sklepie a sposób jej opisania w ofercie pracy zasługuje na osobne
opracowanie językoznawcy. Podobnie też Niczego nie dowiadujemy się o pracy
na stanowisku opisywanym jako Asystent / Asystentka Administracyjny /a poza
tym, że osoba to musi posługiwać się językiem angielskim, obsługiwać komputer
oraz być osobą komunikatywną, uprzejmą i odporną na stres (Oferta 3);
2. Konsultant – konsultant to w domyśle osoba, z którą się konsultujemy, czy
też raczej która nam radzi jak coś najlepiej zrobić . Przeważnie odwołujemy się do jej wiedzy, o której sądzimy, że jest większą od naszej i wyspecjalizowana. Możemy tu przytoczyć fakt podawania nazwisk konsultantów
historycznych, policyjnych czy też wojskowych w czołówkach filmów. Praktyka nazewnicza idzie jednak w innym kierunku. Konsultantem może być po
prostu osoba, której pracy nie da się jakoś bardziej uroczyście nazwać. Co bowiem powiedzieć o stanowisku konsultant call center (Oferta 4), która ma dokonywać sprzedaży telefonicznej produktów bankowych i dbać o wizerunek
firmy. Oczywiście jakaś wiedza o produktach bankowych jest tu potrzebna ale
czy takie osoby nie byłoby trafniej, choć ze szkodą dla jej wizerunku, nazwać
akwizytorem lub sprzedawcą telefonicznym;
3. Specjalista – każdy chciałby być specjalistą – w potocznym rozumieniu jest
to osoba posiadająca dużą, wyjątkową wiedzę, jedna z nielicznych, potrafiących rozwiązać konkretny trudny problem. Tymczasem Specjalista ds. obsługi
klienta z językiem holenderskim musi odbierać telefony, służyć radą w zakresie
funkcjonowania oprogramowania i ewentualnie skontaktować klienta z innymi
specjalistami (Oferta 5). Prawdziwą specjalistyczną wiedzę stanowi tu chyba
dość rzadka poza Holandią znajomość języka tego kraju. Inna sprawa, że tylko
znajomość zasad funkcjonowania aktu komunikacji a nie dwuznaczna struktura
składniowa omawianej nazwy każą domyślać się, że zarówno klient jak i wspomniany specjalista będą posługiwali się językiem holenderskim.
Oczywiście wszystkie te określenia stanowią eufemizmy. Eufemizmy mogą jednak różnić się stopniem oddalenia od desygnatu, do którego się odnoszą. Przykłady
najbardziej oddalonych od opisywanej materii eufemizmów znaleźć można w opisach czynności windykacyjnych i sanitarno-porządkowych. Oprócz osoby do prac
czystościowych (Oferta 6) mamy jeszcze koordynatora ds. utrzymania czystości, któ-
Asystenci, konsultanci i specjaliści czyli językowy obraz rynku pracy...
51
ry koordynuje nadzoruje i rekrutuje zarówno usługi czystościowe jak i wykonujący
jest personel wykonawczy (Oferta 7).
Poprzez tego typu eufemizmy dochodzimy do jeszcze bardziej rozmytych lub wręcz
mylących nazw stanowisk pracy, w których relacja nazwa – zakres czynności jest już doprawdy trudna do ustalenia. Nie wiadomo na pewno, ale domyślamy się kim naprawdę
jest negocjator terenowy, który ma weryfikować dane w ternie i windykować zobowiązania. Oferta nic nie mówi o jego narzędziach pracy i sposobach windykacji (Oferta 8).
Bardzo dokładnie musi się zapoznać z ofertą pracy kandydatka na stanowisko
modelka prezentacji ubiorów, gdyż nie będzie chodziła w dumnym krokiem eleganckim ubraniu po wybiegu ale będzie mierzyć odzież przygotowywana do produkcji
(Oferta 9).
Do niespełnionych działaczy branży filmowej apeluje zapewne oferta stanowiska
producent konferencji, który ma po prostu dobrze przygotować, prowadzić konferencje i reklamować możliwości ich prowadzenia (Oferta 10).
W nomenklaturze stanowisk nikt nie może być od nikogo gorszy, ani też lepszy
co najwyżej młodszy albo starszy. W ten sposób można wytłumaczyć fakt niemal
całkowitego braku nazewnictwie liczebników, np. specjalistów II klasy czy konsultantów III stopnia.
Podsumowanie
i wnioski
Nazwy stanowisk we współczesnej polszczyźnie kształtowane są przez sposób
funkcjonowania wolnego rynku pracy w którym zarówno praca jak i pracownik są przedmiotem działań konkurencyjnych. Wymuszają one zgodność komunikatu, jaki stanowi
nazwa stanowiska z wymaganiami reklamy, perswazji, manipulacji oraz tzw. brandingu czyli tworzenia dobrej marki. Osobnym elementem kształtującym analizowane nazwy jest język urzędowy – tworzywo używane na co dzień przez bardziej lub mniej
zhierarchizowane korporacje. Język urzędowy współczesnego świata jest jednak
w dużym stopniu zbliżony do języka reklamy czy promocji chociażby poprzez stosowanie eufemizmów i unikanie leksyki o negatywnych konotacjach.
Powstające w wyniku funkcjonowania tych czynników nazwy stosują zapożyczenia z języka angielskiego, są długie i wieloskładnikowe. Tworzące je leksemy
są eufemizmami, mającymi wywołać konotacje ważności, kompetencji i specjalizacji osób, do których są przypisane. Długość, a raczej rozbudowana struktura nazw,
która pozwala zawrzeć wiele elementów obiecujących ich posiadaczom wspomniane
powyżej korzyści to jedyny element, w którym kłócą się one z wymaganiami tworzenia dobrej marki. Terminy krótkie są jednak już zbyt dobrze znane i postrzegane jako
zwyczajne lub nawet mające pejoratywne konotacje.
Patrząc na specyfikę nazw stanowisk i funkcji we współczesnej polszczyźnie z perspektywy Krytycznej Analizy Dyskursu można stwierdzić, że tworzona przez
nie iluzja może ukrywać rzeczywiste relacje władzy i niedostatki wynagrodzenia.
52
Piotr Mamet
Literatura:
1.Van Dijk Teun A.: Critical Discourse Analysis. W: The Handbook of Discourse Analysis.
(Ed.) Deborah Shiffrin, Deborah Tannen and Heid Hamilton-Malden. Oxford, Blackwell
Publishing 2003, s. 352-371.
2.Duszak, A., Fairclough, N. (red.): Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej. Kraków: Universitas 2008.
3.Halmari, H., Virtanen, T., (eds.): Persuasion Across Genres A linguistic approach. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Com 2005.
4.Jan Paweł II: Laborem Exercens. Pallotinum 1981.
5.Klimkowski, M.: Dyktatura tytułów. „Wprost” 2000, nr 4 (895), dostępny: http://www.
wprost.pl/ar/2770/Dyktatura-tutulow/ 2011-02-15.
6.Kotler P.: Marketing. Analiza, planowanie, wdrażanie i kontrola. Warszawa: Gebethner i
Ska 1994.
7.Plain English Campaign http://www.plainenglish.co.uk/examples/job-titles.html 2013020-02.
8.Rada Języka Polskiego Porada językowa: Nazwy Stanowisk w umowach o pracę dostępny:
http://www.rjp.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=746:nazwy-st
anowisk-w-umowach-o-prac-&catid=44:porady-jzykowe&Itemid=58 2011-02-15.
9.Smółkowa, T.: Nowe słownictwo polskie. W: Współczesny język polski
10. Bartmiński, J. (red.), Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej 2001,
s. 397-404.
11. Tokarski, T., (2001), Słownictwo jako interpretacja świata. W: Współczesny język polski.
Bartmiński, J (red.), Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej 2001,
s. 343-370.
12. Wąż, P.: Obcojęzyczne nazwy stanowisk pracy. „ATEST Ochrona Pracy” 2010, nr 11, dostępny: www.atest.com.pl/article.php?id=aa1011_1 2011-02-15.
13. Wojtak, M.: Styl urzędowy. W: Współczesny język polski. Bartmiński, J. (red.), Lublin:
Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej 2001, s. 155-171.
14. Ustawa z 7 października o języku polskim (Dz.U. nr 90, poz. 999 ze zm.)
Filmy:
1.Bareja Stanisław (reż.) 1983, Alternatywy 4, CWPiFTV „POLTEL”.
2.Chodura Karol, Bareja Stanisław (reż.) 1972, Poszukiwany Poszukiwana. Zespół Filmowy Pryzmat.
3.Dutkiewicz Maciej (reż.) 1999, Fuks, Vision Film Sp. Z o.o. S.K.A.
Asystenci, konsultanci i specjaliści czyli językowy obraz rynku pracy...
53
Zał. 1. Wykaz ofert szczegółowo analizowanych w opracowaniu
Oferta
numer
Nazwa stanowiska
Źródło
1
Kierownik Działu Edukacji
Publicznej, Analiz
i Współpracy z Zagranicą
Państwowej Agencji
Rozwiązywania Problemów
Alkoholowych (PARPA)
http://www.praca.pl/kierownika-dzialu-edukacji-publicznej,analizi-wspolpracy-z-zagranica-panstwowej-agencji-rozwiazywaniaproblemow-alkoholowych-parpa_136078.html 2011-02-15
2
Assistant Manager Piaseczno
http://praca.gazetapraca.
pl/200,4001,,942481,,Assistant+Manager+Piaseczno.html
2011-02-15
3
Asystent / Asystentka
Administracyjny
http://praca.gazetapraca.pl/200,4001 ,,941505,,ASYSTENT%
2FASYSTENKA+ADMINISTRACYJNA.html; 2011-02-15
4
Konsultant Call Center
http://www.praca.pl/konsultant-call-center_134532.html 2011-0218
5
http://praca.gazetapraca.pl/200,4001,,922372,,Specjalista+ds
Specjalista ds. obsługi klienta
+obs%C5%82ugi+klienta+%28z+j%C4%99zykiem+holenderskim
z językiem holenderskim
%29.html 2011-01-18
6
Osoba do prac
czystościowych
http://praca.gazetapraca.pl/200,4001,,939221,,OSOBA+DO+PRAC
+CZYSTO%C5%9ACIOWYCH.html 2011-01-18;
7
Koordynator ds. utrzymania
czystości
http://www.praca.pl/koordynator-ds-utrzymania-czystosci
_133564.html 2011-02-18
8
Negocjator terenowy
http://www.praca.pl/negocjator-terenowy_135570.html
2011-02-18
9
Modelka prezentacji ubiorów
http://www.praca.pl/modelka-prezentacji-ubiorow_137621.html
2011-02-18
10
Producent konferencji
http://www.praca.pl/producent-konferencji_134757.html
2011-02-17
Oferta 1. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych http://www.praca.
pl/kierownika-dzialu-edukacji-publicznej,analiz-i-wspolpracy-z-zagranica-panstwowejagencji-rozwiazywania-problemow-alkoholowych-parpa_136078.html 2011-02-15.
Oferta 2. HAYS Poland Sp. z o.o.
http://praca.gazetapraca.pl/200,4001,,942481,,Assistant+Manager+Piaseczno.html 2011;
Oferta 3. FORUM GLIWICE Sp. z.o.o,http://praca.gazetapraca.pl/200,4001,,941505,,ASYSTENT%2FASYSTENKA+ADMINISTRACYJNA.html;
Oferta 4. Konsultant Call Center
http://www.praca.pl/konsultant-call-center_134532.html 2011-02-18
Oferta 5. HAYS Poland Sp. z o.o.
http://praca.gazetapraca.pl/200,4001,,922372,,Specjalista+ds+obs%C5%82ugi+klienta+%28z+j%C4%99zykiem+holenderskim%29.html 2011-01-18
54
Piotr Mamet
Oferta 6. Euro Faro Sp. z o.o.
http://praca.gazetapraca.pl/200,4001,,942074,,Specjalista+ds.+Sprzeda%C5%BCy.html
2011-01-18
Oferta 7. R. Marszolik, J. Musioł PPHU MARKO SP. Jawna
http://www.praca.pl/mobilny-przedstawiciel-handlowy_135415.html 2011-02-15
Mobilny przedstawiciel handlowy
Oferta 7. Klient serwisu gazetapraca.pl http://praca.gazetapraca.pl/200,4001,,939221,,OSOBA+DO+PRAC+CZYSTO%C5%9ACIOWYCH.html 2011-01-18
Oferta 8. Koordynator ds. utrzymania czystości http://www.praca.pl/koordynator-ds-utrzymania-czystosci_133564.html 2011-02-18
Oferta 9. Negocjator terenowy http://www.praca.pl/negocjator-terenowy_135570.html
2011-02-18
Oferta 10. Modelka Prezentacji Ubiorów http://www.praca.pl/modelka-prezentacji-ubiorow_137621.html 2011-02-18
Oferta 11. Producent konferencji http://www.praca.pl/producent-konferencji_134757.html
Dr hab. Piotr Mamet, prof. GWSP
Akademia im. Jana Długosza, Częstochowa,
Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości,
Wydział Nauk Humanistyczno-Społecznych
ul. Bojkowska 37, Gliwice, Polska.
55
Alina Warzecha
WIELOZNACZNOŚĆ JĘZYKA
NA PRZYKŁADZIE BRANŻY
MULTI LEVEL MARKETINGU (MLM)
Abstract:
AMBIGUITY OF LANGUAGE BASED ON MULTI LEVEL
MARKETING INDUSTRY (MLM)
The paper presents the specificity of ambiguity in the language, with particular emphasis
on the language of business. The article attempts to positively verify the hypothesis adopted, which are as follows: The language of business is a communication tool that is permanent evaluated, even in the area of languages which are already pre-determined. The subject was verified by language of business managers used in multi-level marketing (MLM).
Key words: language ambiguity, MLM, business language.
Wprowadzenie
Język angielski staje się współcześnie narzędziem pomagającym biznesmenom,
reprezentujących różne kultury, dokonywać transakcji handlowych [Hofstede 2005].
Dla około 400 milionów ludzi jest to język rodzimy, a około 3 razy więcej populacji
uznaje go za drugi język. Według prognoz w 2050 roku połowa populacji na ziemi
będzie biegle porozumiewała się w tym języku. Jednakże popularność angielskiego
jako języka biznesu nie wszędzie jest taka sama. Przykład mogą stanowić kraje niemieckojęzyczne, jak Niemcy czy Austria, pomimo iż charakteryzują się dobrą znajomością współczesnej lingua franca [Hoffmann 2000]. Język angielski określany
jako vehiculum komunikacyjne, często staje się podstawowym językiem korporacji
międzynarodowych, zaś od lat stanowi zasadniczy aparat porozumiewania się na forum międzynarodowych konferencji naukowych [Doliński 1999]. Takie podejście
pozwala na przełamywanie wielu barier pojawiających się w komunikacji wielokulturowych organizacji czy środowisk specjalistów. G. Bartkowiak podaje, że „o prawdziwej komunikacji możemy mówić wówczas, kiedy wypowiedź nadawcy oddaje
jego myśli, uczucia i zamiary oraz, gdy odbiorca rozumie tę wypowiedź zgodnie
56
Alina Warzecha
z intencjami nadawcy. Zatem przeszkody w prawidłowej komunikacji mogą mieć
swoje przyczyny zarówno po stronie nadawcy komunikatu jak i po stronie jego odbiorcy” [Bartkowiak, 1999: 37-38].
Ludzie komunikując się odbierają i przekazują informacje za pomocą poszczególnych zmysłów. Procentową proporcję odbioru i przekazu przedstawiają kolejne
zmysły: wzrok – 83%, słuch – 11%, węch – 3,5 %, dotyk 1,5 %, smak 1% [Giblin
1993: 23]. Komunikacja językowa jest traktowana jako znakomite narzędzie komunikacji ludzkiej, ponieważ za pomocą języka można przekazywać nieskończenie
wiele precyzyjnych informacji stosownych do intencji nadawcy i potrzeb odbiorcy
[Kłodkowski 2005: 55]. Znaczenie języka w życiu ludzi można sobie uświadomić
odpowiadając na pytanie: Jaka część wiedzy o świecie została przekazana, zarejestrowana bezpośrednio zmysłami, opracowana samodzielnie, a jaka część pochodzi
z przekazu społecznego (w formie pisanej, rozmów, czy informacji ukazywanych
w różnorodnych nośnikach medialnych)? Jan Paweł II w taki sposób podkreśla znaczenie języka: „Narody utrwalają swoje dzieje w opracowaniach, przekazują w różnorakich formach dokumentów, dzięki którym tworzą własną kulturę. Podstawowym
narzędziem tego sukcesywnego tworzenia jest język. Za jego pomocą człowiek wypowiada prawdę o świecie i o sobie samym i pozwala innym mieć udział w owocach
swoich poszukiwań w różnych dziedzinach. Komunikuje się z innymi, a to służy
wymianie myśli, głębszemu poznaniu prawdy, a przez to samo również pogłębianiu i gruntowaniu własnej tożsamości” [Jan Paweł II 2005: 81]. W celu uniknięcia
nieporozumień w wyniku nadawania i odbierania informacji, niezbędne jest doprowadzenie do wspólnego rozumienia ich treści. Jest to szczególnie istotne w świecie
biznesu, gdzie w dobie globalizacji obserwuje się próbę traktowania kultury języka
jako obiektu rynkowego. Obserwuje się deteriorację kultury, która prowadzi m.in. do
deprecjonowania wartości, homogenizacji, uniformizacji zachowań ludzkich [Insada,
Rosaldo 2008]. Zgodnie z ideologią globalizmu prawa rynku decydują o wszystkich,
zatem powinny rządzić dziedziną kultury danego narodu.
Celem artykułu jest ukazanie słuszności postawionej tezy, która brzmi: język biznesu jest narzędziem komunikacyjnym, który ulega permanentnej ewolucji, nawet
w obszarze pojęć już wcześniej określonych. Przedmiotem egzemplifikującym ma być
język biznesu stosowany w środowisku menedżerów marketingu wielopoziomowego.
Wieloznaczność
w języku
Od dziesięcioleci naukowcy zastanawiają się nad istotą ewolucji języków. Wybitny językoznawca, Noam Chomsky twierdzi, że języki nie wyewoluowały po to,
by ludzie mogli się komunikować. Głównym celem pojawienia się języków jest zapewnienie możliwości myślenia, strukturalizowania myśli, zaś funkcja komunikacji
stanowi jedynie produkt uboczny. Dowodem na potwierdzenie tej teorii ma być istnienie wyrazów mających wiele znaczeń [Chomsky, Hauser, Fitch 2002]. „Polisemia
Wieloznaczność języka na przykładzie branży multi level marketingu (mlm)
57
polega na tym, iż jakiś element językowy (wyraz, morfem) ma dwa lub kilka różnych
znaczeń. Wyrazy (morfemy, konstrukcje syntaktyczne) posiadające tę właściwość nazywamy polisemicznymi (wieloznacznymi)” [Polański 1999: 288]. Polisemia bierze
swój początek z właściwości umysłu ludzkiego. Człowiek poszukuje podobieństwa
tego co nowe, do tego, co jest mu znane, i posiada swoją nazwę. Zieliński wyróżnia
dwa rodzaje wieloznaczności: wieloznaczność polisemiczną i wieloznaczność homonimiczną. Dalej autor tłumaczy, że „polisemia polega na tym, że jeden termin ma kilka znaczeń i to znaczeń, które w jakiś sposób – nawet daleki – wiążą się ze sobą. Na
przykład (…) wyraz «dom» ma siedem znaczeń. W pierwszym znaczy tyle, co «budynek przeznaczony na mieszkanie, pomieszczenie instytucji itp.», w drugim znaczy
tyle co «mieszkanie, pomieszczenie mieszkalne, miejsce stałego zamieszkania, własny kąt». Znaczenia te mają ze sobą jakiś określony związek” [Zieliński 2006: 146].
Jedna z hipotez dotyczących wieloznaczności słów brzmi: słowa o wielu znaczeniach to takie, które są najprostsze do przetwarzania w procesie mowy. Zatem to
wyrazy o mniejszej liczbie sylab, łatwiejszej wymowie i częstszym występowaniu.
Hipotezę tę zweryfikowali Gibson, Piantadosi i Tily, analizując słowniki języków:
angielskiego, holenderskiego i niemieckiego [Piantadosi, Tily, Gibson 2011]. Dokonali porównań właściwości wyrazów z liczbą ich znaczeń. Wyrazy częściej występujące, o mniejszej liczbie sylab i lepiej pasujące do dźwięków typowych dla danego
języka, posiadały więcej znaczeń niż inne słowa. Wieloznaczność słów w języku codziennym wykorzystywana jest w sposób instynktowny, nie wymagający specjalnego
tłumaczenia odbiorcy istoty przekazanego komunikatu. Nie trzeba się jej obawiać,
ponieważ nie prowadzi do nieporozumień. Wyrazy takie prosto rozszyfrować w wypowiedzi, głównie dzięki wiedzy o otaczającej nas rzeczywistości. Przykładowo:
Wzruszyć (np. ziemię) – wzruszyć się
Uda mi się – Moje uda (od nóg)
Wiele mam (mieć) w życiu – Wiele mam (mama) w życiu…
Zdecydowanie więcej trudności sprawia wieloznaczność dotycząca wyrazów o
szerokim, ogólnym znaczeniu jak: sztuka, ekonomia, kultura, ustrój. Problem wynika
z nieznajomości ich znaczenia, czy nieuświadamiania sobie ich niejednoznaczności. Wykorzystywanie tych słów może doprowadzić do nieporozumień, podsuwają
odbiorcom błędne myśli albo wywołują wątpliwości, jak je należy rozumieć, czy
interpretować. Ponadto stwarzają trudności w kwalifikowaniu wartości.[Stachak
2007: 134]. W pracach naukowych, tekstach publicystycznych czytelnik napotykając
wieloznaczne zdanie albo jego składnik, nie potrafi jednoznacznie wskazać, które
z dwóch albo więcej znaczeń może z nim połączyć, i traci czas na szukanie sensu
właściwego albo łączy z nim sens mylny. St. Stachak podkreśla, że: „wieloznaczność
jest cechą wyróżniającą język naturalny, który nie ma stałej ani w pełni logicznej
struktury, ale na odwrót: stale zmienia zasób wyrazów i wyrażeń oraz ich przyporządkowanie przedmiotom i ich atrybutom. Zmiany języka naturalnego nie są planowane
58
Alina Warzecha
ani koordynowane, lecz zachodzą w wyniku żywiołowych i niezależnych od siebie
inicjatyw wielu ludzi. Obejmują one dwa różnokierunkowe procesy: utratę przez
wyrazy i wyrażenia poprzednich znaczeń i nabywanie nowych. Są także rozbieżne
w czasie: dany wyraz albo dane wyrażenie wcześniej nabywa nowe znaczenie niż
traci dawne, dlatego przez pewien czas jest nośnikiem dwóch znaczeń – dawnego
i nowego” [Stachak 2007: 135].
Na przestrzeni ostatnich lat neosemantyzacja, czyli wzbogacanie się wyrazów
o nowe znaczenie, stała się bardzo ożywiona w polszczyźnie. Nowe znaczenia tworzone są zarówno wskutek rodzimego rozwoju znaczeń wyrazów polskich, jak i zapożyczeń znaczeń wyrazów z języków obcych. W słowniku poprawnej polszczyzny
systematycznie przybywa zapożyczeń angloamerykańskich. Obserwuje się rozwój
„najmłodszej polszczyzny” [Chaciński 2003], czyli języka, którym posługują się niektóre kręgi młodych ludzi. Ponadto jesteśmy świadkami rozprzestrzeniania się pojęć
niezbędnych przy obsłudze z komputera. Poza tym powstaje „polszczyzna zapisana”,
czyli taka, która jest używana w czatach i dyskusjach internetowych, oraz nowa telegraficzna polszczyzna sms-ów. Reklama molestuje nas nietuzinkowymi metaforami
i sloganami, zaś politycy zdumiewają wyrażeniami i zwrotami parlamentarnymi oraz
nieparlamentarnymi.
W aspekcie stricte lingwistycznym, język determinuje kreowaną kulturę narodu czy kulturę organizacyjną danej firmy. Wybór odpowiedniej terminologii, mimowolnie wywołuje zjawisko asocjacji, które prowadzi do danego zachowania [Pfeffer
1995]. Zjawisko asocjacji polega na kojarzeniu dwóch niezależnych zjawisk/jakości
odbieranych odmiennymi zmysłami, w taki sposób, że tworzy się z nich jednorodna
treść [Popek 2008: 82].
Wieloznaczność
języka ekonomii
Na przestrzeni ostatnich lat rozwinęło się językoznawstwo kognitywne – nurt
badań nad językiem, który eksplikuje zjawiska językowe jako pochodną ludzkiego
sposobu odbierania i pojmowania świata, czyli łączy działanie języka z działaniem
umysłu. Językoznawstwo kognitywne łączy język z procesami poznawczymi [Lakkoff 1991], co przyczyniło się rozwoju badań nad językiem na temat możliwości
powiązań wyrażeń językowych i odpowiadających im sposobów postrzegania świata
[Evans Green 2007]. Antropolog społeczny Timothy Ingold podkreśla konieczność
powiązania elementów kulturowych, biologicznych i umysłowych w procesie posługiwania się językiem [Ingold 2009].
Język własny rozwija się w poszczególnych środowiskach społecznych czy zawodowych, często lekceważąc powszechnie przyjęte znaczenie poszczególnych słów
czy normy języka polskiego. Jednocześnie przyglądamy się beztroskiemu przenoszeniu fachowych określeń do języka potocznego. Ponadto obserwuje się zjawisko
dewaluacji słowa po wpływem wzrostu liczby słów emitowanych przez środki ma-
Wieloznaczność języka na przykładzie branży multi level marketingu (mlm)
59
sowej komunikacji. Ogromnie wzrasta „zachwaszczanie” języka sloganami, pustymi
formułami czy błędami. Wymienione powyżej trendy widoczne są nie tylko w języku codziennym, ale również w językach specjalistycznych, do których niewątpliwie
zalicza się język biznesu czy język ekonomistów. Ten ostatni ulega permanentnym
zmianom pod wpływem zmian kulturowych, gospodarczych, prawnych, geograficznych czy społecznych [Bielenia-Grajewska 2008, Gajda 2010]. Dobrym przykładem
jest wejście Polski do struktur Unii Europejskiej – pod wpływem tego zdarzenia
w języku polskim pojawiają się nowe określenia, które z języka ekonomii trafiają do
słownika wyrazów codziennych np. eurodepytowany, eurowaluta, eurobank. Wiele
nowych wyrazów w języku biznesu już nie jest postrzeganych jako obcojęzyczne
zapożyczenia, lecz funkcjonują jako normalne wyrazy – np. marketing, menedżer,
public relations, outlet, franchaising. Niektóre z nich posiadają pisownię obcojęzyczną, inne ulegają spolszczeniu. Ponadto w polskich mediach używa się wielu słów
hybrydowych, z pierwszym elementem obcym, a drugim polskim np. eurobank, ekoprodukt, specgrupa, ekożywność, supercena.
W języku ekonomii występuje mnogość pojęć wieloznacznych, a tak naprawdę
w języku ekonomii występuje mało słów niepolisemicznych. Słowo pozbawione kontekstu jest bowiem niezrozumiałe, niekonkretne i polisemiczne. Wieloznaczna terminologia naukowa staje się jednym ze źródeł błędnej komunikacji. Praktyka pokazuje, że każdy ekonomista, przedstawia własne ujęcie danego zagadnienia. Przykład
mogą stanowić takie określenia jak: globalizacja, kapitał, przedsiębiorczość, internacjonalizacja, transgraniczność, logistyka. Wydaje się, że silniejszym zagrożeniem
w procesie komunikacji jest posługiwanie się przez naukowców – ekonomistów kolokwializmami, przypisując im określone znaczenie, które trudno odczytać bez wcześniejszego merytorycznego przygotowania. Chaos komunikacyjny jest tym silniejszy,
gdy dane pojęcie ekonomiczne jest różnorodnie definiowane, a w różnych ujęciach
posiada odmienne znaczenie. Nieporozumienia te bywają dość uciążliwe, ale na ogół
są nieszkodliwe. Na przykład termin „firma”, jest powszechnie interpretowany jako
podmiot gospodarczy, przedsiębiorstwo szczególnie gdy mowa o mikroekonomii czy
naukach o zarządzaniu. Z prawnego punktu widzenia takie utożsamienie jest jednak
błędne. Zgodnie z definicją legalną ujętą w Kodeksie Cywilnym artykuł 43-43 „firmą
jest imię i nazwisko osoby fizycznej oraz nazwa osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej”.
Wieloznaczność
pojęć ekonomicznych na przykładzie branży
MLM
Wieloznaczność w ekonomii staje się zjawiskiem wręcz powszechnym. Wielce
niefortunne z punktu widzenia komunikacji jest przyjmowanie przez daną grupę zawodową pojęć powszechnie używanych w całej dziedzinie nauki i przypisywanie im
odmiennych znaczeń, które powszechnie są inaczej interpretowane przez społeczeństwo. Przykład tutaj może stanowić branża multi-level marketingu (MLM).
60
Alina Warzecha
Kolebką MLM’u – marketingu wielopoziomowego są Stany Zjednoczone [Warzecha 2012]. Ta koncepcja biznesu systematycznie rozszerza się na cały świat,
obejmując coraz większe kręgi różnych społeczeństw o odmiennej kulturowości.
Muli-level marketing jest innowacyjną strategią marketingową stosowaną przez
przedsiębiorstwa, która wynika z odpowiedzi przedsiębiorców na rosnące wymagania i oczekiwania współczesnego konsumenta. Specyfika marketingu wielopoziomowego nie polega na rewolucyjnym wynalazku, czy spektakularnym procesie,
tylko na poprawie wyników ekonomicznych firm handlowych, a dokładnie na kreacji
efektu synergicznego1 [Warzecha (2012b)]. Wiele pojęć używanych przez samych
MLM’owiczów stanowi swobodną interpretację wynikającą z nieudolnego („dosłownego”) tłumaczenia z języka angielskiego, np. plan binarny, sponsoring. Samo pojęcie multi-level marketingu (marketing wielopoziomowy), w literaturze przedmiotu
jest określane jako: network marketing (marketing sieciowy), koncepcja osobistego
franchisingu, zaś czasami można spotkać angielskie określenia tej branży jako: direct
affiliate, matrix marketing. Taka mnogość określeń świadczy o nieokreślonym stanowisku nie tylko naukowców jak również praktyków.
Większość terminów stosowanych w środowisku marketingu wielopoziomowego
nie tylko swoją etymologię ma w języku angielskim, ale również przypisuje się im
odmienne znaczenie od potocznie znanego. Najpierw warto przytoczyć grupę słów:
sponsoring, sponsorować, sponsor, nadsponsor, linia sponsorowania. W słowniku
języka polskiego odnajdujemy trzy znaczenia słowa sponsor powszechnie stosowane
w języku codziennym: po pierwsze – osoba, która finansuje jakieś przedsięwzięcie,
wydarzenie kulturalne itp.; po drugie – ktoś, kto funduje, stawia coś, najczęściej alkohol; po trzecie – mężczyzna, który ma utrzymankę. W języku ekonomicznym pierwsze
znaczenie jest powszechnie stosowane wśród specjalistów z zakresu PR czy marketingu. W przypadku środowiska marketingu wielopoziomowego określenie sponsor
stosowane jest do osoby, która wprowadza nową osobę do struktury, tłumaczy, szkoli,
przedstawia ideę multi-level marketingu oraz specyfikę firmy i produktu bądź usługi
nowowchodzącej osobie do struktury. Również pozostałe słowa posiadają inne znaczenie: zasponsorować kogoś oznacza zrekrutować kogoś do własnej struktury; linia
sponsorowania oznacza grupę osób, która należy do danej struktury (grupy); słowo
sponsoring rozumiane jest jako rekrutacja do struktur MLM, natomiast nadsponsor
to sponsor sponsora, czyli osoba która zrekrutowała sponsora do struktury; inaczej
jest to osoba z górnej linii sponsorowania. W środowisku menedżerów MLM te pojęcia nie powodują rozbieżności w procesie komunikacji, są czytelne i jednoznaczne. Z pojęciem sponsoringu związane jest określenie duplikacji. Powszechnie słowo
„duplikacja” jak podaje słownik języka polskiego oznacza podwojenie liczby czegoś.
W środowisku marketingu wielopoziomowego duplikacja oznacza powielanie, naśla1
Najprościej można go definiować jako 2+2=5.
Wieloznaczność języka na przykładzie branży multi level marketingu (mlm)
61
dowanie czy kopiowanie zachowań swojego sponsora co do kwestii rekrutacji, szkoleń, dokonywania prezentacji produktu idei MLM itp. Działanie zgodnie ze stylem
przekazanym przez osobę, która wprowadziła dana osobę do struktury.
Kolejnym pojęciem specyficznie rozumianym jest pojęcie planu marketingowego. W języku menedżerów, biznesmenów plan marketingowy rozumiany jest jako
„dokument zawierający skonkretyzowany program realizacji projektów gospodarczych i ich wpływu na wartość rynkową przedsiębiorstwa” [Black 2008]. Jest to
krótki, szczegółowy i pisemny plan, w którym przedstawiane są działania, jakie firma musi podjąć, aby osiągnąć założone obroty i cele marketingowe. Plan marketingowy jest dokumentem, który posiada pewną formalną strukturę. Wyznacza on cele
marketingowe oraz strategię osiągania tych celów. W środowisku MLM-owiczów
pojęcie planu marketingowego oznacza „plan przedstawiający możliwości awansu,
kształtowania swojej kariery w ramach współpracy z firmą MLM. To ścieżka awansu
uczestnika systemu MLM. Jednocześnie pokazuje możliwości uzyskania kolejnych
wielkości dochodów, rabatów, upustów” [Warzecha 2012]. Tak różnorodna interpretacja pojęcia plan marketingowy wprowadza w konsternację samych ekonomistów,
nie tylko osoby nie posiadające wiedzy ekonomicznej czy marketingowej. W celu
zlikwidowania niejasności autorka proponuje wprowadzić na miejsce określenia w
branży MLM planu marketingowego określenie plan rozwojowy.
Następnym przykładem jest określenie lider. Jednakże nie do końca mamy do
czynienia z odmiennością rozumienia samego pojęcia, jak odmiennym zachowaniem
osób z samej branży multi-level marketingu. Większość osób rozpoczynających pracę w ramach MLM określa siebie mianem lidera, zamiast posługiwać się terminem
menedżer MLM, czy dystrybutor. Słowo lider powinno być zarezerwowane dla czołowych menedżerów MLM, posiadających rozbudowane struktury i osiągających
duże gratyfikacje finansowe. Słowo lider, oznacza przywódcę. J. C. Maxwell autor
licznych prac z teorii i analizy własnej praktyki przywództwa twierdzi, że „przywództwo jest zdolnością, która polega na wywieraniu wpływu” [Maxwell 1994: 15].
Dobry i skuteczny menedżer MLM powinien kreować zwolenników, którzy ufają
oraz wspierają, a także angażują się w realizację celu.
Wieloznaczność pojęć ekonomicznych stosowanych w branży MLM wprowadza
chaos komunikacyjny, wynikający przede wszystkim z nieznajomości wiedzy na temat specyfiki mult-level marketingu, a jednocześnie wprowadza wiele kontrowersji i
niechęci wśród społeczeństwa.
Zakończenie
Szereg czynników kulturowych, społecznych, gospodarczych, prawnych, geograficznych czy modowych stale wpływa na kształt i ewolucję języka ekonomii. Wraz
z pojawieniem się nowych odkryć naukowych kreuje się nowe słownictwo używane nie tylko przez ekonomistów. Wiele nowych wyrazów w języku biznesu trafia do języka
62
Alina Warzecha
codziennego, gdzie funkcjonują jako „rodzime” wyrazy. Mnogość pojęć wieloznacznych stanowi
główna barierę poprawnej komunikacji. To rozbudowana, wieloznaczna, terminologia nauk
ekonomicznych staje się jednym ze źródeł błędnej komunikacji nie tylko osób spoza
branży, ale również wśród samych specjalistów z nauk ekonomicznych. Doskonały
przykład stanowi słownictwo stosowane w branży multi-level marketingu, gdzie powstają nowe odmiennie interpretowane pojęcia ekonomiczne. Słownictwo używane
w marketingu wielopoziomowym wprowadza zamęt komunikacyjny, który swoją
genezę ma w niskim lub znikomym poziomie wiedzy społeczeństwa na temat specyfiki mult-level marketingu. Tym samym generuje szereg nieporozumień, emocji,
powodując dyskryminowanie samych menedżerów i ich działalności. Ukazany przykład stanowi potwierdzenie przyjętej na wstępie artykułu tezy, iż język biznesu jest
narzędziem komunikacyjnym, który ulega permanentnej ewolucji, nawet w obszarze
pojęć już wcześniej określonych. Jest tworem żywym, uzależnionym od specyfiki
kulturowej danego społeczeństwa.
Literatura:
1.Bartkowiak, B: Psychologia zarządzania, Poznań: Wydawnictwo AE 1999.
2.Bielenia-Grajewska, M.: Hybrydyczność polskiego języka ekonomii. W: Językowe i kulturowe Kontakty w Europie. Studia Germanica Gedanensia. A. Kątny (red.), Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
3.Black, J.: Słownik Ekonomii, Warszawa: PWN 2008.
4.Chaciński, B.: Wypasiony słownik najmłodszej polszczyzny, Warszawa: Społeczny Instytut
Wydawniczy Znak 2005.
5.Chomsky, N., Hauser, M., Fitch T.W: The Faculty of Language: What Is It, Who Has. 2002.
6.Doliński, D.: NATO in Polish social perception – Overt and implicit hopes and fears.
NATO Academic Forum, May 1999, NATO Office of Information & Press.
7.Evans V., Green M.: Cognitive Linguistics. An Introduction, Edinburg: Edinburgh University Press 2007.
8.Gajda, St.: Prestiż a język, [w:] „Nauka” 2010, nr 4, s. 147-162.
9.Giblin, L.:Umiejętność postępowania z innymi, Kraków: Olimpex 1993.
10. Hoffman, Ch.: The spread of English and the growth of multilingualism with English in Europe. In: English in Europe: The Acquisition of a Third Language. Bilingual Education and
Bilingualism, 19, red. J. Cenoz, U. Jassner, Clevedon: Multilingual Matters Limited 2000.
11. Hofstede, G.: Culture and Organizations: Software for the Mind. Nowy York: McGraw
Hill 2005.
12. Inda, J. X., Rosaldo, R.: The anthropology of globalization: a reader, Malden, MA: Blackwell Publishing 2008.
Wieloznaczność języka na przykładzie branży multi level marketingu (mlm)
63
13. Ingold, T.: Ewoluujące umiejętności. W: Formy aktywności umysłu. Ujęcia kognitywistyczne, T. 2. Ewolucja i złożone struktury poznawcze. Andrzej Klawiter (red). Wydawnictwo
Naukowe PWN 2003.
14. It, and How Did It Evolve?, ”Science” vol. 298.
15. Jan Paweł II: Pamięć i tożsamość. Kraków: Wyd. Znak 2005.
16. Kłodkowski, P.: O pęknięciu wewnątrz cywilizacji, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG 2005.
17. Lakoff, G. (1991), Cognitive versus generative linguistics: how commitments influence
results. In: Language &Communication, tom 11, nr 1–2, p. 53 – 62. Pergamon Press 1991.
18. Maxwell, J. C.: Być liderem, Warszawa: Medium 1994.
19. Pfeffer, J.: Competitive advantage through people: unleashing the power of the work force.
Boston, MA: Harvard Buisness School 1995.
20. Piantadosi, S. T., Tily, H., Gibson, E.: Word lengths are optimized for efficient communication, “Proceedings of the National Academy of Sciences”2011, 108(9), s. 3526- 3529.
21. Polański, M.: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław: Zakład Narodowy im.
Ossolińskich 1999.
22. Popek, S.: Barwy i psychika, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie- Skłodowskiej 2008.
23. Stachak, St.: Typowe błędy w tekstach ekonomicznych, „Nauka” 2007, nr 2. 131-149.
24. Warzecha A., (2012) Kreatywność w multi-level marketingu, [w:] Ekonomia kreatywności.
Jakość Kapitału Ludzkiego jako stymulator wzrostu społeczno-gospodarczego, red. A. Lipka, St. Waszczak, Zeszyty Naukowe Wydziałowe UE w Katowicach, Katowice, s.172-184. 25. Warzecha, A.: Przedsiębiorstwo MLM w gospodarce rynkowej. Sosnowiec: Wydawnictwo
Network Magazyn 2012.
26. Zieliński, M.: Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki. Warszawa: LexisNexis 2006.
Dr Alina Warzecha
Wydział Nauk Ekonomicznych,
Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości,
ul. Bojkowska 37, Gliwice, Polska,
e-mail: [email protected]
64
Urszula Michalik
LANGUAGE AS A BARRIER
TO EFFECTIVE COMMUNICATION
– TRANSLATING ADVERTISING MESSAGES
AND BRAND NAMES ACROSS CULTURES
Abstract:
JĘZYK JAKO BARIERA W EFEKTYWNEJ KOMUNIKACJI.
TŁUMACZENIE KOMUNIKATÓW REKLAMOWYCH
ORAZ NAZW MAREK NA RÓŻNE JĘZYKI
Artykuł omawia problemy z tłumaczeniem komunikatów reklamowych, sloganów
oraz nazw produktów na inne języki. Okazuje się, że oddanie treści komunikatu wymaga
od tłumacza wiedzy i umiejętności, które znacznie wykraczają poza znajomość języka
oraz posiadanie właściwego warsztatu. Przytoczone w tekście artykułu przykłady są dowodem na to, że znajomość danej kultury jest często niezbędna w procesie przekładania
treści komunikatu lub nazwy produktu na dany język. Zdarzały się bowiem sytuacje, kiedy
dany tekst lub nazwa produktu po przetłumaczeniu albo nie zostały w ogóle lub właściwie
zrozumiane przez odbiorców do których były kierowane, albo też wywołały skojarzenia
odmienne od tych, które były zamierzone przez tłumacza.
Słowa klucze: komunikacja międzykulturowa, komunikat reklamowy, tłumaczenia problemy znaczenie, niezrozumienie nazwy marek.
Advertising is a domain where the influence of language on thought and behavior
is no doubt very significant. On the one hand companies might not have serious problems with selling their products in various parts of the world to people with different
cultural backgrounds. On the other, as it has been proven many times if advertisers
translate messages across cultures and fail to study a given culture to find the basis
for the concepts and language that will encourage people to buy a given product,
the result may be that nobody or only a few people will make a purchase decision.
One of the reasons is that they do not understand the advertising message, or a badly
rendered message may cause wrong associations. In such situations the customers
may choose the product offered by completion.
Language as a barrier to effective communication – translating advertising messages...
65
B. Tomalin and M. Nicks reiterate many times in their book entitled The World
of Business Cultures and How to Unlock them that understanding other cultures is
a considerable advantage for people and companies wishing to operate on foreign
markets [Tomalin and Nicks 2007: 91]. Cultures differ in many ways and often use
means and of modes of communication that are specific for a given culture and are
difficult to understand by others. Therefore, to study all the intricacies of another
culture, to know the language with all its meanings is essential for people who undertake the difficult task of translating messages. R. D. Lewis used a term ‘language
straightjacket’ when describing his encounter with a Zulu friend. He was interested
how the Zulu people could build up 39 one-word concepts for green, while the English language has only one. ‘It was evident that my Zulu friend and I saw the world
through different eyes. And yet it was not a question of eyes. However international,
multicultural or all-embracing I wished to be, there was no way I could perceive or
feel about the nature the way he did, because I didn’t have the language to do with it.
It was not just a matter of familiarizing myself with the cultural habits, preferences
and taboos of his tribe or even adopting his religion and philosophies. I could only
experience reality as fully as he did by learning his language and escaping (in terms
of descriptive ability) from the straightjacket of my own. Just as seeing with two eyes
gives us stereoscopic vision and a sense of depth, thinking in two different languages
gives us added dimension of reality’ [R. D. Lewis 2007: 9-10].
Thus, if communication across-cultures is to be effective one has to carefully consider a number of aspects. Various cultures have different value systems, different
forms of verbal, non-verbal and paraverbal communication. And language is no doubt
a thing that is always present when any of the above appear [cf. Michalska-Suchanek
2012: 39-44].
Translation, be it a professional translation done by a skilled translator or by
ordinary people, may be a very challenging task. The meaning of what is translated
into another language may be either completely misunderstood by the recipient of
the message, or in the worst case not understood at all. Thus, translation is not only
about words and their meanings provided in dictionaries. What really matters is the
meaning of a particular word or its use in a given language, and it is often much more
important than the meaning or definition of a word that is provided in a dictionary.
The following example best illustrates how one word can have a different meaning or
connotation to people who try to communicate in a language that is not their native
language:
‘Jim and Maria live together. Jim is a native speaker of North American English,
Maria a native speaker of Argentinian Spanish. Maria’s English is better than Jim’s
Spanish, so they mostly speak English together. Maria gets offended when Jim calls
her “silly” – which he does frequently. Finally he says the offensive word once too
often and she decides to talk about it with him. He says he means the word affectio-
66
Urszula Michalik
nately: in his childhood everyone in his family used “silly” as a term of endearment. It
was a good thing for someone to be silly; it meant funny, humorous, genial, pleasantly
childlike, a good person. Maria explained that she learned the word in school, where
she was taught that it means “stupid, foolish, ridiculous”. As a result of this conversation, Jim is careful to use the word “silly” in contexts where he hopes his light, playful
mood and affectionate tone will make it clear to Maria that he doesn’t mean to hurt
her feelings with it [ Robinson 1999: 128-9].
Other aspects that can be never ignored by a translator are cultural differences
and cultural knowledge. These issues have always been of critical importance to the
theory of translation. The main focus has always been on the so – called realia i.e.
words and phrases for culture-specific material things. Since they carry a very local
overtone, they often pose a challenge for translators. ‘Culturally oriented translation
studies […] do not see the source text (ST) and the target text (TT) simply as samples
of linguistic material. The texts occur in a given situation in a given culture in the
world, and each has a specific function and an audience of its own. Instead of studying specimens of language under laboratory conditions […] the […] translator thus
approaches a text as if from a helicopter: seeing first the cultural context, then the
situational context, and finally the text itself’ [Leppihalme 1997: 3].
The following examples vividly illustrate how inappropriate use of a foreign
language may distort an advertising message:
●● The slogan used by the Pepsi company Pepsi Adds Life, when rendered into
the Chinese language promised Pepsi Brings Your Ancestors Back from the
Grave which caused some confusion among Chinese customers. When marketers realized it, they came forward with a new translation of the slogan Bashi Kele , which this time meant One Hundred Things to be Happy About.
●● Another company serving drinks i.e. Coca-Cola experienced similar problems
when it tried to advertise its products on the Chinese market. Since the words
Coca-Cola do not actually carry any meaning for the Chinese people, the company made a decision to create a new Chinese word with similar-sounding
syllables. However, what they came up with meant in Chinese Bite the Wax
Tadpole. Another attempt to produce a Chinese version of the name was fortunately successful and as a result the meaning was Palatable and Happy or
Happiness in the Mouth [cf. Robinson 1999: 223]. And in the case of Diet
Cola the Coca-Cola company had a problem in Germany and Italy where it found out that the word diet had a connotation of illness. Thus, now the brand is
Coca-Cola Light outside the USA [Daniels, Radebaugh, Sullivan 2007: 680].
●● When Puffs Tissues introduced their product in Germany, it was soon clear
that the name in the German language meant a whorehouse.
●● Another company i.e. Vicks Cough Drops also experienced problems on the
German market when they discovered that their product was not a popular
Language as a barrier to effective communication – translating advertising messages...
67
purchase among German customers. Due to the fact that German people pronounce the V as an F the company name sounded like a colloquial word for
the sex act [Robinson 1999: 223].
●● When the Milk’s Board advertisement Got milk? was translated into the Spanish language the resulting message was Are you lactating? This failed attempt to render an advertising message in another language is another proof
that translating is not an easy thing, and that what is an acceptable word or
direct translation in one situation may be obscene, confusing or even meaningless in another [Daniels, Radebaugh, Sullivan 2007: 579].
Advertisers also come across problems when they want to launch an advertising
campaign on the markets in cultures whose languages do not have some of the sounds
of their brand name, or the pronunciation of the name may carry a different meaning
than the original. For example:
●● Marcel Bich removed the H from his name when advertising BIc pens because
he was afraid that it will be mispronounced in the English language.
●● There are some soft drinks that are produced locally but their names have
‘unappetizing’ meanings when pronounced in English – Mucos (Japan), Pipi
(Yugoslavia), Pshitt (France), and Zitt (Greece) [Daniels, Radebaugh, Sullivan 2007: 581].
●● The telecom company Orange discovered that the advertising slogan they
used in Northern Ireland The future’s bright…the future’s Orange had not been
well received in this country. The message they wanted to convey was understood as the future is bright…the future is Protestant, loyalist. Obviously,
these were the Catholic Irish that objected this meaning [http://www.affilorama.com/blog/cultural-conflictdo-we-need-to-start-thinking-globally-in-ourmarketing. Accessed 28 December 2012].
●● When a Scandinavian vacuum manufacturer Electrolux entered the American market they used the following slogan: Nothing sucks like an Electrolux. [http://www.affilorama.com/blog/cultural-conflictdo-we-need-to-startthinking-globally-in-our-marketing. Accessed 28 December 2012]. They
clearly did not pay attention to the fact that one of the meanings of the word
suck in the English language is ‘to dislike something very much or think something is very bad [Longman Dictionary of Contemporary English 2007: 1695].
●● The car make Ford Pinto did not generate big sales in Brazil. Pinto is a word
used in Brazilian slang and it means ‘male genitals’. When the Ford company
discovered this they had to change the name into Corcel, which means horse
or steel. Only then did they manage to boost the sales of the car [http://www.
i18nguy.com/translations.html Accessed 29 December 2012].
●● The European hardware store chain „Götzen” opened a mall in Istanbul. However, only then did they discover that the word „Göt” means ass in the Tur-
68
Urszula Michalik
kish language. Therefore, to avoid unwelcome associations they changed the
name to „Tekzen”. [http://www.i18nguy.com/translations.html. Accessed
29th December 2012].
●● When the car maker Honda introduced their new car Fitta in the Nordic countries during 2001, they realized that fitta is a word used in vulgar language to
refer to a woman’s genitals in Swedish, Norwegian and Danish. As a result the
name of the new car make for the Nordic market was changed into „Honda Jazz”
[http://www.i18nguy.com/translations.html. Accessed 30th December 2012].
●● The General Motors company launched the Chevrolet Nova in South America and obviously it did not study the possible associations or meaning of the
word nova in the Spanish language. When they discovered that No va means
in Spanish ‘it won’t go’, they had no choice but to think of another name since
nobody was interested in buying a car that won’t go. In result, they renamed
it for the Spanish market and used a new name Caribe.
●● The car name Ford’s Fiera was not successful on the Spanish-speaking Latin-American market for the simple reason that fiera means ugly old woman
[http://www.i18nguy.com/translations.html. Accessed 3rd January 2012].
●● The Hyundai car company encountered problems with the Hyundai Pony
when it found out that in Cockney rhyming slang, Pony is short for pony and
trap meaning crap. However, Hyundai did not bother about changing the
name and continued marketing the car in the UK with the original name.
●● When the Rolls Royce car maker planned to enter the German market with
their model Silver Mist they first did not realize that the word mist means manure in the German language. Fortunately, they were made aware of this before actually launching the car in Germany and in time changed the name into
the Silver Shadow [http://www.i18nguy.com/translations.html. Accessed 3rd
January 2012].
●● The Parker Pen company launched its ballpoint pen in Mexico. What they
wanted to emphasize in the ads was that this product ‘[…] won’t leak in your
pocket and embarrass you’. Yet, the translation that was prepared for the Spanish market turned out to be a problem since the Spanish word embarazar was
used by mistake to mean embarrass. As a result, the ads informed the market
that ‘It won’t leak in your pocket and make you pregnant’ [http://www.i18nguy.com/translations.html. Accessed 4th January 2013].
●● When the American Airlines advertised its new leather first class seats on the
Mexican market they did not come with the right translation of their slogan.
Instead of informing potential customers that they will Fly In Leather they
came up with a version which for the Mexican people meant Fly Naked (vuela
en cuero) in Spanish [http://www.i18nguy.com/translations.html. Accessed
3rd January 2012].
Language as a barrier to effective communication – translating advertising messages...
69
The above examples prove that sometimes it may be better not to translate an
advertising message, but to write it in the target language. The success of many advertisements is dependent on linguistic manipulation, on the knowledge of idiomatic
expressions and on the use of specific contextual associations. The following example
illustrates the above idea that sometimes it is better to rewrite an advertisement in a
foreign language rather than to translate it:
‘A British company producing electric equipment has been […] advertising its
electric kettle like this: Hand built by George. No wonder it’s classic. The accompanying illustration shows a shining electric kettle and an old fashioned watch. For the
English consumer this association is obvious since the linguistic play here depends on
the double meaning of the phrase by George. Normally the phrase expresses surprise
and admiration, but it is also very much class-bound and slightly old- fashioned, so
few people would use it today as it is associated with the upper middle-class style.
On the other hand , by George may also mean that the kettle has been hand made by
George, it must be as reliable as an old fashioned and expensive watch. And because
the expression by George is class- marked, the association with old fashioned upper
class quality – that is why the manufacturer decided to call this kettle a Classic. The
linguistic and semiotic interplay here involves two different linguistic and social connotations of the same expression and is restricted to a particular cultural context. So,
if we wanted to translate this advert semantically into another language, the idea on
which it has been built would be immediately lost because a literal translation of by
George would not carry over the intended set of linguistic and cultural associations
[Korzeniowska, Kuhiwczak 1994: 107-108].
Various researchers dealing with the problem of translation, such as Cordero for
example, maintain that‘ interest in intercultural translation problems arises from a
recognition that culture-bound concepts, even if the two cultures involved are not
too distant, can be more problematic for the translator than the semantic or syntactic
difficulties of a text [Cordero 1984: 473].
Without taking into account all the aspects of a given culture and looking at it
from the point of view of various disciplines it may be difficult, if not impossible,
to understand it. And just like cultural studies turned to sociology, ethnography and
history, translation studies can only be successful if translators enrich their methods
of analysing texts by studying what happens to texts in the process of ‘intercultural
transfer’ [cf. Bassnet& Lefevere 1998: 132]. This is also proven and evident in the
following quotation ‘The Greeks, who were the first people to inquire in depth into
logic and reason, assumed that language was a universal untampered – with element
of reason. They believed it was a phenomenon shared by all mankind and, in the
case of educated people, would provide a standard yardstick for comparison of ideas,
experience and reality. They also assumed that ideas could be translated freely into
any language. This is only true up to a point [Lewis 2006: 10].
70
Urszula Michalik
It is, therefore, obvious that translating culture specific items creates problems for
translators since items in the target language culture either do not exist or the values
attached to or understood in terms of these items are different across cultures.
Literature:
1.Robinson, d.: Becoming a Translator. An accelerated course. London and New York:
Routlege. Taylor and Francis Group 1999. ISBN 0-415-14861-8.
2.Daniels, J., Radebaugh, L.H., Sullivan, D. P.: International Business. Environments and
Operations. Upper Saddle River, New Jersey NJ 07458: Pearson Prantice Hall 2007. ISBN
o-13-186942-6.
3.Leppihalme, R.: Culture Bumps An Empirical Approach to the Translation of Allusion.
Topics in Translation series. Multilingual Matters (eds. S. Bassnet, E. Gentzler). Cleverdon
Philadelphia Toronto Sydney Johannesburg 1997. ISBN 1-85359-373-7.
4.Bassnett, S. & Lefevere, A.: Constructing Culture. Essays on Literary Translation. Multilingual Matters. Clevedon Philadelphia Toornto Sydney Johanessburs 1998. ISBN:
1-85395-352-4.
5.Korzeniowska, A., Kuhiwczak P.: Successful Polish-English Translation. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 1994.
6.Longman Dictionary of Contemporary English 2007.
7.Michalska-Suchanek, M.: Language and thought as an issue in cross-cultural communication. W: Sborník příspěvků 1. Mezinárodní jazykové e-konference na VŠTE. Red: Zdeněk
Caha, Jindřiška Šulistová. České Budějovice: Vysoká škola technická a ekonomická v
Českých Budějovicích 2012.
8.Lewis, R.D.: When Cultures Collide Leading Across Cultures. Third edition. Boston London: Nicholas Brealey 2006.
9.Tomalin, B., and Nicks, M: The World’s business cultures and how to unlock them. London: Thorogood 2007.
Internet sources:
1.http://www.affilorama.com/blog/cultural-conflictdo-we-need-to-start-thinking-globallyin-our-marketing
2.http://www.i18nguy.com/translations.html
Dr Urszula Michalik
Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości,
Wydział Nauk Humanistyczno-Społecznych,
ul. Bojkowska 37, Gliwice, Polska,
Uniwersytet Ślaski, Wydział Filologiczny
e-mail: [email protected]
71
Andrey Artemov
К ПРОБЛЕМЕ ВКЛЮЧЕНИЯ СЛОВОСОЧЕТАНИЙ
В ДВУЯЗЫЧНЫЙ ТЕХНИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ
Abstract:
ABOUT THE PROBLEM OF INCLUDING PHRASES
INTO BILINGUAL TECHNICAL VOCABULARY
Inclusion of keyphrases in general translation dictionary is an important issue, which
also gives rise to considerable controversy. The problem of selecting and putting phrases
in dictionary entries technical vocabulary deserves special investigation, since in the lexicon of technical vocabulary found a large number of keyphrases terminological character
whose components as part of the connection changes its original meaning. Equally important in this regard is the question of the compatibility of these components and bilingual
dictionary - the question of equivalence of terminological connection.
Keywords: Russian, Czech, bilingual dictionary, technical dictionary, the phrase.
Введение
Обращение к данной теме связано, прежде всего, с отсутствием какого бы
то ни было ощутимого развития в методике создания отраслевых или так наз.
технических словарей (для названий некоторых словарей используется термин
«политехнический»). С начала 90-х гг. ХХ-го в. наибольшее развитие получили
двуязычные словари для экономической и юридической сферы. Происходило
постепенное перенесение словарной информации на компьютерную основу.
Более старые словари получали лишь «новые обложки», но их содержание
зачастую фактически не дополнялось и не перерабатывалось.
Отраслевые чешско-русские и русско-чешские словари являются двуязычными
переводными терминологическими словарями, главной задачей и функцией
которых является приведение как можно более точного эквивалента-термина.
Это важно, прежде всего, для целей осуществления как можно более точного
научно-технического перевода, не допускающего «художественных» отклонений
от текста оригинала. Они отличаются как от словарей общих, так и от простых
инвентарных списков. От первых их отличает намеренный отказ от приведения
72
Andrey Artemov
экспрессивной лексики (хотя в редких случаях современные словари включают
и некоторые особо частотные элементы профессионального арго), различных
форм переноса значения, тропов и образности в обозначении семантики. От
вторых они отличаются продуманной концепцией, добавлением грамматической
информации, снабжением заголовочных слов и эквивалентов особыми пометами.
1.
Словосочетание
в техническом словаре
Большую роль в таком словаре играют словосочетания, которые часто меняют смысл заголовочного слова в выходном языке, например (далее приводятся
только случаи такого изменения, а не словарная статья целиком) [RČTS]:
диск m kotouč, disk, kruhová deska; kroužek, terč; lamela; kladička (kladičkové
dráhy)
~, активный akční kolo
~, ведущий hnací kotouč (v třecím převodu)
~ грузовой марки lod. kruh nákladní značky
~, игольный text. jehelní talíř
~ колеса disk kola
~, обертональный (сигнала) ozvučnice (houkačky)
~, опорный тормозной štít brzdy, držák brzdových čelistí
~, отводный ker. malířský kroužek
~, предупредительный žel. předvěst
Из примера видно, что кроме эквивалентов непосредственно к заголовочному слову находим и ряд дополнительных эквивалентов, вызванных существованием в языке особых терминологических сочетаний. При чём эти эквиваленты
не всегда представлены также словосочетаниями, а могут иметь и форму универбов (ozvučnice (houkačky), předvěst) или же их синтаксическое построение
будет отличаться. Синтагматика словосочетаний и их эквивалентов в техническом словаре часто различна и не всегда совпадает:
банк m banka, peněžní ústav
~, внешнеторговый banka pro zahraniční obchod
вираж m zatáčka; profil vozovky s jednostranným sklonem v oblouku; fot. tónovač
~ без потери высоты horizontální zatáčka
~ со снижением sestupná zatáčka
2. Расширение возможностей технических словарей
До сих пор выходившие технические словари являются словарями для
перевода, с ними довольно тяжело работать при необходимости создания
собственного текста. Преимуществом некоторых из них являются пометы,
которые позволяют хотя бы в широком смысле отличить, к какой отрасли
к проблеме включения словосочетаний в двуязычный технический словарь
73
относится тот или иной эквивалент, но далее в рамках словарной статьи у таких
слов, которые имеют определённое концептуальное значение, оказывается
довольно сложно сориентироваться.
2.1. К словам с концептуальным значением относятся слова многозначные и
часто употребляемые не только в языке специалистов. К техническим терминам,
семантика которых в словарной статье может быть распределена на основании
обобщения концептов значения, можно отнести, к примеру, слова: доска, винт,
зажим, период, средство, рычаг, способность и др. Т.е. словосочетания,
помещённые в словарной статье данных слов, должны быть распределены в
соотнесённости с объединяющим их концептом, к примеру:
зажим m upnutí, stisknutí, sevření; napínání (pilových listů); upínadlo, upínací přípravek, upínací čelisti, příchytka; svěrák (na stojanu); tlačka; svorka, svorec; svěrka
- соотнесённость с собственными свойствами, признаками предмета: ~, автоматический, ~, Бунзена, ~, пневматический, ~, электромагнитный и т.д.;
- соотнесённость с общей конструкцией других деталей, приборов, приспособлений: ~, антенный, ~, генераторный, ~, для плёнки, ~, для резца, ~, для стягивания листов и т. д.;
- соотнесённость с осуществляемым действием: ~, натяжной, ~, неподвижный, ~, подвижной, ~, прессуемый.
Такой же метод помещения словосочетаний можно применить и в
компьютерном словаре, снабдив необходимым более подробным объяснением
энциклопедического характера, чертежом, иллюстрацией или другим поясняющим
материалом, возможно также приведение ссылки на соответствующий
объясняющий материал.
2.2. Далее для работы со словарём может пригодиться ссылка на имеющиеся
синонимы. Вероятно, такая ссылка была бы уместна в конце словарной статьи.
Возможно, в некоторых случаях при схожей сочетаемости нет необходимости
помещать в словарь словосочетания с одинаковым элементом. Например,
словосочетания моющее средство и моющее вещество синонимичны.
Безусловно двуязычный технический словарь в большей степени предназначен
для того, чтобы показать точное эквивалентное значение, и синонимия возможна
не так часто, как в общих словарях.
Кроме того полезным для статьи технического словаря представляется
приведение слова, высшего или низшего в иерархии, если таковая имеется,
а также слов соотносимых, как например: винт → гайка, кислород → газ,
кислород → воздух.
В некоторых случаях не повредит и использование гнездования, от которого
в некоторых технических словарях авторы отказались. К примеру в RČTS слово
коагулирование и все родственные можно поместить в одну статью в целях
экономии места, тем не менее в словаре находим 6 статей: коагулирование,
коагулировать, коагулянт, коагулят, коагулятор, коагуляция.
74
Andrey Artemov
Заключение
Данная небольшая статья направлена скорее на привлечение внимания
к проблеме оптимального помещения терминологических сочетаний в
технических двуязычных словарях, применения новых способов сочетания
азбучного и идеографического словаря, а также в целом к повышению внимания
со стороны лингвистов-лексикографов к проблеме составления технических
словарей нового поколения.
Литература:
1.Artemov, A.: K vývoji lexikografického komparativního popisu ruštiny a češtiny. Sborník
příspěvků z mezinárodní konference XXI. Olomoucké dny rusistů – 07.09.2011- 09.09.2011.
Olomouc 2011.
2.Берков, В. П.: Двуязычная лексикография. Учебник. С.- Петербург 1996.
3.Ривелис, Е.: Как возможен двуязычный словарь. ACTA UNIVERSITATIS STOCKHOLMIENSIS. Stockholm Slavic Studies 36. Stockholm 2007.
4.Sochor, K.: Hrst poznámek k novým odborným slovníkům. Naše řeč, ročník 34 (1950), číslo
3-4 (http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=4173)
Словари:
1.Csiriková, M. a kol.: Odborný slovník rusko-český, česko-ruský. Praha 2009.
2.Jouklová, Zd. a kol.: Rusko-český slovník makromolekulárních látek. Praha 1966.
3.Kloudová, B. a kol.: Rusko-český technický slovník. I. a II. díl. Praha – Moskva 1977
[RČTS].
4.Kutinová, B. a kol.: Rusko-český a česko-ruský elektrotechnický a elektronický slovník.
Praha – Moskva 1982.
5.Müller, V.: Rusko-český a česko-ruský filmový slovník. Praha 1978.
6.Vavrečka, M.; Lednický, V.: Česko-ruský, rusko-český slovník managementu. Brno 2006.
7.Wagner, P.: Technický slovník rusko-český. Ostrava 1999.
Mgr. Andrey Artemov, Ph.D,
Katedra cizích jazyků,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
75
Jana Miškovská
DIE KOMPRIMIERUNGSSTRATEGIEN
BEI DER UNTERTITELUNG AUF BEISPIEL
DER ÜBERSETZUNG DER DIALOGLISTEN
VON DOKUMENTARFILMEN
AUS DEUTSCHEM INS SLOWAKISCHE
Abstract:
COMPRESSING STRATEGIES IN SUBTITLING
OF DOCUMENTARY FILMS
The paper deals with the compressing of texts in the translation of subtitling of documentary films. It will be discuss the compression on the text surface.
Keywords:: compression of text, subtitling, documentary film, text surface.
DIE ZIELE DES BEITRAGS
In der letzten Zeit realisiert sich der Großteil der Kommunikation mittels der Massenmedien. Die Texte erscheinen immer öfter in Kombination mit Bild, Ton und mit
der Graphik. Diese Entwicklung legt neue, spezifische Ansprüche auf die Übersetzer
und auf deren Vorbereitung während des Studiums.
Unser Beitrag ist konzipiert als Teilbeitrag aus dem Bereich der Anwendung der
Übersetzungsverfahren bei multimedialer Übersetzung. (1) Behandelt wird hier der
spezifische Bereich der multimedialen Übersetzung – die interlinguale Untertitelung.
Zum Gegenstand werden hier die Komprimierungsstrategien bei der Untertitelung
auf der Textoberfläche gemacht. Wir bezeichnen sie als linguistische Komprimierungsstrategien. Wir werden die Textkomprimierung auf der morpho-syntaktischen
Ebene analysieren, wir werden uns daher nicht mit Paraphrasen, Modulationen, Adaptationen und terminologisch-lexikalischen Problemen befassen. Konkrete Beispiele
haben wir aus den Dialoglisten zweier deutschen Filme, die auf dem Filmfestival
Envirofilm 2012 aufgeführt wurden, entnommen. Es handelt sich um: Film Nr. 80
Mission Rotkäppchen – Wer hat Angst vorm bösen Wolf und Film Nr. 69 Terra X
„Supertiere 2“, Wilder Kindergarten.
76
Jana Miškovská
Die Komprimierung verstehen wir als Erscheinung, die sich nur auf der Textoberfläche demonstriert, inhaltlich sind der komprimierte und nicht-komprimierte Text
gleich. Bei der allgemeinen Klassifizierung haben wir uns an die bereits existierende
Kategorisierung gestützt, die wir dann mit Verfahren ergänzt haben, die typisch für
das Sprachenpaar Deutsch – Slowakisch sind.
Die Untertitelung
Die Untertitelung ist zur Zeit häufige Form der multimedialen Übersetzung, ihre
Definition übernahmen wir von der Prof. Heike E. Jüngst: „Unter interlingualer Untertitelung versteht man die verknappte Übersetzung des Filmdialogs, die als Lesetext
im Bild zu sehen ist, während der Film mit der originalsprachlichen Dialogspur läuft“
[Jüngst 2010: 25]. Es handelt sich um die sprachliche Übertragung auf mehreren
Ebenen: aus einer Sprache in die andere, von längeren Einheit in die kürzere und
schließlich von der gesprochenen Sprache in die geschriebene Texte [Gottlieb 2002:
117]. Wir unterscheiden zwischen zwei Grundtypen der Untertitelung und zwar: die
intralinguale (z.B. die Untertiteln für Gehörbeschädigte) und die interlinguale (diese
Untertiteln dienen der Übertragung der gesprochenen Sprache in eine andere Sprache). Weiter gliedert man die Untertiteln au die offene und geschlossene. Im ersten
Fall handelt es sich um Untertiteln, die fester Bestandteil des Filmes sind und man
kann sie nicht ausschalten, im zweiten Falle kann sich der Zuschauer entscheiden, ob
er die Untertiteln sehen will, oder nicht (z.B. Teletext, DVDs).
Bei der Übersetzung der multimedialen Formate wird von den sog. Synchronisationsländern und Untertitelungsländern gesprochen. Die Slowakei gehört zu der erstgenannten Gruppe. Die Untertitelung ist hierzulande verwendet v.a. bei den sog. Blockbustern, d.h. bei kommerziellen Filmen, die schnell in die Kinos gehen, bzw. bei den
Filmen, die für Kinoklubs (für anspruchsvolle Zuschauer) bestimmt sind, und schließlich für Festival-Filme (Spiel- oder Dokumentarfilme). Die Ursache sind zwei Größen:
Zeit und Geld. Die Untertitelung ist nicht nur schneller, sondern auch billiger (durchschnittlich 15- bis 20-mal) als Synchronisation. Außerdem wird jeder Film auf DVD
untertitelt. Die Filmproduzenten versuchen so möglichst breites Publikum anzusprechen. Die Zuschauer haben so diverse sprachliche Fassungen zur Verfügung in Form
von Untertiteln und auch Synchronisation. Die untertitelte Version wird oft verwendet
z.B. zum Verbessern der Sprachkenntnisse. Die Qualität der Untertitelung ist natürlich
unterschiedlich, aber einen Extremfall stellen Piratenkopien mit dem sog. Fansubbing (d.h. nicht-professionelle oder auch semi-professionelle Untertitelung von den
„Filmfans“). Diese sind unvollkommen sowohl technisch, als auch inhaltlich und diese Hobby-Übersetzer demonstrieren auch ihre morphosyntaktische Inkompetenz. Die
Voraussetzung der korrekten und inhaltlich adäquaten Übersetzung ist das Verstehen
und detaillierte Analyse des Ausgangstextes, die außer der üblichen translationsrelevanten Vorbereitung und Analyse auch zusätzlich noch die Überprüfung der Übereinstimmung der Dialoglisten mit dem gedrehten Material umfassen. Um einen bestimmten
Die Komprimierungsstrategien bei der Untertitelung auf Beispiel der Übersetzung...
77
Standard im Bereich der Untertitelung (zugleich auch im Bereich der Vorbereitung der
künftigen Übersetzer) zu gewährleisten, schuf die European Association for studies in
screen translation (ESIST) den Code of Good Subtitling Practice, in dem die erfahrenen
professionellen Übersetzer und Pädagogen Jan Ivarsson und Mary Carroll die Regeln
der korrekten Übersetzung der Film-Untertiteln zusammengefasst haben.
Die Komprimierungsstrategien bei der Untertitelung
der Dokumentarfilme
Der multimediale Kontext der Untertitel beengt die Möglichkeiten des Übersetzers.
Der Film stellt ein sehr komplexes Zeichen dar, er ist „multi-channel and multi-code
type of communication“ [Delabastita, 1989, In: Heinze 2005: 12], wo die Untertitel mit
zwei weiteren semiotischen Kanälen in die Interaktion treten müssen: mit dem akustischen und visuellen. (2) Bei der Übersetzung sind die aus dem Charakter des Fernsehens/
Kinos als der technischen Medien resultierende Beschränkungen in Betracht zu ziehen.
Zu den technischen Beschränkungen der Untertitelung gehören:
1. Zeitliche: Dauer des Untertitels auf dem Bildschirm – beträgt laut der neuesten
Forschungen bei einer Zeile 3 Sekunden, bei zwei Zeilen 6 bis 7 Sekunden [Heinze
2005: 16].
2. Räumliche: die Länge des Untertitels beträgt 30 bis 40 Zeichen, mehr als zwei
Textzeilen dringen schon in das Bild, die visuelle Komposition des Films ein [Heinze
2005: 14].
Diese außersprachlichen Beschränkungen im multimedialen Format sind auch Grund
für die Verkürzungen und Komprimierung des Originaltextes, wozu im Sprachenpaar
Deutsch-Slowakisch diverse linguistische Strategien angewendet werden. Diese „spezifischen adaptiven Prozeduren“ [specific adaptive procedures, Delabastita 1989, In: Heinze
2005: 15] werden von einigen Autoren als Reduktionen (reductions) bezeichnet (z.B.
Kovačič). In der Praxis wird zwischen der partiellen und vollständigen Reduktion unterschieden. Der zweite Typ der Reduktion umfasst Kondensationen und Paraphrasen.
Die
vollständige
Reduktion
Die irrelevanten Aussageteile werden reduziert, d.h. solche, die nicht die Träger
der relevanten Informationen sind und deshalb sind sie nicht wichtig für das Verstehen des Inhaltes und der Dramaturgie [De Linde/Kay 1999: 48] z.B. die Ansprache,
die Eigennamen, Deiktika, attributive und modifizierende Wortverbindungen, Interjektionen, die chronologischen und topographischen Angaben, die Wiederholungen
und Basiskommunikationsakte wie z.B. Grußformeln:
De Linde unterscheidet folgende linguistische Kategorien, die vollständig reduziert werden können:
1. Die Marker der Interaktion: z.B. Schauen Sie mal,.../Hör zu…; Modalitätsausdrücke, die zur Zustimmung bewegenden Ausdrücke, die Auslassung des gleichen
Subjektes oder Prädikates in den Satzgefügen usw.
78
Jana Miškovská
DE: Oh, psst! Wir müssen ein bisschen leise sein, sonst verschrecken wir sie. →
SK: Musíme byť ticho, inak ich vyplašíme [Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofim 2012].
2. Elliptische Sätze mit nominalen Prädikativ:
DE: Die werden doch wohl nicht etwa... → SJ: Dieser Satz wurde in der slowakischen Übersetzung vollständig reduziert [Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012].
3. Gestische Sprache/paralinguistische Kommunikation: z.B. Ausrufe, Affirmation, Negation, Expletiva:
DE: Na ja, egal, ich geh mal los – der besser gesagt, stapfe mal los. → SJ:
Vyrážam, lepšie povedané, vlečiem sa vpred. [Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen,
Envirofilm 2012]. Die unterstrichenen Expletiva wurden im Slowakischen reduziert.
4. Wiederholungen (Wörter und Wortverbindungen):
DE: Ein echter Wolf! Und nicht nur einer! Da ist ja noch einer! Und noch einer! →
SJ: Ozajstný vlk! A nie jeden! Tam sú ďalšie! [Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012]. Zwei sich wiederholende Kurzsätze wurden im Slowakischen reduziert.
5. Zusätzliche Kommentare und Bemerkungen, z.B. Äußerungen der Unterstützung:
DE: Wie es sich für richtige Forscher gehört, packen wir den Haufen in eine Tüte
und nehmen ihn mit. Als Beweis. → SJ: Ako správni výskumníci balíme kôpku do
vrecka a berieme ho so sebou. [Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012]
Der letzte Kurzsatz wurde vollständig reduziert als eine zusätzliche Bemerkung, die
sich implizit aus dem vorangehenden Satz ergibt.
6. Zusätzliche Informationen: z.B. zusätzliche Informationen über das Ort, die
Handlung, Deixis (wie jetzt, da, gerade, usw.)
DE: Keine Angst. So leg es erstmal hierhin. → SJ: Neboj sa. Polož to sem [Film
Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012].
7. Ganze Dialoge: z.B. Hintergrundgespräche, phatische Kommunikation, Wortpaare wie Guten Tag – Guten Tag:
DE: Hallo und herzlich willkommen bei neuneinhalb. → SK: Vitajte pri sledovaní
(relácie) deväť a pol. [Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012]
DE: Hallo, da sind ja meine Experten! → SK: A tu sú moji experti!
Reduziert wurden die phatischen Teile der Sätze, also die Grußformeln.
8. Eigennamen [vgl. De Linde 1995: 16]
DE: Um sicher zu gehen, dass das keine Hundespur ist, misst Maximilian die
Schrittlänge aus. → SK: Aby sme si stopy nepomýlili so psími, meriame dĺžku kroku.
[Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012] Der Eigenname wurde reduziert, bei der slowakischen Übersetzung wurde die Generalisierung (die Tätigkeit
wird in der 1. Person Plurals realisiert, die Konstruktion ist so kürzer) verwendet.
9. Die eindeutig kontextabhängigen Informationen, die der Rezipient in der gegebenen Situation inferenzieren kann:
Die Komprimierungsstrategien bei der Untertitelung auf Beispiel der Übersetzung...
79
DE: Früh übt sich, was ein richtiger Grizzly werden will! → SK: Čo sa za mladi
naučíš... [Film Nr. 69 Wilder Kindergarten, Envirofilm 2012]. Es handelt sich um
bekannte Redewendung, dessen Schluss leicht inferenziert werden kann.
DE: Zum Beispiel, wenn er die Krankheit Tollwut hat – (...) → SK: Napríklad,
keď má besnotu (...), [Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012] Reduziert
wurde die Umschreibung Krankheit als eine implizite Kenntniss (Präsupposition).
Die Reduktion der redundanten Informationen wir oben angeführt hat aber auch
ihre Konsequenzen: oft kommt zur Beeinträchtigung der Textkohäsion bei dem zu
übersetzendem Text. Dieser ist immer „schwächer“ (weaker) als der Ausgangstext,
weil hier nicht in vollem Masse das kohäsive „Klebemittel“ (glue) des Ausgangstextes eingesetzt werden kann [Titford 1982: 115].
Die
partielle
Reduktion
Die partielle Reduktion ist ein anspruchsvoller Prozess, weil sie umfangreiche morphosyntaktische und lexikale Transformationen erfordert. Das heißt, die Eingriffe in
den Ausgangstext werden schwerwiegender und deshalb ist es nötig darauf zu achten, dass es zu keinen semantischen Verschiebungen kommt. Die deutsche Sprache als
introflektiv-analytisch-flektiver Sprachtyp hat ihre morpho-syntaktische Spezifika (wie
Satzrahmen, zusammengesetzte temporale Formen) und lexikale Spezifika (polysynthetische Wortbildung, hohe Frequenz der Bildung und Verwendung der Komposita),
das Slowakische demgegenüber ist charakterisiert durch ausgeprägte Flexion und Aspektsystem (das Deutsche hat diese Kategorie nicht), ergänzt durch aglutinierende und
analytische Elemente bei den flektierbaren Wortarten und polysynthetische Elemente
bei unflektierbaren Wortarten [Čulenová, Miškovská, Schwarzová, 2011: 116]. Die
Strukturunterschiede zwischen beiden Sprachen und deutlich mehr ausgeprägte Fähigkeit und Tendenz des Deutschen zur Komprimierung der Aussage kompliziert v.a. die
Untertitelung nicht nur in dem Slowakischen. Als „subtitler of a German film must have
a repertoire of short, shorter and shortest ways of saying the same German line. For a
10-word German sentence, you have to have a seven-word, five-word, three-word and
one-word interpretation on the tip of your tongue. If it is to fit in a 1 to 1,5 second shot,
a sentence like, „du weißt normalerweise über gar nichts Bescheid“ becomes simply
„Ignoramus!“ [Wildblood, 2002: 41]. Zu den üblichen partiellen Komprimierungsmethoden bei der Übersetzung aus dem Deutschen ins Slowakische gehören folgende:
1. Die Veränderungen in temporalen Kategorien: z.B. Benutzung der einfachen
temporalen Formen anstatt der mehrteiligen (a), die temporalen Verschiebungen, d.h.
die Veränderung nicht-indikativischer und nicht-präsentischer Sätze in das Indikativ
Präsens (b):
a) DE: Die Menschen hatten den Wolf im ganzen Land ausgerottet. → SK: Ľudia
vyhubili vlky v celej krajine. (mehrteilige deutsche Vergangenheitsform Plusquamperfekt wird im Slowakischen durch die einfache Vergangenheitsform ersetzt) [Film
Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012] oder:
80
Jana Miškovská
b) DE: Aus bescheidenen Ansätzen werden sich langsam Füße und Flossen entwickeln. → SK: Z maličkých kýptikov sa postupne vyvíjajú nohy a plutvy. (Verschiebung Futur → Präsent ) [Film Nr. 69 Wilder Kindergarten, Envirofilm 2012].
2. Die Reduktion der Modalität durch die Auslassung des Modalverbs:
DE: Und die Mutter muss dem Nachwuchs nur noch dabei helfen, sich aus dem
Brutkasten zu befreien. → SK: Matka svojim potomkom len pomôže vyslobodiť sa z
hniezda [Film Nr. 69 Wilder Kindergarten, Envirofilm 2012].
3. Die Verkürzung der syntaktischen Konstruktionen durch die Ersetzung der für
das Deutsche typischen Satzkonstruktionen wie z.B. der Infinitiv-mit-zu-Konstruktionen durch kürzere und einfachere Formen wie z.B. Indikativ:
DE: Annika, warum ist das denn überhaupt so schwer, einen Wolf zu finden?
→ SK: Annika, 4. Benutzung der syntaktischen Kondensatoren (3): der partizipialen
und Infinitivkonstruktionen, sowie der sog. Transgressive (4), also der unbestimmten
Verbformen in der Satzgliedfunktion [Appelová, 198: 98], z.B. die Partizipien als
Attribute (a), oder die partizipialen Satzkonstruktionen mit Transgressiv (b):
prečo je tak ťažké nájsť vlka? [Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen, Envirofilm
2012].
DE: Sie drängen sich wie ein Schutzschild aneinander um die Eier vor dem Auskühlen zu schützen und dem eisigen Wind möglichst wenig Angriffsfläche zu bieten.
→ SK: Tlačiac (b) sa na seba vytvárajú ochranný štít chrániaci (a) vajcia pred mrazivým vetrom [Film Nr. 69 Wilder Kindergarten, Envirofilm 2012].
5. Nominalisierung:
a) DE: Die Evolution hat sie perfektioniert. → SK: Dokonalí vďaka evolúcii.
(Perfektum → Adjektiv), [Film Nr. 69 Wilder Kindergarten, Envirofilm 2012]
b) DE: (...) – wenn man sie bedrängt oder provoziert. → SK: (...) - pri týraní
alebo provokovaní. (Verb → Substantiv/substantiviertes Verb), [Film Nr. 80 Mission
Rotkäppchen, Envirofilm 2012]
6. Die Verkürzung der längeren attributiven Konstruktionen:
DE: Das nenne ich totale echte Hingabe. → SK: Tomu hovorím absolútna
obetavosť. [Film Nr. 69 Wilder Kindergarten, Envirofilm 2012] Zwei Attribute werden durch ein Attribut ersetzt.
7. Die Transformation des Genus Verbi, die Passiv ins Aktiv Umformung (im
Deutschen sind die Passivkonstruktionen viel häufiger verwendet wie im Slowakischen und deshalb werden sie als Aktiv-Konstruktionen übersetzt):
DE: Ich habe das Gefühl, ich werde beobachtet. → Mám pocit, že ma pozorujú.
(Passiv wurde ins Aktiv transformiert, und zwar die 3. Person Plurals), [Film Nr. 80
Mission Rotkäppchen, Envirofilm 2012]
8. Die doppelte Verneinung wird durch die einfache ersetzt (falls es sich um eine
semantische Bekräftigung der Verneinung handelt, falls es sich um einen Ausdruck der
Ironie oder feste Redewendung handelt, dann kann die doppelte Verneinung nicht reduziert werden und muss durch den Einsatz entsprechender Mittel übersetzt werden).
Die Komprimierungsstrategien bei der Untertitelung auf Beispiel der Übersetzung...
81
Fazit
Obwohl das Slowakische über weniger Komprimierungsstrategien verfügt als
das Deutsche, bietet es bei der Untertitelung genügend Möglichkeiten den Text ohne
größere semantische Verschiebungen oder Verluste zu komprimieren. Trotz den
strukturellen Unterschieden zwischen beiden Sprachen aus den unterschiedlichen
Sprachfamilien, ist es möglich einen Teil der obengenannten Strategien auch bei der
Übersetzung aus dem Slowakischen ins Deutsche anzuwenden. Einige der Strategien
(wie z.B. die doppelte Verneinung, die langen attributiven Konstruktionen u.a.) waren in den Dialoglisten sehr selten, da es sich um Dokumentarfilme handelte und der
Umfang dieser Texte ist beschränkt.
Bemerkungen
(1) Es handelt sich um die audiovisuelle Übersetzung, bei der es zur Kombinierung des verbalen und visuellen Codes geht [Domínguez, Reichwalderová 2011:
163].
(2) Gottlieb [1994: 265) spricht sogar von den vier semiotischen Kanälen: 1.
Verbal-auditiver Kanal (gesprochene Sprache); 2. Non-verbaler auditiver Kanal (z.B.
Musik); 3. Verbal-visueller Kanal (die Untertiteln, geschriebene Zeichen im Bild); 4.
Non-verbaler visueller Kanal (das Bild und seine Komposition) [In: Heinze 2005: 13,
ähnlich auch Domínguez und Reichwalderová 2011: 163].
(3) Diese dienen der Ökonomisierung des Satzes – d.h. die maximale Verkürzung
der formalen Satzstruktur, um den notwendigen Satzinhalt in die möglichst kurze
Satzstruktur zu materialisieren mit der Absicht Raum zu sparen und die logische und
gedankliche Verknüpfung zu gewährleisten [Čulenová 2010: 53].
(4) Der Transgressiv (auch Adverbialpartizip) ist eine infinite, von Partizipien abgeleitete Verbform in einigen slawischen und baltischen Sprachen. Er drückt
einen Nebenvorgang aus, der Hauptvorgang wird anders (meist durch ein finites
Verb) realisiert. Der Nebenvorgang kann in Bezug auf den Hauptvorgang vorzeitig,
gleichzeitig bzw. auch nachzeitig sein und bezieht sich immer auf das Subjekt [http://
de.wikipedia.org/wiki/Transgressiv].
Literature:
1.Appelová, A.: Syntaktická kondenzácia ako jav textovej výstavby. In: Slovenská reč, 45,
1980, Nr. 2, s. 97-103.
2.Čulenová, E.: Jazyk a štýl v slovenských zákonoch. Banská Bystrica: FHV UMB 2010,
140 s.
3.Čulenová, E.: Miškovská, J., Schwarzová, E. Svet na ploche slovenskej, arabskej a nemeckej vety. In: Svět kreslený slovem. Ed. M. Balowski a M. Hádková. Ústí nad Labem:
Pedagogická fakulta Univerzity Jana Evangelisty Purkyně 2011, s. 105-12.
82
Jana Miškovská
4.Delabastita, D.: Translation and mass-communication: film and T.V. translation as evidence of cultural dynamics. In: Babel, 35, 1989, Nr. 4, s.193-218.
5.De Linde, Z.: Read my lips: Subtitling Principles, Practices and Problems. In: Perspectives: Studies in Translatology 3, 1995, Nr. 1, s. 9-20.
6.De Linde, Z., Kay, N.: The semiotics of subtitling. Manchester: St. Jerome Publishing 1999.
7.Domínguez, X., M., Reichwalderová, E.: K špecifikám prekladu pre filmový dabing. In:
Preklad a tlmočenie 9. Kontrastívne štúdium textov a prekladateľskú prax. Ed. V. Biloveský a Ľ. Pliešovská. Banská Bystrica: FHV UMB 2011 s. 163-170.
8.Gottlieb, H.: Subtitling: Diagonal Translation. In: Perspectives: Studies in Translatology,
2, 2002 Nr.1, s. 101-121.
9.Heinze, H.: Good subtitling practise: Konventionen der Untertitelung in Film und Fernsehen. München/Ravensburg: Grin Verlag 2005.
10. Jüngst, H. E.: Audiovisuelles Übersetzen. Tübingen: Narr Verlag 2010.
11. Schwarzová, E.: Orientačný potenciál motivácie domácich lekárskych termínov. Banská
Bystrica: FHV UMB 2010.
12. Titford, Ch.: Sub-Titling – Constrained Translation. In: Lebende Sprachen 3, 1982, s.
113-116.
13. Wildblood, A.: A subtitle is not a translation. A day in the life of a subtitler. In: Language
International 14, 2002, Nr. 2, s. 40-43.
Electronic Sources (Internetquellen):
1. http://de.wikipedia.org/wiki/Transgressiv
Dialogue Lists (Dialoglisten):
1.Film Nr. 80 Mission Rotkäppchen – Wer hat Angst vorm bösen Wolf, Autor: Katrin
Cürük, tvision GmbH, Köln, Envirofilm 2012.
2.Film Nr. 69 Terra X „Supertiere 2“, Wilder Kindergarten, Envirofilm 2012ň.
Mgr. Jana Miškovská, PhD.
The Faculty of Humanities of Matej Bel University,
Department of German Studies, Division of Translation and Interpretation,
Tajovského 40, Banská Bystrica, Slovakia,
e-mail: [email protected]
83
Eva Schwarzová
KOGNITIVE STRATEGIEN
ALS ENTSCHEIDUNGSPROZESSE
BEIM SIMULTANDOLMETSCHEN
Abstract:
COGNITIVE STRATEGIES AS DECISION PROCESSES
IN SIMULTANEOUS INTERPRETING
Interpreters are the transmitters of meanings in a cross-cultural dialogue. They are the
receivers of messages in the source language and producers of the interpretation of those
messages in the target language in “real time”. Simultaneous interpreting is one of the
most complex language tasks; it is a demanding activity by which many sub-processes take
place at the same time. This involves the extreme cognitive load of an interpreter. To reduce this load there are used some special strategies as decision processes. The purpose of
this paper is to present the most important strategies and ways used by an interpreter (e.g.
generalization, neutralization, explication, anticipation, expansion, compressing, monitoring, restructuring, inference etc.).
Keywords: Cognition, Strategies, Simultaneous Interpreting, Language.
Das Simultandolmetschen ist ein anspruchsvoller Prozess, bei dem mehrere Teilprozesse gleichzeitig ablaufen und deshalb stellt er extreme kognitive Belastung
für den Dolmetscher dar. Zur Verringerung dieser Belastung dienen die strategischen
Prozesse (Strategien), die „kognitiv zu erwerben und allmählich bis zu einem gewissen Grad zu automatisieren sind“ [Snell-Hornby 2006: 332]. Diese stehen als
Entscheidungsprozesse zur Verfügung und werden als Präferenzen realisiert, d. h. der
Dolmetscher als Produzent eines neuen Textes präferiert eine aus mehreren möglichen Alternativen und grenzt dadurch weitere Entscheidungsprozesse ab.
Für den Simultandolmetscher ist die Entfaltung unterschiedlicher kognitiven Dolmetschstrategien von großer Bedeutung. Sie erleichtern gewissermaßen die rezeptive
und/oder die produktive Phase des Dolmetschprozesses und führen zur Ausbildung
von Automatismen. Dank diesen Strategien kann sich der Dolmetscher auf andere
potenzielle Probleme konzentrieren, die in der konkreten Phase des Dolmetschens
vorkommen [Müglová, Malá 2000: 200].
84
Eva Schwarzová
Unter dem Begriff Strategie versteht man „genauer Plan des eigenen Vorgehens,
der dazu dient, ein […] Ziel zu erreichen, und in dem man diejenigen Faktoren, die in
die eigene Aktion hineinspielen könnten, von vornherein einzukalkulieren versucht“
[Duden 5, 1990: 745]. Die Strategie wird in der Regel im Zusammenhang mit dem
Begriff Planung bzw. Programmierung gebracht. Bei der Produktion des Textes entscheidet sich der Dolmetscher für konkrete Lösungen und als Textproduzent muss er
sich zwei Fragen stellen: 1. Was will ich erzielen? und 2. Auf welche Art und Weise
kann ich das erzielen? [Dolník, Bajzíková 1998: 92].
Die kognitive Belastung beim Simultandolmetschen ist sehr hoch und diese soll
mittels der einzelnen Strategien verringert werden. Der Dolmetscher nutzt oft eine
Mischform von zwei oder mehreren Strategien, die effizient, systematisch und zielorientiert einsetzen werden sollen, um die Qualität des Translats zu gewährleisten.
Hier werden die beim Dolmetschen üblich angewandten und bei mehreren Autoren erwähnten Strategien präsentiert und näher beschrieben:
●● Expandieren
Diese Strategie wird auch als Dekompression bezeichnet und es handelt sich
um die Erweiterung des Textes (explizite oder erklärende Informationen). Die zum
Expandieren gegensätzliche Strategie nennt man Komprimieren.
Das Expandieren wird verwendet, wenn im Ausgangstext Präsuppositionen, Assoziationen, Konnotationen oder Anspielungen vorkommen. Diese können für Angehörige
anderer Kultur unbekannt oder unklar sein. Der Dolmetscher muss abschätzen können,
in welchen Fällen es nötig ist, die vom Redner vermittelte Information zu erweitern, damit sie für die Rezipienten des Zieltextes verständlich ist [Bohušová 2009: 40].
Diese Strategie wird falscherweise für einen Retardationsfaktor gehalten. Im Gegensatz, sie ist notwendig, um die Kommunikation im Hinblick auf den Rezipienten
des Zieltextes zu optimalisieren [Nováková 2007: 139].
BEISPIEL:
Redner: Folgende Gründe haben zum Ausbruch des arabischen Frühlings geführt...
Dolmetscher: Folgende Gründe haben zum Ausbruch des arabischen Frühlings,
d.h. zu Revolutionen in der arabischen Welt, geführt...
Der Dolmetscher hat in der Verdolmetschung den Ausdruck arabischer Frühling
um erklärende Information (Revolutionen in der arabischen Welt) erweitert. Er setzte
voraus, dass nicht jedem Rezipienten dieser Ausdruck klar sein muss und durch die
zusätzliche Information hat er das potentielle Unverständnis eliminiert.
●● Komprimieren
Unter dem Komprimieren versteht man semantische Verdichtung des Ausgangstextes [Müglová 2009: 193]. Mit dem Komprimieren (Verdichten, Raffen) von
Ausgangstextäußerungen durch den Dolmetscher sind höchste kognitive Anforderungen verbunden, weil Textsegmente in Elemente höherer Ebenen überführt werden müssen. Die Gründe für die Anwendung dieser Strategie sind: Zeitmangel bei
Kognitive Strategien als Entscheidungsprozesse beim Simultandolmetschen
85
hoher Vortragsgeschwindigkeit, extrem hohe Redundanz des Ausgangstextes oder
Kapazitätsprobleme des Dolmetschers. Wenn die Verdichtung des Ausgangstextes
nicht gelingt, kommt es zu Störungen und Defekten in der Verdolmetschung (z. B. zu
semantischen Verschiebungen oder Auslassungen relevanter Elemente, Kohärenz –
oder Äquivalenzmängeln) [Kalina, 2006: 333].
T. Nováková [2003: 133] weist darauf hin, dass einige Autoren zwischen dem Komprimieren und der Kompression unterscheiden. Unter Kompression versteht man aktive
quantitative Eingriffe in den Aufbau des Translats, die die Sprache einschränken.
Außerdem werden in der Fachliteratur die Begriffe Komprimieren und Kondensation
oftmals als Synonyme betrachtet, obwohl zwischen ihnen Unterschiede zu finden sind.
Kondensation ist die Ökonomisierung von Ausdrucksmitteln, d.h. die Verwendung von kürzeren Formulierungen [Müglová 2009: 194].
BEISPIEL:
Redner: Mit dem Ausbau der Bibliothek begann man schon im Jahr 1921. Zu dieser
Zeit stand uns nicht genug Platz zur Verfügung, um alle Bücher einzulagern. Sie wissen
schon, jeder Anfang ist schwer. Und bei uns war es auch so. Wir haben bescheiden angefangen, mit 3000 Büchern. Nach und nach hatten wir neue Räume für Bücher und die
Anzahl der Bücher nahm zu, obwohl dieser Prozess lange gedauert hat. Zum größten
einmaligen Zuwachs kam es im Jahr 1951. Dieses Jahr war für uns sehr wichtig, weil
uns der Baron von Stein einige Tage vor seinem Tod seine umfangreiche Büchersammlung geschenkt hat. Für uns war das wirklich ein Gedenkjahr. Heutzutage befinden sich
in unserem Bücherfonds ungefähr 250 000 Bücher. Das ist schon eine große Zahl, oder?
Dolmetscher: In unserem Bücherfonds befinden sich heutzutage ungefähr 250 000
Bücher. Die Bibliothek wurde allmählich räumlich und materiell ab dem Jahr 1921
aufgebaut. Wir haben mit 3000 Büchern angefangen. Den größten Beitrag für unsere
Bibliothek leistete im Jahr 1951 der Baron von Stein, der uns kurz vor seinem Tod
seine umfangreiche Büchersammlung geschenkt hat [Müglová 2009: 194].
Der vom Dolmetscher verfasste Zieltext ist eindeutig kürzer als der Ausgangstext.
Doch während der Verdolmetschung wurden alle relevanten Informationen aus dem
Ausgangstext vermittelt.
●● Segmentierung
„Aufgrund der Spezifik des Simultandolmetschens haben spezielle Techniken der
Segmentierung des Ausgangstextes große Bedeutung. Denn es kann oft […] nicht gewartet werden, bis vollständige Sinneinheiten vorliegen. Vielmehr müssen häufig schon Segmente solcher Sinneinheiten verarbeitet werden, z. B. Wortblöcke“ [Kautz 2000: 345].
Unter der Segmentierung versteht man also die Zerlegung des einlaufenden Textes in
einzelne sprachliche Einheiten. Sie vollzieht sich auf der Grundlage ihres semantischen
Bedeutungsgehaltes. Die Segmentierung stellt für den Dolmetscher die Unterstützung
der gedächtnismäßigen Speicherung dar und erleichtert die Reorganisation bzw. Rekombination der Elemente entsprechend der Norm der Zielsprache [Kalina 2006: 333].
86
Eva Schwarzová
Die Segmentierung beim Simultandolmetschen kommt vor allem dann zum Einsatz, „wenn aufgrund der gleichzeitig ablaufenden Aktivität des Hörens, Verarbeitens
und Analysierens, Speicherns der Informationen im Kurzzeitgedächtnis, Produzierens der Verdolmetschung und Kontrollierens keine Kapazität mehr zur Verfügung
steht“ [Wörrlein 2007: 34].
In solchen Fällen muss der Dolmetscher sein Kurzzeitgedächtnis entlasten. Er verarbeitet und dolmetscht die bereits gehörten Textsegmente, so dass diese aus seinem
Gedächtnis gelöscht und wieder neue Informationen aufgenommen werden können.
Der Dolmetscher muss vor allem auf redundante Informationen und mangelhafte
rhetorische Fähigkeiten des Redners aufpassen, denn oft versucht er dieselbe Information in mehreren Varianten oder durch Wiederholungen zu vermitteln. Der Zieltext des Dolmetschers sollte übersichtlicher und verständlicher formuliert werden
[Bohušová, Lauková, Schwarzová 2005: 136].
BEISPIEL: (siehe das Beispiel beim Komprimieren). Außer der Verdichtung des
Textes hat der Dolmetscher den Text in semantische Einheiten zerlegt und die zusammenhängenden semantischen Einheiten miteinander verbunden. Die Verdolmetschung
begann der Dolmetscher mit der Information über den jetzigen Stand der Bibliothek.
Dann folgten die Informationen über den Ausbau der Bibliothek, sowie über ihre Anfänge. Als Letztes erwähnte er den Beitrag des Barons von Stein [Müglová 2009: 194].
●● Inferenzieren
Inferenzieren bedeutet „Ziehen von Schlüssen auf der Grundlage der Logik, des
bereits verarbeiteten Textes und eigener, organisierter Wissensbestände.“ [S. Kalina,
2006: 332] Wenn der Dolmetscher aufgrund von Vortragsgeschwindigkeit, akustischer Störung oder anderer Art der Ablenkung einzelne Elemente nicht wahrgenommen hat, kann er dieses strategische Vorgehen anwenden.
Inferenzieren kann auch zur Überbrückung von Wissenslücken dienen, doch die
Voraussetzung dafür ist ein kohärenter Ausgangstext [Kalina 2006: 332]. Inferenzieren kann auf sprachlicher, kognitiver, deiktischer oder pragmatischer Basis erfolgen.
BEISPIEL:
Redner: Für die USA ist die Verstärkung der Wirtschaftsbeziehungen mit Chile von
großer Bedeutung. Deshalb will der wiedergewählte amerikanische Präsident Barack
Obama in den kommenden Tagen den Staatsbesuch dieses Landes unternehmen.
Dolmetscher: Falls der Dolmetscher z. B. den Namen des amerikanischen Präsidenten akustisch oder aus anderen Gründen nicht verstanden hat, kann dieser Name
trotzdem aufgrund seines Wissens in der Verdolmetschung benutzen.
●● Umstrukturierung
Auf das Simultandolmetschen wirkt sich auch der Sprachbau der jeweiligen
Ausgangssprache aus. Das Dolmetschen aus vielen Sprachen, z. B. mit regelmäßig
linearer Subjekt-Verb-Objekt Abfolge (das Englische oder Chinesische) ist leichter
als Dolmetschen aus anderen Sprachen, z. B. aus dem Deutschen. Das Deutsche ist
Kognitive Strategien als Entscheidungsprozesse beim Simultandolmetschen
87
stark flektierend und daher hinsichtlich der Satzgliedpositionen besonders variabel.
Beim Simultandolmetschen muss der Dolmetscher oft eine Umstrukturierung des
Ausgangstextes vornehmen, was zusätzliche Verarbeitungskapazität erfordert. Doch
diese Strategie entlastet andererseits das Gedächtnis und ist oft unvermeidlich, weil
ohne sie eine Pause entstehen würde. Zu den bewährten Mitteln für die Umstrukturierung gehören die Verwendung von Füllverben oder offene Satzplanung (z. B. „In
Bezug auf …. ist Folgendes zu sagen“) [Kautz 2000: 345].
Bei S. Kalina [2006: 333] finden wir in diesem Zusammenhang als Dolmetschstrategie die syntaktische Transformation, d. h. der bewusste Umbau der Satzstruktur im Zieltext, ohne dass dieser Umbau aufgrund der Norm der Zielsprache zwingend wäre. Diese kognitive Strategie dient dazu, „ein problematisches Element im
Ausgangstext zunächst zurückzustellen und nach Aufwendung ausreichender kognitiver Kapazität an einer späteren Stelle einzubauen“ [Kalina 2006: 333].
BEISPIEL:
Redner: Zu der in letzter Zeit von vielen europäischen Staaten – darunter die
baltischen Staaten, Finnland, Rußland, Irland und auch Deutschland – erhobenen
Forderung nach Einbeziehung auch solcher Faktoren ist zu bemerken, dass…
Dolmetscher: In letzter Zeit gibt es viele europäische Staaten, z. B. die baltischen
Staaten, Rußland, Deutschland und andere, die fordern, dass auch solche Faktoren
berücksichtigt werden [Kautz 2000: 346].
Der Dolmetscher hat eine Umstrukturierung des Ausgangstextes vorgenommen,
d.h. der Zieltext ist syntaktisch einfacher verfasst und wirkt auch für den Rezipienten
verständlicher.
●● Generalisierung
Generalisierung hilft dem Dolmetscher in solchen Situationen, wenn aufgezählte
Einzelheiten aus formalen, terminologischen, zeitlichen oder konnotativen Gründen
zu anspruchsvoll sind und diese Probleme durch die Verwendung eines Oberbegriffs
gelöst werden können. Es kann passieren, dass die im Ausgangstext aufgezählten
Einzelheiten die stilistische Funktion im Ausgangstext erfüllen, im Zieltext aber unfunktional oder unverständlich wären oder eine zeitaufwändige Expansion benötigten
[Bohušová, 2009: 38].
BEISPIEL:
Redner: Die Arbeit mit mental behinderten Menschen ist nicht leicht. Man muss
umfangreiche Kenntnisse, Erfahrungen und Praxis mit solchen Menschen haben. Nicht
zuletzt muss man geduldig, opferbereit, einfühlsam sein und viel Verständnis haben.
Dolmetscher: Die Arbeit mit behinderten Menschen ist sehr kompliziert. Man
muss angemessene Ausbildung, Erfahrungen und sicher auch viel Verständnis und
Empathie haben [Müglová, 2009: 195].
Der Dolmetscher hat nicht alle im Ausgangstext aufgezählten Einzelheiten (in
diesem Fall: Eigenschaften, die für die Arbeit mit mental behinderten Menschen not-
88
Eva Schwarzová
wendig sind) im Zieltext artikuliert. Anstatt der Formulierung man muss geduldig,
opferbereit, einfühlsam sein und viel Verständnis haben hat er nur Oberbegriffe Verständnis und Empathie verwendet.
●● Paraphrasieren
Diese Strategie wird von S. Kalina [2006: 333] auch als Approximation (d.h. Näherungslösung) bezeichnet.
Paraphrasieren ist nicht ausschließlich nur eine Dolmetschstrategie, sondern allgemeine Sprach- und Kommunikationsstrategie. Es handelt sich um Situationen,
wenn man innerhalb einer Sprache einen anderen Ausdruck verwendet, um denselben Inhalt zu äußern [Wirth, 1996: 7]. Paraphrasieren ermöglicht die Flexibilität der
Kommunikation und gehört zu den Kompensationstaktiken, die vorübergehenden
Gedächtnisausfall, syntaktisch komplizierte Formulierungen oder fehlenden Ausdruck ersetzen können.
BEISPIEL:
Redner: „Ich glaube, kurz vor Weihnachten sind wir alle besonders fromm geworden. Auch ich möchte mich am Schluß auf ein christliches Zitat beziehen, nämlich
auf Martin Luther, der gesagt hat: ‚Ach,[...] ist das Dolmetschen ja nicht jedermanns
Kunst.....es gehört dazu ein rechtes, frommes, treues, fleißiges, gottesfürchtiges,
christliches, gelehrtes, erfahrenes, geübtes Herz.‘ Ich danke Ihnen für Ihre Aufmerksamkeit“ [Kautz 2000: 344-345].
Dolmetscher: „Ich glaube, kurz vor Weihnachten ... [merkliche Pause] ist es angemessen, die Worte einer christlichen Persönlichkeit, des deutschen Reformators
Luther, zu zitieren: Nicht jeder kann übersetzen, sondern man braucht dazu eine
gründliche Ausbildung, Erfahrung und Übung. Vielen Dank“ [Kautz 2000: 345].
Der Dolmetscher hat den Zitat von Martin Luther nicht wörtlich verdolmetscht.
Er hat nur den Sinn erfasst und ihn mit eigenen Worten wiedergegeben.
●● Selektion
Selektion, d.h. Auswahl von Informationen wird infolge der Redundanz der
sprachlichen Ausdrücke realisiert. Der Dolmetscher bestimmt, welche sprachliche
Einheiten für konkrete Kommunikation relevant und welche irrelevant sind, d.h. er/
sie selektiert dominante Informationen, die ihm/ihr bei der Formulierung des Zieltextes helfen.
Aus den Forschungen geht hervor, dass sogar 50 Prozent aller Wörter in gegenwärtigen Sprachäußerungen solche Wörter darstellen, die redundant sind und keine
Information tragen. Bei ihrer Auslassung hat der Dolmetscher bessere Möglichkeiten,
seine Dolmetschleistung zu realisieren [Opalková 2002: 112].
BEISPIEL:
Redner: Sie alle wissen sehr gut, weil sie damit eigene Erfahrungen haben, dass
die Drogenabhängigkeit, egal von welcher Art der Droge wir sprechen, nicht nur für
Kognitive Strategien als Entscheidungsprozesse beim Simultandolmetschen
89
die drogenabhängige Person selbst, sondern auch für ihre ganze Familie ein großes
Problem darstellt.
Dolmetscher: Sie wissen aus eigenen Erfahrungen, dass jede Drogenabhängigkeit ein großes Problem darstellt – für den Drogenabhängigen, sowie auch für seine
Familie.
Der Dolmetscher hat bei der Verdolmetschung nur relevante Informationen berücksichtigt und die redundanten weggelassen.
●● Neutralisierung
Mit der Neutralisierung beim Dolmetschen im Sprachenpaar Deutsch-Slowakisch
hat sich Z. Bohušová [2009] in ihrer Monographie „Neutralizácia ako kognitívna
stratégia v transkultúrnej komunikácii“ beschäftigt.
Die Neutralisierung ist kognitiv-automatisierende strategische Taktik. Sie verlangt die mentale Auswertung von dem inhaltlichen und situativen Kontext. Wichtig
ist auch die automatische Ausschließung von Faktoren, die man nicht verdolmetschen
kann oder die in der Zielkultur und in konkreter Kommunikationssituation unpassend
sind. Die Neutralisierung gehört zu den selbständigen produktiven Dolmetschstrategien, sowie zu den Notstrategien – sie eliminiert die belastenden redundanten Informationen und Konnotationen, die für mehrsprachige Kommunikation zwecklos sind
und ermöglicht den Transfer des Aussageninhaltes in die Zielsprache, ohne die Kohäsion oder Kohärenz zu verletzen. Neutralisiert werden hauptsächlich Zitate, Witze,
Paraphrasen, Grüße, Floskel, geflügelte Ausdrucke u. Ä. [Bohušová 2009: 26-27].
BEISPIEL:
Redner: Ich hasse Kommunisten!
Dolmetscher: Ich habe die Ideen von Karl Marx nie akzeptiert [Müglová, 2009:
195].
Der Dolmetscher hat das Wort hassen nicht verwendet, sondern die Aussage des
Redners neutralisiert. Die Formulierung Ich hasse Kommunisten! ist unpassend und
könnte potenziell zu Konflikten führen.
●● Explikation
Die Explikation (Erklärung, Erläuterung) gehört auch zu den Notstrategien. Sie
wird verwendet, wenn der Redner eine Information für bekannt hält, doch der Dolmetscher aufgrund der Kenntnis der Kommunikationssituation weiß, dass diese für
den Rezipienten unverständlich wäre.
BEISPIEL:
Redner: Ich hoffe, dass dieser kleine Tiger zu unserem Bibendum wird und uns so
einen Unternehmenserfolg verschafft wie der Firma Michelin.
Dolmetscher: Ich hoffe, dass uns dieser kleine Tiger gleichen Unternehmenserfolg verschafft wie das Maskottchen der Firma Michelin – der Reifenmann Bibendum
[Müglová, 2009: 195].
90
Eva Schwarzová
Der Dolmetscher setzte voraus, dass die Rezipienten nicht wissen, was Bibendum
bedeutet. Deshalb hat er in der Verdolmetschung erklärt, dass es sich um das Maskottchen der Firma Michelin, nämlich um den Reifenmann handelt.
●● Monitoring
„Eine besondere Art kognitiv gesteuerter Aktivität beim Dolmetschen ist das Monitoring (ein Mechanismus der Qualitätskontrolle)“ [Kalina 2006: 333].
Monitoring findet bereits im Verstehensprozess statt und überprüft, ob zwischen
einzelnen Teilen des Ausgangstextes und v. a. zwischen dem Ausgangstext und dem
Zieltext Kohärez gegeben ist. Der Zieltext wird auf semantische und sprachliche Korrektheit überprüft und falls nötig korrigiert.
Die Korrekturen des Dolmetschers wirken sich auf den Fortgang der Verdolmetschung aus. Deshalb sollten sie „nur bei gravierenden Irrtümern“ vorkommen [Kautz
2000: 344].
Selbstkorrekturen sind vor allem beim Simultandolmetschen Anzeichen für die
starke Belastung der Verarbeitungskapazität des Dolmetschers und weisen auf kognitive Aktivitäten im Dolmetschprozess hin [Kalina 2006: 333].
BEISPIEL:
Redner: Infolge der Wirtschafts- und Finanzkrise musste Deutschland bereits 390
Milliarden Euro in Krisenmanagement investieren.
Dolmetscher: Infolge der Wirtschafts- und Finanzkrise musste Deutschland bereits
360 Millionen, Entschuldigung 390 Milliarden Euro in Krisenmanagement investieren.
Der Dolmetscher hat dank dem Monitoring bemerkt, dass er bei der Verdolmetschung einen Fehler gemacht hat und hat sich selbst korrigiert.
U. Kautz [2002: 324-325] beschreibt kurz auch zwei weitere kognitive Strategien,
die beim Dolmetschen verwendet werden. Transkodieren ist das Neuvertexten des
Ausgangstextes in der Zielsprache, indem der Dolmetscher auf die in seinem Gedächtnis gespeicherten lexikalischen oder syntaktischen Entsprechungen zurückgreift. Fokussieren bedeutet die Hervorhebung des Relevanten.
V. Makarová [2004: 132-133] zählt zu den spezifischen Strategien beim Simultandolmetschen auch die Teamarbeit. Beim Dolmetschen kann der Dolmetscher, der
gerade nicht dolmetscht, dem anderen Dolmetscher Wörter, auf die er sich nicht erinnern kann, auf einen Zettel aufschreiben. Die Wörter können nicht geflüstert werden,
denn dies würde die Rezipienten stören. Eine weitere Strategie stellt das Aufschreiben von Fachtermini auf ein Blatt dar. Es handelt sich um Termini, die im Vortrag
mehrmals vorkommen und die der Dolmetscher verwechseln könnte. Deshalb sollte
er diese aufgeschriebenen Wörter in der Kabine auf eine sichtbare Stelle platzieren.
●● Antizipation
„Antizipation kommt vom Lateinischen ,anticipatio‘, was für ,ursprüngliche Vorstellung‘ und ,Vorbegriff‘‘ steht. Dementsprechend kommt antizipieren von ,anticipare‘ und steht für ,vorwegnehmen‘“ [M. Wörrlein, 2007: 28].
Kognitive Strategien als Entscheidungsprozesse beim Simultandolmetschen
91
Im Duden Fremdwörterbuch findet man bei dem Stichwort Antizipation folgende
Erklärung: „Vorwegnahme von etwas, was erst später kommt oder kommen sollte,
von zukünftigem Geschehen“ [Duden 5 1990: 69].
Antizipation spielt eine wichtige Rolle in der monolingualen Kommunikation des
täglichen Lebens, doch beim Dolmetschen, insbesondere beim Simultandolmetschen,
ist sie als verstehensstützende Strategie und Strategie zur Zieltextproduktion sogar
unverzichtbar.
Antizipation gehört zu den kognitiven Verarbeitungsprozessen und man versteht
darunter die „Hypothesenbildung, die sich auf erwartete, noch nicht produzierte ausgangssprachliche Textsegmente bezieht“ [Kalina 2006: 332]. Antizipation beim Simultandolmetschen bedeutet, dass der Dolmetscher die gebildete Hypothese in der Zielsprache realisieren muss, bevor sie durch die ausgangssprachliche Äußerung des Redners
bestätigt wird. Laut M. Wörrlein [2007: 31] besteht das Ziel des Antizipierens darin, den
„Verstehensprozess des Originals zu überspringen, wodurch die Verarbeitung des bereits
antizipierten Teilstücks wegfällt und es direkt zur Aktivierung der Zielsprache kommen
kann.“ Zu antizipieren bedeutet nicht, dass der Dolmetscher die genaue Wortwahl des
Redners, sondern den inhaltlichen Fortgang des Teilstücks seiner Rede vorausahnt.
Was die Syntax einer Sprache angeht, hängt die Rolle der Antizipation beim Dolmetschen von der Sprachenpaarkombination sowie der Dolmetschrichtung ab (ein typischer Fall ist das Deutsch als Ausgangsprache). Das semantische Wissen bezieht sich
vor allem auf die Kollokationen (sprachliche Einheiten, die für gewöhnlich miteinander
kombiniert werden. Falls der Dolmetscher die erste Einheit gehört hat, bringt er sie automatisch mit einer oder mehreren dazugehörigen Einheiten in Verbindung, wodurch er
diese Einheit und dadurch den Inhalt des Teilstücks bereits vor deren Äußerung verstanden hat (Beispiele: „den Bedarf ... decken“, „die Entscheidung ... treffen“, „den Herausforderungen ... begegnen“). Mit der Problematik der Übersetzung der Funktionsverbgefüge aus dem Deutschen ins Slowakische hat sich J. Miškovská [2009: 251-255]
in ihrem Beitrag „Verbonominálne spojenia a ich preklad do slovenčiny“ beschäftigt.
„Gestützt auf seine vorbereitende Recherche und dadurch auf sein Wissen, baut
der Dolmetscher bereits vor der Rede eine Erwartungshaltung auf, die während der
Rede durch aus dem Kontext abgeleitete Erwartungen und daraus gebildete Hypothesen modifiziert und/oder ergänzt wird“ [Wörrlein 2007: 30].
Fazit
Die Sprache ist ein universelles Phänomen, das den Inhalt des menschlichen
Denkens präsentiert. Es ist ein wichtiges Instrument der Kulturbildung [Čulenová
2012: 74], d.h. der Dolmetscher wirkt als Vermittler zwischen zwei unterschiedlichen
Kulturen und Denkweisen. Das Simultandolmetschen ist heute am häufigsten angewendete Art des Dolmetschens. Das gesprochene Wort wird zeitgleich (simultan) in
eine andere Sprache gedolmetscht. Das ist kognitiv sehr anspruchsvolle Tätigkeit und
erfordert vom Dolmetscher die höchste Konzentrationsfähigkeit und Professionalität.
92
Eva Schwarzová
Das Dolmetschen ist eine der ältesten und wichtigsten Arbeiten der Menschheit
überhaupt. Es ist mehr als nur eine Profession, es ist die Mission. Ohne Dolmetscher
und Übersetzer würde nämlich keine Zivilisation existieren. H. Obst [1997: 67] arbeitete als Dolmetscher für das Weiße Haus in Washington, D.C. und er sagte: „What
constitutes the master level? Basically, it means that the interpreter can handle any
given topic without preparation, with poise and good enunciation, into any of his
target languages. He or she must be able to this, without loss of factual or conceptual
accuracy, with all essential nuances and emphases in place, in the style appropriate
for the audience or the event, while observing national or regional peculiarities of the
target language (e.g. “Feber“ in Vienna, “Februar” in Berlin)”.
Literature:
1.Bohušová, Z., Lauková, J., Schwarzová, E.: Metodológia výučby simultánneho a konzekutívneho tlmočenia na príklade jazykového páru slovenčina-nemčina. In: Uličný, O. (ed.).
Eurolingua 2004, Liberec: Technická univerzita 2005.
2.Bohušová, Z.: Neutralizácia ako kognitívna stratégia v transkultúrnej komunikácii. Lingvistické analógie. Banská Bystrica: Dali 2009.
3.Čulenová, E.: Jazyk. Matrica alebo plášť. Banská Bystrica: Fakulta humanitných vied Univerzity Mateja Bela 2012.
4.Dolník, J., Bajzíková, E.: Textová lingvistika. Bratislava: Stimul 1998.
5.Duden: Das Fremdwörterbuch, Band 5. Mannheim: Dudenverlag 1990.
6.Kalina, S.: Kognitive Verarbeitungsprozesse. In: Snell-Hornby, M. (Hrsg.). Handbuch
Translation. Tübingen: Stauffenburg Verlag 2006.
7.Kautz, U.: Handbuch Didaktik des Übersetzens und Dolmetschens. München: Iudicium
Verlag 2002.
8.Makarová, V.: Tlmočenie. Hraničná oblasť medzi vedou, skúsenosťou a umením možného.
Bratislava: STIMUL 2004.
9.Miškovská, J.: Verbonominálne spojenia a ich preklad do slovenčiny. In: Slavica Iuvenum
X: mezinárodní setkání mladých slavistů pořádané pod záštitou Slavistické společnosti
Franka Wollmana, Ostrava: Ostravská univerzita, Filozofická fakulta 2009.
10. Müglová, D., Malá, E.: Učebné stratégie vo výučbe translácie. In: Preklad a tlmočenie 2.
Banská Bystrica: Filologická fakulta UMB, Katedra slovakistiky 2000.
11. Müglová, D.: Komunikácia, tlmočenie, preklad. Alebo Prečo spadla Babylonská veža?
Bratislava: Enigma 2009.
12. Nováková, T.: Stručný prehľad výskumu vybraných lingvistických aspektov v teórii tlmočenia od 60. rokov po súčasnosť. In: Dolník, J., Bohušová, Z.: Translatológia a jej súvislosti.
Banská Bystrica: FiF UMB 2003.
Kognitive Strategien als Entscheidungsprozesse beim Simultandolmetschen
93
13. Nováková, T.: Das Gedächtnis – die Blackbox beim Dolmetschen? In: Translatológia a jej
súvislosti 2. Banská Bystrica: FHV UMB 2007.
14. Obst, H.: Interpreting for the White House. Historical Origins and Contemporary Practice.
In: Horst W. Drescher (Hrsg.): Transfer: Übersetzen – Dolmetschen – Interkulturalität.
Frankfurt am Main: Peter Lang GmbH 1997.
15. Opalková, J.: Tlmočenie v rámci profesionálnej prípravy. In: Sedlák, I. (ed.). Preklad a
tlmočenie 4. Banská Bzstrica: Filologická fakulta UMB 2002.
16. Snell-Hornby, M. (Hrsg.): Handbuch Translation. Tübingen: Stauffenburg Verlag 2006.
17. Wirth, D.: Paraphrase und Übersetzung in einem Inhalt-Text-Modell. Tübingen: Max Niemeyer Verlag 1996.
18. Wörrlein, M.: Der Simultandolmetschprozess: Eine empirische Untersuchung. München:
Peter Lang GmbH 2007.
Mgr. Eva Schwarzová, PhD.
The Faculty of Humanities of Matej Bel University,
Department of German Studies, Division of Translation and Interpretation,
Tajovského 40, Banská Bystrica, Slovakia,
e-mail: [email protected]
94
Jozef Mergeš
ZASTÚPENIE A FUNKCIA
INFORMATÍVNYCH KONTEXTOVÝCH PARENTÉZ
V KONTEXTE LINGVISTICKEJ ŠTRUKTÚRY
KOMENTÁTORSKÝCH PREJAVOV
TELEVÍZNYCH KOMENTÁTOROV
Abstract:
THE REPRESENTATION AND FUNCTION
OF INFORMATIVE CONTEXTUAL PARENTHESES
IN LINGUISTIC STRUCTURE
OF THE LIVE TV FOOTBALL COMMENTARY
The paper deals in particular with representation, but also with character, meaning
and function of the informative contextual parentheses, also is concerned with description
concept (so-called „play-by-play” announcing) and elaboration concept (so-called „colour
commentary”) within reporting the direct sport broadcasting in television. The description
concept may be understood in terms of spoken commentating text describing the occurring
situation on playing field, whereas the elaboration concept may be interpreted also within
the meaning of using broad range of informative contextual parentheses leading the direct
sport broadcasting to concrete reference context. Analysis proves the informative contextual parentheses appear to be essential for connecting of presented sport broadcasting with
other sport broadcastings presented (or not presented, just mentioned) in the past.
This mostly statistical case study partly reflects the construction and linguistic patterns
of commentator’s speech by covering two recorded television football matches.
Keywords: commentator, commentary, sport, television broadcasting, linguistic structure,
informative contextual parenthesis, description concept, elaboration concept.
Úvod
Analýza komentátorských prejavov v televíznom prostredí prináša množstvo odpovedí na otázky súvisiace s povahou práce komentátora, ktorou máme na mysli predovšetkým reflektovanie vysielaného mediálneho textu. V predkladanom článku sa
venujeme lingvistickým aspektom komentátorskej komunikácie a skúmame možnosti vymedzenia obsahovej štruktúry komentátorského textu vznikajúceho v kontexte
Zastúpenie a funkcia informatívnych kontextových parentéz v kontexte...
95
priamych športových televíznych prenosov, konkrétne, počas vysielania futbalových
zápasov. Zaoberáme sa tu predovšetkým informačnou náplňou daných textov, pokúšame sa odpovedať na otázku, z čoho sa komentátorský text skladá?, a to jednak na úrovni funkcie a formy komentátorských prejavov a jednak aj z hľadiska pragmatických
východísk komentátorskej praxe. Špeciálne sa v článku venujeme kontextovým parentézam informatívneho charakteru, ktoré v komunikačnom procese medzi televíznym
komentátorom a televíznym divákom zohrávajú významnú funkciu najmä z hľadiska
kontextového prepájania práve sa odohrávajúcej udalosti s udalosťami z minulosti.
–
Metodologické východiská
členenie výpovedí v komentátorskom texte
Prvým krokom k úspešnej lingvistickej analýze komentátorských prejavov je vymedzenie výpovedí, ktoré komentátor aktuálne tvorí počas komentovania priameho
televízneho prenosu. Pri procese tvorby komentátorského textu smerom k percipientom komentátor reflektuje tematickú (najmä futbal, samotný zápas), intencionálnu
(napr. priblíženie zápasu) i situačnú (aktuálne verbálne reakcie na dianie na ihrisku)
zložku obsahovej štruktúry textu1. Úvahy o obsahu komentátorského textu vedú k
deskripcii jeho informačnej náplne.
Všeobecne možno povedať, že z obsahového hľadiska televízny komentátor využíva počas komentovania dva hlavné typy výpovedí. Na jednej strane ide o výpovede odkazujúce k udalostiam odohrávajúcim sa (príp. už odohraným) na hracej ploche
v reálnom čase televízneho prenosu, ktoré televízny divák vidí a je schopný dešifrovať, na druhej strane možno uvažovať o výpovediach odkazujúcich na udalosti
odohrávajúce sa mimo hracej plochy daného zápasu2, ktoré televízny divák nie je
schopný dešifrovať zo zobrazovaného materiálu prebiehajúcich udalostí na hracej
ploche (patria sem napríklad osobné informácie o hráčoch, rôzne štatistiky z histórie,
ale aj pocity, zážitky komentátora a pod.). Základné vymedzenie stupňov informácie
vyskytujúcich sa v komentátorských prejavoch uvádza napríklad T. Müller [Müller
2008: 271-273], ktorý v danej problematike nadväzuje na stratégie deskripcie a rozširovania3. Stratégiou deskripcie vznikajú všetky výpovede referujúce k individuálnym
udalostiam futbalového zápasu tak ako sa stali na ihrisku, ktoré však musia byť identiTermíny prevzaté z [Jaklová 1991: 29].
O hracej ploche tu uvažujeme vo všeobecnom význame, a to v zmysle priestoru, ktorý zachytávajú
kamery počas vysielania priameho televízneho prenosu (patrí sem teda aj priestor za čiarami
vymedzujúcimi hraciu plochu danú pravidlami konkrétnej hry, prípadne priestor tribún a pod.).
3
V anglickom jazyku description a elaboration. Pre pojem elaboration volíme slovenský ekvivalent rozširovanie, keďže primárny slovníkový preklad pojmu, teda spracovanie je významovo vzdialený funkcii,
ktorý má daný pojem obsiahnuť. V texte používame na označenie výpovedí obsiahnutých v prislúchajúcich
lingvistických javoch pojmy výpoveď vznikajúca (resp. vytvorená) stratégiou deskripcie a výpoveď vznikajúca (resp. vytvorená) v rovine rozširovania. Deskripcia i rozširovanie sú v tomto prípade konceptom,
resp. stratégiou tvorby textu. Tiež pripomíname, že sme sa úmyselne vyhli pojmu deskriptívna výpoveď,
aby nevzniklo nedorozumenie pri používaní pojmu deskriptívna kontextová parentéza, keďže tá môže byť
zložená i z jedinej výpovede. Takéto označovanie spomínaných javov považujeme nateraz za systematické.
1
2
96
Jozef Mergeš
fikovateľné v obrazovom materiáli. Všetky ostatné výpovede, ktoré možno v komentátorských prejavoch nájsť, potom možno z pohľadu stratégie tvorby textu považovať
za rozširujúce, teda vymedziť ich ako prídavnú alebo zákulisnú informáciu. Pojem
rozširovania zreteľne odkazuje na primárnu vlastnosť týchto typov výpovedí, teda
na rozširovanie opisných častí komentátorských prejavov. T. Müller takto prisudzuje
výpovediam vznikajúcim stratégiou deskripcie punc primárnej informácie, zatiaľ čo
výpovede vytvorené stratégiou rozširovania posudzuje za sekundárne [Müller 2008:
272]. Prihliadajúc na primárnu funkciu komentátora, teda na prinášanie informácií reportážnym spôsobom, a to smerom k televíznym divákom, ide o oprávnený a logický
názor, no v danom kontexte nemožno zabudnúť na dôležitosť sekundárnych prvkov
napr. z hľadiska budovania naratívneho potenciálu priameho televízneho prenosu.
Spomínaná vlastnosť sekundárnosti sa prejavuje najmä faktom, že za výpovede vytvorené stratégiou rozširovania, ako naznačuje T. Müller, možno považovať všetky
také výpovede, ktoré nevznikajú stratégiou deskripcie. Ide teda do určitej miery o nejasnú kategóriu, v ktorej sa môže vyskytnúť, takpovediac, akýkoľvek typ výpovede
v akomkoľvek gramatickom tvare. Za presvedčivejší dôkaz o sekundárnosti výpovedí
vznikajúcich stratégiou rozširovania možno považovať azda ich chudobnejší výskyt
v porovnaní s výskytom výpovedí vznikajúcich stratégiou deskripcie, čo naznačuje,
že pre komentátorov sú v praxi informácie o prebiehajúcich udalostiach dôležitejšie
než informácie opisujúce pozadie športovej udalosti.
K typom výpovedí vznikajúcich stratégiou deskripcie pripájame ešte dve poznámky. Výpovede tohto typu sa prirodzene vyznačujú tým, že ich komentátor uplatňuje
v ktorejkoľvek časti priameho televízneho prenosu. Niektoré z nich sa teda viažu na
situácie, ktoré prebiehajú (z pohľadu televízneho diváka na televíznej obrazovke)
v tom istom momente, v ktorom dochádza k verbalizovaniu výpovede – tzv. priame
výpovede (napr.4 a dopredu ide ich kapitán puyol; už je pri lopte kirm a pod.), iné zasa
prichádzajú na rad s časovým sklzom – tzv. nepriame výpovede (napr. a park ji sung
už naskakoval do veľkej šance; tu ste videli van der sarov súboj s carlesom puyolom
a pod.), niektoré dokonca s časovým predstihom – tzv. anticipačné výpovede (napr.
teraz to bude pozícia oveľa výhodnejšia; blíži sa záver prvého polčasu; ale už ho
zablokuje onyewu)5. Samozrejme, zaradenie konkrétnej výpovede do určitej z vymenovaných kategórií tu nie je podmienené gramatickou kategóriou času, ale pragmatickými východiskami prebiehajúceho priameho prenosu. Komentátor môže použiť
Výpovede uvádzame kurzívou, príklady oddelené bodkočiarkou.
[Müller 2008: 272], v angl. jazyku: priama výpoveď – on-line reference, nepriama v. – off-line r., anticipačná výpoveď – anticipation. V prípade pojmu priama výpoveď do budúcnosti uvažujeme aj o zavedení
pojmu konsituačná výpoveď, ktorý presnejšie vystihuje anglický pojem on-line reference (teda výpoveď,
ktorá reaguje na práve prebiehajúci dej). Pre pojem off-line reference momentálne vhodný slovenský ekvivalent nemáme. V danom prípade uvažujeme o zavedení pojmu kosituačná výpoveď, ktorý však v sebe
jasne nezahŕňa aspekt minulej udalosti (teda tej, ktorá už prebehla). V texte štúdie nateraz používame
pojmy priama výpoveď a nepriama výpoveď.
4
5
Zastúpenie a funkcia informatívnych kontextových parentéz v kontexte...
97
prítomný čas i počas budovania konštrukcie referujúcej k udalosti, ktorá už prebehla
(napr. pri komentovaní spomaleného záberu využívaním prítomného času komentátori posilňujú aktuálnosť udalosti, napr. vittek strieľa svoj dvadsiaty reprezentačný gól).
Druhá poznámka smeruje k chápaniu výpovedí v komentátorskom texte ako
k eventuálne opakovateľným reakciám na prebiehajúce udalosti. Z tohto pohľadu
možno rozlíšiť v komentátorskom texte okamžitú reakciu – tzv. prvá verbalizácia,
ďalej reakciu alebo skupinu reakcií nasledujúcich okamžite po okamžitej reakcii –
tzv. opakovaná verbalizácia, a napokon reakciu vzdialenú niekoľko sekúnd, minút,
či dokonca desiatok minút od udalosti, ktorú reflektuje – tzv. zopakovanie verbálnej
akcie6. Funkčný vzťah medzi komentátorskými výpoveďami vznikajúcimi stratégiou
deskripcie a dispozíciou komentátora zopakovať verbalizáciu možno osvetliť napríklad na pozadí opakovaných verbalizácií. Tie spravidla vznikajú vo forme nepriamych výpovedí, no k výnimke z daného pravidla môže dôjsť napríklad vtedy, keď
komentátor znovu opakuje informáciu, ktorá je platná dlhší čas. Typickým príkladom
je napríklad pripomínanie aktuálneho stavu stretnutia, ktorý už predtým komentátor
spomínal napr. barcelona vedie stále dva nula. Podobným vzťahom k opakovaniu sa
vyznačujú aj výpovede vznikajúce stratégiou rozširovania, avšak predpokladáme, že
tu k opakovaným verbalizáciám dochádza len v prípade takých výpovedí, ktoré majú
pre dosiahnutie konkrétneho komunikačného zámeru zo strany komentátora rozhodujúci význam (napr. ak podáva výrazne mladší hráč oproti iným hráčom brilantný
výkon, komentátor jeho vek môže neustále pripomínať).
Vymedzenie typov výpovedí pripomínajúce opozíciu deskripcia – rozširovanie reflektujú aj anglické pojmy play-by-play reporting (ďalej len PP) a colour commentary
(ďalej len CC) [Gerhardt 2008: 238]. Kým pri PP komentátor opisuje aktuálne dianie
na ihrisku, teda obsahovou náplňou je v tejto časti textu činnosť hráčov, prípadne
vývoj zápasu, pri CC komentátor hovorí o dianí priamo nesúvisiacom s aktuálnym
dianím na ihrisku. Napríklad z dvoch výpovedí (vysádzaných kurzívou a oddelených
lomkou) nepresná prihrávka na lubijankiča / vlani dal gól angličanom vo wembley
pri slovinskej prehre jedna dva možno prvú označiť za opisujúcu dianie na ihrisku,
teda PP, naopak, druhá výpoveď prináša informáciu, ktorá nie je pre divákov známa
z televíznej obrazovky, teda CC.
Z hľadiska textovej lingvistiky možno z vyššie uvedeného vyvodiť, že kým výpovede vznikajúce stratégiou deskripcie (resp. PP) tvoria v tomto prípade prvotnú komunikatívnu líniu textu, výpovede vznikajúce stratégiou rozširovania (resp. CC) kreujú
druhotnú komunikatívnu líniu textu7. To je dôležitá poznámka v kontexte vymedzenia
funkcií jednotlivých typov výpovedí v konkrétnom komentátorskom prejave.
[Müller 2008: 273], v angl. jazyku: prvá verbalizácia – first verbalisation, opakovaná v. – repeated v.,
zopakovanie verbálnej akcie – verbal action replay.
7
Termíny prvotnej a druhotnej línie prebraté z [Dolník, Bajzíková 1998: 19].
6
98
Jozef Mergeš
Predmet,
cieľ, vzorka a metodológia analýzy
Informatívne kontextové parentézy8 možno považovať za také výpovede v komentátorskom texte, ktoré v rámci komentátorských prejavov rozširujú deskripciu
udalosti o s ňou viac či menej súvisiace informácie. Sú to výpovede alebo zoskupenia
výpovedí patriace medzi výpovede vytvorené stratégiou rozširovania, o čom svedčí
napríklad nemožnosť identifikovať ich na základe televízneho obrazu, pretože sa
„dejú“ mimo konkrétny športový zápas. Ich funkcia spočívajúca v rozširovaní výpovedí vytvorených stratégiou deskripcie je determinovaná aj vlastnosťou intertextovosti, ktorou informatívne kontextové parentézy disponujú. Komentátor využívaním
konkrétnych kontextových parentéz prepája reálne sa odohrávajúci zápas napríklad
so zápasmi už odohranými, prípadne s osobnými charakteristikami hráčov a pod.
Pripomíname, že okrem informatívnych kontextových parentéz možno v komentátorských prejavoch nájsť aj iné výpovede vytvorené stratégiou rozširovania, ako
sú napríklad rôzne osobné zážitky komentátora, metafory, otázky rečníckeho typu,
dialogické konštrukcie (pri komunikácii komentátora s komentátorom), rektifikácie,
rôzne synonymické konštrukcie a pod.
Hlavným cieľom analýzy bolo zistiť výskyt informatívnych kontextových parentéz v komentátorskom prejave jedného komentátora a z toho vyvodiť všeobecné
hypotézy využiteľné v ďalšom výskume. Pripomíname, že v našom prípade nejde doslovne o počítanie informatívnych kontextových parentéz, ale o počítanie výpovedí,
ktoré sa vyznačujú v dominantnej miere tým, že sú nositeľom funkcií informatívnych
kontextových parentéz. Sekundárnym cieľom analýzy bolo upozorniť na existenciu
obsahovo-pragmatických celkov v rámci komentátorských prejavov – v záverečnej
časti štúdie túto skutočnosť štatisticky reflektujeme.
Výskumnou vzorkou sú prepísané výpovede z komentátorských prejavov z dvoch
celých futbalových zápasov komentovaných komentátorom Marcelom Merčiakom a
vysielaných Slovenskou televíziou (STV, dnes už Rozhlas a televízia Slovenska, teda
RTVS). Konkrétne ide o zápas finále Ligy majstrov z roku 2009 Machester United –
FC Barcelona a o medzištátny zápas z Majstrovstiev sveta 2010 v Juhoafrickej republike Slovinsko – Spojené Štáty Americké (označujeme ich Z1 a Z2)9. Prepisy zachytávajú z priebehu prvých polčasov komentátorskú komunikáciu od výkopu stretnutia
do ukončenia priameho televízneho prenosu prvého polčasu stretnutia, v rámci druhých polčasov prepisy zachytávajú komentátorskú komunikáciu od začiatku priameho prenosu druhého polčasu až do ukončenia zápasu (teda nie do ukončenia priameho
prenosu z druhého polčasu).
Vymedzeniu informatívnych kontextových parentéz sa bližšie venujeme v štúdii Kontextové parentézy
v prejave športového komentátora na pozadí štruktúry komentátorského textu, dostupné online: http://
www.ff.unipo.sk/jak/rus/9_2012/merges.pdf.
9
Z1 = FC Barcelona – Manchester United, Z2 = Slovinsko – USA.
8
Zastúpenie a funkcia informatívnych kontextových parentéz v kontexte...
99
Aby bola analýza čo najpresnejšia, zovšeobecnili a systematizovali sme spôsob
určovania výpovedí vnútri komentátorského textu, ako aj vymedzovanie informatívnych kontextových parentéz. Na tomto mieste čitateľa oboznamujeme s pravidlami, ktoré sme dodržiavali pri prepisovaní hovoreného textu.
Pri prepisovaní sme zachovávali ortograficky správne tvary vlastných mien aj
skratiek, foneticky sme si ich vedome neprispôsobovali, nepoužívali sme však ani
veľké písmená, ani interpunkciu. Pri analýze sme sa sústreďovali najmä na tému
a obsah komentátorských prejavov. Keďže to z hľadiska cieľov analýzy nebolo potrebné, neprepisovali sme ani defektné konštrukcie, ani hezitačné zvuky či ortoepické
nedostatky. Miesta v prehovoroch, ktoré sme nedokázali jasne identifikovať, a pritom
sme si boli vedomí, že nešlo o hezitačný zvuk, sme označili xxx.
Na rozčlenenie výpovedí sme využili tzv. obsahovo pragmatickú segmentáciu10,
a to s dôrazom na audiovizuálny tvar priameho televízneho prenosu. Prepísaný text
sme pre potreby analýzy rozčlenili na obsahovo-pragmatické celky, a to na základe
relatívne uzavretého významu, ktoré so sebou zoskupenia výpovedí priniesli. Obsahovo-pragmatické celky sa v komentátorských prejavoch viažu na čiastkové situácie
s relatívnym začiatkom a koncom. Za obsahovo-pragmatický celok možno považovať napríklad takú časť komentára, v ktorej komentátor opisuje útok určitého mužstva
od jeho začiatku až do jeho prerušenia či napríklad komentovanie gólovej situácie,
komentovanie udelenia žltej karty, prehovor spolukomentátora či hosťa v štúdiu a
podobne. Dané obsahovo-pragmatické celky sme neskôr delili na obsahovo-pragmatické jednotky, inými slovami, výpovede. Za výpoveď v tomto zmysle považujeme
takú jednotku daného prejavu, ktorá so sebou zároveň nesie určitý, aspoň čiastkový
význam, funkciu a je intonačne identifikovateľná. Intonácia je rozhodujúca napríklad
v prípade výskumu T. Müllera [Müller 2008: 273], ktorý pracuje s pojmom intonačná
výpoveď (intonation unit). Podobne aj M. Krone predkladá intonáciu ako záväzný
prostriedok na nastavovanie hraníc výpovedí [Krone 2005: 17]. Výpoveď z tohto pohľadu považujeme za takú jednotku komentátorského prejavu, ktorá zahrňuje kompletný rečový akt i propozičný obsah. M. Krone v tejto súvislosti pripomína, že pri
analýze hovorenej reči by sa na výpoveď nemalo hľadieť ako na syntaktickú, ale na
funkčnú jednotku, čo má, ako si nižšie ukážeme, pri určovaní hraníc výpovedí rozhodujúci význam.
Na ilustráciu týchto metodologických východísk nižšie uvádzame konkrétny
príklad z analýzy (obsahovo-pragmatické celky signalizované číslami 16-18, zo
zápasu Z1, výpovede oddelené lomkami).
16: vhadzuje sylvinho / etoo / rozbieha sa henry / križovaný riom ferdinandom /
17: rooney / vidič / carrick / púšťajúci parkovi / nepresná prihrávka na o shea /
10
Termín a metóda prebratá z [Kořenský, J. Hoffmanová, Müllerová 1987: online: http://nase-rec.ujc.
cas.cz/archiv.php?art=6682] [25.2. 2013].
100
Jozef Mergeš
18: park ji sung napokon dostal v základnej zostave prednosť pred carlosom tevezom / aj keď jose mourinho našepkával fergusonovi / aby zariskoval na tento post
ofenzívnejšieho hráča /
Prvý obsahovo-pragmatický celok (16) opisuje držanie a stratu lopty zo strany
mužstva FC Barcelona, druhý obsahovo-pragmatický celok (17) opisuje držanie
a stratu lopty zo strany mužstva Manchester United, tretí obsahovo-pragmatický celok (18) je informatívnou kontextovou parentézou upriamujúcou pozornosť diváka
na predzápasovú situáciu.
Praktické uplatnenie vnímania výpovedí ako funkčných, intonačných jednotiek
s dôrazom na audiovizuálny ráz priameho televízneho prenosu sa prejavuje napríklad
v obsahovo-pragmatickom celku 17. Výpovede carrick / púšťajúci parkovi by sme
zo syntaktického hľadiska pôvodne zlúčili do jednej výpovede. V kontexte priameho
športového prenosu tu však hovoríme o dvoch výpovediach, pretože výpoveď carrick
v sebe implicitne zahŕňa informáciu o momentálnej pozícii lopty (všeobecne možno
povedať, že vyslovením mena hráča komentátor buď oznamuje, že má daný hráč
loptu, alebo že ho zachytáva kamera). Je to práve audiovizualita, ktorá komentátorovi
dovoľuje vypustiť z danej výpovede časť je pri lopte a po krátkej pauze pokračovať
v komentovaní ďalšou výpoveďou.
Pri segmentácii komentátorského prejavu sme občas uplatnili možnosť vymedzenia dvoch obsahovo-pragmatických celkov aj vtedy, keď komentátor v oboch
verbálne reflektoval tú istú tému. Rozhodujúcim faktorom bola v týchto prípadoch
príliš dlhá pauza medzi obsahovo-pragmatickými celkami (viac ako desať sekúnd),
ako napríklad v obsahovo- pragmatických celkoch 61, 62 (obsahovo-pragmatické
celky signalizované číslami 61-62, zo zápasu Z1, výpovede oddelené lomkami):
61: vrátime sa k van der sarovi / ten tu v deväťdesiatom šiestom roku hral v tíme
obhajcu trofeje ajaxu amsterdam proti juventusu turín / dostal vtedy taktiež rýchly
gól od fabrizia ravanelliho v úvodnej štvrťhodine / zápas sa napokon rozhodoval
až v rozstrele / ajax v ňom prehral dva štyri /
62: van der sar by chcel zahodiť samozrejme zlé spomienky na večné mesto
spred trinástich rokov / ale manchester je v tejto chvíli s hlavou dole / prehráva
nula jedna /.
Navyše, informatívna kontextová parentéza z obsahovo-pragmatického celku 62
(zvýraznená tučným písmom) v danej konštrukcii pôsobí ako ustanovujúci element
autorskej intencie pre nasledujúce dve výpovede. Informatívna kontextová parentéza
síce tematicky nadväzuje na predošlý obsahovo-pragmatický celok, ale funkčne podporuje zámer komentátora vyjadriť nepriaznivý vývoj zápasu z pohľadu anglického
mužstva.
Pri vymedzovaní informatívnych kontextových parentéz sme narazili na závažný metodologický problém spojený s identifikáciou takých výpovedí, ktoré v sebe
Zastúpenie a funkcia informatívnych kontextových parentéz v kontexte...
101
zahŕňajú vlastnosti výpovedí na úrovni deskripcie, ale zároveň aj vlastnosti výpovedí na úrovni rozširovania. V týchto prípadoch rozhoduje funkcia danej výpovede.
Ak je hlavnou funkciou realizovanej výpovede opísanie diania na hracej ploche, tak
nemôže ísť o kontextovú parentézu. Napríklad štvrtá výpoveď (zvýraznená tučným
písmom) v obsahovo-pragmatickom celku (zo zápasu Z1)
11 ešte raz priamy kop ronalda / ktorému sa park ji sung uhol / valdésovi lopta
vypadla / ale juhokórejčan nedoráža /
prináša informáciu o tom, že hráč nedorazil loptu do brány, ale zároveň aj
o tom, že hráč je juhokórejskej národnosti. Druhá informácia nie je pre diváka zrejmá z obrazového materiálu, keďže ide o zápas európskych mužstiev a nie o zápas
Južnej Kórey. Primárnou funkciou danej výpovede je reflektovať dianie na hracej
ploche a nie rozširovať informáciu o hráčovi. V nasledujúcom obsahovo-pragmatickom celku (zo zápasu Z1) si budeme všímať druhú výpoveď (zvýraznenú tučným
písmom), v ktorej na seba pojem juhokórejčan naberá funkciu rozširovania okamžitej reakcie.
271 a manchester už strieda / z ihriska odchádza prvý juhokórejčan ktorý hral
finále ligy majstrov v päťdesiatštyriročnej histórii tejto súťaže / park ji sung /
ázijský futbalista roka dvetisícosem / a vystriedal ho dimitar berbatov / berbatovova produkcia na old trafford v jeho prvej sezóne predstavuje deväť gólov v
premier
league a štyri v lige majstrov /
Časť druhej výpovede, konkrétne z ihriska odchádza prvý juhokórejčan evokuje dojem, že ide o výpoveď vytvorenú stratégiou deskripcie. Domnievame sa však.
že v tomto prípade je funkciou danej výpovede upozorniť na hráčovu jedinečnosť,
a to v podobe deskriptívnej osobnostnej kontextovej parentézy. Deskripcia opisujúca
striedanie je v danom prípade obsiahnutá už v predošlej výpovedi a manchester už
strieda. Druhá výpoveď v tomto prípade reflektuje informácie z pozadia hráčovej
minulosti i histórie súťaže.
Výsledky
analýzy
Pri počiatočnom skúmaní výskytu informatívnych kontextových parentéz sa ako
relevantné ukázalo vymedzenie obsahovo-pragmatických celkov, ktoré slúžia jednak
ako praktická pomôcka na sprehľadnenie prepisov komentátorských textov, jednak
ako materiál, z ktorého možno vyvodiť určité hypotézy spojené s komentátorskou
komunikáciou. Analýza komentátorských prejavov segmentovaných na obsahovo-pragmatické celky a obsahovo- pragmatické jednotky potvrdila pomerne značný
výskyt informatívnych kontextových parentéz. Naše zistenia v tejto chvíli nemožno
považovať za konečné, keďže k dispozícii máme prepisy komentátorských prejavov
len z dvoch futbalových stretnutí, avšak na tomto mieste čitateľom predkladáme hypotézy, ktoré možno overiť v ďalšej výskumnej práci.
102
Jozef Mergeš
V daných komentátorských prejavoch sme napočítali dovedna 738 obsahovo-pragmatických celkov (ďalej len OPC, v Z1 383, v Z2 355), v ktorých sme vymedzili
spolu 2927 výpovedí (v Z1 1584, v Z2 1343) – obsahovo-pragmatických jednotiek.
Priemerne sa teda jeden OPC skladá zo štyroch výpovedí, čo pre analýzu nie je smerodajné, veď napokon, najbežnejší počet výpovedí v obsahovo-pragmatickom celku
bol pomerne prekvapujúco 1 (140 prípadov, 19% z celkového počtu OPC). Často sa
ešte objavovali obsahovo-pragmatické celky zložené z dvoch výpovedí (137 prípadov, 18,6% z celkového počtu OPC), troch výpovedí (125 prípadov, 16,9% z celkového počtu OPC), piatich výpovedí (86 prípadov, 11,65% z celkového počtu OPC) a
štyroch výpovedí (85 prípadov, 11,5% z celkového počtu OPC). Logicky, v najmenšom množstve boli zastúpené OPC s počtom výpovedí vyšším ako 10, a to až do
ojedinelých prípadov, keď sme v rámci OPC napočítali vyše 15 výpovedí (napríklad
v dvoch prípadoch sme zaznamenali 20 výpovedí v rámci 1 OPC, 0, 27% z celkového
počtu OPC). Na tomto mieste uvádzame príklad štyroch po sebe nasledujúcich OPC
s počtom výpovedí 1 (OPC označené číslovkami, zo zápasu Z2, výpovede oddelené
lomkou):
6: ljubijankič dal dva góly za slovinsko v kvalifikácii majstrovstiev sveta v našej
skupine proti poliakom a proti san marinu /
7: tak napokon priamy kop pre slovincov /
8: ljubijankič je už pripravený naskočiť späť do hry /
9: radosavljevič /.
V OPC 6 je témou futbalista Ljubijankič (informatívna kontextová parentéza),
v OPC 7 komentátor upriamuje pozornosť na dianie na hracej ploche (výpoveď vytvorená stratégiou deskripcie), v OPC 8 sa vracia k hráčovi Ljubijankičovi (výpoveď
vytvorená stratégiou deskripcie), v OPC 9 menuje hráča pri lopte (výpoveď vytvorená stratégiou deskripcie). V každom z vyššie uvedených OPC je teda reflektovaná iná
téma, resp. „téma Ljubijankič“ (OPC 6, OPC 8) je prerušená, a to v OPC 7. Na porovnanie uvádzame aj príklad štyroch po sebe nasledujúcich OPC s počtom výpovedí
vyšším ako 1 (OPC označené číslovkami, zo zápasu Z1, výpovede oddelené lomkou):
86: barcelona sa rozbehla výborne / ustála úvodný nápor manchesteru united / a
etooovým gólom vyhráva jedna nula /
87: carrick / okamžite na rooneyho / otvorený priestor v barcelonskej obrane / ale
rooney je zahnaný do kúta / rooney má trojicu spoluhráčov v pokutovom území /
a získava rohový kop po zákroku yayu tourého /
88: silní hlavičkári manchesteru united pripravení / zatiaľ len john o shea christiano ronaldo a nemanja vidič /
89: lopta na ronalda / ktorý hlavičkoval za yayom tourém / ale v záklone /.
V OPC 86 je spoločným menovateľom výpovedí vzťah k hodnoteniu doterajšieho
priebehu stretnutia. Od všeobecných tvrdení o výbornom vstupe do stretnutia tu ko-
Zastúpenie a funkcia informatívnych kontextových parentéz v kontexte...
103
mentátor plynule prechádza do konkrétnych tvrdení (napr. o strelcovi gólu), ktorými
podporuje prvú výpoveď v danom OPC. V OPC 87 sa komentátor venuje hre, pričom
OPC trvá, kým nie je prerušená hra. Ako vidno, takýto OPC môže disponovať akýmkoľvek počtom výpovedí. Keby si totiž hráči napríklad dvadsaťkrát prihrali loptu
a komentátor by to dvadsaťkrát verbálne reflektoval, OPC by sa skladal z minimálne
dvadsiatich výpovedí. Počet výpovedí v rámci OPC je teda veľmi relatívny a závisí
od kontextu prebiehajúceho zápasu.
V OPC 88 dvoma výpoveďami komentátor reflektuje situáciu pred zahratím rohového kopu, v OPC 89 sa komentátor venuje hre a ukončeniu akcie. Všetky výpovede
v OPC 86-89 možno považovať za výpovede vytvorené stratégiou deskripcie, týkajú
sa teda prebiehajúcej hry a sú identifikovateľné aj na základe televízneho obrazu.
Obsahovo pragmatická segmentácia textu sa javí funkčne aj pri vymedzovaní informatívnych kontextových parentéz (ďalej len IKP). Z celkového počtu výpovedí
2927 extrahovaných z oboch zápasov sa vo forme IKP prejavilo 532 (18,18% z celkového počtu výpovedí). V Z1 sa objavilo 294 výpovedí vo forme IKP (z celkového
počtu 1584; 18,56%), v Z2 238 výpovedí vo forme IKP (z celkového počtu 1343;
17,72%).
Vymenované fakty svedčia v prvom rade o tom, že komentátori sa v prevažnej
miere venujú komentovaniu udalostí, ktoré sa odohrávajú na hracej ploche (aj pri
zbežnom pripočítaní iných, vyššie spomínaných, menej častých foriem výpovedí
vytvorených stratégiou rozširovania). Možno povedať, že IKP tvoria jednu pätinu
komentátorského textu, čo nie je vysoké číslo, no treba dodať, že v rámci percepcie
priameho televízneho prenosu ide o hodnotu, ktorá má svoje opodstatnenie z hľadiska nasycovania informačných potrieb diváka. Predsa len, hlavnou funkciou komentátora je ponúknuť divákom informácie reportážnym spôsobom, kde dôležitejšia
je udalosť, ktorá práve prebieha, než udalosti, ktoré už prebehli (resp. ešte len prebehnú). Komentátorský prejav tak teda možno označiť za dominantne deskriptívny
text, vyznačujúci sa zdôrazňovaním autenticity a momentálneho zážitku, v ktorom sa
IKP prejavujú najmä ako argumenty, či ako činitele posilňujúce naratívnu štruktúru
priameho prenosu. Na tomto mieste uvádzame niekoľko príkladov výpovedí vo forme IKP podporujúcich toto stanovisko (zápas označený Z1 alebo Z2, OPC označené
číslovkami, výpovede oddelené lomkou, časti IKP pre rôzne potreby označené vo
forme (x), kde x = číslo):
(Z1) 220: krôčik chýbal messimu k druhému gólu / predtým mal šancu na dva
nula thierry henry / kto bude strieľať teraz? / zrejme xavi hernandez / (1) muž
ktorý hrá dnes štyristosedemdesiaty prvý zápas za fc barcelona / (2) je odomňa
niekoľkokrát lepší / (3) povedal o xavim hernandezovi reprezentačný spoluhráč
a hviezdny tvorca arsenalu cesc fabregas /
(Z1) 223: xavi / žrď / (4) dvakrát zachránila van der sara žrď vo vlaňajšom fi-
104
Jozef Mergeš
nále ligy majstrov v moskve proti chelsea pri strelách drogbu a lamparda / teraz
ho zachraňuje v rímskom finále pri xaviho priamom kope /
(Z2) 85: rozohrá ho valter birsa / (5) hráč ktorý pomohol v prvej sezóne vo francúzskej lige aj auxerre / (6) svojmu klubu / (7) k postupu do ligy majstrov / (8)
teda do predkola tejto súťaže /
(Z2) 124: na trávniku alexandar radosavljevič / (9) futbalista ktorý neprišiel na
svetový šampionát práve v najlepšej forme / (10) trápil sa trošku aj v zápase s
alžírskom / (11) ale matjaž kek ho nechal v strede zálohy vedľa roberta korena /
práve radosavljevič išiel do súboja s hlavičkujúcim demeritom /
V OPC (Z1) 220 možno nájsť 3 výpovede vo forme IKP, ktoré so sebou prinášajú dve ťažiskové informácie neidentifikovateľné z obrazu (1=štatistická informácia
o hráčovi Xavim, 2, 3=vyjadrenie hráča Fabregasa o Xavim). V OPC (Z1) 223 možno nájsť jednu výpoveď, ktorá je zároveň IKP, pričom zámerom autora je v tomto
prípade rozšírenie druhej výpovede z daného OPC (podčiarknutá). Komentátor reflektuje situáciu pripomenutím paralelnej situácie z minulosti. V OPC (Z2) 85 možno
nájsť 3 výpovede vo forme IKP (výpoveď svojmu klubu považujeme za parentetickú
výpoveď, ktorá prerušuje výpoveď hráč ktorý pomohol v prvej sezóne vo francúzskej
lige aj auxerre k postupu do ligy majstrov – len v tejto podobe je totiž celá výpoveď
funkčná a je nositeľom významu), kde komentátor reflektuje jeden z úspechov hráča
Birsu, pričom v poslednej fáze (8) upresňuje IKP, aby predišiel možnému nedorozumeniu. Napokon v OPC (Z2) 124 možno vymedziť 3 výpovede vo forme IKP,
kde druhá výpoveď z hľadiska autorského zámeru funkčne podporuje prvú a tretia je
akýmsi zhrnutím predošlých dvoch fixovaná na súčasný stav vecí. Hoci je výpoveď
11 (teda skutočnosť, že hráč Radosavljevič hrá vedľa Korena) identifikovateľná aj na
televíznej obrazovke, ide predsa len o dokončenie IKP, pretože verbum nechať implicitne odkazuje na fakt, že niekto o niečom rozhodoval, čo z televíznej obrazovky
jasné nie je. O výpoveď vo forme IKP by nešlo napríklad v prípade výpovede ale
dnes radosavljevič v strede zálohy vedľa roberta korena.
K fenoménu výpovedí vo forme IKP pripájame ešte poslednú poznámku. Pri analýze sme si všimli, že v prvých polčasoch dochádza v komentátorských prejavoch
k uplatneniu vyššieho množstva výpovedí vo forme IKP ako v druhých polčasoch
(a to prízvukujeme, že sme do prejavov nezaradili komentátorské výstupy pred začiatkom zápasu, kde je výskyt výpovedí vo forme IKP, a to permanentne, pomerne
vysoký). V zápase Z1 sa v prvom polčase objavilo 57,14 % výpovedí vo forme IKP
zo všetkých výpovedí tohto typu, kým v druhom polčase len 42,86% (v 1. polčase
dovedna 168, v 2. polčase 126 z celkového počtu 294). Podobne, v zápase Z2 sa
v prvom polčase objavilo 57, 98 % výpovedí vo forme IKP zo všetkých výpovedí
tohto typu, kým v druhom polčase len 42,02% (v 1. polčase dovedna 138, v 2. polčase 100 z celkového počtu 238). Tento nepomer súvisí zrejme s faktom, že v prvých
polčasoch sa futbalový zápas, a to je samozrejme relatívne, ešte len rozohráva. Toto
Zastúpenie a funkcia informatívnych kontextových parentéz v kontexte...
105
tvrdenie nepriamo potvrdzuje bežná komentátorská formulka – „mužstvá sa oťukávajú“. Naopak, ku koncu priamych prenosov, keď zápasy spravidla gradujú (a gradovali v oboch predmetných zápasoch analýzy), komentátor spravidla uprednostňuje
priebeh, dej zápasu, pričom štatistiky a vedomosti kladie do úzadia, pretože dôležité postavy a súvislosti zápasu verbalizované vo forme IKP už divákovi predostrel
v predchádzajúcom priebehu danej udalosti.
Záver
Analýza výskytu výpovedí vo forme informatívnych kontextových parentéz potvrdila, že informatívne kontextové parentézy sú bežnou súčasťou komentátorských
prejavov pri priamych televíznych prenosoch, pričom komentátorovi slúžia z viacerých hľadísk. Základná funkcia informatívnych kontextových parentéz spočíva v prepájaní reálne sa odohrávajúcej udalosti (v našom prípade ide o futbalové zápasy)
s inými už odohranými udalosťami podobného typu. Toto prepájanie skutočne potvrdzuje príslušnosť výpovedí vo forme informatívnych kontextových parentéz do
skupiny výpovedí vytvorených stratégiou rozširovania, ktoré nie sú identifikovateľné
z obrazu televízneho prenosu. V komentátorských prejavoch sme vymedzili tiež množstvo informatívnych kontextových parentéz, ktoré v texte zohrávali potvrdzovaciu
funkciu – komentátor nimi potvrdzoval videné, teda argumentoval v prospech komunikačného zámeru verbalizovaných výpovedí. Svojimi vedomosťami referenčného
priestoru, v našom prípade prislúchajúcemu futbalovému prostrediu, komentátor
vstupuje do komunikácie s televíznym divákom v pozícii rečníka, ktorý využívaním informatívnych kontextových parentéz vysvetľuje divákovi priebeh konkrétnej
udalosti a navyše text obohacuje o naratívne prvky schopné vyvolať v televíznom
divákovi napätie. To v našom prípade eskalovalo v druhých polčasoch futbalových
zápasov, ktoré, ako potvrdila analýza, disponujú oproti prvým polčasom nižším množstvom výpovedí vo forme informatívnych kontextových parentéz.
Literatúra
1.Dolník, J., Bajzíková, E: Textová lingvistika. Bratislava: Stimul 1998.
2.Gerhardt, C.: Turn-by-turn and move-by-move: A multi-modal analysis of live TV football
commentary. In: Lavric, E., Pisek, G., Skinner, A., Stadler, W. (eds.): The Linguistics of
Football. Tübingen: Gunter Narr Verlag 2008.
3.Jaklová, A.: Úvod do textové lingvistiky. České Budějovice: Pedagogická fakulta v Českých Budějovicích 1991.
4.Kořenský, J., Hoffmanová, J., Müllerová, O.: Metoda analýzy komunikačního procesu. Praha: Naše řeč, ročník 70, č. 2, 1987. online: http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=6682.
106
Jozef Mergeš
5.Krone, M.: The Language of Football – A Contrastative Study of Syntactic and Semantic
Specifics of Verb Usage in English and German Matc Commentaries. Stuttgart: Ibidem
Verlag 2005.
6.Müller, T.: „He held his head in his hands as it flashed past the post“: How grammar and
football interact. In: Lavric, E., Pisek, G., Skinner, A., Stadler, W. (eds.): The Linguistics of
Football. Tübingen: Gunter Narr Verlag 2008.
Mgr. Jozef Mergeš
Inštitút slovakistických, mediálnych a knižničných štúdií,
Katedra komunikačných a mediálnych štúdií,
Filozofická fakulta Prešovskej univerzity v Prešove,
ul. 17. novembra 1, Prešov, Slovenská republika,
e-mail: [email protected], [email protected]
107
Marianna Kraviarová
AKUSTICKÉ PARAMETRE TIMBRU
SLOVENSKÝCH ZADNÝCH VOKÁLOV
SKÚMANÉ ARTIKULAČNOU SYNTÉZOU
Abstract:
ACOUSTIC CHARACTERISTICS OF SLOVAK BACK VOWELS
TIMBRE INVESTIGATED BY ARTICULATORY SYNTHESIS
This study deals with the possibilities of experimental voice timbre investigation of
Slovak vowels by 3D vocal tract simulator. Timbre plays an important role in speech communication and articulatory synthesis achieves high quality of synthesized speech signal,
so we examined how changes in the shape and dimensions of the 3D articulatory tract
simulator reflected on the speech signal formant structure of Slovak back vowels /o, u/ and
acoustic perception of timbre.
Keywords: timbre, articulatory phonetics, formants, speech signal, vowels.
Ľudská reč patrí k základným činnostiam človeka v rámci dorozumievania a prebieha ako akusticko-auditívny typ komunikácie, pričom jej funkciou je prenos informácie
medzi expedientom (hovoriacim) na jednej strane komunikačného kanála a percipientom (poslucháčom) na strane druhej, čím sa znižuje miera entropie konkrétneho javu.
Nosičom takejto informácie je signál a ľudská reč z akustického hľadiska je reprezentovaná akustickým signálom, ktorý vzniká postupným pozdĺžnym vlnením častíc
vzduchu. Na jej realizácii sa zúčastňujú orgány človeka, ktorých primárne funkcie sú
odlišné, ale bez ich spolupôsobenia by reč nemohla vzniknúť. Tieto ústroje môžeme
rozdeliť do troch skupín na respiračné, fonačné a artikulačné ústroje a práve artikulačné
(upravujúce, modifikačné) ústroje, ktoré sa ešte delia na nadhrtanové dutiny a artikulačné orgány, tvoria základ artikulačnej syntézy [Kráľ, Sabol 1989: 108]. Timbre, ako
farba hlasu, neplní najvýznamnejšiu úlohu z hľadiska informačného toku v komunikačnom procese, ale existujú oblasti, v ktorých je jeho funkcia dôležitá. Ide najmä
o masmediálnu oblasť, kde farba hlasu patrí k rozhodujúcim faktorom v „boji“ o diváka, resp. poslucháča. Samotná farba hlasu závisí od rezonančných dutín (ústnej aj
nosovej), ale aj od psychického stavu hovoriaceho. Podľa J. Sabola [Kráľ, Sabol 1989;
Sabol 1996] je farba hlasu charakterizovaná dvoma zložkami: variantnou a invariant-
108
Marianna Kraviarová
nou, pričom invariantná zložka je schopnosť človeka vytvárať odlišné zvuky hlások,
ktorá sa pri samohláskach realizuje polohou prvého a druhého, resp. aj tretieho formantu pri samohláskach i, e. Hodnoty formantov majú isté tolerančné pole, v ktorom
sa dá samohláska jednoznačne identifikovať [Sabol, Zimmermann 1996]. Tejto zložke
bol v rámci skúmania timbru venovaný dostatočný priestor, lebo plní dôležitú úlohu
v komunikačnom procese. Variantná zložka farby hlasu informačný tok iba dopĺňa, je
vrodenou, osobnou charakteristikou každého jedinca a je základom identifikácie hovoriaceho, z akustického hľadiska je charakterizovaná hodnotami vyšších formantov.
Akustické vlastnosti farby hlasu je možné vo fonetike skúmať rôznymi experimentálnymi metódami. Medzi najefektívnejšie, ale zároveň aj najzložitejšie metódy patrí
artikulačná syntéza, ktorou sa dosahuje vysoká kvalita syntetizovanej reči. Medzi artikulačné syntetizátory môžeme zaradiť aj program VocalTractLab1 nemeckého autora
P. Birholza, ktorý sme použili na experimentálne meranie akustických vlastností slovenských zadných vokálov (o, u). Samotný princíp syntézy reči pochádza z Fantovej
teórie [Fant 1960] tvorby hlasu, ktorá hovorí o teórii zdroja a filtra, pričom pod zdrojom
rozumieme hlasivky, ktoré kmitajú výdychovým prúdom vzduchu a vytvárajú prvotný
hlas a filter je tvorený rezonančnými dutinami, ktoré modifikujú prvotný hlas do jeho
finálnej podoby. Model artikulačného traktu v programe VocalTractLab je vytvorený
pomocou zakrivených plôch a bližšie špecifikovaný pomocou 24 parametrov. Pozostáva z horného obalu, ktorý reprezentuje horno-zadnú stenu vokálneho traktu (tvrdé
a mäkké podnebie a zadná časť hrdlovej dutiny) a z dolného obalu, do ktorého patrí
čeľusť a predná stena hrdla. Samostatné zakrivené plochy vytvárajú povrch jazyka,
zubov (horné a dolné), pier (hornej a dolnej), čapíka (uvula) a príchlopky (epiglottis).
Pri tvorbe hlások patrí jazyk k najdynamickejším prvkom v celom artikulačnom trakte,
preto je v syntetizátore definovaný najvyšším počtom parametrov. Samotný jazyk je
v programe modelovaný pomocou dvoch kruhov, ktoré opisujú konček a strednú časť
jazyka a dvoch Bezierových kriviek, ktoré predstavujú chrbát a koreň jazyka [Birkholz,
Kröger 2007]. Model artikulačného traktu s vyznačenými parametrami sa nachádza na
obrázku 1 a skratky použité v modeli sú vysvetlené v tabuľke 1 a 2.
Obr. 1. Parametre artikulačného traktu. Prevzaté z [Birkholz, Kröger 2007: 378].
VocalTractLab–program na artikulačnú syntézu reči, ktorý sa nachádza na stránke vocaltractlab.de.
V príspevku sú výskumy realizované vo verzii 1.7, v súčasnosti je dostupná verzia 2.0.
1
109
Akustické parametre timbru slovenských zadných vokálov...
Ciele výskumu majú poukázať na možnosti skúmania timbru aj pomocou artikulačnej fonetiky, konkrétne artikulačného syntetizátora. V programe VocalTractLab v.
1.7 sme generovali zadné slovenské samohlásky (o, u) a následne resyntetizovali, pričom zmenu farby hlasu sme zisťovali percepčne. Skúmali sme vplyv zmeny parametrov artikulačného traktu na zmenu farby hlasu generovaného syntetického rečového
signálu. Experimentálna metóda generovania syntetických hlások a ich následná resyntéza je realizovaná v rovine artikulačnej fonetiky, ktorá je doplnená percepčným
vnímaním a hodnotením zmien synteticky vytvorených zadných vokálov pomocou
3D modelu vokálneho traktu. [M. Kraviarová, 2011] V artikulačnom syntetizátore
sme programovo nastavovali plochu prierezov artikulačnej dutiny od hlasiviek až po
perný otvor a percepčne vnímali zmenu ich farby. Každá hláska sa v 3D modeli dá
vytvoriť priamym zásahom do artikulačného traktu v 3D zobrazení alebo nastavením
parametrov v tzv. phone list-e, pomocou ktorého dokážeme zabezpečiť vyššiu presnosť nastavenia prierezov. Tabuľky 1 a 2 obsahujú parametre, ktoré sme modifikovali spolu s ich minimálnymi, maximálnymi a neutrálnymi hodnotami.
Parametre
Horizontálna poloha hrtana
Vertikálna poloha hrtana
Horizontálna poloha čeľuste
Vertikálna poloha čeľuste
Čeľustný uhol
Vysunutie (vyšpúlenie) pier
Vertikálna vzdialenosť pier
Poloha mäkkého podnebia
Skratka
HX
HY
JX
JY
JA
LP
LH
VA
Min
0
-6 cm
-0,5 cm
-1,8 cm
-0,2 rad
-1
-0,5 cm
0
Max
1
-3,5 cm
0,5 cm
-1,2 cm
0 rad
1
4 cm
1
Neutrál
1
-4,75 cm
0 cm
-1,5 cm
-0,1 rad
-0,07
0,95 cm
0
Tab. 1. Parametre 3D modelu vokálneho traktu s uvedenými minimálnymi, maximálnymi
a neutrálnymi hodnotami.
Pretože najdynamickejším prvkom pri vytváraní reči je jazyk, ktorý ovplyvňuje aj
farbu hlasu, je v syntetizátore opísaný najväčším počtom parametrov:
Parametre
Horizontálna poloha strednej časti jazyka
Vertikálna poloha strednej časti jazyka
Uhol strednej časti jazyka
Poloha špičky jazyka horizontálne
Poloha špičky jazyka vertikálne
Poloha chrbta jazyka horizontálne
Poloha chrbta jazyka vertikálne
Poloha koreňa jazyka horizontálne
Poloha koreňa jazyka vertikálne
Bočný uhol jazyka
Skratka
TCX
TCY
TTX
TTY
TBX
TBY
TRX
TRY
Min
-3 cm
-3 cm
1 cm
1,5 cm
-3 cm
-3 cm
-3 cm
-4 cm
-6 cm
-1,4 cm
Max
4 cm
1,5 cm
2 cm
5,5 cm
1,5 cm
4 cm
5 cm
2 cm
0 cm
1 cm
Neutrál
-0,4 cm
-1,46 cm
1,8 cm
4,07 cm
-1,88 cm
2 cm
0,5 cm
0 cm
0 cm
0 cm
Tab. 2. Parametre 3D modelu jazyka s uvedenými minimálnymi, maximálnymi a neutrál
nymi hodnotami.
110
Marianna Kraviarová
Obr. 2. Vytvorenie samohlásky o v artikulačnom syntetizátore.
Obr. 3. Vytvorenie samohlásky u v artikulačnom syntetizátore.
Akustické parametre timbru slovenských zadných vokálov...
111
Uvedené parametre so svojimi rozsahmi ponúkajú na jednej strane veľké variácie
úpravy artikulačného modelu pri tvorbe jednotlivých hlások, na druhej strane môžeme
vygenerovať tvar artikulačného modelu, pri ktorom nie je možné vyprodukovať žiadnu hlásku, preto je potrebné opatrné narábanie s jednotlivými parametrami a generovaný zvuk percepčne kontrolovať. Samozrejme je možná úprava parametrov priamo
v 3D modeli. Model vokálneho traktu s postavením artikulačných orgánov, prierezy
ústnou dutinou, LPC spektrá a hodnoty formantov pri tvorbe zadných vokálov (o, u)
sa nachádzajú na obrázkoch 2 a 3. Nasledujúce tabuľky obsahujú hodnoty formantov
zadných vokálov (o, u) a percepčne vnímaný zvuk, ktoré sme vygenerovali v závislosti od zmien parametrov artikulačného traktu a prierezov im zodpovedajúcich
plôch. Tabuľky obsahujú aj hodnoty formantov F1 – F3, ktorými je charakterizovaná
invariantná zložka farby hlasu, z dôvodu následnej kontroly aj tejto zložky timbra.
LH
0,06
0,1
0,5
1,0
1,5
2,0
2,5
3,0
4,0
Prierez
plochy
[cm2]
0,05
0,16
0,88
2,24
4,20
5,70
5,86
5,94
6,14
F1
F2
F3
F4
F5
F6
[Hz]
–
386
486
514
521
525
525
527
529
[Hz]
–
664
776
887
961
988
992
1009
1018
[Hz]
–
2957
2983
2995
3006
3004
3005
3005
3005
[Hz]
–
3102
3110
3114
3123
3125
3125
3124
3124
[Hz]
–
4580
4629
4624
4642
4666
4666
4655
4652
[Hz]
–
5818
5817
5818
5868
5930
5939
5941
5903
Percepčne
vnímaný
zvuk
–
u
o
o
o
ə
ə
ə
ə
Tab. 3. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru pri zmene parametra
LH a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní samohlásky o.
LH
0,06
0,1
0,3
0,4
0,5
0,6
1,0
1,5
2,0
2,5
3,0
4,0
Prierez
plochy
[cm2]
0
0,09
0,24
0,44
0,59
0,76
1,74
3,37
3,73
3,82
3,99
4,33
F1
F2
F3
F4
F5
F6
[Hz]
–
–
319
339
353
364
389
406
410
412
416
420
[Hz]
–
–
693
722
743
766
839
909
939
957
970
1009
[Hz]
–
–
2328
2327
2328
2326
2326
2327
2327
2327
2327
2327
[Hz]
–
–
3234
3230
3229
3229
3226
3228
3228
3228
3228
3228
[Hz]
–
–
4557
4564
4565
4565
4557
4555
4556
4556
4554
4557
[Hz]
–
–
5346
5345
5333
5329
5238
6073
6062
6033
6007
5984
Percepčne
vnímaný
zvuk
–
–
u
u
u
o
o
o
o
o
ə
ə
Tab. 4. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru pri zmene parametra
LH a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní samohlásky u.
Marianna Kraviarová
112
Zmena perného otvoru sa prejavuje na invariantnej zložke farby hlasu generovaných hlások. Samohlásku o percepčne vnímame iba pri strednej vzdialenosti medzi hornou a dolnou perou. Otváraním perného otvoru sa generovaná hláska stáva
zvučnejšou a hlasnejšou, ako u sa percepčne vníma iba pri malom priereze perného
otvoru.
LP
Prierez
plochy
[cm2]
F1
F2
F3
F4
F5
F6
[Hz]
[Hz]
[Hz]
[Hz]
[Hz]
[Hz]
-1,0
1,98
528
1004
2977
3130
4722
5906
-0,6
2,08
531
1047
2979
3136
4715
5898
ə
-0,2
1,75
529
1003
2976
3126
4736
5898
o
0
1,54
519
946
2989
3114
4698
5887
o
0,2
1,39
517
897
2989
3113
4674
5875
o
Percepčne
vnímaný zvuk
ə
0,4
1,22
507
850
2992
3111
4627
5818
o
0,6
1,06
492
789
2984
3111
4625
5810
o
0,8
0,74
471
741
2940
3056
4577
5789
o
1,0
0,45
439
698
2941
3060
4589
5754
o
Tab. 5. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru pri vyšpúlení pier,
ktoré súvisia so zmenou parametra LP a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní
samohlásky o.
LP
Prierez
plochy
[cm2]
F1
F2
F3
F4
F5
F6
[Hz]
[Hz]
[Hz]
[Hz]
[Hz]
[Hz]
-1,0
0
–
–
–
–
–
–
–
-0,8
0
–
–
–
–
–
–
–
-0,6
0
–
–
–
–
–
–
–
-0,4
0,1
–
–
–
–
–
–
–
-0,2
0,90
423
1024
2323
3177
4566
5613
ə
0
1,13
413
957
2326
3246
4576
5592
o
0,2
1,24
407
907
2330
3254
4575
5549
o
0,4
1,26
396
861
2331
3278
4585
5488
o
0,6
1,55
381
809
2328
3239
4573
5429
o
0,8
1,67
363
763
2327
3227
7558
5348
u
1,0
1,69
335
716
2327
3230
7563
5444
u
Percepčne
vnímaný zvuk
Tab. 6. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru pri vyšpúlení pier,
ktoré súvisia so zmenou parametra LP a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní
samohlásky u.
Vyšpúlením pier sa samohláska o vníma percepčne ako hlbšia, menej jasná, samohláska u sa vníma až od veľkosti plochy perného otvoru 1,65 cm2, farba sa mení
z hlbokej na jasnejšiu.
Akustické parametre timbru slovenských zadných vokálov...
JA
-0,2
-0,15
-0,1
-0,05
0
Prierez plochy
[cm2]
2,54
1,84
1,32
0,09
0
F1
[Hz]
503
497
493
409
–
F2
[Hz]
813
800
794
679
–
F3
[Hz]
2931
2966
2990
3000
–
F4
[Hz]
3086
3102
3111
3125
–
113
F5
[Hz]
4473
4574
4646
4732
–
F6
[Hz]
5731
5780
5828
5945
–
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
o
–
Tab. 7. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so zme
nou veľkosti čeľustného uhla (JA) a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní sa
mohlásky o.
JA
-0,2
-0,15
-0,1
-0,05
0
Prierez
plochy [cm2]
3,06
2,25
1,59
0,70
0
F1
[Hz]
342
342
338
333
–
F2
[Hz]
690
701
710
719
–
F3
[Hz]
2326
2327
2328
2328
–
F4
[Hz]
3228
3231
3233
3230
–
F5
[Hz]
4537
4543
4550
4567
–
F6
[Hz]
5018
5105
5219
5400
–
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
u
u
–
Tab. 8. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so zme
nou veľkosti čeľustného uhla (JA) a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní sa
mohlásky u.
Zmenšovaním čeľustného uhla sa samohláska o farebne prehlbuje, samohláska
u sa percepčne vníma ako čistejšia a jasnejšia.
JX
-0,5
-0,3
-0,1
0,1
0,3
0,5
Prierez
plochy [cm2]
1,62
1,80
1,70
1,79
1,94
2,73
F1
[Hz]
501
499
494
494
496
494
F2
[Hz]
826
822
798
794
792
784
F3
[Hz]
2990
2996
2985
2970
2944
2928
F4
[Hz]
3119
3114
3109
3100
3071
3072
F5
[Hz]
4694
4648
4630
4576
4536
4478
F6
[Hz]
5887
5852
5825
5782
5720
5664
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
o
o
o
Tab. 9. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so zme
nou polohy sánky v horizontálnom smere (JX) a percepčne vnímaný zvuk pri ge
nerovaní samohlásky o.
JX
-0,5
-0,3
-0,1
0,1
0,3
0,5
Prierez
plochy [cm2]
0,83
1,03
1,51
1,55
1,64
1,30
F1
[Hz]
337
335
333
332
332
331
F2
[Hz]
731
721
712
706
698
686
F3
[Hz]
2327
2326
2327
2326
2328
2326
F4
[Hz]
3227
3226
3231
3232
3248
3248
F5
[Hz]
4566
4565
4562
4555
4540
4532
F6
[Hz]
5446
5374
5332
5214
5096
4993
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
u
u
u
u
Tab. 10. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy sánky v horizontálnom smere (JX) a percepčne vnímaný zvuk pri
generovaní samohlásky u.
Marianna Kraviarová
114
Pohybom sánky v horizontálnom smere zľava doprava sa zmenou plochy prierezu
meranej vo vzdialenosti 17 cm od hlasiviek samohláska u stáva percepčne čistejšou,
pri generovaní samohlásky o neregistrujeme sluchom zmenu farby.
JY
-1,8
-1,7
-1,6
-1,5
-1,4
-1,3
-1,2
Prierez plochy
[cm2]
3,98
3,55
2,88
2,60
2,27
1,84
1,48
F1
[Hz]
503
502
503
502
500
497
496
F2
[Hz]
805
806
807
806
807
805
804
F3
[Hz]
2882
2904
2920
2911
2956
2975
2987
F4
[Hz]
3022
3029
3061
3024
3098
3105
3110
F5
[Hz]
4395
4454
4477
4499
4530
4594
4633
F6
[Hz]
5686
5711
5715
5742
5757
5794
5815
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
o
o
o
o
Prierez
plochy [cm2]
4,60
4,19
3,74
3,32
2,89
2,55
2,22
F1
[Hz]
340
340
340
340
339
336
335
F2
[Hz]
684
690
695
701
709
712
716
F3
[Hz]
2328
2327
2320
2326
2327
2329
2327
F4
[Hz]
3247
3246
3179
3243
3239
3235
3230
F5
[Hz]
4523
4529
4534
4544
4550
4552
4563
F6
[Hz]
4989
5059
5094
5136
5192
5283
5344
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
u
u
u
u
u
Tab. 11. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy sánky vo vertikálnom smere (JY) a percepčne vnímaný zvuk pri
generovaní samohlásky o.
JY
-1,8
-1,7
-1,6
-1,5
-1,4
-1,3
-1,2
Tab. 12. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy sánky vo vertikálnom smere (JY) a percepčne vnímaný zvuk pri
generovaní samohlásky u.
Pri väčšej vzdialenosti hornej a dolnej čeľuste sa samohláska o percepčne vníma
ako menej jasná, pohyb sánky vo vertikálnom smere nemá vplyv na percepčné
vnímanie samohlásky u.
VA
0
0,2
0,4
0,6
0,8
1
Prierez plochy
F1
[cm2]
[Hz]
0
496
0
474
0,5
297/554
1,0
295/569
1,5
294/603
2,0
293/629/700
F2
[Hz]
804
790
723
740
720/827
884
F3
[Hz]
2987
2979
2770
2755
2743
2733
F4
[Hz]
3110
3355
2982
3050
3173
3280
F5
[Hz]
4633
4442
4088
4006
3921
3860
F6
[Hz]
5815
5773
5031
5086
5029
4995
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
u
u
u
Tab. 13. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy mäkkého podnebia, ktoré súvisia so
zmenou spoluúčasti nosovej dutiny (VA) a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní
samohlásky o.
VA
0
0,2
0,4
0,6
0,8
1
Prierez plochy
[cm2]
0
0
0,5
1,0
1,5
2,0
F1
[Hz]
335
314
285/492
285/487
283/593
283/597
F2
[Hz]
716
610
883
580/940
980
1011
F3
[Hz]
2327
2375
1938
1969
1991
2010
F4
[Hz]
3230
3225
2576/2810/3387
2682/2876/3499
2714/2952/3585
2716/2971/3615
F5
[Hz]
4563
4813
4288
4310
4318
4357
F6
[Hz]
5344
5359
5203
5450
5580
5610
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
i
i
i
i
Tab. 14. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy mäkkého podnebia, ktoré súvisia so
zmenou spoluúčasti nosovej dutiny (VA) a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní
samohlásky u.
115
Akustické parametre timbru slovenských zadných vokálov...
Spoluúčasťou nosovej dutiny sa znižuje hlasitosť generovanej samohlásky o, ktorá je spôsobená tým, že jazyk sa skoro dotýka veľkej časti hornej steny ústnej dutiny,
samohláska o sa stáva nosovejšou, na generovaní samohlásky u sa prejavuje jej nosovosťou a zväčšovaním plochy sa mení aj vygenerovaná samohláska u na samohlásku
i. Tabuľky 15 – 30 postupne zobrazujú akustické zmeny pri generovaní hlások pomocou hodnôt formantov, pohybom rôznych častí jazyka v horizontálnom a vertikálnom
smere v ústnej dutine.
TCX
-3
-2
-0,7
-0,6
0
1
2
3–4
Prierez plochy
[cm2]
1,60
0
0,50
0,75
2,38
4,34
5,49
6,21
F1
[Hz]
546
–
517
540
533
490
429
–
F2
[Hz]
1120
–
842
936
1225
1435
1930
–
F3
[Hz]
2700
–
2954
2876
2581
2381
2428
–
F4
[Hz]
3199
–
3119
3140
3236
3265
3258
–
F5
[Hz]
4352
–
4584
4472
4352
4536
4549
–
F6
[Hz]
5434
–
5713
5584
5424
5558
5440
–
Percepčne
vnímaný zvuk
ə
–
o
u
ə
ə
e
–
Tab. 15. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy strednej časti jazyka v horizontálnom smere (TCX) a percepčne
vnímaný zvuk pri generovaní samohlásky o.
TCX
-3
-2
-1
0
0,5
1
2
3–4
Prierez plochy
[cm2]
0
0
0
0,79
1,48
2,25
5,16
0
F1
[Hz]
–
–
–
337
327
299
288
–
F2
[Hz]
–
–
–
655
733
752
1535
–
F3
[Hz]
–
–
–
2426
2259
2129
2044
–
F4
[Hz]
–
–
–
3240
3220
3190
3218
–
F5
[Hz]
–
–
–
4533
4556
4500
4341
–
F6
[Hz]
–
–
–
5320
5417
5493
4980
–
Percepčne
vnímaný zvuk
–
–
–
u
u
u
ü
–
Tab. 16. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy strednej časti jazyka v horizontálnom smere (TCX) a percepčne
vnímaný zvuk pri generovaní samohlásky u.
Pohyb strednej časti jazyka v horizontálnom smere mení viac invariantnú zložku
farby hlasu generovanej samohlásky o. Pohybom strednej časti jazyka v horizontálnom smere pri nastavených krajných hodnotách parametra TCX sa jazyk dostáva do
polohy, keď sa dotýka steny ústnej dutiny a bráni prechodu vzduchu. V týchto polohách jazyka nevnímame žiaden zvuk. Zväčšovaním plochy meranej vo vzdialenosti
10,2 cm od hlasiviek sa samohláska stáva percepčne jasnejšou, pri ploche 2,25 cm2
tichšou a neskôr prechádza do inej hlásky.
TCY
-3
-2
-1
0
1
1,5
Prierez plochy
[cm2]
2,98
1,43
0,50
0
0
0
F1
[Hz]
520
533
506
–
–
–
F2
[Hz]
1053
893
809
–
–
–
F3
[Hz]
2601
2704
2938
–
–
–
F4
[Hz]
3162
3106
3100
–
–
–
F5
[Hz]
4576
4595
4637
–
–
–
F6
[Hz]
5931
6001
5884
–
–
–
Percepčne
vnímaný zvuk
ə
o
o
–
–
–
Tab. 17. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy strednej časti jazyka vo vertikálnom smere (TCY) a percepčne
vnímaný zvuk pri generovaní samohlásky o.
116
TCY
-3
-2
-1,05
-1
-0,8
0
1
1,5
Marianna Kraviarová
Prierez plochy
[cm2]
7,45
3,45
0,69
0,59
0,22
F1
[Hz]
298
323
341
340
326
–
–
–
F2
[Hz]
1436
1216
840
809
665
–
–
–
F3
[Hz]
2591
2455
2341
2338
2325
–
–
–
F4
[Hz]
3303
3219
3219
3221
3200
–
–
–
F5
[Hz]
4363
4231
4432
4464
4627
–
–
–
F6
[Hz]
5455
5278
5304
5310
5371
–
–
–
Percepčne
vnímaný zvuk
ü
ü
o
u
u
–
–
–
Tab. 18. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia sozmenou polohy strednej časti jazyka vo vertikálnom smere (TCY) a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní samohlásky u.
Zmenšovaním plochy prierezu ústnej dutiny vo vzdialenosti 7,5 cm od hlasiviek,
ktorá je spôsobená pohybom strednej časti jazyka vo vertikálnom smere, sa mení
farba generovanej samohlásky o na hlbšiu. Pohybom strednej časti jazyka vo vertikálnom smere, vo vzdialenosti 11,17 cm, sa zmenšuje plocha prierezu ústnou dutinou.
Vygenerovaná hláska sa postupne mení z hlások, ktoré nie sú v inventári samohlások
spisovnej slovenčiny až k samohláske u, ktorá sa zmenšovaním prierezu stáva hlasnejšou.
TTX
1,5
2,5
3,5
4,5
5,5
Prierez plochy
[cm2]
11,85
7,40
6,64
5,35
0
F1
[Hz]
485
493
496
489
–
F2
[Hz]
729
778
807
844
–
F3
[Hz]
3026
2982
2993
3037
–
F4
[Hz]
3180
3107
3116
3228
–
F5
[Hz]
4861
4703
4624
4637
–
F6
[Hz]
5886
5865
5805
5639
–
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
o
–
Tab. 19. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so zmenou polohy končeka jazyka v horizontálnom smere (TTX)
a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní samohlásky o.
TTX
1,5
2,5
3,5
3,0
4,5
5,5
Prierez plochy
[cm2]
9,63
9,63
8,21
5,93
0
0
F1
[Hz]
334
334
337
333
–
–
F2
[Hz]
715
715
733
758
–
–
F3
[Hz]
2327
2327
2323
2302
–
–
F4
[Hz]
3230
3230
3228
3224
–
–
F5
[Hz]
4563
4563
4544
4519
–
–
F6
[Hz]
5352
5352
5307
5189
–
–
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
u
u
–
–
Tab. 20. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia sozmenou polohy končeka jazyka v horizontálnom smere (TTX) a percepčne vnímaný zvuk pri generovaní samohlásky u.
117
Akustické parametre timbru slovenských zadných vokálov...
Zmenšovanie plochy prierezu ústnej dutiny vo vzdialenosti 13 cm od hlasiviek,
ktorá súvisí s pohybom končeka jazyka v horizontálnom smere, sa percepčne prejavuje jasnejšou farbou generovaných samohlások.
TTY
-3
-2
-1
0
1
1,5
Prierez plochy
[cm2]
8,03
7,42
5,01
2,11
0
0
F1
[Hz]
496
496
496
486
–
–
F2
[Hz]
787
797
846
899
–
–
F3
[Hz]
2990
2984
2964
2565
–
–
F4
[Hz]
3114
3108
3074
3034
–
–
F5
[Hz]
4676
4646
4366
3858
–
–
F6
[Hz]
5865
5837
5651
5598
–
–
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
o
–
–
Tab. 21. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy končeka jazyka vo vertikálnom smere (TTY) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky o.
TTY
-3
-2
-1
0
1
1,5
Prierez plochy
[cm2]
0,33
0,33
0,14
0
0
0
F1
[Hz]
335
333
297
–
–
–
F2
[Hz]
719
710
658
–
–
–
F3
[Hz]
2332
2317
2279
–
–
–
F4
[Hz]
3232
3234
3200
–
–
–
F5
[Hz]
4571
4547
4523
–
–
–
F6
[Hz]
5343
5327
5206
–
–
–
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
u
–
–
–
Tab. 22. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy končeka jazyka vo vertikálnom smere (TTY) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky u.
Pohyb končeka jazyka vo vertikálnom smere vplýva na vygenerovanú samohlásku
o prehlbovaním zvuku a zmenšovaním plochy prierezu meranej vo vzdialenosti 13,5
cm od hlasiviek, pri generovaní samohlásky u spôsobuje znižovanie jej hlasitosti.
TBX
-3
-2
-1
0
1
2
3
4
Prierez plochy
[cm2]
1,16
1,16
1,16
1,59
1,62
1,62
1,62
1,62
F1
[Hz]
487
487
487
495
494
496
497
498
F2
[Hz]
816
816
816
797
770
801
837
850
F3
[Hz]
2973
2973
2973
2990
3033
2991
2921
2908
F4
[Hz]
3124
3124
3124
3114
3199
3112
3089
3087
F5
[Hz]
4575
4575
4575
4668
4659
4636
4563
4522
F6
[Hz]
5792
5792
5792
5804
5820
5817
5765
5724
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
o
o
o
o
o
Tab. 23. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia sozmenou polohy chrbta jazyka v horizontálnom smere (TBX) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky o.
118
TBX
-3
-2
-1
0
0,5
1
2
3
4
Marianna Kraviarová
Prierez plochy
[cm2]
0,75
0,75
0,75
0,75
0,52
0,12
0
0
0
F1
[Hz]
335
335
335
335
331
296
–
–
–
F2
[Hz]
716
716
716
716
691
605
–
–
–
F3
[Hz]
2327
2327
2327
2327
2310
2252
–
–
–
F4
[Hz]
3230
3230
3230
3230
3225
3130
–
–
–
F5
[Hz]
4563
4563
4563
4563
4534
4435
–
–
–
F6
[Hz]
5344
5344
5344
5344
5434
5625
–
–
–
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
u
u
u
u
–
–
–
Tab. 24. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia sozmenou polohy chrbta jazyka v horizontálnom smere (TBX) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky u.
Pohyb chrbta jazyka v horizontálnom smere posúva celý jazyk smerom k ústnemu otvoru a spôsobuje percepčne vnímanú hlbšiu samohlásku o, u, pričom pri generovaní samohlásky u, pri hodnotách TBX 2 až 4 sa jazyk dotýka steny ústnej dutiny,
čím bráni prechodu vzduchu a tým aj generovaniu zvuku.
TBY
-3
-2
-1
0
1
2–5
Prierez plochy
[cm2]
4,45
4,45
3,99
2,43
0,85
0
F1
[Hz]
489
489
494
497
493
–
F2
[Hz]
771
771
773
849
972
–
F3
[Hz]
3043
3043
3027
2842
2317
–
F4
[Hz]
3258
3258
3182
3083
2975
–
F5
[Hz]
4754
4754
4680
4628
4744
–
F6
[Hz]
5817
5817
5821
5759
5576
–
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
o
ə
–
Tab. 25. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia sozmenou polohy chrbta jazyka vo vertikálnom smere (TBY) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky o.
TBY
-3
-2
-1
0
1
2
3–5
Prierez plochy
[cm2]
0,31
0,31
0,31
0,31
0,31
0,31
0,31
F1
[Hz]
335
335
335
335
335
335
335
F2
[Hz]
716
716
716
716
716
716
716
F3
[Hz]
2327
2327
2327
2327
2327
2327
2327
F4
[Hz]
3230
3230
3230
3230
3230
3230
3230
F5
[Hz]
4563
4563
4563
4563
4563
4563
4563
F6
[Hz]
5344
5344
5344
5344
5344
5344
5344
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
u
u
u
u
u
Tab. 26. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia sozmenou polohy chrbta jazyka vo vertikálnom smere (TBY) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky u.
119
Akustické parametre timbru slovenských zadných vokálov...
Pohyb chrbta jazyka vo zvislom smere spôsobuje vo vzdialenosti 11 cm od hlasiviek zmenšovanie priestoru až úplné prerušenie prechodu vzduchu ústnou dutinou.
Samohláska o sa javí percepčne jasnejšia. Posúvaním chrbta jazyka vo vertikálnom
smere pri generovaní samohlásky u sa nemení prierez plochy ústnej dutiny, ktorý je
meraný vo vzdialenosti 11,5 cm od hlasiviek, nenastáva preto ani zmena v hodnotách
formantov generovanej samohlásky.
TRX
-4
-3
-2
-1
0
1–2
Prierez plochy
[cm2]
0
2,40
1,72
2,67
2,67
2,67
F1
[Hz]
–
457
504
482
482
482
F2
[Hz]
–
730
805
797
797
797
F3
[Hz]
–
2875
2982
2990
2990
2990
F4
[Hz]
–
3217
3117
3099
3099
3099
F5
[Hz]
–
4479
4617
4622
4622
4622
F6
[Hz]
–
5959
5726
5942
5942
5942
Percepčne
vnímaný zvuk
–
o
o
o
o
o
Tab. 27. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy koreňa jazyka v horizontálnom smere (TRX) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky o.
TRX
-4
-3
-2
-1
0
1
2
Prierez plochy
[cm2]
0
0,94
2,67
4,77
5,40
5,40
5,40
F1
[Hz]
–
384
345
318
313
313
313
F2
[Hz]
–
734
722
705
701
701
701
F3
[Hz]
–
1764
2228
2488
2523
2523
2523
F4
[Hz]
–
3200
3248
3250
3255
3255
3255
F5
[Hz]
–
4672
4570
4541
4515
4515
4515
F6
[Hz]
–
5327
5348
5352
5342
5342
5342
Percepčne
vnímaný zvuk
–
o
u
u
u
u
u
Tab. 28. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy koreňa jazyka v horizontálnom smere (TRX) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky u.
Posledným skúmaným parametrom je pohyb koreňa jazyka, ktorý v horizontálnom smere spôsobuje, že sa samohláska o stáva jasnejšou a výraznejšou, vygenerovaná samohláska u sa vníma ako hrubšia až sa mení na samohlásku o.
TRY
-6
-5
-4
-3
-2
-1
0
Prierez plochy
[cm2]
3,12
3,12
2,46
2,7
2,40
2,27
2,27
F1
[Hz]
483
483
506
492
503
–
–
F2
[Hz]
797
797
807
802
796
–
–
F3
[Hz]
2989
2989
2979
2991
2973
–
–
F4
[Hz]
3099
3099
3117
3110
3119
–
–
F5
[Hz]
4630
4630
4610
4632
4585
–
–
F6
[Hz]
5933
5933
5737
5849
5806
–
–
Percepčne
vnímaný zvuk
o
o
o
o
o
–
–
Tab. 29. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy koreňa jazyka vo vertikálnom smere (TRY) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky o.
120
TRY
-6
-5
-4
-3
-2
-1
0
Marianna Kraviarová
Prierez plochy
[cm2]
3,75
3,23
3,18
2,84
2,91
2,93
2,83
F
[Hz]
322
335
335
334
334
350
354
F2
[Hz]
709
718
717
717
716
723
722
F3
[Hz]
2464
2335
2324
2328
2336
2251
2235
F4
[Hz]
3230
3243
3236
3230
3224
3184
3171
F5
[Hz]
4596
4532
4543
4565
4571
4512
4489
F6
[Hz]
5342
5338
5341
5353
5357
5337
5341
Percepčne
vnímaný zvuk
u
u
u
u
u
u
u
Tab. 30. Hodnoty formantov F1 až F6, prierez plochy ústneho otvoru, ktoré súvisia so
zmenou polohy koreňa jazyka vo vertikálnom smere (TRY) a percepčne vnímaný
zvuk pri generovaní samohlásky u.
Pohyb koreňa jazyka vo vertikálnom smere zmenšuje prierez ústnej dutiny vo
vzdialenosti 4 cm od hlasiviek a samohlásku o percepčne vnímame ako jasnú, na
zmenu farby hlasu generovanej samohlásky u nemá tento pohyb vplyv.
Experimentálnym výskumom sme potvrdili, že artikulačnou syntézou pomocou
3D modelu vokálneho traktu možno upravovať artikulačné orgány spolupodieľajúce
sa na modifikácii rečového signálu. Úprava tohto ústrojenstva vplýva aj na farbu hlasu syntetizovanej hlásky. Výskum sme vykonávali na zadných samohláskach (o, u)
a výsledky, ktoré sme dosiahli uvádzame nižšie.
Pri zadných samohláskach o, u sú najmenej ovplyvnené zmenou ústneho otvoru
formanty F3, F4 a F5. Všeobecne môžeme povedať, že zmenšovanie prierezu ústneho
otvoru sa prejavuje zmenou farby generovaných slovenských samohlások tak, že sa
ich farba prehlbuje. Otváranie perného otvoru rozjasňuje farbu samohlásky. Na zmenu
prierezu perného otvoru je citlivá samohláska o. Dochádza ku zmene oboch zložiek
farby hlasu – variantnej aj invariantnej. Vyšpúlenie pier sa prejavuje zmenšovaním
prierezu plochy perného otvoru a výrazným ovplyvňovaním farby hlasu syntetizovaných slovenských samohlások. Akusticky sa tento jav zobrazuje znižovaním hodnôt
formantov. Zmenšovanie čeľustného uhla medzi dolnou a hornou sánkou, spôsobuje
znižovanie hodnôt prvého formantu F1. Hodnoty formantu F2 sa menia iba minimálne.
Hodnoty vyšších formantov približovaním čeľustí stúpajú. Farba samohlásky u sa zmenšovaním čeľustného uhla vníma ako jasnejšia a čistejšia. Pre samohlásku o sme percepčne nevnímali vplyv pohybu sánky v horizontálnom smere zľava doprava na zmenu
farby hlasu, čo je dôsledkom iba minimálnych zmien hodnôt jednotlivých formantov.
Samohláska u sa naopak stáva percepčne čistejšou. Pohybom sánky v horizontálnom
smere je najviac ovplyvnený formant F6. Pohybom sánky vo vertikálnom smere nevnímame percepčné zmeny farby hlasu pre syntetizovanú samohlásku u, samohláska o
je ovplyvnená percepčne zvyšovaním jasnosti tónu zmenšovaním vertikálnej vzdialenosti čeľustí. Spoluúčasť nosovej dutiny výrazne vplýva na farbu hlasu generovaných
slovenských samohlások. V slovenčine nemáme nosové samohlásky a spolupôsobenie
nosovej dutiny na ich tvorbe percepčne vnímame ako huhňavosť, resp. nosovosť. Akusticky je tento jav zaznamenaný existenciou tzv. nosových formantov, ktoré vznikajú
Akustické parametre timbru slovenských zadných vokálov...
121
rezonanciou nosovej dutiny. Najnižšie nosové formanty sa nachádzajú vo frekvenčnej
oblasti 280 Hz pre samohlásku u, 290 – 295 Hz pre samohlásku o. Jazyk je najpohyblivejším orgánom v ústnej dutine a teda najviac ovplyvňuje artikuláciu jednotlivých
samohlások. Jeho pohyb v ústnej dutine sa odráža na oboch zložkách farby hlasu. Zmena polohy strednej časti jazyka v horizontálnom smere mení aj samotnú generovanú
samohlásku na inú, t. j. mení invariantnú zložku farby hlasu. Akusticky sa to prejavuje
výraznou zmenou hodnôt prvých dvoch formantov F1 (poklesom) a F2 (stúpnutím).
Pohyb strednej časti jazyka vo vertikálnom smere mení veľkosť prierezu od jazyka
k hornej stene ústnej dutiny. Zmenšovanie tejto plochy sa percepčne prejavuje hlbšou
farbou hlásky. Pre samohlásky o, u zmenšovanie dutiny pohybom konca jazyka v horizontálnom aj vertikálnom smere spôsobuje znižovanie frekvencií vyšších formantov, čo
sa prejavuje prehlbovaním farby spomenutých zadných samohlások. Pre samohlásku o
zmenšovanie prierezu plochy ústnej dutiny súvisiacej s pohybom chrbta jazyka v horizontálnom smere znamená prehlbovanie farby a pre samohlásku u znižovanie hlasitosti.
Pohyb môže vykonávať aj koreň jazyka takisto v oboch smeroch, pričom jeho horizontálny posun zväčšuje prierez príslušnej plochy, čo sa percepčne prejavuje zvyšovaním
jasnosti generovaných samohlások. Pohybom koreňa vo vertikálnom smere sa zmenšuje prierez príslušnej plochy ústnej dutiny, čo môžeme percepčne vnímať rozjasnievaním
farby hlasu pri syntetizovanej samohláske o. Zmena tohto parametra sa na zmene farby
hlasu samohlásky u neprejavuje. Spomenuté ciele sú len časťou skúmania, ktoré sa
realizovalo vo fonetickom laboratóriu FF PU v Prešove [Kraviarová 2011], ale aj tie
poukazujú na možnosť využitia artikulačnej metódy resyntézy rečového signálu na objasňovaní farby hlasu generovaných rečových signálov. Na opis farby hlasu sme použili
označenia vyskytujúce sa skôr v hudobnej akustike [Syrový 2003].
Z uvedeného vyplýva, že skúmanie ľudského hlasu patrí k interdisciplinárnym
odvetviam, pri ktorých je nevyhnutná spolupráca vedcov rôznych profesijných zameraní, ako sú fyzici, lekári (najmä foniatri), lingvisti, technici, hlasoví pedagógovia
a iní. Skúmanie farby hlasu, jej oboch zložiek (variantnej aj invariantnej) je dôležité
pre také oblasti ako foniatria, logopédia, ale aj oblasť masmédií, kde najmä štúdium
variantnej zložky obohacuje spomínané oblasti.
Literatúra:
1.Birkholz, P., Jackel, D.: A three-dimensional model of the vocal tract for speech synthesis.
In: Proceedings of the 15th International Congress of Phonetic Sciences. Barcelona Spain
2003, s. 2597-2600.
2.Birkholz, P., Kröger, B. J.: Simulation of vocal tract growth for articulatory speech synthesis. Germany: Saarbrücken 2007.
3.Fant, G. M. Acoustic theory of speech production. The Hague: Mouton 1960.
Marianna Kraviarová
122
4.Hála, B., Sovák, M.: Hlas∙Řeč∙Sluch. Praha: Česká grafická unie 1947.
5.Kráľ, Á., Sabol, J.: Fonetika a fonológia. Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo 1989.
6.Kraviarová, M.: Personálne charakteristiky reči zisťované resyntézou. In: 5. študentská vedecká konferencia: zborník príspevkov. Prešov: Prešovská univerzita v Prešove, 2010, s. 683-688.
7.Kraviarová, M.: Akustické parametre farby hlasu. [Dizertačná práca.] Prešov: Filozofická
fakulta Prešovskej univerzity v Prešove 2011. 101 s. [Obhájená 28. 9. 2011]
8.Kraviarová, M., Zimmermann, J. Akustické parametre farby hlasu. In: Blaho, Martin (ed.):
JAZYK – MÉDIÁ – TEXT. Zborník príspevkov z medzinárodnej vedeckej konferencie,
konanej dňa 5. 11. 2010 na pôde Lingvokulturologického a prekladateľsko-tlmočníckeho
centra excelentnosti pri FF PU v Prešove. Prešov: Filozofická fakulta Prešovskej univerzity v Prešove 2012, s. 294-314.
9.Kröger, B. J., Birkholz, P., Kannampuzha, J., Neuschaefer-Rube, C.: Modeling different voice
qualities for female and male talkers using a geometric-kinematic articulatory voice source
model: preliminary results. In: Between the regular and the particular speech and language.
Ed. S. Fuchs, P. Hoole, C. Mooshammer, M. Zygis. Frankfurt, Peter Lang 2010, s. 97-124.
10. Mermelstein, P. Articulatory Model for the Study of Speech Production. In: Journal of the
Acoustical Society of America. Vol. 53. No. 4, 1973, s. 1070-1082.
11. Ondruš, Š., Sabol, J.: Úvod do štúdia jazykov. 3. vydanie. Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo 1987.
12. Sabol, J., Zimmermann, J.: Dynamika formantovej štruktúry sonantického jadra slabiky.
In: Govor/Speech. Zagreb. XIII, č. 1-2, 1996, s. 91-104.
13. Sabol, J., Zimmermann, J.: Základy akustickej fonetiky. 3. vyd. Košice: Rektorát Univerzity P. J. Šafárika v Košiciach 1986.
14. Syrový, V.: Hudební akustika. Praha: AMU 2003.
15. Zimmermann, J.: Spektrálny obraz farby hlasu. In: Kapitoly z fonetiky a fonologie slovanských jazyků. Příspěvky z pracovního vědeckého setkání na XVI. zasedání Komise pro
fonetiku a fonologii slovanských jazyků při Mezinárodním komitétu slavistů. Praha 21- 22.
10. 2005. Ed. Z. Palková, J. Janoušková. Praha: Univerzita Karlova v Praze, Filozofická
fakulta 2006, s. 33-39.
Tento článok bol vytvorený realizáciou projektu Dovybavenie a rozšírenie lingvokulturologického a prekladateľsko-tlmočníckeho centra, na základe podpory operačného
programu Výskum a vývoj financovaného z Európskeho fondu regionálneho rozvoja.
Ing. Marianna Kraviarová, PhD.
Filozofická fakulta PU v Prešove,
Inštitút slovakistických, mediálnych a knižničných štúdií,
Slovakia,
[email protected]
123
Andrey Artemov
УНИКАЛЬНЫЙ ОПЫТ ОТРАСЛЕВОГО СЛОВАРЯ:
«RUSKO-ČESKÝ A ČESKO-RUSKÝ
FILMOVÝ SLOVNÍK»
Abstract:
A UNIQUE EXPERIENCE IN CREATING PROFESSIONAL DICTIONARY:
RUSSIAN-CZECH AND CZECH-RUSSIAN FILM DICTIONARY
Between technical and terminological dictionaries, which were issued in the second
half of the twentieth century for a couple of Czech language – Russian, and find rarities.
These include a unique Russian-Czech and Czech-Russian Dictionary of Film (1978) focused on filming primarily from a technical standpoint. The article is devoted to this dictionary, and focuses on the content of this edition, examines the lexicon, practices in shaping
dictionary passwords, etc. Are discussed, as well as other issues related to the creation of
narrowly specialized vocabulary.
Keywords: Russian, Czech, bilingual dictionary, technical dictionary, the industry dictionary.
Введение
Среди словарей различных типов технические и узко специальные (отраслевые) словари стоят как правило в стороне от интересов лингвистов. Тем не
менее данная сфера лексикографии в славянских странах активно развивалась
в 60-е – 80-е гг. ХХ в. Тогда возник целый ряд чешско-русских и русско-чешских
технических словарей [1]. Многие из них созданы на основе схожей методики.
Вероятно, это связано с тем, что заказчиками таких словарей были «Издательство технической литературы» в Праге и издательство «Русский язык» в Москве,
т.е. де факто государство, поэтому и методика технических словарей для одних
и тех же издательств не менялась. Изредка возникали также словари, которые
касались узких специальностей и отраслей, и которые стали раритетами среди двуязычных словарей. К ним относится «Rusko-český a česko-ruský filmový
slovník» («Русско-чешский и чешско-русский фильмовый словарь»), вышедший
ориентировочно в 1978 году в Праге прямо на киностудии «Баррандов». В отношении года издания приходится предполагать, что это 1978 год, поскольку
Andrey Artemov
124
в Чехии сохранился единственный экземпляр в пражской Славянской библиотеке
в Клементинуме. Из этого экземпляра вырваны страницы с выходными данными, но на обложке есть дарственная надпись автора с датой 8 декабря 1978 года.
Несмотря на определённую устарелость данный словарь заслуживает внимания
и как уникальный опыт, и как уникальный источник, а также база для создания
более полных словарей для сферы киноиндустрии, поскольку в последние годы
российские режиссёры периодически работали над совместными проектами как
прямо с киностудией «Баррандов», так и с отдельными чешскими фирмами, занимающимися кинопроизводством (к/ф «Утомлённые солнцем-2», «Вий. Возвращение», «Фауст», «Зеркала», «Залётчики», «Три мушкетёра»).
1. Цели и задачи словаря
Автор представляет цели словаря в кратком предисловии. Издание должно,
прежде всего, стать практическим пособием для работников киностудии. Это
словарь для пользователей-чехов, возникший для целей профессионального
сотрудничества. Автор словаря не имеет научных амбиций, тем не менее
селекция слов в словнике, а также способы их помещения соответствуют
традициям, сложившимся в технических словарях того времени.
2. Тип словаря
«Rusko-český a česko-ruský filmový slovník» – это двуязычный практический
пассивный (иностранно-родной) и активный (родно-иностранный) словарь.
Это краткий словарь (хотя определённую роль в вопросе объёма играет его
отраслевая направленность). Поскольку у словаря не сохранились страницы
с выходными данными, то можно по предварительному подсчёту определить,
что словарь содержит в русско-чешской части более 2000 словарных статей,
в чешско-русской – найдём около 1800 словарных статей.
3. Структура словаря (макроструктура)
Внешняя или же формальная сторона макроструктуры состоит в помещении
заглавных слов в алфавитном порядке. У имён существительных в русскочешской части присутствует обозначение рода и окончание в родительном
падеже, напр.:
ПАКЕТ, -а (м)
ПОСТАНОВКА, -и (ж)
РАЗБАВЛЕНИЕ, -ия (с)
balík
režie; inscenace
zředění
Имена существительные служат в данном словаре опорными словами
для многочисленных терминологических словосочетаний, которые здесь
приводятся дифференцированно. Например:
уникальный опыт отраслевого словаря: «rusko-český a česko-ruský...
ПРОБА, -ы (ж)
~ , актёрско-съёмочная
~ , генеральная
~, голоса
~ , диалогов
~ , камеры
~ , костюма
~ , микрофонная
~ , с актёрами
125
zkouška
zkušební záběry s hercem
generální zkouška
hlasová zkouška
dialogová zkouška
zkouška kamery
kostýmní zkouška
zkouška mikrofónu
herecká zkouška
В редких случаях в данном словаре такую же функцию имеет глагол.
Имена прилагательные, хотя и встречаются в качестве заголовочного слова, но
опорными словами здесь не являются.
Содержательная сторона макроструктуры словаря отличается многообразием
включённых в неё элементов. Лексику в словнике можно разделить на группы:
–– лексика, прямо относящаяся к съёмочному процессу, а также названия
департаментов, занимающихся реализацией фильма, профессии:
–– камера (kamera), объектив (objektiv), раскадровка (technický scénář), проба (zkouška), перебивка (prostřih), отснять (nafilmovat), одноканальный
(jednostopý);
–– лексика более общего характера, выходящая за рамки собственно съёмочного процесса, относящаяся к ремесленным работам по строительству декораций, пошиву костюмов, созданию париков, реквизита и т.д. и т.п.;
–– окраска (malování; natírání), опалубщик (tesař), опилки (piliny), отвинчивать
(odšroubovávat), острогубцы (štípací kleště), плоскогубцы (ploché kleště),
парусина (celtovina), парчовый (brokátový), ключ торцевой (nástrčný klíč);
–– лексика канцелярско-административного характера (имеющая отношение к организации съёмочного процесса и управлению съёмками):
–– оклад (plat), оплата (plat, mzda, platba), учёт (evidence), ущерб (škoda),
распоряжение (příkaz, dispozice), надбавка (přirážka);
Остальная
лексика общего характера,
представлена в словаре минимально
Что касается структуры словарной статьи словаря (микроструктуры), то
она предельно проста, лаконична, ограничена подачей как можно более точной
краткой информации, необходимой при ускоренном съёмочном процессе. Эквиваленты здесь как правило однозначные, прямо передающие суть понятия,
помещённого в левой части. В общей структуре словаря найдём также в конце
русско-чешской части «Список некоторых сокращений, применяемых в кинематографической литературе» (стр. 136–139). В чешско-русской части приводятся «Příklady odborné frazeologie» (стр. 259–262).
126
Andrey Artemov
Критические
замечания
Словарь является единственным обобщённым компаративным исследованием лексики, относящейся к съёмочному процессу, для русского и чешского
языков. Бóльшая часть собранного материала актуальна и в современных условиях киноиндустрии. Критике можно подвергнуть, прежде всего, небрежное
отношение к грамматике помещаемых слов, к пометам (собственно говоря, пометы фактически отсутствуют), нет и обозначения ударений, необходимого в
практическом словаре. При более подробном рассмотрении словаря удивляют
многочисленные грамматические ошибки и опечатки (розцветка, сурчуг, шесть
(вместо шест), бухгальтер и др.).
Заключение
За последние двадцать лет компаративное лексикографическое описание
чешского и русского языков касалось лишь некоторых сфер. Область
кинопроизводства в таком описании не присутствовала с момента появления
«Русско-чешского и чешско-русского фильмового словаря» (1978). Данный
словарь, содержащий большое количество слов и выражений, использующихся
на практике, мог бы стать основой для создания новейшего словаря для сферы
киноиндустрии и киноискусства.
Литература:
1.Artemov, A.: K vývoji lexikografického komparativního popisu ruštiny a češtiny. Sborník příspěvků z mezinárodní konference XXI. Olomoucké dny rusistů – 07.09.2011 –
09.09.2011. Olomouc 2011. ISBN 978-80-244-3243-4.
2.Берков, В. П.: Двуязычная лексикография. С.-Петербург 1996. ISBN 5-288-01643
3.Müller, V.: Rusko-český a česko-ruský filmový slovník. Praha1978.
Mgr. Andrey Artemov, Ph.D,
Katedra cizích jazyků,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
127
Viera Smoláková
INDIVIDUÁLNY ŠTÝL
EXPEDIENTA ROZHLASOVÉHO KOMUNIKÁTU
Abstract:
INDIVIDUAL STYLE OF BROADCASTER
IN THE RADIO COMMUNICATION
The paper focuses on the individual style of the broadcaster. Character of the audio
texts depends on the character of the broadcaster and of the individual speaker. Application
of means of expression in the radio communication is affected by format of communication
canal and dimension of individual style of broadcaster. The paper maps general category in
the manifest of the individual style.
Key words: individual style, means of expression, radio.
Uplatnenie výrazových prostriedkov v komunikácii závisí od rôznych činiteľov.
V rozhlasovej komunikácii bude výber prostriedkov primárne ovplyvnený povahou
akusticko-auditívneho kanála. Môžeme vyberať len zo zvukových výrazových prostriedkov. K ďalším faktorom, ktorý sa významne podieľa na selekcii použitých prostriedkov, patrí individuálny štýl expedienta, vychádzajúci z charakteru konkrétneho
média, určovaného formátom a rozhlasovým programovaním.
Na výber výrazových prostriedkov má nesporný vplyv individuálnosť pôvodcu
komunikátu. V širšom vymedzení považujeme za expedienta rozhlasovú stanicu. Pri
užšom zameraní máme na mysli konkrétneho rozhlasového pracovníka, ktorý vytvára
a šíri rozhlasový mediálny text.
Charakter rozhlasovej stanice je určený niekoľkými atribútmi. Tým prvotným
je kategorizácia na základe duálneho vysielania, ktoré vymedzuje verejnoprávny
a komerčný vysielací priestor. Štandardne je duálny systém zakotvený v zákonných
normách štátu. V slovenskom priestore je to Zákon č. 468/1991 o prevádzkovaní
rozhlasového a televízneho vysielania, ktorý ako prvý vytvára právny rámec pre duálne vysielanie. Vysielací priestor sa postupne upravoval a konkretizoval v ďalších
právnych normách [porov. Šefčák 1994]. Postavenie a funkcie verejnoprávneho rozhlasu, ktorý je na Slovensku súčasťou verejnoprávnej inštitúcie združujúcej televízne
a rozhlasové vysielanie, sú definované v zákonnej norme. K základnému poslaniu
Slovenského rozhlasu patrí poskytovanie „programovo rozmanitej služby” [porov.
128
Viera Smoláková
532/2010 Zákon o Rozhlase a televízii Slovenska]. Rôznorodosť ponuky zaručuje
napĺňanie potrieb jednotlivcov a tvorí podstatu verejnej služby. Tento dôležitý fakt
sa premieta aj do výberu výrazových prostriedkov a poukazuje najmä na bohatosť
prvkov nesúcich informáciu vo verejnoprávnom komunikačnom priestore. Duálny
systém svojou prítomnosťou vyvažujú komerční vysielatelia, ktorí sa snažia svojím
vysielaním zaujať pozornosť čo najširšieho publika. Uvedomujúc si fakt, že nie je
možné osloviť všetkých poslucháčov naraz, hľadajú „najnižšieho spoločného menovateľa“, na ktorom stavajú svoje vysielanie. Nenáročnosť a stereotypnosť výrazových prvkov budú dominantne prítomné v textoch komerčného rozhlasu.
Ďalším atribútom, ktorý vplýva na výber výrazových prostriedkov z hľadiska rozhlasu ako inštitúcie je územný dosah jeho vysielania. Z hľadiska územného dosahu
delíme vysielateľov na:
a) celoplošných,
b) regionálnych,
c) lokálnych.
Územný faktor zohráva úlohu pri určovaní hierarchie informačných hodnôt či
kvalít, ktoré musí udalosť obsahovať, aby dostala priestor vo vysielaní. Vzhľadom na
výber výrazových prostriedkov sa môže územný dosah prejaviť na funkčnom prenikaní subštandardnej vrstvy jazyka do kreácie rozhlasového textu (napr.: dramatizované vtipné skeče zvané Megafóry boli v prešovskom regionálnom Rádiu Flash uvádzané zväčša v šarišskom nárečí). Intencia použitia subštandardných foriem výrazových
prostriedkov je určovaná rozhlasovou inštitúciou a patrí k vlastnostiam, s ktorými
si poslucháč danú rozhlasovú stanicu spája (napr. regionálna či miestna príslušnosť,
s ktorou poslucháč ne/sympatizuje).
Na podobu rozhlasových textov pôsobia tzv. „štýlotvorné činitele“, ktoré regulujú
kreáciu textu v dvoch rovinách: subjektívnej a objektívnej [Mistrík 2002: 218]. Subjektívne činitele sú dané povahou autora, jeho danosťami a vlastnosťami. Práve súbor
týchto faktorov má v rozhlasovej komunikácii významný dosah na výslednú podobu
zvukového textu. Vo vecných textoch, ako je napríklad spravodajstvo, by mali byť subjektívne činitele potlačené. K objektívnym štýlotvorným činiteľom patrí téma prejavu,
príjemca, funkcia prejavu, prostredie a tiež inventár výrazových prostriedkov [Mistrík,
ibid.]. Objektívne aj subjektívne činitele ovplyvňujú tvorbu textu odlišne, nerovnakou
mierou. Je však potrebné poukázať na vplyv týchto faktorov v rozhlasovej sfére.
Naznačili sme, že subjektívny štýl rozhlasového pracovníka priamo formuje výsledný komunikát. Štýl sa môže chápať aj ako vlastnosť textu, text je určený štýlom a štýl
textom. Moderátorov štýl sa prejavuje v niekoľkých rovinách, pretože moderátor nielen
sprevádza poslucháča reláciou, ale navyše ju aj riadi a prezentuje. Spája sa v ňom viacero profesií – redaktor, hlásateľ, reportér, komentátor, čiastočne aj režisér a dramaturg
[Hochelová 2001: 112]. Minařová [2001: 118] na tomto pozadí hodnotí prelínanie štýlových vrstiev v práci moderátora a vyčleňuje tzv. „moderátorskú komunikačnú sféru“,
Individuálny štýl expedienta rozhlasového komunikátu
129
ktorá je charakteristická interferenciou publicistických a hovorových výrazových prostriedkov. Centralizovanie a preskupovanie výrazových prostriedkov pochádzajúcich z
rôznych štýlov (v rozhlasovom spravodajstve by sme našli pôvodné publicistické a hovorové aj administratívne výrazové prostriedky) v jazyku moderátorov má za následok
dve protichodné tendencie. Ak by sme mali hodnotiť tieto tendencie moderátorského
štýlu, museli by sme hovoriť o stereotypii vo vyjadrovaní (identifikovateľnej vo výbere
a použití ustálených slovných spojení) rovnako ako aj o snahe byť originálny vo výbere
jazykových prostriedkov. Originálnosť však nemusí byť vždy prejavom hodnoty textu.
Práve nenáležitá kombinácia prvkov, ktoré majú pôvod v nerovnakých štýloch, môže
spôsobiť rozporuplné použitie výrazových prostriedkov v rozhlasovom texte. Pohyb
jedným či druhým smerom sa dá ukotviť v pohľade na jazyk ako na systém verbálneho
správania, ktorý obsahuje tri podsystémy:
a) vlastný jazykový,
b) konceptuálny,
c) interakčný,
a predpokladanú axiologickú zložku jazykového vedomia [podrob. Horecký
1991, 2000]. Moderátor produkuje text prechádzaním cez jednotlivé podsystémy; pomenúva javy, ktoré stvárňuje do základných myšlienok formulovaním výpovedných
aktov. V priebehu tejto činnosti je aktívna axiologická zložka, ktorá vyhodnocuje adekvátnosť výrazových prostriedkov. „Systém verbálneho správania [...] má schopnosť
pružne sa prispôsobiť situácii“ [Horecký 2000: 11], umožňuje vybrať také prvky,
ktoré sú potrebné v danej chvíli. Kreatívny potenciál systému verbálneho správania
je založený na osvojených pravidlách, ktoré sa inšpiratívne využijú pri tvorbe nových
výrazových prostriedkov. Je len na autorovi textu (v našom prípade moderátorovi), či
siahne po zaužívaných prvkoch, ktoré sú súčasťou jeho jazykového povedomia, alebo
sa pokúsi na základe „uložených“ poznatkov o originálnu výpoveď.
Práca moderátora je vo veľkej miere založená na improvizácii. Moderátor musí
byť preto pohotový, schopný konať bez prípravy a musí flexibilne vyberať výrazové
prostriedky. Rozhodujúcou v tomto smere je úroveň jazykovej kultúry. V hovorenom
prejave sa musí moderátor, resp. redaktor usilovať o dodržiavanie ortofonickej normy (expedient musí vedieť správne artikulačne tvoriť hlásky) a ortoepickej normy
jazyka (ide o správne používanie hlások). Sabol vymedzuje aj tretiu požiadavku pri
zvládnutí slovenskej spisovnej výslovnosti – modulačnú zložku [Sabol a kol., 2006:
14]. „ Niektoré z modulácií majú dosah priamo na významovú výstavbu textu“ [ibid.,
op.cit.], preto je nutné v záujme zachovania jasnosti hovoreného textu realizovať adekvátne aj modulačnú zložku.
Spojenie obsahovej a formálnej stránky rozhlasového textu má vytvárať jasný
a presný obraz sprostredkovanej informácie vo vedomí percipienta. Keďže zvuk je
pominuteľný a poslucháč sa (väčšinou) nemôže k nemu vrátiť, malo by byť snahou
hovoriaceho dať informácii taký tvar, ktorý sa ľahko dekóduje pri jednorazovom po-
130
Viera Smoláková
čutí. Nedostatky obsahu alebo formy použitých výrazových prostriedkov v rozhlase môžu viesť k zlej interpretácii počutého. Samotná komunikácia prestáva plniť
pôvodné funkcie, zámer hovoriaceho ostáva nepochopený. Ukazuje sa, že najväčšie
nebezpečenstvo je skryté v tom, že aj defektná komunikácia má vplyv a dosah na
zúčastnených komunikantov. Na autora rozhlasového textu sú v záujme „úspešnej“
komunikácie kladené veľké nároky. Predpokladom správneho použitia jazyka, tobôž
ak jazyk je „pracovným nástrojom“, je neustály rozvoj jazykového vedomia a tým aj
zvyšovanie jazykovej kultúry používateľov.
Jazyková kultúra je úroveň jazykovej praxe spoločnosti a súčasne dobový obraz
jazyka získaný hodnotiacim zovšeobecnením stavu (úrovne) používania jazykových
prostriedkov v praxi, t. j. v reči [Kráľ, Rýzková 1990: 27-28].
Téza, že médiá ovplyvňujú úroveň jazykovej kultúry, môže byť vnímaná pozitívne, len ak bude z éteru zaznievať rozvinutý a bohatý repertoár výrazových prostriedkov a ich primerané využívanie v jazykových prejavoch. V rozhlase sa však
veľký dôraz kladie na hutnosť informácií, ktorá je zo strany vysielateľa podmienená
finančne náročným vysielacím časom. Zo strany prijímateľa je snaha prijať za krátky
čas čo najväčšie množstvo konkrétnej a komplexnej informácie. Zhutňovanie informácií tak často vedie k znižovaniu slovnej zásoby rozhlasových príspevkov, k častým
štylistickým deformáciám, a tým k poklesu úrovne jazykovej kultúry.
Úroveň jazykovej kultúry môžeme sledovať aj na pozadí osobitných rozhlasových žánrov. Kým programy určené pre mladších poslucháčov sú často poznačené
subštandardnými, slangovými alebo nárečovými slovami s cieľom priblížiť sa publiku; pri spravodajstve predpokladáme dodržiavanie spisovnej normy. Rovnako aj
prenikanie a vzájomné preskupovanie žánrov a tendencia k synkretizmu sa odráža
na úrovni jazykovej kultúry. V komerčnom vysielaní sa dnes už ťažko hľadajú čisté žánrové tvary, program sa vymedzuje najčastejšie na základe vysielacieho času
(ranné vysielanie, dopoludňajšie, popoludňajšie, večerné, nočné), pričom je charakterizovaný ako prúd slova a hudby. Blokové programovanie vysielania stiera žánrové
špecifiká rozhlasových textov, konfrontujeme sa s prehovormi, ktoré sú stereotypne
vystavané – použiteľné v ktoromkoľvek vysielacom bloku. Takéto postupy možno
vyhodnotiť ako dôsledok populárnej kultúry, ktorá unifikuje formu, aby vyhovela
požiadavkám najširšej časti mediálneho publika.
Literatúra:
1.Hochelová, V.: Slovník novinárskej teórie a praxe. Nitra: FF Univerzity Konštantína Filozofa v Nitre 2001.
2.Horecký, J.: O jazyku a štýle kriticky aj prakticky. Prešov: Náuka 2000.
Individuálny štýl expedienta rozhlasového komunikátu
131
3.Horecký, J.: Výpovedné akty v súčasnej slovenčine. In: Studia Academica Slovaca 20.
Bratislava 1991, s. 103-113.
4. Kráľ, Á., Rý zková, A.: Základy jazykovej kultúry. Bratislava: SPN 1990.
5.Minářová, E.: Stylové osobitosti moderátorských diskurzů. In: Klinckova, J. (ed.): Jazyková komunikácia v 21. storočí. Banská Bystrica: FHV UMB 2001, s. 117-123.
6.Mistrík, J.: Lingvistický slovník.. Bratislava: SPN 2002.
7.Sabol, J. a kol.: Kultúra hovoreného prejavu. Prešov: Náuka 2006.
8. 532/2010 Zákon o Rozhlase a televízii Slovenska, dostupné na http://www.zbierka.sk/sk/
vyhladavanie?filter_sent=1&_filter_predpis_aspi_id=532%2F2010&q= [1.2.2013].
9. 397/2011 Zákon, ktorým sa mení a dopĺňa zákon č. 532/2010 Z. z. o Rozhlase a televízii
Slovenska, dostupné na: http://www.zbierka.sk/sk/vyhladavanie?filter_sent=1&_filter_
predpis_aspi_id=397%2F2011&q= [1.2.2013].
Mgr. Viera Smoláková, PhD.
Filozofická fakulta Prešovskej univerzity v Prešove,
Slovensko,
e-mail: [email protected]
132
Lenka Regrutová
SLOVENSKÁ ĽUDOVÁ ROZPRÁVKA
A JEJ INTERSEMIOTICKÁ TRANSFORMÁCIA
DO TELEVÍZNEHO PROSTREDIA
Abstract:
SLOVAK FOLK FAIRY TALE AND ITS INTERSEMIOTIC
TRANSFORMATION INTO A TELEVISION ENVIRONMENT
The contribution deals with semiotic aspects of the functioning of the Slovak folk fairy
tale in the television environment. The starting points of analysis are literary texts of P.
Dobšinský, which became the primary text for audiovisual processing of a given genre.
The author works with the concept of intersemiotic transformation and observes changes
that have occurred during the transformation of a literary text to the media text. Qualitative
analysis consists of four selected titles produced and broadcasted on the Slovak Television
(archival record and literary scenarios are available), on the basis of which it is possible to
point to a different approach to the processing of the original texts (there are four different
processors), and therefore also the multiple options of focus on the same kind of audience
(not necessary a child observer). At present, when the audience prefers pop culture texts,
television processing of the Slovak folk fairy tale represents one of the basic sources of
information about folk narrative genre and at the same time it offers the possibility of
knowledge of traditional values, which are included in the stories.
Key words: Slovak folk fairy tale, intersemiotic transformation, original television production of fairy tale, adapter, observer of folk fairy tale.
Základná
terminológia
Výskum slovenskej ľudovej rozprávky ako súčasti ľudovej slovesnosti, naratívneho žánru detskej literatúry s výchovným a psychoterapeutickým významom sa v
súčasnosti uskutočňuje na poli interdisciplinarity (predmet záujmu folkloristiky, literárnej vedy, dialektológie, sociológie, sociálnej psychológie). Aj pri našom skúmaní
danej oblasti využívame poznatky viacerých vied (ide predovšetkým o semiotiku,
literárnu vedu, mediológiu, teatrológiu). Objektom výskumu sa stali slovenské ľudo-
133
vé rozprávky, ktoré boli transformované do prostredia elektronických médií, v tomto
príspevku sa budeme bližšie zaoberať ich televíznou podobou.
Výskumom formálnej podoby rozprávok sa venovala dodnes aktuálna práca
ruského filológa V. J. Proppa (1969: 31; 2008: 29-56), ktorý rozprávku skúmal na
základe funkcií účinkujúcich postáv (rovnakú činnosť pripisoval rôznym postavám).
Vzhľadom na menší počet funkcií v porovnaní s dostatočným zastúpením postáv,
rozprávkovú kvalitu charakterizuje okrem mnohotvárnosti aj opakovateľnosť. Predstaviteľ pražskej školy R. Jakobson (1991) sa okrem prirodzeného jazyka venoval aj
folklóru, mytológii, poézii. Označovanie rozširuje na celú oblasť kultúry, semiotické
systémy chápe ako systém pravidiel a semiotika by sa podľa neho mala zaoberať
štruktúrou znakových systémov (s možnými sémantickými interpretáciami). (Černý
– Holeš, 2004: 31-32) Keďže existuje množstvo typov znakov, pri ich výskume je potrebné uplatniť metódy viacerých vied, tzv. interdisciplinárny výskum. Vplyv Jakobsona na vývoj modernej semiotiky opísal aj súčasný semiotik U. Eco, ktorý vo svojej
práci Teorie semiotiky (2007: 18-24) vyčleňuje pomerne širokú oblasť semiotického
záujmu. Na začiatku uvádza prirodzené komunikačné procesy (napr. zoosemiotika
– Sebeok, hmatová komunikácia, paralingvistika) a postupne uvádza aj rozličné kultúrne systémy (napr. prirodzené jazyky, estetické texty, rétorika), kde vydeľuje aj
oblasť masovej komunikácie. Uplatnenie semiotických metód v tejto oblasti pomáha
teoretikom objasniť rozličné žánrové javy.
Pri opise štruktúry televíznej rozprávky budeme pracovať s pojmami adaptácia,
dramatizácia, no predovšetkým s termínom I. Osolsoběho (1992: 114-123) intersemiotická transformácia. Adaptáciou sa vyjadruje „prenos alebo premena diela z jedného druhu (žánru) na iný; subjektívna zmyslovo-estetická aktualizácia komunikácie;
dramaturgická úprava textu; preklad, ktorým sa adaptuje východiskový text v novom
kontexte recepcie“ (Pavis, 2004: 26; Valček, 2011: 8 – 9; Vlašín, 1984: 226). Výsledkom dramatizácie je dramatický text so samostatnou literárnou hodnotou, adaptácia
(ide aj o rozhlasovú, televíznu adaptáciu) v sebe zahŕňa aj technickú potrebu zaznamenanú v scenári a prítomná literárna hodnota sa javí ako sekundárna. Dramatizácia
často predstavuje kombináciu tematických a generických transformácií (napr. druhovej a mediálnej). Zmene znakového charakteru diela pri dramatizovaní nedramatickej
predlohy zodpovedá termín intersemiotická transformácia (resp. intersemiotický prenos). Teória adaptácie (Hutcheon, O‘ Flynn, 2013: 16) uvádza, že ide o transformáciu
z jedného znakového systému do iného (napríklad premena slov na obrázky). Okrem
konštantnej štruktúrnej premeny (zmena dvoch znakových systémov) sú potrebné
aj viac premenlivé zmeny v ideovo-tematickej rovine diela, keď dochádza k aktualizácii a individuálnej konkretizácii (zo strany autora aj príjemcu, ale aj vplyvom
meniaceho sa historického a spoločenského kontextu), ale aj ku skracovaniu, eliminovaniu, selekcii a ďalším zmenám prototextu. Charakter a rozsah transformačných
zásahov vplýva na rozlíšenie dramatizačných prístupov. Zjednodušene povedané,
Lenka Regrutová
134
ide o tesnejší alebo voľnejší vzťah k predlohe, ktorý predstavuje snahu o doslovný
prepis pôvodného diela („reprodukcia literárnej predlohy“) alebo voľnú inšpiráciu
motívom, myšlienkou, postavou (adaptácia na motívy, voľná adaptácia, parafráza,
variácia na predlohu) s rôznymi prechodovými pásmami (Mrlian, 1989: 17).
Pôvodná
televízna rozprávka
Uvedené termíny možno aplikovať aj na oblasť slovenskej ľudovej rozprávky
transformovanej do televízneho prostredia. Východiskový text v našom prípade
predstavujú jej literárne spracovania, ktoré prenosom do audiovizuálneho znakového systému nadobúdajú charakter samostatných textov vyžadujúcich si špecifickú
percepciu. Po selekcii literárneho textu ľudovej rozprávky (v sledovaných prípadoch
ide o texty P. Dobšinského) začína proces jej dramatizácie, resp. adaptácie do nového prostredia. Dôležitú úlohu tu zohráva spolupráca upravovateľa (príp. scenáristu,
dramatizátora) a dramaturga, ktorí určia základné obsahové a formálne parametre
nového textu s vedomím jeho semiotických aspektov, ako aj s vedomím potenciálneho príjemcu. V prípade transformácie ľudovej rozprávky ide prevažne o detského
príjemcu, no univerzálnosť tohto žánru ho znemožňuje presne vekovo ohraničiť. Proces kódovania pokračuje prenosom signálu prostredníctvom technických zariadení
(snímacia, záznamová, vysielacia technika). Audiovizuálne dielo sa potom dostáva
k heterogénnemu publiku, ktoré ho postupne dekóduje, čím sa završuje základný
komunikačný proces (vychádzame z modelu komunikačných stupňov, porov. Kráľ,
Sabol, 1989, s. 34-36). Aj expedient sa v procese mediálnej komunikácie nachádza
v špecifickom postavení (v porovnaní s bezprostrednou komunikáciou), ktoré súvisí
najmä s disponovaním väčšieho časového priestoru. Tvorcovia televíznej rozprávky
tak postupne kódujú informáciu s ohľadom na ďalšie zložky komunikačnej situácie (kontext, kontakt, kód, médium). Vzájomný vzťah týchto zložiek je určujúci pre
komunikačnú funkciu. Rozprávkový text posilňuje kognitívnu jazykovú funkciu (v
porovnaní s komunikačnou), čím sa otvára priestor pre tvorivosť s uplatnením gnómickosti (bližšie pozri Sabol, 1998: 126-130). Tvorba a recepcia mediálneho textu si
tak vyžaduje znalosť a rešpektovanie jeho základných atribútov.
Slovenská televízia od začiatkoch svojho pôsobenia (do roku 1993 súčasť Česko-slovenskej televízie) vyprodukovala množstvo žánrovo rôznorodých titulov určených detskému príjemcovi (rozprávka na dobrú noc, seriál, inscenácia, film). Dominantným žánrom sa aj v tomto prípade stala rozprávka, v ľudovej alebo autorskej podobe.
Pri výbere konkrétnych titulov, ktoré sa v danom roku spracovali, mal rozhodujúce
slovo vedúci skupiny, dramaturg oslovil autora, alebo námet na spracovanie ponúkol
autor sám. Úlohou dramaturga bolo doviesť autorov k tomu, aby sa naučili odhadnúť
dané situácie, ktoré by mohli nastať v jednotlivých televíznych tituloch (úzka spolupráca, vysvetlenie rozdielu medzi prozaickým a dramatickým textom), keď doviedol
text do dramatickej podoby, oslovil režiséra. Daný režisér mal na základe predložených
slovenská ľudová rozprávka a jej intersemiotická transformácia...
135
scenárov rozoznať situácie, ktoré by mali byť pre diváka rozhodujúce. Po vyjasnení
dramaturgicko-režijnej koncepcie sa postupne oslovili ďalší dôležití spolupracovníci
(herecké obsadenie, architekt, produkčný, svetelný park, kameramani, kostyméri, strihači, hudobný skladateľ a podobne). Rozprávky sa často pripravovali v televíznom
štúdiu, postupne sa pridala aj mobilná televízna technika a príbeh mali diváci možnosť sledovať aj v exteriéri (hrad, dedina, záhrada, les; náročnejšie na spracovanie).
V minulosti boli súčasťou prípravy na produkciu jednotlivých textov aj čítacie skúšky
(podobné ako v divadelnej praxi), počas ktorých dramaturg urobil rozbor danej hry.
Režisér počas výroby strážil svoju vizuálnu predstavu o konkrétnom titule, dramaturg
dohliadal na zachovanie myšlienky, výpovednej hodnoty z hľadiska dramatickej stavby
(zastúpenie úlohy investora, producenta, zachovanie ideí verejnoprávnej inštitúcie). Po
nasnímaní sa v strižni zoradili najlepšie zábery, pracovalo sa aj so zvukom – zmixoval
sa finálny tvar (pridali sa ruchy, hudba). S vývojom technológií došlo k zjednodušeniu
zaznamenávania obrazu a zvuku, začali sa využívať aj zložitejšie triky (ekonomicky
náročnejšie). Výslednej podobe audiovizuálnych televíznych textov teda predchádzala
dlhodobá predpríprava (scenár sa občas pripravoval jeden rok, obhliadky vhodných
priestorov, čítacie skúšky, výroba, postprodukcia) a za optimálnych podmienok vznikol
dramatický tvar v priebehu jedného roka (Glasnerová, 2012).
Podstatnú časť televíznej tvorby pre deti predstavoval žáner rozprávky na dobrú
noc (v animovanej, hranej, bábkovej podobe). Jeho tvorcovia sa často inšpirovali ľudovou slovesnosťou a pôvodné texty postupne upravovali do výslednej podoby (išlo
o redukciu motívov, postáv, premenu epického na dramatické). Základné vymedzenie
daného žánru, postup jeho tvorby, rozbor praktických ukážok spracovala v publikácii
Cesta za televíznou rozprávkou dramaturgička tvorby pre deti A. Minichová (1971:
7-8), ktorá výraznou mierou prispela k obohateniu televíznej produkcie pre detského
percipienta. Autorka vo svojich poznámkach o hranej fantastickej rozprávke pripomína aj istú nevýhodu v percepcii audiovizuálnej podoby rozprávkového žánru, keď sa
divákova fantázia „ochudobňuje o vlastnú predstavu obrazu, lebo ho prostredníctvom
obrazovky dostáva hotový.“ Väčší manévrovací priestor (pre tvorcov aj príjemcov)
rozprávke ponúkajú dramatické spracovania v rozsiahlejšej forme, ktoré sa stali objektom nášho záujmu.
Transformácia
literárneho textu do televízneho prostredia
–
výsledky analýzy
Pri opise transformačných zásahov upravovateľov vychádzame z literárnych
textov P. Dobšinského a literárnych scenárov televíznych rozprávok, ktoré sa stali
východiskom pre audiovizuálne spracovanie jednotlivých titulov. V ukážkach sme
postupne zaznamenávali rozdiely v stvárnení účinkujúcich postáv (prípadne prítomnosť rozprávača), jazykovú a kompozičnú zložku. Osobitnú kategóriu tvorí v prípade
televíznych rozprávok záznam o prostredí (štúdio, prípadne exteriér), v ktorom sa dej
136
Lenka Regrutová
odohráva.
V procese transformácie literárneho diela do mediálneho prostredia zohráva dôležitú úlohu upravovateľ, scenárista. Slovenskú ľudovú rozprávku ako zdroj na spracovanie televíznej podoby upravovali často skúsení autori literatúry pre deti a mládež
(pozri zoznam pôvodných televíznych rozprávok), ktorí v potrebnej miere poznali
a ovládali poetiku detských textov. Viacerí z nich (M. Ďuríčková, P. Glocko, O. Sliacky) upravovali a tvorili texty aj pre rozhlasové prostredie.
Citlivý prístup k prototextu a zároveň výrazný autorský vklad prejavila M. Ďuríčková v prípade spracovania titulu Zlatá priadka. Jeho literárny záznam zo zbierky
P. Dobšinského Postonárodné slovenské povesti I (1974: 399-405) sa od televíznej
podoby líši vo viacerých aspektoch. Postavy, ktoré vystupujú v televíznej verzii sú
konkrétne pomenované (Ilena, Hanka, Adam, strýc Matúš) a kvantitatívne prevyšujú
literárne postavy o polovicu. Dejová línia oboch textov vychádza z rovnakého námetu. Hovorí o dievčine, ktorú naučí trpaslík priasť zlaté nite, pod podmienkou, že
o rok uhádne jeho meno, v opačnom prípade si ju vezme za ženu. Literárny text však
predstavuje hlavnú hrdinku ako najmladšiu dcéru vdovy, ktorá sa nenaučila pracovať,
a tak ju mama sľúbi mladému pánovi (vyberie sa do sveta, aby si našiel ženu), ktorý
si ju odvedie v domnení, že mu napradie zlaté nite. Hanku naučí priasť trpaslík, pán
si ju vezme za ženu, porodí mu syna, počiatočné nešťastie sa tak stráca a príbeh
dosahuje svoj prvý vrchol (podľa Proppa „prvý chod“, porov. 2008: 48). Napokon sa
Hanke podarí uhádnuť aj meno Martinka Klingáša (náhodne ho začuje jej muž počas
búrky na poľovačke) a dejová línia sa završuje prostredníctvom tradičnej rozprávkovej formuly („kúpili si kravu a na tú kravu zvonec a tej rozprávke je koniec“). M.
Ďuríčková rozvinula motív zlatej priadky do rozsiahlejšej podoby a dodala mu nový
tvar. Hanka je v tomto prípade v pozícii utláčanej nevlastnej dcéry a sestry. Macocha
a sestra Ilena jej, okrem iného, závidia aj priazeň mladého suseda Adama. Hrdinka
televíznej podoby disponuje na rozdiel od literárneho záznamu (Hana je opísaná ako
dievča, ktoré je „do práce ako olovený vták“) výlučne kladnými vlastnosťami a aj
v ďalších prípadoch je dodržaná čierno-biela typológia účinkujúcich postáv. K tým
záporným sa radia aj kráľ a jeho veliteľ a pokladník, ktorí sa začnú uchádzať o priazeň zlatej priadky kvôli správe o jej schopnosti priasť zlaté nite. Macocha predstaví
ako zlatú priadku svoju nešikovnú dcéru Ilenu a spoločne odchádzajú na zámok, kde
má priasť zlato pre kráľa. Hanka prezradí sestre ako sa naučila priasť zlaté nite a premýšľa nad menom trpaslíka, ktoré náhodne zistí jej muž Adam (Martinko Klingáč),
a tak dochádza k oslobodeniu. Zlo, ktoré zastupujú postavy na kráľovskom hrade,
je v tomto prípade spravodlivo potrestané. Kráľ zo strachu pred stratou zlata neprezradí Ilene pravé meno trpaslíka, ktorý si ju napokon odvezie a všetky zlaté nite sa
premenia na ľanové. Rozdiely možno pozorovať aj v jazykovej zložke jednotlivých
textov. Literárny záznam využíva gemerské nárečie („pomysleu si, kädiaľ, prejšú,
šetkieho, urobiu“), prítomné sú aj úvodné a záverečné rozprávkové formuly, troji-
slovenská ľudová rozprávka a jej intersemiotická transformácia...
137
té opakovanie, opisy a udalosti deja komentuje rozprávač. M. Ďuríčková (televízna
podoba) posilnila ľudový konverzačný štýl slovenskej rozprávky zakomponovaním
pôvodných názvov odevu („kinteše, kitle, stuhle“), no v prevažnej miere sa prehovory postáv realizujú v spisovnej variete. Fantastickosť, magickosť sa v jazykovej
rovine televíznej formy prejavuje vo väčšej miere. Hanička privoláva (nevedome)
trpaslíka trojitým opakovaním prosby: „I v noci noc, i vo dne noc, príďže mi voľakto
na pomoc.“. Martinko Klingáč v závere, pri zmenšovaní Ileny, používa zaklínaciu
formulu: „ANAHÚR, MANAHÚR, RAMANAHÚR“. Rýmy, ktoré obsahuje aj literárna podoba Zlatej priadky sú v televíznej verzii doplnené a frekvencia ich výskytu je
častejšia. M. Ďuríčková využíva aj viac deminutív („dievčička, sestrička, nitôčka“),
čím sa posilňuje prítomnosť charakteristických čŕt detskej reči v tvorbe pre ne určenej. Príbeh o zlatej priadke televízni tvorcovia spracovali do 65 minútovej podoby,
pričom využili len štúdiové priestory (striedajú sa zábery na izby a komnaty v dome
a kráľovskom paláci).
Humor, irónia a hyperbola predstavujú základné jednotky výstavby príbehu
o Maťkovi a bláznoch – Múdry Maťko a blázni. M. Grznárová v procese transformácie (z literárneho do televízneho prostredia) daného titulu dodržala pôvodný námet ľudovej rozprávky (Dobšinský, 1973: 445-449), v ktorej mládenec sľúbi žiadosť
o ruku Dorke, ak vo svete nájde piatich podobných bláznov ako sú mladá nevesta
a jej rodičia (v komore plačú pri sekere zarúbanej do steny, ktorá by mohla v budúcnosti ublížiť dieťaťu Maťka a Dory). Hlavný hrdina prejde päť dedín, nájde ľudí
s nelogickým správaním (napríklad v jednej dedine pochovávajú dievča za živa, lebo
si pri naberaní vody strčila ruku do hrnčeka a nemôže ju vybrať) a napokon sa ožení s Dorou. Audiovizuálna podoba rozprávky využila priestory televízneho štúdia
a hranú formu doplnila aj o animovanú (exteriér vytvorený z makiet, hovoriace zvieratá majú tiež animovanú podobu). Hyperbolu správania účinkujúcich postáv dopĺňa
výrazné líčenie, gestá, využitie výraznej intonácie. Televízny text v tomto prípade
posilnil jednotlivé motívy, ktoré ponúkal prototext.
K dlhodobým spolupracovníkom so Slovenskou televíziou patril aj P. Glocko,
ktorý upravil titul Chudobných rodičov syn. V prípade účinkujúcich postáv možno
hovoriť o takmer identickom zastúpení. V literárnom texte (Dobšinský, 1973: 32-43)
vystupuje navyše postava žida, v televíznej verzii je novou postavou Trieska (kamarát a pomocník hlavného hrdinu Miška). V procese transformácie došlo k niekoľkým zmenám prototextu. V audiovizuálnej podobe sa príbeh zredukoval o opätovné
putovanie hlavného hrdinu a stretnutie so židom. Základná línia ostala zachovaná
(chudobný mládenec odchádza z domu, slúži u starej ženy, počas dňa pasie zvieratá,
v noci tancuje so strigami na zámku, oslobodí kráľovstvo; Glocko využíva motív
zvierat, princeznej, oživovania), ďalšie zmeny možno pripísať potrebe prispôsobenia
sa novému semiotickému prostrediu (napríklad ježibaby nemajú viacero hláv). Humorný prvok (možno pozorovať vo vzhľade a prejavoch) ponúkol P. Glocko divákom
138
Lenka Regrutová
aj v postave babizne a Triesku, ktorí dej istým spôsobom odľahčujú. Aj v tomto prípade možno v literárnom texte pozorovať vplyv gemerského nárečia („dačô, pobrau,
zlô, peknô“), úvodné a záverečné formuly. Súčasťou televízneho scenára je pomerne
vysoká frekvencia citosloviec („hopsasa – rasasa, cupy – lupy, mumu – bumu“) a tzv.
rýmovačiek („Nehrajže už – nehraj, šuhajček môj – šuhaj! Radšej ti ja – sama, budem hrať – do rána!“), ktoré v danom texte podporujú prítomnosť detského aspektu.
Priestor realizácie deja predstavujú okrem interiéru (chalupa babizne, kráľovský zámok) aj les a lúka, kde sa Miško počas svojej cesty pohybuje.
Vo folklórnych textoch možno pomerne často pozorovať prítomnosť dievčiny so
zlatými vlasmi. Príbeh o Zlatovláske (Dobšinský, 1974: 195-203) pre potreby televízie spracoval skúsený autor a teoretik literatúry pre deti a mládež O. Sliacky (Zlatá panna a prekliaty brat). Pri komparácii textov sme spozorovali niekoľko zmien
(v rozličných rovinách). V Dobšinského zázname sú uvedení súrodenci Jáchymko
a Otolienka, ktorí pre nepriazeň macochy odídu z domu. Jáchymko slúži na kráľovskom hrade, kde sa stará o kone a večer si svieti zlatými sestrinými vlasmi. Keď sa
kráľ dozvie o sluhovej krásnej sestre, ide ju spolu s paňou (ide o ježibabu) a jej dcérou
požiadať o ruku. Pri ceste domov ježibaba postupne zotína Zlatovláske ruky, nohy
a sotí ju do mora, kde sa premení na bielu kačku so zlatým chocholom. Končatiny
dievčaťu prinavráti záhradník, ktorý ich od ježibaby dostane výmenou za perly a ružu
(Zlatovláske sa slzy menia na pery a pri usmievaní jej kvitnú ruže na perách). Sestra
chodieva počas noci navštevovať brata do zámku, kde ju napokon chytí kráľovič a zlo
v podobe ježibaby a jej dcéry je kruto potrestané. V televíznej rozprávke vystupuje
Zlatovláska a jej brat Jakub (na chrbte má hrb), macocha s dcérou Žofou, kráľovič,
kastelán, obuvníci Valent a Tadeáš, krčmár. Jakub odchádza z domu kvôli macochinej nevraživosti, v krčme sa stane objektom výsmechu dvoch obuvníkov, ktorí mu
zadajú zdanlivo neplniteľnú úlohu (počas noci ušiť topánky – málo kože a svetla). So
strachu pred kastelánovým bičom Jakub prezradí, že pri práci mu pomohli sestrine
zlaté vlasy (osvecovali miestnosť). Kráľ sa vyberie požiadať Zlatovlásku o ruku, na
zámok s nimi odchádza aj macocha so Žofou. Násilný motív odťatých rúk a nôh v televíznej podobe absentuje, macocha Zlatovlásku vysotí z koča, premení ju na kačku
a namiesto nej kráľovičovi ponúka svoju škaredú dcéru Žofu. Na macochino naliehanie sa pokúsia Jakuba nespravodlivo potrestať (odvedú ho do lesa, kde ho majú
roztrhať vlci, zachráni ho zlaté pierko od Zlatovlásky), no napokon kráľovič vyslobodzuje z prekliatia oboch súrodencov (Jakuba zasiahne šíp, ktorý bol namierený na
zlatú kačku). V jazykovej rovine literárneho textu možno pozorovať citlivý zásah P.
Dobšinského, ktorý posilňuje literárnosť ľudovej rozprávky (napr. opis Zlatovlásky:
„keď sa smiala, ruže jej v ústach kvitli, keď plakala, perly jej z očí padali, kde stupila, tam zlatá tráva rástla, a voda, s ktorou sa umývala, zlatou ostala“). O. Sliacky
výraznou mierou posunul text do poetickej roviny: časté využitie rýmov, básnických
figúr, poetizmov („zlatá riava, je mi zrazu sťaby bola vták“). Lyrickosť umocňuje aj
slovenská ľudová rozprávka a jej intersemiotická transformácia...
139
hudobný motív – Zlatovláskina pieseň, jej nápev je prítomný vo viacerých častiach.
Prostredie v danom titule predstavuje interiér kuchyne, krčmy, kráľovskej dvorany,
pivnice a exteriér záhrady, jazierka, zámockého nádvoria a cesty v lesnatej krajine.
O. Sliacky uvádza v úvode literárneho scenára aj ideovo-estetický cieľ, za ktorý považuje predstavenie etických hodnôt („láska, obetavosť, priateľstvo, nevyhnutnosť
dobra a čestného konania pre zmysluplný ľudský život“). Aj tento aspekt dodáva dielu
charakter gnómickosti a zacielenia na heterogénne televízne publikum.
Na
záver...
Slovenská ľudová rozprávka sa do povedomia percipientov dostáva aj prostredníctvom audiovizuálneho spracovania. Uvedené krátke analýzy poukázali na rozličné
prístupy k prototextu, ktoré literárne texty posunuli do novej polohy, televízne rozprávky tak nadobudli nové estetické vyznenie. V príspevku sa nám podarilo dokázať
aj žánrovú univerzálnosť rozprávky – „lyrická epika s dramatickým záchvevom“ (Sabol, 2005: 208). Súčasný popkultúrny divák (porov. „vizuálny človek“ – McLuhan,
2011: 63) si uvedomuje výhodu audiovizuálnych textov poskytujúcich komplexnosť
kódu. Na druhej strane možno hovoriť o istej nerovnováhe pri konštrukcii textu medzi autorom a príjemcom, ktorý je nútený prijímať vizuálnu predstavu televíznych
tvorcov a miera jeho participácie na dekódovaní sa zmenšuje.
Literatúra:
Knižné a časopisecké pramene:
1.Černý, J., Holeš, J.: Sémiotika. Praha: Portál 2004.
2.Dobšinský, P.: Prostonárodné slovenské povesti II. Bratislava: Tatran 1974.
3.Dobšinský, P.: Prostonárodné slovenské povesti III. Bratislava: Tatran 1973.
4.Eco, U.: Teorie semiotiky. České Budějovice: Argo 2009.
5.Hutcheon, L., O‘ Flynn, S.: A Theory of Adaptation. London and New York: Routledge,
2013.
6.Jakobson, R.: Lingvistická poetika. Bratislava: Tatran 1991.
7.Kráľ, Á., Sabol, J.: Fonetika a fonológia. Bratislava: SPN 1989.
8.McLuhan, M.: Jak rozumět médiím. Extenze člověka. 2. vyd. Praha: Mladá fronta 2011.
9.Minichová, A.: Cesta za televíznou rozprávkou. Bratislava: Výskumný kabinet televízneho
programu 1971.
10. Mrlian, R. a kol.: Encyklopédia dramatických umení Slovenska. 1. diel: A-L. Bratislava:
Veda 1989.
11. Osolsobě, I.: Mnoho povyku pro semiotiku. Brno: Nakladatelství „G“ hudba a divadlo 1992.
12. Pavis, P.: Divadelný slovník. Bratislava: Divadelný ústav 2004.
13. Propp, V. J.: Morfologie pohádky a jiné studie. Jinočany: Nakladatelství H & H 2008.
140
Lenka Regrutová
14. Propp, V. J.: Morfológia rozprávky. Z ruského originálu preložila Nadežda Čepanová, 1.
vyd., Bratislava: Tatran 1969.
15. Sabol, J.: Čaro jazyka slovenských ľudových rozprávok. In: Interpretačné variácie umeleckého textu. Prešov: Prešovská univerzita v Prešove, Filozofická fakulta 2005.
16. Sabol, J.: Kapitoly zo všeobecnej jazykovedy. Košice: UPJŠ v Košiciach 1988.
17. Saussure, F.: Kurs obecné lingvistiky. Praha: Academia 2007.
18. Valček, P.: Slovník teórie médií. Bratislava: Literárne informačné centrum 2011.
19. Vlašín, Š.: Slovník literární teorie. Praha: Československý spisovateľ 1984.
Iné pramene:
1.Archív Slovenskej televízie
2.Glasnerová, M.: Pôvodná televízna tvorba pre deti – osobný rozhovor. Bratislava. 12.10.
2012.
Zoznam vybraných pôvodných televíznych rozprávok – Slovenská televízia
názov
Čarodejný nápoj
rok
výroby
autor/motív/námet
scenár/
úprava
dramaturgia
réžia
P. Skaličan
P. Opálený
1971
P. Dobšinský
D. Brindza
Dlhý, široký a bystrozraký
1994
na motívy ľudovej
rozprávky
E. Petrovická,
M. Glasnerová
I. Petrovický
I. Petrovický
Drevená krava
1984
P. Dobšinský
M. Grznárová D. Garguláková Ľ. Fifík
Chudobných rodičov syn
1993
P. Dobšinský
P. Glocko
M. Glasnerová
Jablonka
1989
S. Czambel
O. Sliacky
V. Predmerský
Z.
Bachnárová
J. Holec
J. Chlebík
Klinko a Kompit kráľ
1971
P. Dobšinský
H. KrižanováĽ. Rampáková
Brindzová
Kmotor Remenár a kmotor
Hrebenár
1993
P. Dobšinský
P. Paška
Ľ. Jarjabka
Ľ. Fifík
Loktibrada
1984
P. Ševčovič
V. Predmerský
Z.
Bachnárová
Maťo a princezná Uľjana
1982
M. Groll
V. Predmerský
J. Chudík
na motívy ľudovej
rozprávky
na motívy ľudovej
rozprávky
Múdry Maťko a blázni
1984
P. Dobšinský
M. Grznárová D. Garguláková Ľ. Kocka
Nebojsa
1981
P. Dobšinský
M. Grznárová D. Garguláková J. Bednárik
O hlúpej žene
1996
P. Dobšinský
L. Munk
M. Glasnerová,
J. Chudík
M. Kočan
O Jankovi kľúčiarovi
1992
P. Dobšinský
P. Glocko
M. Glasnerová
I. Kováč
1987
na motívy ľudovej
rozprávky
P. Weigl
R. Lipták
P. Weigl
V. Predmerský
C. Králik
V. Predmerský
J. Chlebík
Vševid
V. Predmerský
J. Petrovický
Zrno
Ľ. Jarjabka
J. Chlebík
\
Pávie pierko
Päť zŕn (séria):
Dalajláma
Šťastie
1987
slovenská ľudová
rozprávka
J. Navrátil
slovenská ľudová rozprávka a jej intersemiotická transformácia...
141
Pravda
1991
P. Dobšinský
L. Munk
Princezná v ježovej koži
1994
S. Czambel
M. Grznárová Ľ. Jarjabka
Ľ. Jarjabka
I. Petrovický
J. Chlebík
Prorok Rak
1971
P. Dobšinský
V. Bieliková
O. Katuša
Prorok Rak
1988
P. Dobšinský
L. Munk
Ružová Anička
Rozum nadovšetko
(triptych): Dobrá rada,
Potrestaná zvedavosť, Za
dobrotu na žobrotu
1991
P. Dobšinský
P. Glocko
Ľ. Rampáková
Ľ. Jarjabka, P.
Malec
M. Glasnerová
1999
na motívy ľudovej
rozprávky
J. Kákošová
D. Garguláková J. Chudík
H. KrižanováZ.
V. Predmerský
Brindzová
Bachnárová
J. Filo
D. Garguláková J. Chudík
J. Chudík
J. Chlebík
Svetská krása
1975
Ten tretí
1988
slovenská ľudová
rozprávka
P. Dobšinský
Tri stromy
1994
P. Dobšinský
R. Čižmárik
M. Kočan
L. Šebová
Zlatá panna a prekliaty
brat
1982
na motívy ľudovej
rozprávky
O. Sliacky
E. Krivánková
Z.
Bachnárová
Zlatá priadka
1975
P. Dobšinský
M. Ďuríčková
A. Minichová
K. Ruth
Zlatohláska
1994
na motívy ľudovej
rozprávky
M. Kováčik
M. Glasnerová,
J. Bednárik
V. Predmerský
Zlatý chlieb
2001
P. Dobšinský
J. Lenhart
D. Garguláková J. Zeman
Z kapsy rozprávkara
(triptych):
Kto čím zachádza, tým aj
schádza
1999
P. Dobšinský
E. Matulayová
Polepšený Ďuro
D.
Gerguláková
Keď je bieda najväčšia
Z. Mistríková
M. Glasnerová
I.
Petrovický
Zlatý kolovrátok
1995
P. Dobšinský
P. Valček
M. Kočan
J. Banyák
Zlatá krajina
1985
P. Dobšinský
O. Sliacky
E. Krivánková
J. Chlebík
1996
na motívy ľudovej
rozprávky
J. Banyák
D. Garguláková J. Banyák
Ženský vtip
Zdroj: Archív Slovenskej televízie
Príspevok bol vytvorený realizáciou projektu VEGA 1/0697/13 Pôvodná mediálna dráma pre deti a mládež.
Mgr. Lenka Regrutová
Filozofická fakulta Prešovskej univerzity v Prešove,
Katedra komunikačných a mediálnych štúdií,
Slovenská republika,
E-mail: [email protected]
142
Eva Peknušiaková
VIZUALIZÁCIA
SÚČASNÝCH REKLAMNÝCH SPOTOV
VYSIELANÝCH V SLOVENSKÝCH
KOMERČNÝCH TELEVÍZIÁCH
Abstract:
VISUALISATION OF CONTEMPORARY COMMERCIALS
IN THE SLOVAK COMMERCIAL TELEVISION
The paper deals with the issue of visualization contemporary TV commercials despite,
the television is an audio-visual medium. Our effort is to detect, how the visual codes work
in the structure of TV commercials. With the fundamental terms: semiotics like a discipline
of signs; sign and its structure with the accent of the characteristic and classification non-languge signs; linguistics basis of the interpretation the persuasive communication and the
fundamental definition of text we develope the idea to the thinking about the persuasive
communication like a basis of the advertising texts. The main of this paper is characteristic
of advertising, TV commercial and its classification.
We point especially at the issue of picture and using visual codes in the structure the
TV spots, which reinforce the visual part the commercial texts.
Using two fundamental qulitative methods − semiotics and picture analyses − we would like to point at the communicative potential the visual codes and their use in the structure of the contemporary TV spots.
Key words: semiotics, sign, communication, persuasion, advertising, commercials, visual
studie.
Úvod
Účastníme sa vizuálních praktik, abychom komunikovali, ovlivňovali a byli ovlivňováni. (...) Žijeme v kulturách, které jsou v rostoucí míře zamořeny vizuálními obrazy s rozmanitými účely a účinky
(Carwright, Sturken 2009: 19).
Citáciu autoriek publikácie Studia vizuální kultury si dovolíme rozšíriť o vlastný názor: práve kvôli uvedenému argumentu je v súčasnosti nevyhnutné disponovať
aspoň základnými znalosťami vychádzajúcimi z mediálnej čí vizuálnej gramotnosti.
Vizualizácia súčasných reklamných spotov vysielaných...
143
Myslíme si, že len týmto spôsobom sa môžeme, hoci len čiastočne, vyhnúť negatívnym vplyvom súčasných mediálnych obsahov.
V príspevku sa zameriavame na reklamné texty, konkrétne televízne spoty, ktoré
ako mnoho ďalších mediálnych textov podliehajú silnejúcemu trendu ich vizualizácie
a to aj napriek faktu, že už primárne, vzhľadom na médium, ich štruktúra vizuálne kódy zahŕňa. Nepresnú predstavu o nenáročnosti percepcie vizuálnych textov sa
v teoretickej časti snažíme korigovať odvolávajúc sa na mnohých autorov, venujúcich
sa oblasti vizuálnych štúdií priamo alebo prostredníctvom vedných odborov, v ktorých pôsobia. Funkciu obrazu v komunikácii, zvlášť reklamnej, dokladujeme aj historickým pohľadom nielen na vývoj samotných médií, ale najmä na povahu, štruktúru
a funkciu reklamného textu.
Motiváciou pre uskutočnený výskum bola najmä naša osobná skúsenosť s často
nesprávnou, resp. neúplnou interpretáciou mnohých súčasných televíznych obsahov,
zvlášť reklamných textov, a ich schopnosťou manipulovať s mienkou percipientov.
Teoretické
a metodologické východiská
Výber výskumnej oblasti a témy (znakovosť reklamného textu; semiotická štruktúra súčasného reklamného textu v elektronických médiách so zameraním na televízne reklamné spoty) ovplyvnila vzrastajúca tendencia súčasné mediálne texty vizualizovať, reklamné texty nevynímajúc.
Štruktúra reklamného textu z hľadiska využívania komunikačných kódov sa menila najmä pod vplyvom vývoja médií od najelementárnejšej štruktúry v médiách
printových, s využitím len jazykových znakov, teda jazykového kódu, neskôr doplnená o kódy vizuálne (ilustrácie, fotografie, grafika, iný obrazový materiál) až po
možnosť využitia dynamického obrazu a zvuku (audiovizuálneho kódu) v rozhlase,
televízii a internetovom prostredí. V súčasnosti sa za najefektívnejšie považuje, ak
sa kódy kombinujú, pričom sa čítanie takéhoto reklamného textu stáva percepčne
náročnejším. Martin Foret vo svojej štúdii venovanej problematike vizuálneho textu
poukazuje na jeho výraznú mnohoznačnosť, variabilitu a šírku interpretácie, závislej
na schopnosti percipienta vizuálne texty spracovať, pričom nezohľadňuje len fotografie či obrazový materiál, ale aj filmy a reklamné texty. Zdôrazňuje potrebu nielen
všeobecnej gramotnosti, využívanej pri čítaní a percepcii textov verbálnych, ale aj
gramotnosti vizuálnej.
Recipienti k obrazům, které se staly dominantní součástí masové komunikace,
stále přistupují jako samouci, a tak jsou jimi velmi snadno manipulovatelní, teoretikové komunikace často k obrazu přistupují jako k neproblematickému, příp. ho přehlížejí. Pokud však chceme vizuálním textům (obrazům) porozumět či je interpretovat,
musíme se je nejprve naučit číst (Foret 2008: 47)1.
1
Dostupné na: http://www.pulib.sk/elpub2/FF/Bocak1/pdf_doc/foret.pdf
Eva Peknušiaková
144
V uvedenej citácii by sme chceli upriamiť pozornosť najmä na fakt o schopnosti vizuálnych textov manipulovať percipientmi práve z hľadiska ich nedostatočnej
kompetencie tieto texty interpretovať, hoci prevažná časť bežných užívateľov médií
zastáva názor, že vizuálne texty sú jednoznačnejšie ako texty verbálne.
Pre uvedenie do kontextu problematiky zadefinujeme relevantné pojmy, s ktorými
budeme v nasledujúcich kapitolách pracovať a ktorými sa pokúsime vytvoriť teoretický základ pre naše skúmanie.
Vymedzenie základných
Semiotika
pojmov
Semiotiku možno definovať ako vedu o znakoch (zohľadňujúc ich charakter
všeobecne), preto na úvod nášho uvažovania je podstatné ozrejmiť kľúčové pojmy.
Prvým, od ktorého sa odvíja význam a postavenie ostatných pojmov v štruktúre vzťahov, je znak − Černý a Holeš uvádzajú definíciu filozofov, ktorá síce pochádza z
dvoch rôznych období, jej časti sa však navzájom dopĺňajú a tvoria jednu z prvých
ucelených koncepcií pojmu:
„1. Znak (signum, signas) je něco, za čím se skrýva něco jiného (signatum, referent,
věc) (sv. Augustín) a 2. existuje někdo, kdo si takový vztah uvědomuje (Charles Sanders
Peirce).“ (2004, s. 16) Samozrejme, charakterizovať znak, jeho podstatu a povahu jednoznačne a striktne nie je jednoduché a v semiotike ho vysvetľujú najmä koncepcie
dvoch významných autorov, švajčiarskeho lingvistu Ferdinanda de Saussura a amerického filozofa Charlesa Sandersa Peircea. Jednou zo základných vlastností znaku je, že
nefunguje izolovane, ale v kooperácii s ďalšími vytvára isté systémy, v ktorých sa spravidla koncentrujú prvky podobného charakteru, avšak kooperácia je možná aj medzi
znakmi odlišnej povahy. Znakové systémy tvoria istý inventár jednotiek využívaných
pri komunikácii a odlišujú sa napríklad počtom prvkov, ktoré obsahujú.
Kód
a mód
Snahou komunikačných partnerov je efektívna komunikácia, ktorá je možná len
v tom prípade, ak pracujú s tým istým kódom (napr. ak sú užívateľmi toho istého
jazyka). Palek kódom rozumie množinu „znakových homogenních prostředků, které
tvoří systém“ (1989: 29). John Fiske dodáva, že kód „slúži na produkciu a komunikáciu významov v spoločnosti“ (1989: 312), tie sa do kódu transformujú procesom
zakódovania. Prioritou percipienta je tieto významy dekódovať, čo možno najpodobnejšie k zamýšľanému zámeru expedienta. Ako Fiske ďalej uvádza, všetky aspekty spoločenského života, od spôsobu komunikácie, vykonávania bežných činností,
cez spotrebný tovar, ktorým vytvárame svoj životný štýl, to všetko kódujeme, náš
spoločenský život je tvorený komplikovanou sieťou kódov. Vzhľadom na množstvo,
nie je celkom možné podať ich úplnú typológiu, Fiske však kódy prvotne delí na
behaviorálne (ktorých účelom je regulovať sociálne správanie) a označujúce, resp.
Vizualizácia súčasných reklamných spotov vysielaných...
145
komunikatívne, ktoré sú nositeľmi významov, spoločensky produkovaných výberom
a usporiadaním znakov na základe konvencie a prenášané náležitým médiom.
Avšak kódy nadobúdajú konkrétnejší význam v príslušnom móde, ktorý Gross
charakterizuje ako: „symbolický systém závislý od našich biologických štruktúr a
fyzického prostredia, determinujúci formu informácií, ktoré vnímame, spracúvame
a komunikujeme“ (1989: 33). Z uvedeného vyplýva, že „mód je všeobecnejšou kategóriou zahŕňajúcou kódy: kým mód je všeobecným spôsobom komunikovania, kód
je konkrétnym systémom znakov (vrátane pravidiel ich selekcie a kombinácie) slúžiacich ako nosiče informácie v danom móde“ (Bočák 2008: 23).
Pre výskumný objekt nášho príspevku sú dôležité najmä také znakové systémy,
v ktorých nejde výlučne o kombináciu homogénnych prvkov, ale v systéme kooperujú znaky rozličnej povahy, teda vytvárajú tzv. hybridné kódy. V reklamnom spote
sa kombinujú znaky verbálne, aj neverbálne, teda primárne, jazykový kód a vizuálne
kódy, ktoré budú stáť v centre našej pozornosti v druhej časti práce.
Reklama
„Reklama je produktom kultúry, riadi sa existujúcimi spoločenskými normami
a pravidlami, využíva stereotypy a predsudky. Na druhej strane ich však postupne
mení a redefinuje“ (Rankov 2002: 52). Kultúrna podmienenosť teda zapríčiňuje, že
sa reklamy stávajú akousi reflexiou spoločnosti, v ktorej boli vytvorené a ktorej sociálne stereotypy sú v ich forme či obsahu zachytené (Kášová 2010: 10). Postavenie
reklamy v rámci kultúry ju môže definovať jednak ako komerčný, masový produkt
(bežné reklamné spoty na spotrebný tovar), no na strane druhej ako produkt popkultúrny so špecifickou štruktúrou (reklamný spot režiséra Davida Lyncha pre produkt
spoločnosti Sony, hraciu konzolu PS2 z roku 20002).
Aj keď je reklama výrazným komunikačným fenoménom už od svojho vzniku,
ako uvádza Pavel Horňák, bolo potrebné vytvoriť istý nástroj jej uplatnenia v praxi,
ktorým sa stal marketing: „koncepcia jednoty výrobnej a obchodnej politiky s cieľom
nájsť medzeru v trhu, získať peniaze i uspokojiť potreby zákazníka“ (Horňák 1997:
120). Zjednodušene býva marketing označovaný aj ako práca s trhom najmä s cieľom
ekonomického efektu. Samotné terminologické vymedzenie pojmu reklama môže
byť zložitejšie, pretože sa zvykne zamieňať, resp. stotožňovať s pojmom propagácia.
Reklama je však spolu s osobným predajom, PR, podporou predaja, priameho
marketingu a sponzoringu súčasťou marketingovej komunikácie = promotion, teda
propagácie (2010: 28). Z uvedeného vyplýva, že propagácia je teda širší pojem ako
samotná reklama, ktorá je len jeho časťou. Oblasť marketingu je jednou z najrýchlejšie sa rozvíjajúcich oblastí vzhľadom na využívanie nových stratégií, technológií
a rovnako vzhľadom na rýchlosť reflektovať aktuálnu spoločenskú situáciu.
2
http://www.thecityofabsurdity.com/ads.html#ps2
146
eva Peknušiaková
Neustále akcentovanie vizuálnych vnemov (nielen) v reklamnej komunikácii podmienilo postupné formovanie odborného uvažovania v tejto oblasti a vznik vizuálnych
štúdií (visual studies). Náznaky formovania tohto interdisciplinárneho odboru sa objavovali v uvažovaní mnohých mediálnych teoretikov, lingvistov a filozofov, za všetkých možno spomenúť Stuarta Halla, Rolanda Barthesa, Umberta Eca, Jean-Françoisa Lyotarda
a i., v súčasnosti sa problematike venujú aj autorky publikácie Studia vizuální kultury
Marita Sturken a Lisa cartwright, ktorá sa pre naše uvažovanie stala východiskom.
V centre záujmu uvedeného odboru stoja vizuálne podnety, transformované do
podoby rôznych mediálnych textov od plagátov, bilbordov cez hudobné videoklipy,
filmy a televíznu produkciu, z ktorej by sme radi vyčlenili zvlášť reklamné texty.
Podľa Reifovej vizuálne štúdiá zohľadňujú:
a) široký kontext foriem a funkcií obrazu (spoločenských, kultúrnych, politických atď.);
b) v oblasti svojho skúmania aj „nízke“ či úžitkové žánre (napr. propagačný materiál ako letáky, plagáty, ale aj mapy či rodinné fotografie); (2004: 168).
Zároveň sa snažia opísať aj semiotiku obrazu, ktorá v minulosti stála na okraji záujmu, keďže sa väčší priestor dával skôr jazykovým textom a ich štruktúre. Ako uvádza
Foret, mnoho z vizuálnych textov zároveň obsahuje aj jazykovú zložku, preto ich označil ako „sémioticky heterogenní texty s vizuálnou dominantou“ (2008: 39) a aj v našom
prípade sa viac zameriame práve na vizuálny aspekt analyzovaných textov, hoci neopomenieme ani text jazykový. Za základnú jednotku vizuálnych textov môžeme teda
považovať obraz, ktorý Flusser definuje ako: „plochu, ktorá na význam“ (pozri Reifová
2004: 169). Obraz však často býva vnímaný nepresne. Ide najmä o jeho schopnosť (vo
všeobecnom význame) odrážať realitu. Problematikou reprezentácie skutočnosti prostredníctvom obrazu sa zaoberalo mnoho teoretikov (počiatky tohto uvažovania vyplývajú
z Platónovej filozofie) a snažili sa dať odpoveď na otázku, či reprezentácie reflektujú svet
sám o sebe, alebo jeho významy konštruujeme
my prostredníctvom reprezentácii (carwright,
Sturken 2009: 22). Väčšina spoločnosti považuje obrazy za odraz skutočného sveta, reality:
„Vizuální médiá obecně (...), jsou tak považována za ta, která realitu prezentují věrněji než
média jiná (printová či audiální)“ (Foret 2008:
37). Tento prístup považujeme za nesprávny,
ba dokonca, dovolíme si tvrdiť, v určitom
zmysle aj škodlivý. Súčasný nadmerný vplyv
médií na percipientov bez akejkoľvek dispozície aspoň základnej mediálnej či vizuálnej
Obr. č.: 1
Vizualizácia súčasných reklamných spotov vysielaných...
147
gramotnosti môže mať následky v zmysle nesprávnej interpretácie mediálnych textov,
pričom rizikovou skupinou sú najmä detskí percipienti.
Dôležitou je tu najmä problematika interpretácie významov, ktoré nám vizuálne texty sprostredkúvajú. Zatiaľ čo sú jazykové texty štruktúrované lineárne a ich princípom
je „skladanie“, teda syntéza významu z jednotlivých častí, pri vizuálnych textoch na
poradí znakov až tak nezáleží, keďže sú umiestnené na ploche vedľa seba, a je potrebné
využiť analytické myslenie, čiže obraz ako celok sa snažíme rozložiť na niekoľko menších významových jednotiek. Zaujímavá je preto jedna z výskumných metód, ktorou sa
overuje percepcia vizuálnych textov prijímateľmi, tzv. eye-tracking3 (sledovanie dráhy
zraku) (Vysekalová 2007: 59-61). Zvyčajný spôsob čítania vizuálnych textov smeruje
zhora nadol, pričom zrak prechádza po obraze diagonálne zo strany na stranu, na obr. č.
14 sú červenou až oranžovou farbou vyznačené ohniská sústredenia pohľadu, ohraničené farbou zelenou, časťou, ktorej venujeme len letný pohľad.
Problematickou sa môže javiť aj väčšia polysémantickosť vizuálnych textov. Ako
sme uviedli, zohrávajú tu rolu aj prirodzené predispozície percipienta, jeho záujem
a tak k čítaniu vizuálneho textu pristupujú individuálni percipienti rôzne a v mnohých prípadoch môže byť ich persuazívny charakter (pokiaľ uvažujeme o reklamnom
texte) znásobený a môže mať značne manipulatívny charakter. Z hľadiska rýchlosti
sprostredkovania a prijímania informácii vizuálnymi textami, pod vplyvom každodennej vizuálnej skúsenosti, ktorá sa stáva rutinnou záležitosťou, sa prevažná časť
percipientov domnieva, že rovnako nenáročná je aj ich interpretácia a pochopenie
významu, ktorý nesú. Preto neustála stimulácia percipientov vizuálnymi textami podporuje ich percepčnú a interpretačnú pasivitu (Reifová 2004: 170).
Praktická
analýza reklamného spotu
Teoretická časť príspevku bola zameraná na problematiku semiotickej podstaty
textov, pričom na tomto mieste chápeme pojem text v jeho najširšom význame. Sumarizáciou relevantných poznatkov z oblasti semiotiky (znak, štruktúra znaku, tvorenie kódov a módov) sme si vytvorili teoretický základ pre prácu s ďalšími, pre nás
kľúčovými pojmami − reklamný text a jeho štruktúra.
V úvode sme si stanovili základný cieľ − zistiť ako fungujú a akú úlohu zohrávajú v štruktúre reklamného textu práve nejazykové znaky. Počas jeho vývoja sa dôraz
kládol najmä na jazykovú zložku, teda jazykový kód, keďže v rámci reklamného textu
bol jeho prvým vyjadrovacím prostriedkom (zaujímavý je pritom fakt existencie a fungovania obrazu v ľudskej spoločnosti, ktorá bola dokladovaná už v praveku), až neskôr
3
Eye-tracking − systém je založený na dvoch kamerách pripevnených na okuliaroch, z ktorých jedna
pracuje v infračervenom spektre a cez odraz vníma pohyb oka; druhá kamera zaznamenáva predložený
text (platí aj pre jazykové texty, nielen vizuálne); (Vysekalová 2007: 59-60).
4
http://www.profusion.com/email-marketing/enterprise-platform/eyetracking.cfm
148
Eva Peknušiaková
s rozvojom technológií pribudla obrazová zložka, najprv to bol, samozrejme, obraz
statický, neskôr dynamický. Postupom času s prebiehajúcim technologickým vývojom
začalo byť pre spoločnosť príťažlivejšie práve vizuálne zobrazovanie reklamných textov, a to aj vďaka domnienke nenáročnosti ich percepcie. Argumenty, ktoré tento názor
vyvracajú alebo aspoň čiastočne korigujú sme sa snažili uvádzať priebežne v celom
texte práce, odvolávajúc sa najmä na štúdiu Foreta o vizuálnej podstate textu.
Naším cieľom v praktickej časti bude prostredníctvom vhodne zvolených kvantitatívnych a kvalitatívnych metód zistiť, nakoľko sú vizuálne kódy súčasťou štruktúry
televíznych spotov vysielaných slovenskými komerčnými televíziami v súčasnosti
a taktiež sa zameriame na aspekt percepcie a vplyvu televíznych reklamných spotov
s prevažne nejazykovou štruktúrou na bežné publikum.
1. Výskumnú vzorku sme spracovali najprv pomocou tabuľky, ktoré sme označili
ako „tabuľky kódovania“, kde sme zaznamenali využívanie jazykových a nejazykových znakov, ktoré sme podľa typu média rozdelili na kódy:
a) auditívne − kódy (A) a b) vizuálne − kódy (V). V auditívnom kódovaní sme
zohľadňovali reč, hudbu, ruchy a ticho. Vizuálne kódy sme bližšie špecifikovali na
konkrétny objekt − logo produktu, spoločnosti, inštitúcie, ktoré sa zvyčajne objavovalo v dvoch formách a to statickej (išlo o grafické vyobrazenie loga, prípadne textu,
ktorý je súčasťou loga) − logo (S); druhá forma zobrazovania loga mala animačnú
povahu, čiže išlo o dynamický prvok − logo (A).
V tabuľkách sme zohľadnili aj jazykový kód, ktorý sme však len prepísali, momentálne nie je pre náš výskumný zámer podstatný, a slúži ako doplnkový výskumný materiál, ktorý dokresľuje celkový význam reklamných spotov. Pri prepise sme
zaviedli dve skratky: P1 − Pn je označenie prehovoru aktéra reklamného spotu. Ide
buď o postavy, ktoré priamo účinkujú v reklamnom spote (môže byť ich aj viac,
veľmi funkčne sa využíva dialóg, prostredníctvom ktorého sa vymenúvajú prednosti
produktu, zväčša na pozadí istej situácie), alebo postava, ktorá spot len „komentuje“.
Skratka S označuje slogan reklamného spotu, ktorý spravidla odznieva v jeho závere.
2. Ako výskumnú vzorku sme vybrali konkrétny reklamný spot na produkt energetického nápoja značky Semtex spoločnosti Kofola a.s., ktorý sme podrobili semiotickej a obrazovej analýze. Štruktúra tohto spotu je tvorená takmer výlučne nejazykovými znakmi a
je zároveň prvým klipom novej reklamnej kampane so sloganom: „Konce neberieme...“.
V médiách momentálne rotuje reklamný spot s dokončením sloganu „...berieme ping-pong,“5 s názvom „obiehačka“6. Podľa slov brand manažéra Semtexu Martina Macouna
komunikačným zámerom reklamnej kampane, ktorá sa po prvýkrát objavila v médiách
v Čechách aj na Slovensku 5. septembra 2012, je osloviť mladé publikum, tínedžerov a
5
http://mam.ihned.cz/?p=100000_d&article%5Bsms_pay%5D=true&article%5Bid%5D=57274940&___r=874
6
Označenie spôsobu hry ping-pong, keď sa jej zúčastňujú viacerí hráči, ktorí obiehajú okolo stola.a pri
hre sa striedajú.
149
Vizualizácia súčasných reklamných spotov vysielaných...
„ukázat jim, že si tento energy drink umí vzít do parády cokoliv a udělat z toho atraktivní zábavu,“ (Tamtiež). Reklamnú kampaň vytvorila česká reklamná agentúra Yinachi7,
nákup a plánovanie mediálnych aktivít zabezpečila nezávislá PR agentúra Médea.
Tabuľka 1a
kódy (A)
reč
hudba
ruchy
ticho
Reklamný spot − Semtex
žánrové zaradenie: hudobná reklama (reklamné posolstvo je sprostredkované najmä vizuálne,
sprevádzané výrazným hudobným motívom)
kódy (V)
logo (S)
logo (A)
s (1 – 35) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35
Tabuľka 1b
Spot
Semtex
●● vizuálna zložka
reklamného spotu
●● minutáž
●● jazyková zložka
reklamného spotu
Obr. č. 2: 1.sekunda
S:
Obr. č. 3: 27. sekunda
Konce neberieme, berieme ping-pong.
Tabuľka 2
Semtex
Obrazová a semiotická analýza reklamného spotu č. 3 (skupina C)
●● vizuálna zložka
reklamného spotu
minutáž
Obr. č. 2: 1.sekunda
Obr. č. 3: 27. sekunda
Reklamná agentúra Yinachi vznikla v roku 2010 odlúčením kreatívneho oddelenia Gate pôvodnej
reklamnej agentúry Kaspen; riaditeľom Yinachi je Zdeněk Kašpar (http://strategie.e15.cz/zpravy/
kaspen-se-mnozi-vzniklo-yinachi-415065).
7
150
Eva Peknušiaková
Technické kódy: najfrekventovanejším zobrazením je celok, kedy sú viditeľní
protagonisti reklamného spotu spolu s prostredím. Druhým najpoužívanejším spôsobom zobrazovania je polocelok, keď sa kamera zameriava na tváre protagonistov
a ich emócie vyvolané činnosťou, ktorú vykonávajú (napr. smiech pri hre ping-pong).
Detailné zobrazenie bolo použité v závere spotu, kedy sa ním upriamila pozornosť
percipienta na propagovaný produkt − energetický nápoj Semtex.
Pohyb kamery je plynulý, zväčša ide o techniku tzv. sledovania, kedy sa kamera
pohybuje po vertikálnej alebo horizontálnej osi a zachytáva tak dianie, či už ide o statický objekt, alebo objekt v pohybe. Výnimkou je záber z 13. sekundy, kedy protagonisti jazdia na skateboarde, čo kamera zachytáva v pohybe spolu s nimi; spôsob tohto
typu snímania sa nazýva jazda.
Z hľadiska postavenia kamery pri snímaní sa využívajú všetky tri základné typy
uhlov pohľadu, t. j. priamy (prevažná časť spotu), nadhľad (napr. úvod spotu), podhľad (napr. 7. sek.); považujeme to za spôsob priblíženia zobrazovanej situácie a činností percipientom, aby bol v nich vyvolaný pocit bezprostrednej účasti.
Z vybraných technických kódov je dôležitý aj spôsob využívania svetla. Keďže
približne polovica reklamného spotu sa odohráva v exteriéri (sídlisko, železnica, mesto atď.) využíva sa predovšetkým prirodzené svetlo (nezohľadňujeme detailnú technickú prípravu pri nakrúcaní), ktoré sa počas spotu mení synchrónne s plynutím dňa.
Od 15. sekundy sa dej reklamného spotu odohráva vo večerných hodinách a to najmä
v interiéri, pravdepodobne nočného hudobného klubu. Tu je už využívaná svetelná
konštrukcia tzv. low-key, v ktorej dominujú tmavé plochy. Záver reklamného spotu
sa opäť odohráva počas dňa s využitím denného svetla, z čoho usudzujeme, že z hľadiska plynutia času mal reklamný spot zachytiť jeden celý deň (počas prázdnin, resp.
víkendu) s vyústením do nasledujúceho rána. Spája sa to s hlavnou myšlienkou celej
reklamnej kampane a samotného produktu, ktorým je energetický nápoj.
Reprezentačné procesy a interakcia: spôsob reprezentácie produktu môže využívať buď konceptuálny rámec, kedy sa produkt reprezentuje cez vzťah k celku, alebo
prostredníctvom symbolického prvku, ktorý je nositeľom významu. Druhým spôsobom,
ktorý bol použitý aj v prípade analyzovaného reklamného spotu, je naratívny postup,
ktorý sa vyznačuje akciou, dejom. Obsah celého spotu je založený na zobrazení činností
mladých ľudí, spôsobu akým trávia voľný čas, ako sa zabávajú a prostredníctvom neho
bol vytvorený príbeh prezentujúci energetický nápoj Semtex, ako dôležitej súčasti života mladých ľudí, hoci explicitne vyobrazený bol až od 26. sekundy reklamného spotu.
Jeho dôležitým prvkom sú aj samotní protagonisti, ktorí sú zároveň aktérmi všetkých zobrazovaných činností a v kontexte tejto reklamnej kampane by sme ich mohli
vnímať ako univerzálnych reprezentantov súčasnej mladej generácie.
Využitím naratívneho postupu bol, podľa nás, využitý prvotný kontakt s percipientmi, keďže upútať pozornosť publika majú tendenciu skôr dynamické zobrazenia,
avšak nie bezvýhradne. Interakcia sa v reklamných textoch dosahuje rôzne, jedným
Vizualizácia súčasných reklamných spotov vysielaných...
151
z možných spôsobov je aj očný kontakt aktéra s percipientom. Hoci analyzovaný reklamný spot nie je na očnom kontakte primárne založený, tento prvok v ňom nechýba
a v 14. sekunde sa jedna z aktérov pozrie priamo do objektívu kamery s výrazným
gestom, ktoré by sa dalo interpretovať rôzne (záleží na kontexte), no v tomto prípade
by sme ho mohli vnímať ako pozdravenie a apel: „Neseď doma, poď s nami von!“
Symbolické kódy: medzi symbolické kódy môžeme zaradiť farbu, zvuk, prostredie a umiestnenie. Z hľadiska využívania farieb by sa dalo povedať, že aj vzhľadom
na zobrazované prostredia prevládajú síce farby teplé (aj v prostredí, aj v oblečení
aktérov), ale zväčša ide o neutrálne tóny z čoho dedukujem, že tak tvorcovia chceli
dať vyniknúť najmä farebnosti samotného produktu a loga v závere reklamného spotu. Navyše farby ako žltá, oranžová a červená sú farbami aktívnymi, čo len potvrdzuje
našu domnienku o zámere tvorcov. Farebnosť je synonymom mladosti, radosti, energie a práve takýmito atribútmi výrobcovia produkt pomenúvajú. Myslíme si však, že
celková farebnosť vizuálu spotu mohla byť pestrejšia.
Zvuk je v tomto prípade dôležitou súčasťou reklamného spotu, keďže nahrádza
akýkoľvek verbálny prejav (momentálne nezohľadňujeme slogan, ktorý odznie v úplnom závere spotu) a všetky informácie sú percipientovi sprostredkúvané najmä vizuálnymi kódmi a auditívnymi v podobe hudby, konkrétne piesne Ready To Go od mladej
českej kapely Wild Tides. Aj v tomto prípade sa tvorcovia držali presne určeného konceptu − vytvoriť reklamný spot „pre mladých a o mladých“ a dali šancu začínajúcej
kapele, ktorá hrá skôr alternatívny hudobný štýl (indie, punk-rock), než v súčasnosti
komerčne oveľa viac preferovaný pop. Text piesne je tiež symbolický, keďže v ňom
odznie: „Baby, I´m taking to the Mexico, (...) I´m ready to go (...) I´ve gotta leave, leave
all troubles behind...“8, dievča zoberiem ťa do Mexika (...) som pripravený ísť (...)
nechať všetky problémy za sebou; (pozn.: vlastný preklad). Rovnako ako protagonisti
v spote chodia mestom a bezstarostne sa zabávajú, aj text je poznačený bezstarostnosťou. Okrem uvedenej piesne sa v reklamnom spote nenachádzajú žiadne iné zvuky.
Prostredie je veľmi dôležitou súčasťou reklamného spotu, keďže opisuje život mestskej mládeže. V úvode je vyobrazené typické panelové sídlisko, neskôr mestský park,
železničná stanica, mestské hradby, električka, podchod a napokon hudobný klub. Všetko sú to miesta, na ktorých sa mladí ľudia zvyknú stretávať a tráviť voľný čas. Ako sme
už uviedli, reklamný spot vytvorila česká reklamná agentúra Yinachi, hudobný podklad
česká kapela Wild Tides a herečka, ktorá dostala v reklamnom spote najväčší priestor
je rovnako českého pôvodu, Jenovéfa Boková (hrala napr. vo filmoch Občaský průkaz
(2010), Láska je láska (2012)9), z toho dedukujeme, že zobrazovaným prostredím je
mesto Praha. Rovnako dôležité ako prostredie spotu sú použité rekvizity − mobilný
telefón, skateboard, ping-pongový stôl a rakety a samotný produkt, energetický nápoj
Semtex, teda všetko predmety, ktoré patria do života mladých ľudí.
8
9
http://www.youtube.com/watch?v=_LWNix8eX2Y
http://www.csfd.cz/tvurce/60887-jenovefa-bokova/
152
Eva Peknušiaková
Ak by sme reklamný text mali čítať v jeho prvotnom význame, mohli by sme
skonštatovať, že ide o spot určený mladým percipientom propagujúci produkt, ktorý
bežne využívajú počas zábavy. Avšak, ak by sme zohľadnili konotatívny aspekt, symbolickým bolo práve zobrazenie priebehu dňa, ktorý protagonisti trávili hrou a zábavou a zavŕšili ju v hudobnom klube, kde zotrvali do rána. Usudzujeme tak aj základe
faktu, že samotný propagovaný produkt sa v reklamnom spote objavil až v jeho druhej polovici, keď sa protagonisti zabávali v nočnom klube a v posledných sekundách
spotu, kedy opäť svietilo slnko a protagonisti si energiu doplnili práve konzumáciou
energetického nápoja Semtex.
Symbolickou je aj samotná hra ping-pong, ktorá už dlhé roky patrí k jedným z typických hier detí a mladých ľudí žijúcich v panelových sídliskách, čo sa výrobcovia
energetického nápoja pokúsili prepojiť s reálnym životom a na jeseň tohto roku pripravujú ping-pongový turnaj o „zlatú raketu“ (prebiehať bude vo vybraných českých
a slovenských mestách), aby tak posilnili promo a viac dostali do povedomia daný
produkt. Na tento aspekt reklamného spotu odkazuje aj samotný slogan: „Konce neberieme, berieme ping-pong“, čo by sme mohli interpretovať ako: zábava skončiť
nemusí, pokiaľ počas nej budeš piť náš produkt, ktorý ti dodá novú energiu, aby si
v zábave mohol pokračovať.
Z jazykového hľadiska stojí za zmienku názov produktu − Semtex, ktorého použitie je rovnako symbolické a odkazuje na plastickú výbušninu vyrábanú v chemickom
závode v českom meste Semtín pri Pardubiciach10. Názov výrobku môžeme vnímať
ako metaforu účinkov energetického nápoja, teda že jeho intenzita sa dá prirovnať
k účinku samotnej výbušniny a dodá spotrebiteľovi množstvo energie.
Záver
Vizualizácia audiovizuálnych mediálnych textov je fenoménom posledných desaťročí a je možné naň nahliadať z perspektívy viacerých spoločenských vied. My sme
vychádzali z všeobecného základu, ktorý poskytuje semiotika ako veda o znakoch.
Predmetom nášho záujmu bola znaková štruktúra súčasných televíznych reklamných
spotov, preto sme si v teoretickej časti definovali základné pojmy a pokúsili sa z množstva dostupných informácii vyselektovať tie, ktoré by funkčne užšie špecifikovali
náš výskumný objekt − reklamný text.
V príspevku sme naznačili preferenciu skúmania najmä jazykovej zložky reklamných textov, a tým obmedzenejší výskum zložky obrazovej, ktorá sa začala viac zohľadňovať predovšetkým vďaka pomerne novému, interdisciplinárnemu odboru vizuálnych štúdií (visual studies). Táto oblasť je hlbšie rozpracovaná najmä zahraničnými
autormi, preto sa náš príspevok sa snaží vychádzať z ich poznatkov a nadviazať na ne.
http://slovniky.korpus.sk/?w=semtex&s=exact&c=i83e&d=kssj4&d=psp&d=scs&d=sss&d=peciar&
d=ma&ie=utf-8&oe=utf-8
10
Vizualizácia súčasných reklamných spotov vysielaných...
153
Načrtnutý výskum, ktorý však bude dlhodobý (pretože jedine tak môže byť viditeľný vývoj skúmanej problematiky), ukázal, že aj napriek stále dominantnému postaveniu jazykových znakov v štruktúre súčasných televíznych reklamných textov,
sa objavuje tendencia tieto texty viac vizualizovať a odovzdávať tak reklamné posolstvo, v niektorých prípadoch výlučne, prostredníctvom vizuálnych kódov.
Vzhľadom na výsledky realizované v našej práci, ktoré sú súčasťou dlhodobejšieho zamýšľaného výskumu, sa domnievame, že sa postavenie vizuálnych štúdií
v kontexte skúmania reklamných textov bude neustále posilňovať.
Literatúra:
1.Bočák, M.: Štruktúra televíznho spravodajského textu: analýza spravodajských
2.formátov s uplatnením disksurzívnej perspektívy. Prešov: Filozofická fakulta Prešovskej
univerzity 2008, s. 243.
3.Crha, I., Křížek, Z.: Jak psát reklamní text. Praha: Grada Publishing 1998, s. 128.
4.Černý, J., Holeš, J.: Sémiotika. Praha: Portál 2004, s. 368.
5.Doubravová, J.: Sémiotika v teorii a praxi. Praha: Portal 2002, s. 159.
6.Fiske, J.: Code. In: Barnouw, E. Gerbner, G. Schramm, W. Worth, T. L. Gross, L. (eds.):
International Encyclopedia of Communications. Vol. 1. New York a Oxford:
7.Oxford University Press 1989, s. 312-316.
8.Foret, M.: O interpretaci vizuálního textu. In: Bočák, M., Rusnák, J. (eds.):
9.interpretácii mediálneho textu II. Prešov: Filozofická fakulta Prešovskej univerzity v Prešove 2008, s. 36-48. http://www.pulib.sk/elpub2/FF/Bocak1/pdf_doc/foret.pdf
10. Gross, L.: Mode. In: Barnouw, E., Gerbner, G., Schramm, W., Worth, T. L., Gross, L.
(eds.): International Encyclopedia of Communications. Vol. 2. New York a Oxford: Oxford
University Press 1989, s. 490.
11. Horňák, P.: Reklama. Zlín: VeRBuM 2010, s. 320.
12. Kášová, M.: Môj volič − môj pán!: lingvokulturologické reflexie o politickej reklame. Prešov: Vydavateľstvo Prešovskej univerzity v Prešove 2011, s. 160.
13. Palek, B.: Základy obecné jazykovědy. Praha: SPN 1989, s. 288.
14. Rankov, P.: Masová komunikácia: masmédiá a informačná spoločnosť. Levice:
15. Koloman Kertész Bagala, L.C.A. 2002. s. 84.
16. Reifová, I. a kol.: Slovník mediálních studií. Praha: Portál 2004, s. 328.
17. Rusnák, J.: Textúry elektronických médií. Prešov: Filozofická fakulta Prešovskej
18. univerzity v Prešove 2008, s. 238.
19. Rusnák, J. a kol.: Texty elektronických médií. Prešov: Filozofická fakulta Prešovskej univerzity v Prešove 2010, s. 318.
20. Slančová, D: Praktická štylistika. Prešov: 1996, s. 178.
154
Eva Peknušiaková
21. Sturken, M., Cartwright, L.: Studia vizuální kultury. Praha: Portál 2010, s. 472.
22. Trampota, T., Vojtěchovská, M.: Metódy výzkumu médií. Praha: Portál 2010, s. 296.
23. Vysekalová, J. a kol.: Psychologie reklamy. Praha: Grada Publishing, a.s. 2007, s. 29.
Internetové zdroje:
1.Eyetracking. Profusion.com, 2010.
2.http://www.profusion.com/email-marketing/enterprise-platform/eyetracking.cfm [27. 8.
2012]
3.Jenovéfa Boková. Csfd.cz.
4.http://www.csfd.cz/tvurce/60887-jenovefa-bokova/ [2. 9. 2012]
5.Lisa Carwright. Communication.ucsd.edu.
6.http://communication.ucsd.edu/lcartwright/Bio.html [12. 8. 2012]
7.Mahdalová, K.: Moc obrazu. Blog.respekt.ihned.cz, 4. 9. 2011.
8.http://mahdalova.blog.respekt.ihned.cz/c1-52749700-moc-obrazu [15. 7. 2012]
9.Marketing & Media, mia: Publicis tvrdí, že sa s Interpublicom nespojí. Strategie.hnonline.sk, 7. 8. 2012 http://strategie.hnonline.sk/spravy/media/publicis-tvrdi-ze-sa-s-interpublicom-nespoji [12. 8. 2012]
10. Our story. Publicisgroupe.com
11. http://www.publicisgroupe.com/#/en/group/historia [3. 8. 2012]
12. Považaj, M.: semtex. Slovniky.korpus.sk, 2000.
13. http://slovniky.korpus.sk/?w=semtex&s=exact&c=i83e&d=kssj4&d=psp&d=scs&d=sss
&d=peciar&d=ma&ie=utf-8&oe=utf-8
14. Táborský, J. V.: Wild Tides − Ready To Go. Youtube.com, 4. 9. 2012.
15. http://www.youtube.com/watch?v=_LWNix8eX2Y [11. 9. 2012]
16. „The Third Place“ – campaign for PlayStation 2. Thecityofabsurdity.com.
17. http://www.thecityofabsurdity.com/ads.html#ps2 [23. 7. 2012]
Mgr. Eva Peknušiaková
Inštitút slovakistických, mediálnych a knižničných štúdií,
Filozofická fakulta PU v Prešove,
Slovakia.
155
Paweł Sarna
RHETORIC AND PUBLIC SERVICE ADVERTISING
– A CASE STUDY
ON THE CAMPAIGN AGAINST HOMOPHOBIA
Abstract:
RETORYKA I REKLAMA SPOŁECZNA
– NA PRZYKŁADZIE DZIAŁAŃ KAMPANII PRZECIW HOMOFOBII
Autor niniejszego artykułu, analizując wybrane aspekty akcji społecznych organizowanych przez stowarzyszenie Kampania Przeciwko Homofobii odwołuje się do retorycznych aspektów reklamy. Mimo iż retoryka oferuje skuteczne narzędzia, co pokazuje przede
wszystkim przykład badań prowadzonych w Stanach Zjednoczonych, to jednak – jak
stwierdza m.in. prof. Jakub Z. Lichański, nadal brakuje prac dotyczących jej zastosowania
w badaniach problemów komunikacji masowej w Polsce.
Reklamę i retorykę łączy bardzo wiele, przede wszystkim skuteczny komunikat reklamowy jest zbudowany wedle wskazań retoryki. Spełnia trzy cele: informacyjny, uwiarygodniający oraz przypominający. Badania nad reklamą mają charakter interdyscyplinarny,
a teoria i praktyka retoryki może stanowić także obecnie istotne źródło odwołań.
Słowa kluczowe: reklama, reklama społeczna, marketing społeczny, retoryka, mass media, Kampania Przeciwko Homofobii, LGBT, gender, homofonia.
Introduction
Even an enormous budget which enables anything else like access to the mass
media or oportunity to hire any dreamed-of specialist does not ensure that an informational campaign will reach a desired effect. Anthony Pratkanis and Ellot Aronson
mention that failures of this kind of campaigns are quite common. The above-mentioned authors indicate Herbert Hyman and Paul Sheatsley’s research. Already in 1947,
they “[...] noticed that people get information concerning mainly the things they are
interested in, while they avoid information inconsistent with their convictions. When
one realizes that uninteresting and unpleasant information is tried to be delivered to
him or her, the most frequent reaction is the distortion and interpretation of this infor-
156
Paweł Sarna
mation, thereby disregard for its potential influence on the alteration of convictions
and attitudes”1 [ Pratkanis, Aronson 2005: 245]. What should be taken into consideration in the first place, is a receiver’s tendency to select information, as well as to
distort messages which do not meet his or her views. It is obvious that the messages
based mainly on an informational function, regardless of the application of some
important arguments, may turn out to be less effective. AIDS and other diseases or addictions leaflets, as well as political ads which contain a lot of information, can serve
as examples. Probably, they do not maintain a recipient’s attention, thus causing his
or her weariness. The means thanks to which a viewer will not change the channel is
arousing his or her interest by providing entertainment, as it is frequently done by the
present mass media. At this point, it should be added that the entertainment function
has presently become the overriding function which any other functions are subjected
to, including the informational one – infotainment is an expressive example here.
However, this way of conduct has some flaws. Complex problems which require a lot
of difficult and detailed information can be excessively simplified. A similar principle
is also applied by the campaigns built on the shock effect, which, for instance, show
vividly the consequences of smoking nicotine through naturalistic images, photos and
movies. Anti-smoking campaigns can even produce the opposite effects. According
to the research, which M. Lindstrom mentions, captions which talk about the harmfulness of smoking actually stimulate the brain’s pleasure center [Lindstrom 2009:
20]. The proper balance of numerous elements decides about an advertising campaign’s success, that is achieving the assumed objectives.
The author of the present article, by analyzing chosen social Polish actions organized by the organization called the Campaign Against Homophobia, refers to
the rhetorical aspects of advertising. A reflection on the methodology of rhetoric
not only proceeds in parallel with the development of the theory on social communication and mass media; also the aim of advertisement and rhetoric, i.e. effective
persuasion, and the origin are common (with reference to the Aristotle model of
persuasive communication). An essential element of the study is the difference between public service advertisements and commercial advertisements.
Advertising
and
Rhetoric
As Jakub Z. Lichański mentions “ [...] the advertisement has accompanied our
civilization for a long time. It is a very complex phenomenon since it is connected
with: marketing, processes of communication, propaganda, law (e.g. commercial,
My translation from: „[…] zauważyli, że ludzie zdobywają informacje dotyczące głównie tych rzeczy,
które ich ciekawią, natomiast unikają informacji, które są niezgodne z ich przekonaniami. Gdy ktoś
zdaje sobie sprawę, że próbuje mu się przekazać nieinteresującą i przykrą informację, najczęstsza
reakcja polega na zniekształceniu i zinterpretowaniu tej informacji, a tym samym na zignorowaniu jej
potencjalnego wpływu na zmianę przekonań i postaw”.
1
Rhetoric and public service advertising – a case study on the campaign...
157
intellectual property, unfair competition) […]. It is also connected with psychology
(social impact, satisfaction of needs, etc.), and at last, […], the advertisement has
strong connections with rhetoric” [Lichański 2007: 161-162]2. It should be remembered that an advertising text constructed according to the rules of rhetoric ought to
fulfill three functions: information, credibility and recalling. As a rhetoric message,
most of all it should accomplish one overriding task, i.e. to teach (docere). The
two remaining functions, which are movere (to move) and delectare (to entertain),
ought to be subjected to the first mentioned function.
The public service advertisement differs from the commercial advertisement
– the alteration of convictions and attitudes of a receiver is connected with social
welfare or general public benefit. Broad principles of effectiveness are analogous to
the principles conditioning effectiveness of commercial advertisements. Authors of
public service advertisements frequently use the previously mentioned shock effect.
These messages are constructed of some unpleasant elements which are supposed
to shock a receiver. In this kind of messages, the movere function is a dominant one
what is clearly determined by the rules of the rhetoric message structure. Also psychologists remind that people are not willing to refer messages with any negative
content to themselves. It results in their denial. In turn, the excessive accumulation
of negative consequences, which a recipient is reminded of, can cause the feeling of
helplessness. Among other effects, the rejection of a message through joking about
it can be mentioned. It is triggered by the need to reduce stress [Fedyczkowska,
Garycka, Martyniuk 2010]. Therefore, the proper balance of elements is necessary
while constructing this kind of message.
Michael Meyer reminds that the specificity of rhetoric consists in its examination according to the division into ethos- pathos- logos. The multiplicity of definitions of rhetoric is caused by the great experts in this field who have favored one
of the elements simultaneously reducing to it the remaining two [ Meyer, Carrilho, Timmermans 2010: 6]. Jacek Warchala explains it in the following way: “[...]
rhetoric, as the theory of persuasion, deals with the objective source of ambiguity
on the level of logos, with intentions on the level of ethos, and with the rhetoric
of interaction on the plane of pathos. The first model of the mechanism of persuasion in the history of persuasive communication is based on these three pillars
[…]. According to Aristotle, the task of rhetoric is to discover credible measures to
convince a listener. After all, it is persuasion, not decription of the world, what beMy translation from: „[…] reklama towarzyszy naszej cywilizacji od dawna. Jest ona zjawiskiem
złożonym, związana jest bowiem z: marketingiem, procesami komunikacji, propagandą, prawem (np.
handlowym, ochroną własności intelektualnej, prawem o nieuczciwej konkurencji) […]. Związana jest
także z psychologią (oddziaływanie społeczne, zaspokajanie potrzeb itp.) wreszcie […], reklama ma
silne związki z retoryką.
2
158
Paweł Sarna
comes the foundation of mass communication”3. According to the above directions,
deliberations on the advertisement in the subsequent part of the article will be placed
in the three-element model of rhetoric communication. Individual elements can be
described as follows:
●● ETHOS – belongs to pragmatics (social language use); it is placed within a
sender (e.g. institution, organization), which has to build its own credibility
in order to be effective; it is connected with image consistency, expressive
personality, ‘brand personality’ and its recognizability,
●● PATHOS – it belongs to pragmatics as well; it is the need to effect on a reciver;
it is a part of doxa sphere (beliefs); it is connected with feelings, emotions, social ties, resentments; sponsorship benefits result from belonging to this realm,
●● LOGOS – principles of constructing the message itself, which, with reference
to mass communication, becomes a global message: - it is no longer indepenedent, -it is specific (directed to the target group), - it loses verbal dominance
(a lot of cultural codes), -it loses individual cohesion (its fragments are communicated by various media; a dominant is different), it is dynamic- it reveals
its sense during interaction with the target group [Warchala 2009: 280-286].
Materials being part of the campaign “Parents, dare to speak out” are the main focus
of the article. It is the campaign carried out by the Campaign Against Homophobia- an
all-Poland, non-governmental organization established in 2001. The social campaign
“Parents, dare to speak out” has started on March 1st, 2013. The posters representing
parents of homosexual and bisexual persons with their grown-up children are the crucial
element of the campaign. There is a slogan on each of the posters (“My daughter has
taught me how to be brave”, “My daughter has taught us how to speak openly”, “My
son has taught me how important it is to be yourself”) each of which has a common
denominator – a simple message: our children have taught us many valuable features,
attitudes and behaviors: we are proud of them! The posters have been hung in Warsaw,
Cracow, Wrocław, Poznań, and some cities of Silesian Voivodeship. One of the faces
of the campaign is an actor, Władysław Kowalski and his son, Kuba. He and the other
parents who have decided to take part in the poster campaign, support the action targeted at parents of homosexual and bisexual children (LGB believe that thanks to their
boldness and determination they will help other parents to accept their children’s sexual
orientation and to stop hiding from the world). Anna Grzelewska’s film is also a part of
the campaign- three parents talk about their histories. Here, in turn, another Polish actor,
My translation from: „[…] retoryka jako teoria perswazji zajmuje się przedmiotowym źródłem
wieloznaczności na poziomie logos, intencjami na poziomie ethos i retoryką oddziaływania na
płaszczyźnie pathos. Na tych trzech filarach wspiera się pierwszy w historii komunikacji perswazyjnej
model mechanizmu przekonywania […]. Zadaniem retoryki jest, według Arystotelesa, odkrywanie
wiarygodnych środków, aby przekonać słuchacza. Wszak przekonywanie a nie opisywanie świata staje
się fundamentem komunikacji masowej”.
3
Rhetoric and public service advertising – a case study on the campaign...
159
Mirosław Zbrojewicz, is the face of the campaign. A separate element is a webpage
created for the purpose of the action which can be found at: www.odwazciesiemowic.
pl. On the website the following aims of the project have been listed:
●● encouraging parents who accept homosexual or bisexual orientation of their
children to speak about it loudly as it is one of the elements of the reality;
●● providing parents with some basic knowledge on homosexuality and bisexuality;
●● building a sense of belonging to a huge social group of parents and families
of LGB;
●● raising public awareness of existence of bisexual and homosexual persons’
parents and families;
●● enriching the general image of LGB person with a picture of a person surrounded by parental love and having strong family bonds;
●● unlocking latent potential of LGB persons’ parents and families as the heterosexual defenders of the rights of their relatives.
Ethos-Pathos-Logos
The notion of ethos is particularly important for a campaign built around the idea of
the so-called ‘coming out of the closet’, i.e. starting to publicly declare what so far has
been open only in a private space and known to the closest friends. One of the purposes
of the campaign is to build a sense of community. The Campaign Against Homophobia
is an all-Poland public-benefit organization. Since 2001, it has been fighting for equal
rights for lesbian, gay, bisexual and transgender people (LGBT). The organization is
engaged in: increasing tolerance, tackling prejudices and stereotypes towards bisexual
and homosexual persons, forming a positive identity of bisexual and homosexual persons, education, research activity, social integration, activities on women issues and
elimination of discrimination on the ground of sex. KPH specializes in organizing large
educational and social actions showing homosexual persons in a positive light (e.g. the
social campaign “Let Them See Us”). KPH also organizes the annual “Culture for Tolerance” Festival in Cracow or educational activities targeted at students, teachers and
parents. So far, it has provided trainings sensitizing teachers, educators, social workers,
students of humanistic studies, lawyers and policemen to the problems of gays and
lesbians. It also offers legal and psychological help to victims of homophobia. KPH is
enaged in lobbying for equal rights for gays and lesbians on the national level as well as
internationally [http://www.kph.org.pl/pl/kim-jestemy].
Ethos, as previously indicated, is placed within a sender who, in the first place, has
to build his or her credibility in order to be effective in persuasion. Barbara Warnick’s
clue, that ethos may be understood also through visuality and other signs instead of being based on the sender’s materials, is essential as well [Tarasewicz-Gryt 2010: 49]. All
the campaign’s materials are signed by KPH logo which consist of two elements: a cha-
160
Paweł Sarna
racteristic shape of Poland framed by a six colors ribbon. The colors form the rainbow
flag- a symbol of LGBT pride and LGBT social movement designed in 1978 by Gilbert
Baker. It is worth adding that the draft of the flag was designed before Gay Freedom
Day Parade in San Franciso. Originally, the flag consisted of eight colors- horizontal
stripes of equal width. Since 1979, the flag has used six colors reflecting the diversity of
the LGBT community (http://comingout.ueuo.com/homo4.html).
Even though the posters are the essential element of the campaign, many activities are conducted on the Internet, as nowadays it is almost impossible to imagine an
efficient social action without the web. On the website www.odwazciesiemowic.pl ,
there are some basic information about the organizer, as well as about the institutions
supporting the project where a link to the organizer’s website can be found: http://
kph.org.pl . It is also important that KPH has a Facebook profile where one can observe an increased interest, especially during ongoing actions. So far, the profile has
been liked by about 4500 people; the profile’s owner puts some new entries everyday
and encourages to leave comments. Undoubtedly, it has aroused interest of many Facebook users. It is worth noting that Lech Wałęsa’s words spoken on 1st March 2013
for TVN24 have provoked stormy reactions. Poland’s former president said: “I do not
want this minority, which I don’t agree with, taking to the streets and confusing my
children and grandchildren with some minorities.” Next, he added: “Homosexuals
should sit on the last bench in the plenary hall, or even behind the wall” (http://www.
tvn24.pl/raporty/ostre-slowa-walesy,622). Below, there are some Facebook entries
which appeared few days before launching the campaign and on its first day:
[mirka] Lech Wałęsa won’t apologize and advices us not to show off. What do you
think about that? (Monday, March 4th )
[slava] sunshine in warsaw, and Kasia Remin will appear on Radio TokFM in half
an hour. Listen and comment here! (Saturday, March 3rd )
[slava] in 20 min, Kasia will appear on Polsat- the coordinator of the “Parents,
dare to speak out” campaign, and Jasiek, a member of KPH board, at 10 p.m. on the
same channel. (Friday, March 2nd)
[Ola] We’re taking over TV! At 6.20 p.m., on TVN24, Ela Bajan and her daughter
Mirka will talk about their participation in the “Parents, dare to speak out” campaign, and at 8.10 p.m.,on Polsat News, you can watch Aneta Ostrowska. (Friday,
March 2nd )
[chaber] Mrs MP, I’m begging you for yor restraint and reason, we don’t keep up
with coplaints! (Thursday, February 28th )4
This entry refers to some harsh words of Law and Justice’s MP, Krystyna Pawłowicz: “If somebody
accustomes me to something unnatural and pathological, for many people even disgusting, then I regard
it as harassment.” http://www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/pawlowicz-o-akcji-rodzice-odwazcie-siemowic-to-molestowanie-i-zgorszenie,308912.html
4
Rhetoric and public service advertising – a case study on the campaign...
161
As a matter of fact, the KPH profile serves as an invitation to discussion; however,
it is intended mainly for its supporters- it is hard to find any polemical opinions. As
Oliwia Tarasewicz-Gryt points out, social networking services enable to put together
knowledge of many users among of which there are experts in different fields; they also
mobilize for action and integrate experiences. At this point, association with the activity
of fandom communities described by Jenkins is very apt. However, the community of
convictions can lead to confirmation in the belief that one’s view is the only correct one,
and to susceptibility to emotional appeals [Tarasewicz-Gryt 2010: 51-52].
In the “Parents, dare to speak out” campaign’s case, the posters representing parents with their grown-up children are the crucial element of the action. Władysław
Kowalski, a famous Polish actor, is among them. The presence of noted figures is
nothing unusual in this sort of messages; as J. Warchala reminds: “Famous figures,
mass culture icons, authorities, pop culture idols are used frequently[...]. The value of
the authority, who people believe in and who is admired (even though sometimes it
is only a momentary admiration and vain faith), lies in a potential possibility to pass
the authority on a brand (initiative or action.)” [Warchala, 2006: 283]5. Well-known
persons can significantly contribute to the wider publicity of the raised issues. They
may also constitute an additional argument for attitudes’ alteration by the target group. However, an effective use of a celebrity is conditioned by the proper choice- if
there is a connection between “a star” and a campaign’s subject or if he or she influences a target group in accordance with our plan [http://www.kampaniespoleczne.pl/
wiedza_faq]. Online films accompanying a campaign have a parallel construction.
Jakub Z. Lichański claims that an advertisement as an announcement built according to the rules of rhetoric, refers to a stereotype and that it is why it is so effective
[Lichański 2007: 164]. The public service advertisement also refers to a stereotype,
though its basic aim is different: it has to overturn or re-model the stereotype in order
to alter convictions or attitudes. It is worth adding, that on the website http://www.
odwazciesiemowic.pl , there is a special section where the subject of stereotypes and
prejudices is accurately elaborated [http://www.odwazciesiemowic.pl/warto-wiedziec/o-stereotypach-i-uprzedzeniach].
The most visible element of the campaign are the posters representing parents of
gays and lesbians with their grown-up children. One of the faces of the campaign is
an actor, Władysław Kowalski and his son, Kuba. Parents learning from their children
is the central theme. The meanig of all three slogans is easy to grasp- since they could
change something in their lives, the other parents can as well. In this case, the example is set not from the top but from the bottom- from children to parents. Docere- to
teach- is here the dominant function which any other functions are subjected to.
My translation from: „Często wykorzystuje się […] znane postaci, ikony kultury masowej, autorytety,
idoli kultury popularnej. […] Wartość autorytetu, któremu się wierzy i który się podziwia (choć czasami
jest to jedynie podziw chwilowy, a wiara jakże płonna), tkwi w potencjalnej możliwości przekazania
autorytetu marce (inicjatywie czy akcji)”.
5
162
Paweł Sarna
Three slogans are as follows:
●● “My son has taught me how important it is to be yourself. Władysław, father
of a gay” (Phot.1).
●● “My daughter has taught me how to be brave. Elżbieta, mother of a lesbian”
(Phot.2).
●● “My daughter has taught us how to speak openly. Aneta and Rafał, parents of
a lesbian” (Phot.3).
Phot.1.
Source: http://www.odwazciesiemowic.pl/
Rhetoric and public service advertising – a case study on the campaign...
Phot.2.
Source: http://www.odwazciesiemowic.pl/
163
Phot.3.
Source: http://www.odwazciesiemowic.pl/
Inviting Władysław Kowalski to participate in the action has been a very relevant
choice. The famous actor not only attracts attention, he is also authenticated by his
strong relation with the campaign’s subject matter. Perhaps, it is worth emphasizing
that we have to do with an actor, a person who plays various roles, builds different
characters. After all, his job consists in creating illusion. Audience frequently identifies an actor with his or her roles to such an extent that fiction blends with reality.
For some, Stanisław Mikulski will always remain Hans Kloss from Stawka większa
niż życie (Stake Larger Than Life.) When an actor reveals some facts from his or her
life, he or she simultaneously invites the audience behind the scenes. This kind of invitation has a symbolic significance. That is why, probably, many people are interest
in actors’ private lives. Returning to the previous indications, the main stereotype to
which the message is reffering is the common opinion that the greatest actors play
their roles all the time, even off the stage. They pretend to be someone else, they
rather create themselves than show their true face and always hide something. It is
worth noting that the slogan “My son has taught me how important it is to be yourself”, shows the importance of learning to appreciate the value of being oneself, and
to endeavor to confront with the internal ‘self.’ Michał Warchala writes about authenticity as the obsession of modern epoch which, as Lionel Trilling previously obse-
164
Paweł Sarna
rved, has dominated language as well- this notion has become a part of “moral slang,”
and consequently has entered everyday language [M. Warchala, 2006: 5-7]. It may be
said that it is a part of the language we speak to ourselves in our own minds. The notion of authenticity works well also in the language of advertising, e.g. “Be yourself,
choose Pepsi.” This message contains an order which can be interpreted in different
ways but still leading to one aim: buy this product- you will be authentic; authentic
people buy this product. Obviously, a receiver understands that she or he will not be
authentic unless he or she choose this product. As M. Warchala writes: “Longing for
an authentic existence is accompanied by a constant fear of inauthenticity, dissimulation, artificiality and, consequently, manipulation. The enormous popularity and cult
status of such movies as The Matrix perfectly illustrates these fears manifesting not
only in the common consciousness, but also at the level of learned reflection. We are
afraid that our existence and our reality is only an illusion, a show behind the scenes
of which manipulating forces are lurking- a modern incarnation of the Cartesian evil
demon” [Warchala 2006: 7]6.
Being oneself is not something obvious, the definition does not explain precisely what it means. The value of the pursuit of authenticity consists in continuous
updating the defined goals. In this case, it is achieved thanks to relatives, i.e. significant others, in such a contact where frankness is the most important. The slogan
on the poster is intensified by suggestiveness of the image finding the following
interpretation: there he is, the actor – the Master – who learns the most important art
of life from his son. The value has been enriched since it has returned from the one
who was once teaching how to be a good man, thanks to the person who received
this learning those days.
Just as being authentic updates its sense in comparison with its opposite – being
inauthentic, so such a notion as boldness can be definied as opposed to timidity and
cowardice. This motif belongs to the most important themes in literature constituting inseparable feature of heroic characters, frequently the tragic ones. It is connected with other themes like motif of a victim, choice, conflict, rebellion, happy
or unfulfilled love, etc. The third stereotype which the advertising slogan refers to
is learning braveness. A recipient is used to the fact that children learn braveness
from adults. True braveness, authenticity and frankness gain their meaning thanks
to contacts with people who are important to us. Credibility, boldness, frankness –
this is the great triad.
6
My translation from: „Tęsknocie za autentycznym istnieniem towarzyszy stały lęk przed nieautentycznością, udawaniem, sztucznością i kojarzącą się z nimi manipulacją. Ogromna popularność i status
kultowości przyznawany takim filmom jak Matrix doskonale obrazuje owe lęki, manifestujące się nie
tylko w potocznej świadomości, ale i na poziomie uczonej refleksji. Boimy się, że nasza egzystencja
i nasza rzeczywistość jest tylko pozorem, przedstawieniem, za którego kulisami czają się manipulujące
siły, współczesne wcielenie Kartezjańskiego złego demona”.
Rhetoric and public service advertising – a case study on the campaign...
165
Conclusion
As indicated in the introduction of the article, the achievement of objectives in the
public service advertising is a difficult task which requires taking into consideration
a number of elements: “Atittudes changed in public service advertising are generally
characterized by high complexity as they are deeply embedded in the traditions and
values of a given society. Within the framework of social campaigns promoted by
public service advertising, there is an aspiration for maximally permanent change of
attitude or behavior and for maintaining its stable form for a long time. It is difficult
as the society is frequently induced to radically different behaviors and opinions” [
Fedyczkowska, Garycka, Martyniuk 2010]7.
The messages analyzed by the author differ significantly from those widespread
ones, based on the exposure of unpleasant content, subjected to the movere function.
The messages built in the campaign “Parents, dare to speak out” implement the teaching function in the first place. An aspiration to elicit emotion is of course present,
as well as using the element of fun and looking behind the scenes. It may be said that
the balance of the various elements is model in this case.
Literature:
1.Fedyczkowska, K., Garycka, K., Martyniuk, M.: Teorie dwutorowości perswazji na przykładzie kampanii “Wyhamuj w porę”, http://www.pkip.psychologia.uni.wroc.pl/pliki/wyhamuj%20w%20pore.pdf
2.Lichański J. Z.: Retoryka. Historia–Teoria–Praktyka. T. II. Historia i teoria retoryki. Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007.
3.Lindstrom, M.: Zakupologia. Prawdy i kłamstwa o tym, dlaczego kupujemy. Kraków:
Znak: 2009.
4.Meyer, M., Carrilho, M.M., Timmermans, B.: Historia retoryki od Greków do dziś. Red.
M. Meyer. Przeł. Z. Baran. Warszawa: Wydawnictwo Altheia 2010.
5.Pratkanis, A., Aronson, E. Wiek propagandy. Używanie i nadużywanie perswazji na co
dzień. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2005.
6.Tarasewicz-Gryt, O.: Facebook jako przykład retoryki uczestnictwa. „Forum Artis Rhetoricae” 2010, 1-2 (20-21).
My translation from: „Zmieniane w reklamie społecznej postawy charakteryzują się na ogół dużą złożonością, ponieważ są mocno zakorzenione w tradycji i wartościach danego społeczeństwa. W ramach
kampanii społecznych promowanych przez reklamy społeczne dąży się do maksymalnie trwałej zmiany
postawy czy zachowania, i utrzymania jej stabilnej formy przez długi czas. Jest to trudne, ponieważ często nakłania się społeczeństwo do diametralnie różnych od dotychczasowych zachowań czy poglądów”.
7
166
Paweł Sarna
7.Warchala, J.: Retoryka w obszarze public relations. W: Retoryka. Red. M. Barłowska, A.
Budzyńska-Daca, P. Wilczek.: Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2009.
8.Warchala, M.: Autentyczność i nowoczesność. Kraków: Universitas 2006.
10. http://comingout.ueuo.com/homo4.html
11. http://www.tvn24.pl/raporty/ostre-slowa-walesy,622
12. http://www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/pawlowicz-o-akcji-rodzice-odwazcie-siemowic-to-molestowanie-i-zgorszenie,308912.html
13. http://www.kampaniespoleczne.pl/wiedza_faq
14. http://www.odwazciesiemowic.pl/warto-wiedziec/o-stereotypach-i-uprzedzeniach/
Paweł Sarna, PhD
University of Silesia in Katowice, Poland,
e-mail: [email protected]
167
Barbora Mochňacká
MÉMY V PROSTREDÍ CMCMD
(CONVERGENT MEDIA
COMPUTER-MEDIATED DISCOURSE)
Abstract:
MEMES IN CMCMD
(CONVERGENT MEDIA COMPUTER-MEDIATED DISCOURSE)
Our paper presents another part of complex research dedicated to analyse current status of language and semiotic nature of CMCMC (Convergent Media Computer-Mediated
Communication; electronic communication via internet: e-mails, discussion groups, social
networks, online chats etc.). In this case we want to outline essential aspects of memes,
important feature of electronic communication and discourse at all, which can be language, visual, music, behavioral or complex origin. The paper emphasizes language and
visual memes through Convergent Media Computer-Mediated Discourse (CMCMD) background, the most popular social network in Slovakia – Facebook.
Key words: CMCMC (Convergent Media Computer-Mediated Communication), CMCMD (Convergent Media Computer-Mediated Discourse), discourse, Facebook, meme,
picture, text.
Náš príspevok nadväzuje na dlhodobejší systematický výskum počítačom
sprostredkovanej komunikácie konvergentných médií (z angl. Convergent Media
Computer-Mediated Communication, CMCMC; Herring 2012: 5-6) a jej diskurzu.
Spomínaným termínom je možné pokryť všetky druhy elektronických dialógov (prostredníctvom interaktivity webu 2.0) od chatových portálov, blogov až po sociálne
siete. Diskurz samotný predstavuje ako samotné prvky elektronickej komunikácie,
pohľad na text cez jazykové roviny, tak i štruktúru a vzťahy, „pravidlá komunikácie priznávané jednotlivým účastníkom/kam na základe ich sociálneho statusu, ktorý
sám nie je daný, ale práve oným diskurzom konštruovaný.“ [Bočák 2009: 5] Konvencionalizované postupy komunikácie pritom závisia od typu internetovej komunikačnej situácie (blog, chat, sociálna sieť), viaže sa na sociálne praktiky (spôsoby,
168
Barbora Mochňacká
akými sa niečo robí v spoločnosti) a diskurzívne praktiky (spôsoby, akými sa veciam
pripisujú pomenovania a významy; pozri Bočák 2008: 26).
V našom poslednom príspevku sme na základe vlastných pozorovaní definovali
súbor charakteristík súčasného počítačom sprostredkovaného diskurzu konvergentných médií, a to: naratívnosť, príbehovosť; dôraz na vizuálnu stránku; zdieľanie obsahu; dôraz na neformálnosť; narastajúca diferencovanosť [Mochňacká 2012a]. Viaceré z charakteristík sme sledovali aj prostredníctvom korpusového výskumu (403
statusov), v ktorom sa potvrdil čoraz väčší dôraz na vizuálnu stránku (obrazová zložka dominovala nad textovou; 61% : 39 %), sekundárne i dôraz na naratívnosť a zdieľanie obsahu (59% zdieľaných statusov). Naratívnosť, príbehovosť v obraze však
bola prítomná v rôznej miere – záviselo to od typu obrazu a prítomnosti textového
statusu (najmenej naratívne boli reálne fotografie – statické obrazy, ako portréty alebo
„zátišia“ reprezentujúce osoby, veci, zvieratá, prírodu, jedlo a pod. V prípade, že boli
dopĺňané statusom alebo priamo textom v obrázku, naratívnosť narastala. Najvyššiu
mieru naratívnosti niesla väčšina obrázkových vtipov, demotivačných posterov, politické postery a dynamické reálne fotografie).
Tentoraz sme sa rozhodli zamerať sa na internetové mémy v elektronickom diskurze prostredníctvom korpusu statusov. Pojem mém alebo méma pochádza z gréckeho slova „mimem“ a predstavuje jednotku kultúrneho prenosu, jednotku imitácie.
Príkladom sú podľa Dawkinsa „... písně, nápady, chytlavé fráze, móda v odívání,
způsob výroby hrnců nebo stavby oblouků. Stejně jako se geny rozmnožují v genofondu přeskakováním z těla do těla za pomoci spermií nebo vajíček, tak se memy
rozmnožují v memofondu (meme pool) přeskakováním z mozku do mozku procesem,
který můžeme v širším smyslu nazvat napodobováním” [Dawkins 1998: 77]. Základ
mémy ako kultúrneho informačného replikátora tvorí podľa Moritza [1993] autorov
určitý vzorec (pattern) a k nemu sa viažuci význam (meaning). Vzorec mémy by sme
teda mohli chápať ako syntagmu, pravidlá kombinácie určitých prvkov, na základe
ktorých vieme mému identifikovať, priradiť v množstve jestvujúcich konkrétnemu
prvku špecifický význam, ktorý potom na základe znalosti vzorca intertextuálne replikujeme. Moritzova typológia mém [1993] rozoznáva základné jednotky kultúrneho
prenosu podľa spôsobu percepcie: jazykové (language memes), vizuálne (visual memes), hudobné (musical memes), behaviorálne (behavioral memes), zložené (composite memes) mémy. Jazykové mémy sú prítomné v jazykových interakciách, vizuálne
v dvoj- alebo trojrozmerných vizuálnych reprezentáciách (napr. vzory na perzskom
koberci, medzinárodné dopravné značky), ktoré sú závislé od zrakových zmyslov.
Hudobné mémy zasa závisia od sluchu a nemôžu byť plne opísané ani jazykovými,
ani vizuálnymi mémami (vtáčie alebo veľrybie piesne, symfónie, populárne piesne).
Behaviorálne mémy sú komplexom kulturálnych entít a najkomplexnejšie sú zložené
mémy, ktoré spájajú jazykové, vizuálne, hudobné a behaviorálne mémy do istého
celku (ako napr. broadwayský muzikál alebo baletné predstavenie).
Mémy v prostredí cmcmd (convergent media computer-mediated discourse)
169
Internetové mémy objavujúce sa v CMCMD možno klasifikovať do dvoch skupín:
tie, ktoré sa sem dostali z iného prostredia, a tie, ktorých vznik podnietil samotný elektronický diskurz. Internetové mémy pregnantne opisuje definícia Buchtovej [2010: 5]:
„Původ slova „internetový mem” je spojen převážně s působením www stránek 4chan.
org, které měly na svědomí vznik a rozšíření některých klasických internetových memů
– jedná se například o memy „Lolcats”, Pedobear, RickRolling či memy spjaté s Chuckem Norrisem. V tomto pojetí si můžeme pod termínem „internetový mem” představit
nejrůznější vtípky, hlášky, obrázky, virální videa a další informace šířené internetem
lavinovou rychlostí. Tyto memy jsou často díky „lidové tvořivosti” různě modifikovány, kombinovány, mutovány či parodovány. Důležité je, že jsou mutace i původní verze
masově sdíleny. V případě těchto mutací není memem – v původním slova smyslu –
celé konkrétní video nebo obrázek, ale jen určitá část či vzor (např. vtip, pointa, slovo,
způsob vyjádření či použití barev apod.), který je replikován”.
K jazykovým mémam, ktoré prenikli do prostredia e-dialógu, môžeme teda priradiť spomínané vtipy späté s Chuckom Norrisom, ale aj výroky známych (ne)osobností, ako napríklad „Si zabil“. Autorom je slovenský raper Rytmus, ktorý v roku
2008 vydal album Si zabil, následne tento výrok použil aj ako porotca v súťaži Hlas
Československa [Hlas Československa 2012]. Jeho rôzne, už internetové, varianty sú
predstaviteľmi súčasných elektronických mém: demotivačných posterov, obrázkových vtipov a komiksov, ale aj klasických vtipov (ukážka č. 1).
Ukážka č. 1 – Internetové mémy s variantmi výroku „Si zabil“ rapera Rytmusa
Pôvod ďalších internetových jazykových mém, anglických akronymov, možno
hľadať v textovej komunikácii prostredníctvom mobilných telefónov a neskôr chatov
[Crystal 2006: 262]. Najpoužívanejší je OMG (z angl. oh my god, oh my goodness, oh my
170
Barbora Mochňacká
gosh), ktorý sa v elektronickom diskurze spojil aj s vizuálnym prvkom – tvárou s otvorenými ústami, čím vznikla ďalšia, komplexná méma – demotivačný poster (ukážka č. 2).
Ukážka č.2 – Demotivačné postery s akronymom OMG
Demotivačné postery ako protiklad k motivačným posterom dopĺňajú amatérske
fotografie alebo akýkoľvek obrázok depresívnym, jadrným, duchaplným, teda „demotivačným“ textom, akýmisi modernými prísloviami [Hiskey 2010]. K podobným
akronymom, ktoré sú samy o sebe mémami, ale aj súčasťou ďalších mém, patria
„wtf“ (what the fuck) a „lol“ (laughing out loud). Všetky spomínané jazykové mémy
prenikli cez hranice pôvodného, televízneho či internetového, prostredia (nielen) do
hovorovej slovenčiny, kde fungujú ako súčasť ústnych prejavov mladých ľudí.
Na rozhraní medzi jazykovými a vizuálnymi mémami stojí azda najstarší prvok
elektronickej komunikácie – emotikon [autorom je Scott Fahlman 1982, Nye 2012].
Z jazykového hľadiska čiastočne supluje emocionálne slovné druhy, citoslovcia, z vizuálneho hľadiska je štylizáciou akéhokoľvek výrazu tváre. Táto méma sa už dostáva
aj do oficiálnych komunikačných situácií, prekračuje hranicu nevšednosti, neformálnosti (ukážka č. 3), frekvenciou používania sa stáva bezpríznakovou.
Obrázok č. 3 – Emotikon v spravodajstve (Noviny TV JOJ, 30. 12. 2012)
Mémy v prostredí cmcmd (convergent media computer-mediated discourse)
171
Motivácia vyjadriť emócie presnejšie sprevádza ďalšie vizuálne mémy – „rage faces” (zlostné tváre; z angl. rage – zlosť, hnev), ktoré sa prvýkrát objavili v komiksoch
od firmy 4chan v polovici roka 2007 [Hiskey 2010]. Podobne ako emotikony predstavujú štylizovaný náčrt ľudskej tváre a ako celok sa replikujú v rôznych kontextoch,
vytvárajúc tak „rage comics“ znázorňujúce situácie z bežného života, alebo okamžité
reakcie na aktuálne správy – zaujímavosti z domova a zahraničia (ukážka č. 4).
Ukážka č. 4 – Klasický rage comics a rage comics kombinovaný s ukážkami japonského anime
K hudobným internetovým mémam by sa dali priradiť zvukové stopy komplexných
mém: v prostredí konvergentných médií, ktoré sú charakteristické spájaním viacerých
„textov“, za ne možno považovať hudbu k videoklipu Gangnam Style popového speváka Psy z Južnej Kórey [júl 2012; http://www.youtube.com/watch?v=CH1XGdu-hzQ] alebo pieseň Harlem Shake interpreta Baauera [máj 2012; http://www.youtube.
com/watch?v=Bk1_DbbzSdY] k virálnemu videu Harlem Shake Dance [február 2013;
http://www.youtube.com/watch?v=4hpEnLtqUDg]. Obe hudobné mémy sú zároveň
aj súčasťou zložených mém – hudobných videí, v ktorých sú prítomné i behaviorálne
mémy: špecifické tanečné kreácie charakteristické len pre danú zloženú mému. Frekventovanosť a replikovateľnosť uvedených internetových mém z nich činí i súčasť
iných mém a popkultúrnych artefaktov (napr. Harlem Shake ako sekvencia v seriáli The
Simpsons; http://www.youtube.com/watch?v=YNrn-7zjmYw).
Ako uvádza Moritz [1993], najuchopiteľnejšie sú jazykové mémy (lingvistické informačné replikátory), preto sme sa rozhodli preskúmať korpus príspevkov, aby sme
zistili podiel a typ internetových mém v súčasnej počítačom sprostredkovanej komunikácii a jej diskurze. Využijúc údaje, ktoré sme zozbierali v predchádzajúcich výskumoch [Mochňacká 2012a, 2012b], sme vytvorili klasifikáciu mém, ktoré sa objavili
v korpuse 403 príspevkov zo sociálnej siete Facebook. K jazykovým mémam sme
priradili textové citáty, vtipy, akronymy. Diskutabilné prípady, v ktorých šlo o kombináciu obrazu a textu, napr. demotivačné postery (20 výskytov), obrázkové vtipy (21
výskytov), politické postery (3 výskyty), hoci s nápismi bez obrazovej zložky, sme pod-
172
Barbora Mochňacká
ľa výsledkov prvotného výskumu a samotného označenia softvéru Facebooku zaradili
k vizuálnym mémam. Rovnako emotikony, ktoré sú na pomedzí textu a obrazu, sme zaradili k vizuálnym mémam, pretože využívajú interpunkčné znamienka na vytvorenie
obrazu tváre (84 výskytov u žien, 38 u mužov). V rámci videí, ktoré by sa dali zaradiť
ku komplexným mémam, sa vyskytol iba jeden prípad – paródia na scifi ságu Hviezdne
vojny (Gipsy Star Wars Lightsaber Fight, http://www.youtube.com/watch?v=iiTE3tfe7qM ). Podobná situácia bola aj pri hudobných a behaviorálnych mémach, ktoré môžeme v elektronickom diskurze vnímať iba ako súčasť komplexných mém. Zdieľané
boli videoklipy rôznych hudobných skupín i jednotlivcov, dokumentárne filmy, baletné
predstavenia, rozprávky, no žiaden z nich nenapĺňal parametre internetovej mémy, masovo zdieľanej a replikovanej prostredníctvom sociálnej siete.
Výsledky kategorizácie sme vizuálne znázornili v grafe č. 1, z ktorého vyplýva,
že v našej vzorke statusov boli najfrekventovanejšie vizuálne internetové mémy.
Graf č. 1 – Výsledky kategorizácie internetových mém
v korpuse príspevkov zo sociálnej siete Facebook
V súvislosti s výsledkom prvotného výskumu, v ktorom sa potvrdila dominancia
obrazu nad textom (pozri: Mochňacká 2012b), možno konštatovať, že používatelia sociálnych sietí zdieľajú a replikujú predovšetkým vizuálne mémy, k čomu však značnou
mierou prispeli emotikony. Vysvetlením je pravdepodobne skutočnosť, že vizuálne
mémy ako obraz (hoci doplnené textom) patria k „horúcim médiám“, t. j. k vysokodefiničným, rýchlo dekódovateľným textom [Rusnák a kol., 2010: 130], a teda menej náročným na percepciu, čo potvrdzuje narastajúcu mieru „vizualizácie“ súčasnej kultúry.
Literatúra:
1.Barker, CH.: Slovník kulturálních studií. Praha: Portál 2006.
2.Bočák, M.: Kto je kto: positioning v televíznom spravodajstve. In: Magál, S., Mistrík, M.,
Solík, M., (eds.): Médiá, spoločnosť, mediálna fikcia. Trnava: Fakulta masmediálnej komunikácie Univerzity sv. Cyrila a Metoda v Trnave 2008, s. 239-245.
Mémy v prostredí cmcmd (convergent media computer-mediated discourse)
173
3.Bočák, M.: Diskurz: neurčitá cesta kulturálnych, mediálnych a komunikačných stúdií do
centra svojho záujmu. In: Kultura – média – komunikace (Spektákl, mizející realita a (ne)
bezpečí informací. Diskurs(y) o diskursu) 2009. roč. 1, č. 1, s. 117-146. 4.Crystal, D.: Language and the Internet. Cambridge: Cambridge University Press 2001.
5.Dawkins, R.: Sobecký gen. Vyd. 1. Praha: Mladá fronta 1998.
6.Goodman, W.:”The Harlem Shake” phenomenon keeps going strong (with grandmas
and military)”. [online] [Cit. 15. 3. 2013] Dostupné na: http://www.cbsnews.com/8301504784_162-57568940-10391705/the-harlem-shake-phenomenon-keeps-going-strongwith-grandmas-and-military/
7.Herring, S. C.: Discourse in Web 2.0: Familiar, reconfigured, and emergent. In: Tannen,
Deborah – Tester, A. M. (Eds.): Georgetown University Round Table on Languages and
Linguistics 2011: Discourse 2.0: Language and new media. Washington, DC: Georgetown
University Press, 2012 (v tlači). [online] [Cit. 12. 6. 2012]. Dostupné na: http://ella.slis.
indiana.edu/~herring/GURT.2011.prepub.pdf
8.Hip-Hop.sk: Rytmus zabil – po pár týždňoch predaja je jeho výberovka „Si zabil“ zlatá...
[online] [Cit. 15. 3. 2013] Dostupné na:
9.http://hip-hop.sk/novinky-domace/rytmus-zabil-po-par-tyzdnoch-predaja-je-jehovyberovka-si-zabil-zlata.
10. Hiskey, D.: The Origins of the Demotivator Meme. 3. 2010 [online] [Cit. 1. 11. 2012]
Dostupné na: http://www.todayifoundout.com/index.php/2010/03/the-origins-of-the-demotivator-meme/
11. Hlas Československa: Rytmus. [online] [Cit. 15. 3. 2013] Dostupné na: http://hlas-cesko-slovenska.blogspot.sk/2012/02/rytmus.html.
12. Mochňacká, B.: Variácie a experiment – diskurz súčasnej počítačom sprostredkovanej komunikácie (CMC). In: Jazyk a kultúra 2012a. Roč. 3, č. 10.
13. Mochňacká, B.: Semiotická podstata CMC v diskurze sociálnych sietí. Prezentované na
medzinárodnej vedeckej konferencii Jazyk – médiá – text a preklad III v Prešove, 2012b
(v tlači).
14. Moritz, E.: MetaSystem Transitions, Memes, and Cybernetic Immortality. In: World Futures [online] [Cit. 1. 11. 2012] Dostupné na: ftp://ftp.vub.ac.be/pub/projects/Principia_Cybernetica/WF-issue/Moritz.txt.
15. Nye, J.: Revealed: Computing professor who invented forerunners to emoticons 30 years
ago (but now he HATES those yellow icons) [online] [Cit. 15. 3. 2013] Dostupné na:
http://www.dailymail.co.uk/news/article-2200529/Scott-Fahlman-Pittsburgh-professorinvented-forerunners-emoticons.html.
16. OMG. In: Netlingo. Online dictionary. [online] [Cit. 15. 3. 2013] Dostupné na: http://www.
netlingo.com/word/omg.php.
17. Rusnák, J. a kol.: Texty elektronických médií. Stručný výkladový slovník. Prešov: Vydavateľstvo Prešovskej univerzity 2010.
174
Barbora Mochňacká
Zoznam citovaných ukážok masmediálnych textov:
1.Baauer: Harlem shake. Jeffree’s, Mad Decent 2012, http://www.youtube.com/
watch?v=Bk1_DbbzSdY.
2. Gipsy Star Wars Lightsaber Fight, http://www.youtube.com/watch?v=iiTE3tfe7qM.
3. Harlem shake: original army edition. http://www.youtube.com/watch?v=4hpEnLtqUDg.
4. Homer shake. http://www.youtube.com/watch?v=YNrn-7zjmYw.
5.Noviny TV JOJ. 30. 12. 2012.
6.Psy: Gangnam style. YG, Universal Republic, School Boy 2012. http://www.youtube.
com/watch?v=CH1XGdu-hzQ.
Táto štúdia bola vytvorená realizáciou projektu Dovybavenie a rozšírenie lingvokulturologického a prekladateľsko-tlmočníckeho centra na základe podpory operačného programu Výskum a vývoj financovaného z Európskeho fondu regionálneho rozvoja.
Mgr. Barbora Mochňacká, PhD.
Katedra komunikačných a mediálnych štúdií,
Inštitút slovakistických, mediálnych a knižničných štúdií,
Filozofická fakulta Prešovskej univerzity v Prešove,
17. novembra č. 15,
Prešov, Slovakia
e-mail: [email protected]
175
Simona Šoltésová
INTERNETOVÝ MÉM
AKO PRODUKT KOMUNIKÁCIE
Abstract:
INTERNET MEME AS A PRODUCT OF COMMUNICATION
Digital environment of new media and internet is the sphere where cultural memes are
rapidly spread in the form of internet memes. They are phenomenon which became a part
of a culture and as memes form culture, internet memes are involved in formation of new
form of communication.
Author in this article focuses on the sign structures, which have intertextual and pop
cultural character and became parts of specific methods of internet communication.
Graphic symbol is a replacement of a gesture and single picture contains specific signs
or characters of subcultures and manuals of communication.
The internet communication is not just a random creation of texts, sounds and images.
These products are the „art” which we are able to communicate with – they complement the
language. The percipients (in fast changing internet environment) rapidly and intuitively
learn how to decode and create texts of the communication (in this kind of environment).
Static and “gif” image, sound, and video do not have only aesthetic, informative or
entertainment function. (Audio) visual contents use to replace speech and gesture and
the emotion is usually included in them. The aim of this article is the interpretation of
existing texts with above described attributes.
Key words: internet, memes, communication nonverbal communication, culture, emotions, gif.
Podľa teórie memetiky (Blackmore 2001, Dawkins 2006) sú jednotkami a stavebnými prvkami kultúry imitované mémy1. Internetovú kultúru dotvárajú a formujú najviac
replikované a šírené kultúrne jednotky, nielen z virtuálneho prostredia. Internetové obsahy sú všeobecne odrazom kultúry. Susan Blackmore (2001: 83) hovorí v rámci memetiky o replikovaní návodov a produktov. V prostredí internetu za návody považujeme to,
ako sa správame (ako a načo internet využívame) a akým spôsobom v tomto prostredí
komunikujeme (ako prijímame, vytvárame a šírime rôzne druhy obsahov). Produktom
Mém je najmenší komponent kultúry, ktorý medzi sebou ľudia šíria imitáciou. Ide o „nákazlivé“ myšlienky, ktoré navzájom medzi sebou súťažia o prežitie (Dawkins 2006, In: Šoltésová 2012).
1
176
Simona Šoltésová
je samotné prostredie, jeho výstavbové prvky v podobe obsahov, ktorých tvorcami sú samotní ľudia (podľa zaužívaných návodov). Návody a produkty sa navzájom ovplyvňujú.
Podobu internetu určujú trendy podľa toho, nakoľko sú medzi používateľmi rozšírené.
Príkladom internetových mémov, ktoré sú v tomto príspevku vnímané ako nové
produkty medziľudskej komunikácie, sú statické alebo pohyblivé (tzv. gif obrázky),
v niektorých prípadoch aj krátke, niekoľko sekundové videá. Nie sú prítomné len v počítačovej komunikácii, ale predstavujú popkultúrny komplex, ktorý preniká do celej
kultúry. Majú svoju štruktúru a popkultúrny charakter (prepájajú obzvlášť kontexty
popkultúrnych artefaktov a virálnych fenoménov). Bližšie sa mémom v spojení s popkultúrou a ich rôznorodosti venujem v príspevku Internetové mémy a popkultúra (Šoltésová 2012). Internetovým mémom, ich pôvodu, mutácii a rozšíreniu sa venujú aj celé
internetové portály a komunity, ako napr. KnowYourMeme.com.
Pre tento príspevok nie je primárne dôležité, o aký druh mému ide z hľadiska jeho
štruktúry/návodu tvorby (napr. demotivačné obrázky, rage faces, advice pictures a iné),
dôležitá je prítomnosť mimojazykových prostriedkov a emócií, ktoré sú nimi zobrazované. Sústredíme sa na také mémy, ktoré majú ľudia tendenciu využívať ako náhradu,
prípadne doplnenie vzájomnej komunikácie, ktorá je v bežnom živote prezentovaná
všetkými jazykovými prostriedkami.
Hlavnou funkciou komunikácie je podľa Vybírala (2000) informovať, inštruovať,
presvedčiť, pobaviť. Zverejňovanie a šírenie mémov na rôznych miestach internetu
tieto funkcie plní. Pomocou mémov môžeme ďalej prezentovať vlastné emócie a postoje (zväčša negatívne, kritické, výsmešné) voči ostatným účastníkom komunikácie,
či získavať priestor pre vlastnp sebareprezentáciu. Komunikačným produktom v rámci
neosobnej digitálnej komunikácie môže byť textový emotikon (obr. 1), statický obraz
(obr. 2), pohyblivý obrázok s jednoznačným gestom alebo situáciou (obr. 3), až po
komplexné audiovizuálne obsahy (obr.4).
Obr. 1 Text. emotikon Obr. 2 Lol Guy2 Obr. 3 Facepalm gif3
Obr. 4. Rick Roll video4
Lol Guy Rage Face http://knowyourmeme.com/memes/lol-guy
Facepalm [http://replygif.net/148]
4
Rick Roll [http://www.youtube.com/watch?v=oHg5SJYRHA0]; Rickroll mém a jeho mutácie je spájaný s komunikačným správaním hlavne v diskusných fórach – užívateľ simuluje uverejnenie hypertextový odkazu, ktorý má byť relevantný k téme diskusie, namiesto toho uverejní odkaz na dané video. Kto
na odkaz klikne, bol tzv. „rickrolled“.
2
3
Internetový mém ako produkt komunikácie
177
Forma spôsobu komunikácie je ovplyvnená na jednej strane technologickým
vývojom, na druhej dynamickým kultúrnym prostredím, v ktorom majú používatelia
meniace sa očakávania a požiadavky. Príkladom vplyvu technológie a kultúry na komunikačné produkty je pohyblivý gif obrázok, ktorý je formou zobrazenia obsahu,
ktorá sa nachádza medzi statickým obrázkom a videom (obsahujúcim zvukovú stopu). Všetky tieto tri formy zachytenia obrazu môžu vyjadrovať rovnakú myšlienku.
Z hľadiska charakteru rýchlej, informačne nasýtenej a zhustenej internetovej komunikácie, má gif obrázok výnimočné postavenie. K statickému obrazu sa tak pridáva aj
možnosť zobraziť bežnou rečou zložitejšie opisované situácie. Používaním kontextov
z existujúcich (často popkultúrnych a virálnych) produktov (známe filmové scény,
internetové virálne video), možno jednoducho zobraziť akúkoľvek situáciu. Oproti
videu je dnes gif obrázok viac použiteľný a jednoduchšie sa replikuje – nevyžaduje
si spustenie, kontrolu nad prehrávaným obsahom. Je krátky, výstižný a na malom
priestore rovnako informačne nasýtený ako video. Oproti statickému obrázku zasa
dynamizuje (vizuálne statickú) komunikáciu.
S gif obrázkami je jednoduché skopírovať hypertextový odkaz a vložiť ho do
komentára alebo diskusného príspevku a atraktívnym spôsobom vyjadriť svoj názor,
postoj a emóciu. Nie všetky komunitné portály a internetové prostredia podporujú
zobrazenie gif obrázkov (napr. 9gag.com – obrázok sa nehýbe, komentáre na Facebooku – zobrazí sa len hypertextový odkaz), preto je vo funkcii doplnenia komunikácie,
emócie a pod. ustálené aj používanie statických obrázkov, ktoré dostatočne vystihujú
požadovaný zámer expedienta.
Pohyblivé obrázky nie sú novou formou zobrazovania obsahu. Už od počiatku emailovej komunikácie tvorili virálne obsahy v podobe populárnych blikajúcich a hýbajúcich sa obrázkov, či už ako súčasť emailovej komunikácie priamo v texte, alebo boli
preposielané v emailových prílohách. V podobe bannerov dynamizovali statické internetové stránky a hoci často zobrazovali len banálne veci, lákali pozornosť používateľov. Dnes možno hovoriť o ich návrate z hľadiska obsahovej stránky, ktorá nadobudla
iný rozmer. Pohyblivý obraz využívajú aj iné médiá (v televízii napr. v predpovediach
počasia dynamizujú obraz) a dostáva sa aj do sféry serióznej žurnalistiky.
Významnou vlastnosťou internetovej memetickej kultúry je jej vizuálny charakter. Výskumu vizuálnych obrazov sa venujú vizuálne štúdiá. Sú smerom, ktorý „pojímá vizuální obraz nehledě na jeho uměleckou hodnotu či kulturní statut jako ohnisko procesů, kterými je vytvářen význam v kulturním kontextu (Hanáková 2006)“.
Vizuálnu zložku v komunikácii, ktorá vytvára kultúru, spomína aj Lamser (1969:
150). Hovorí o ikonosfére, ktorú tvorí ako obrazová, tak aj pohybová oblasť. Takýto
charakter majú aj statické a pohyblivé „gif“ mémy a svojou štruktúrou pôsobia na
vizuálne receptory. Okrem iných, priraďuje Lamser vizuálnym obrazom vlastnosti
ako „podívaná“ (mémy zvyčajne zobrazujú obsahy, ktoré sú zábavné, šokujúce, negatívne, spektakulárne; prepájajú kontexty popkultúry s inými textami takým spôso-
178
Simona Šoltésová
bom, že ich percipienti vnímajú ako zaujímavé a ich replikáciou z nich vytvárajú
fenomény) a zhustenosť informácií (internetové mémy v podobe emotikonov, pohyblivých obrázkov, zvukov a krátkych videí sú komplexnou štruktúrou kontextov,
ktoré v sebe „komprimujú“ väčšie kultúrne a jazykové výpovede).
Buchtová (2012) vo svojej typológii mémov uvádza delenie podľa Moritza (1990,
1993), ktorý rozdeľuje mémy na lingvistické, vizuálne, muzikálne a behaviorálne.
Najkomplexnejšie sú podľa neho kompozičné mémy. Pri internetových mémoch sledujeme prelínanie všetkých týchto kategórii, platí však, že do lingvistického mému
nemožno úplne zakódovať napr. vizuálne kódy, do vizuálnych muzikálne (zvukové)
atď. Možno ich však kombinovať (napr. audiovizuálne videá, pohyblivý obrázok s
textom). Dôležitú úlohu vo sfére internetovej memetiky tvoria hlavne spomínané vizuálne kódy, ktoré v priestore internetovej komunikácie často zastupujú lingvistické
mémy. Do popredia sa dostáva aj behaviorálna kategória, ktorá je ovplyvnená vizuálnymi mémami. Rozšírenosť lingvosticko-vizuálnych obsahov a ich významov
presahuje do behaviorálnej sféry, ktorú možno prirovnať k už spomenutým memetickým návodom. Napodobňovaním behaviorálnych mémov sa človek v špecifickom
internetovom prostredí učí ako sa správať a ako komunikovať. Či už ide o proces
prezentovania emócií vizuálnym spôsobom, behaviorálne mémy sledujeme aj pri tzv.
tollovaní5, ktoré je príkladom nielen toho s akým kódom komunikujeme, ale aj ako sa
správame v komunikačnej situácii.
Komunikačné memetické produkty sú komplexnými mimojazykovými prostriedkami. Eco (1975, In: Mistrík 1997: 234-235) zaraďuje gestiku, mimiku, pózu a držanie tela ku kinetickým a Mistrík (1997) k vizuálnym mimojazykovým prostriedkom.
Všetky tieto prvky je možné zachytiť na pohybujúcom sa, ale aj na statickom obrázku. Dôležité je zachytenie najvýraznejšieho momentu, ktorý reprezentuje požadovanú emóciu. Neverbálna komunikácia na internete má v prípade internetových
mémov podobu ustálených znakov, ktoré zastupujú určitý kotext. Jej generovanie
nie je spojené s individuálnym človekom – komunikujúcim, ale je znakom, ktorý má
reprezentovať danú situáciu za niekoho, kto sa s ňou stotožňuje. Je pravda, že väčšina memetických obrázkov (príp. videí), ktoré vyjadrujú emóciu a postoj, vznikli na
základe reálnej osoby (politici, herci, mediálne známe osobnosti), v komunikácii (pri
zverejnení, zdieľaní, „like“-ovaní) už zastupujú komunikujúcu osobu.
Gestá nielen sprevádzajú reč, ale môžu byť aj nositeľmi celej informácie (Mistrík
1997), preto sú svojou štruktúrou v rámci komunikácie na internete (hlavne zveličenie a expresívnosť) ľahko dekódovateľné. Podľa Vybírala (2000), svojou vlastnou
syntaxou, slovníkom a gramatikou vytvárajú ucelený jazyk. Rovnaký význam pripisuje Vybíral aj pohľadu.
Trollovanie/Trolling – komunikačný akt, pri ktorom sa expedient snaží komunikovať tak, aby niekoho
druhého nahneval, vyviedol z miery a pod. Obrázok trolla je symbolom trollovania, percipientov oboznamuje so zámerom alebo postojom používateľa.
5
179
Internetový mém ako produkt komunikácie
Obr. 5 I´m watching you6
Pre ich funkčnosť sú zobrazované gestá všeobecne známe a výrazne dekódovateľné
(obr. 6) alebo naopak spadajú do súčasnej subkultúry internetových mémov a pre ich
porozumenie je potrebné ovládať príslušný kultúrny manuál - poznať zobrazovaný kontext a pravý význam (obr. 7). Schopnosť dekódovať tieto texty je však často prirodzená
a očakávaná. Väčšinou ide o symbolické a kontaktové gestá (Mistrík 1997). Kontext
nie je dôležitý len v rámci obsahu, ktorý nesie samotný mém, v diskusných fórach je
potrebné poznať kontext celkovej komunikačnej situácie, na ktorú mém reaguje (obr.
8). Môžeme ragovať na hlavnú tému, ale tiež aj na komunikačnú situáciu, ktorá vznikla
v diskusii. Poznať musíme nielen situačný, ale aj obsahový kontext, pretože mémy
môžu mať v každej situácii iný význam, prípadne bez kontextu nie je význam (pointa)
vôbec zrejmý (obzvlášť pri kinetickej neverbálnej komunikácii, ako napríklad premiestňovanie, pretože takéto pohyby nemajú podľa Mistríka štylistické hodnoty).
Obr. 6 No Rage Face7
Obr. 7 If you know what I mean8
Obr. 8 Jack Sparrow reaction gif9
I am watching you [http://media.tumblr.com/tumblr_lvjj2xe1tY1qkjkqa.gif]
No Rage Face [http://i1.kym-cdn.com/entries/icons/original/000/007/423/untitle.JPG]
8
If you know what I mean [http://i0.kym-cdn.com/photos/images/original/000/430/609/3d9.png]; Obrázok reprezentuje sexuálny dvojzmysel. Zväčša poukazuje na možnosť dvojzmyselnej interpretácie.
9
Jack Sparrow reaction gif [http://replygif.net/382]; Význam tohto obrázka bol použitý vo viacerých
úplne odlišných kontextoch, napr. opis situácie keď dochádza batéria na notebooku alebo nesúhlas s diskusiou a rýchly odchod z fóra.
6
7
180
Simona Šoltésová
Používanie mémov v rámci diskusie je zámerné, nakoľko je ich funkciou vytvárať
virtuálny obraz o postojoch používateľov, pre ktorých je takáto komunikácia (často
v rámci anonymity) jednoduchá a účelná. Ide o dopredu pripravenú a štylizovanú
komunikáciu. Zatiaľ čo v bežnej reči je neverbálna komunikácia z časti spontánna, pri používaní komunikačných mémov ide o uvedomelý výber takých jazykových
prostriedkov (obrázkov, videí, zvukov), ktoré najlepšie reprezentujú užívateľovu
dopredu pripravenú neverbálnu výpoveď. Komunikácia podlieha výberu a selekcii
vhodných komunikačných prostriedkov z obmedzenej a dopredu vytvorenej databázy
mémov. Zdrojom bývajú internetové vyhľadávače (vyhľadávanie pomocou kľúčových slov, napr. rage faces, troll meme, gif meme, reaction gifs, ktoré predpokladajú
nájdenie vhodných zastupujúcich výpovedí), stránky/portály, na ktorých internetové
mémy vznikajú a šíria sa (4chan.org, 9gag.com, Reddit.com, ich facebookové verzie
a rôzne fun-stránky na Facebooku), ale aj portály, ktoré sa venujú zberu a klasifikácii
internetových mémov (napr. KnowYourMeme.com).
Môžeme pozorovať dve roviny replikácie mémov na internete. Prvou je rovina
zdieľania, kedy obsahy tvoríme alebo si vyberáme z existujúcich textov a uverejňujeme ich na miestach, kde budú prijímané inými užívateľmi. Druhou je komunikačná rovina, kedy tieto obsahy (ktoré taktiež tvoríme alebo vyberáme) zastupujú našu
výpoveď v komunikácii a sú reakciou na iné, skôr uverejnené obsahy v podobe komentárov alebo diskusných príspevkov. Funkcia mémov pritom môže byť v oboch
prípadoch rovnaká – informovať, pobaviť, zosmiešniť, vyjadriť svoj názor, emóciu
(na nejaký jav, situáciu). V prvom prípade ide o všeobecný kontext, ktorý je reprezentovaný v samotnom zverejnenom obrázku/videu (obr. 9) a v druhom už kontext
a komunikačnú situáciu vytvoril iný používateľ tým, že založil.
Obr. 9 9GAG.com10
9Gag.com; Ukážka webového portálu, ktorý slúži na uverejňovanie a zdieľanie virálneho obsahu.
Zverejnený obrázok vytvára tému
10
Internetový mém ako produkt komunikácie
181
Obr. 10 Steven Seagal gif11
Obr. 11 Birdz.sk12
Vybíral (2000: 72) uvádza sedem základných emócií, ktoré sú pri neverbálnych
prejavoch najčítanejšie – najjednoduchšie sa dekódujú: šťastie, prekvapenie (obr. 12),
strach (obr. 13), smútok, hnev, znechutenie (obr. 14) a záujem (obr. 15, 16). Čím je
emócia zreteľnejšia, tým jednoduchšie je jej prepísanie do vizuálneho kódu. Emócie
a príbehy kódované do pohyblivých obrázkov nájdeme obzvlášť na webových stránkach, ktoré vytvárajú databázu tzv. „gif reactions“, čiže gif reakcií. Ďalej sú takéto
„prednastavené“ komunikačné produkty šírené cez hypertextové odkazy.
Internetovým mémom možno potrvdiť aj vlastnú prítomnosť v diskusnom fóre. Pri
predpokladanom alebo predbiehajúcom rozhovore, používatelia zvyjnú pridávať obrázok človeka s popcornom. Mémom možno pochváliť, znechutiť, motivovať, v podstate všetko, čo robíme v bežnej komunikácii. Internetové mémy sú súčasťou zábavy
a trávenia voľného času a reprezentujú pozitívne aj negatívne prejavy ľudskej činnosti.
Steven Seagal [http://nextround.net/wp-content/uploads/2009/05/steagal_gif.gif]; Ukážka reakcie na
príspevok v diskusnom fóre. Obrázok, v ktorom muž strieľa do detí, prezentuje používateľa, ktorý fiktívne strieľa do diskutujúcej, ktorej príspevok ho pohoršil. Ide o jeden z dlhšie trvajúcich obrázkov,
v ktorom sledujeme naráciu. Prejav emócie je posilnený o „fyzický“ akt a popisuje v bežnej komunikácii
nevykonateľnú situáciu.
12
Komunitný portál Brizdz.sk, diskusné fórum.
11
182
Simona Šoltésová
Obr. 12 Joey, prekvapenie13
Obr. 13 Viral, meme, strach14
Obr. 14 Misfits, znechutenie15
Obr. 15 Popcorn16
Obr. 16 Nobady cares,
nezáujem17
Komunikačné obrázky neplnia len funkciu neverbálnej komunikácie. V diskusiách sú často pridávané bez komentára, prípadne len s odkazom na konkrétnu osobu,
pre ktorú je odkaz určený. Samotné obrázky zvyknú byť vo svojej výstavbe dopĺňané
o textovú zložku a niekedy simulujú hovorené slová (reč je možné odčítať z pier a pre
lepšie porozumenie je doplnená písaným textom). V krátkom okamihu umožňujú vyjadrenie emócie pomocou situácie, ktorá by sa v bežnej reči opisovala/vykonávala
zložitejšie (napr. spomínaný útek z miesta ako vyjadrenie nezáujmu o danú tému
v diskusii, obr. 8) alebo je pre expedienta nekomfortná (napr. expresívne vyjadrený
Joey [http://www.reactiongifs.com/wp-content/uploads/2013/02/shocked.gif]
http://replygif.net/478
15
Misfits [http://i.imgur.com/T09oR.gif]
16
http://29.media.tumblr.com/tumblr lxjm4n4umw1rn1xxfo1_400.gif
17
Nobady cares [http://s5.favim.com/orig/54/nobody-cares-quote-text-Favim.com-522381.jpg]
13
14
183
Internetový mém ako produkt komunikácie
výsmech). Konečný význam, ako už bolo viac krát spomínané, závisí od kontextu situácie, v ktorom bol mém použitý, pretože aj jednoznačné mémy môžu mať rozličné
interpretácie. Obrázok vyjadrujúci smiech alebo údiv, nemusí byť pozitívny. Často
naopak vyjadruje irónie a jeho účelom je druhého zosmiešniť (obr. 17, 18).
Obr. 17 Irónia18
Obr. 18 Slehdon Cooper19
Internetové mémy svojou replikáciou vytvorili fenomény, ktoré ľudia zaradili do bežnej komunikácie. Nadobudli podobu osobitej znakovej štruktúry, pričom ich existencia
ovplyvňuje nielen to, akým jazykom komunikujeme, ale ponúkajú návody na to, aké
obsahy je možné v danej komunikácii vytvárať a prečo sa do komunikácie zapájať.
V podstate nejde o žiaden nový fenomén z hľadiska ľudskej komunikácie, nakoľko ide o prirodzený vývoj ako znakovej štruktúry, tak aj spôsobov komunikácie.
Rýchly rozmach internetových mémov a vývoj technológií, ktoré taktiež ovplyvňujú
zmeny v medziľudskej komunikácii, nám však umožňuje sledovať tieto zmeny s krátkym, až minimálnym odstupom času.
Jazyková komunikácia je úzko spätá so správaním sa a fungovaním internetovej
kultúry. Sociálna interakcia a výmena informácií sú jedným z najzákladnejších princípov fungovania WEB 2.0, v ktorom sa nepretržite vytvárajú nové obsahy pre publikum, ktoré je ochotné a pripravené ich prijímať, ďalej dotvárať a šíriť (komentáre,
chat, diskusia, „like“, „share“).
Aj šírením rovnakej informácie vytvárame priestor pre vznik novej a odlišnej komunikačnej situácie. Zároveň rovnaký obsah môžeme sami použiť pri komunikácii
s iným človekom/ľuďmi na úplne inom mieste (nielen) na internete20. (Internetové)
mémy neexistujú len samé o sebe, taktiež neplnia len zábavnú, informačnú alebo
estetickú funkciu, ale sú súčasťou procesu komunikácie – prijímania a šírenia informácií. Pričom sledujeme rôzne zámery a potreby, ktoré sú ovplyvnené daným kultúrnym prostredím. V tomto prípade možno hovoriť o subkultúre zväčša mladých
a komunikačne aktívnych ľudí, ktorí sa v internetovej komunite správajú podľa kopírovaných a naďalej kopírovateľných návodov.
Správanie sa na internete má podobu komunikácie a vďaka jej nepretržitosti používatelia získavajú manuály na to, ako informácie získavať (návšteva vybraných
You don´t say [http://comstat.memecdn.com/images/comment/1406.jpg]
Sheldon Cooper [http://27.media.tumblr.com/tumblr_lrgtjhGrLN1r1qffbo1_500.gif]
20
Internetové mémy prenikajú do rozličných sfér kultúry, kde môžu plniť rovnakú, alebo úplne odlišnú
funkciu, v závislosti od daného kontextu a zámeru používateľa. Zároveň do priestoru internetu presahujú
jednotky z rôznych kultúrnych oblastí, obzvlášť popkultúry, médií a politiky. Osobitnú kategóriu tvoria
internetové fenomény, ako napr. zvieratá (hlavne mačky), deti a iné.
18
19
184
Simona Šoltésová
webových stránok, diskusných fór, chatov), šíriť a vytvárať (aj zdieľaním, triedením
a hodnotením sa šíria nové informácie zasadené do iného kontextu; nové obsahy vytvárame aj komentovaním, chatovaním, prispievaním do diskusií) a uchovávať (sťahovať). Komunikácia je tak primárnym prvkom sociálneho charakteru WEB. 2.0.
Počas existencie internetu môžeme sledovať, ako sa vo virtuálne komunikácii
hľadajú spôsoby o čo najvernejšie priblíženie reálnemu svetu. Hoci majú vďaka memetickým (audio)vizuálnym textom emócie, gestá, mimika a dokonca aj obrazom
prezentované myšlienkové pochody takmer dokonalú štruktúru (vyjadrujú to, čo
majú – čo si zvolíme), napriek tomu môžeme povedať, že sú ešte viac umelé a vzdialené od reálneho sveta ich používateľov. Dokonalá forma a obsah síce reprezentujú
jazykovú realitu tak, ako to očakávame, no skutočnej realite individuálneho používateľa sa nemusí a ani nemôže priblížiť.
Literatúra:
1.Blackmore, S.: Teorie memů: kultura a její evoluce. Praha: Portál 2001.
2.Dawkins, R.: The Selfish Gene. 3. vyd. New York: Oxford University Press 2006.
3.Buchtová, B.: O webové memetice aneb jak mapovat internetové memy v prostředí blogosféry a sociálníh sítí. In: Proinflow: Časopis pro informační vedy 2012. [online]
4.Dostupné na: http://pro.inflow.cz/sites/default/files/pdfclanky/Bara_Buchtova.pdf
5.Hanáková, P.: Vizuálni kultura/vizuálni studia. In: Cinepur, č. 47, 2006. [online] Dostupné
na: http://cinepur.cz/article.php?article=939&gt%3B
6.Lamser, V.: Komunikace a společnost: Úvod do teorie spoločenské komunikace. Praha:
Academia 1969.
7.Mistrík, J.: Štylistika. 3. vyd. Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo 1997.
8.Moritz, E.: Memetic science: I – general introduction, 1990. [online] Dostupné na: http://
spacers.lowtech.org/vulgusartsociety/meme-trip/memintro.htm
9.Moritz, E.: MetaSystem Transitions, Memes, and Cybernetic Immortality 1993. [online]
Dostupné na: ftp://ftp.vub.ac.be/pub/projects/Principia_Cybernetica/WF-issue/Moritz.txt
10. Šoltésová, S.: Mémy, altruizmus a sebecké médiá. Jazyk a kultúra 2012, 3. č. 9. [online]
Dostupné na: http://www.ff.unipo.sk/jak/9_2012/soltesova.pdf
11. Vybíral, Z.: Psychologie lidské komunikace. Praha: Portál 2002.
Mgr. Simona Šoltésová
IKMIŠ, Filozofická fakulta, Prešovská univerzita v Prešove
Slovenská republika
E-mail: [email protected]
185
Ivana Jílková
THE FORMATION OF E-LEARNING MATERIALS
Abstract:
The text deals with the concept of e-learning as a new form of education. There
are summarized basic forms of e-learning, its development through the time and its
advantages and disadvantages. An implementation of e-learning and multimedia supported learning at the Institute of Technology and Business is shown in the second
part of the text. The formation of materials varies among subjects, requierements and
purposes. There are shortly suggested the most important points in the e-learning
materials formation with an emphasis on autotests and tests.
Key words: e-learning, online learning, offline learning, blended leasing.
Introduction
Nowadays, in the 21st century, when the world is ruled by rush, and especially by a massive digitization, e-learning is a learning tool that should facilitate the
school work at different levels of education. The great advantage of this method is
that people around the world can be educated or can give lectures without being on
the same place. The use of multimedia, both in education and in the labor sector, is
becoming more and more frequent. It brings a lot of positives but also some negatives into educational process.
“The functions of a student in a teaching process have changed in direction of
more considerable openness to technical innovations that students usually accept as
a natural thing and helpfulness. Modern teaching techniques, especially computers,
create richer sensorial space for receiving and processing information. In the process
of pedagogical interaction and communication the technology is becoming to be a
mediator between a teacher and a student, but it should never replace human contacts
or it should not weaken and deprive social relations” [Hruskova 2012: 190]. In the
tertiary educational sector the computer supported teaching and e-learning occupy an
important position in addition to frontal teaching, group and cooperative learning, pair
/group work, project or individual and personalized teaching. External aspects of this
development was the fulfillment of obligations arising from the Bologna Process and
the subsequent restructuring of university education, the issue of university education
funding and other issues associated with quality and efficiency. “Despite the consider-
186
Ivana Jílková
able variety of forms, the tertiary education sector has general features that distinguish
it from other sectors. Students are adults, independent decision-making, the relationship among students and teachers create space for other forms of education than for
instance at the secondary level. The tertiary level of education reflects the largest
degree of rapid scientific and technological development” [L. Hruskova 2010: 47].
E-LEARNING –
ONE Of THE NEw fORMS Of EDUCATION
“The delivery of a learning, training or education program by electronic means. E-learning involves the use of a computer or electronic device (e.g. a mobile phone) in some
way to provide training, educational or learning material” [Dereck Stockley 2003].
THE
DEfINITION Of E-LEARNING
E-learning is one of the most modern and most widespread forms of education.
That`s why it does not have only one constant definition. “Talking about e-learning
definitions there is necessary to differentiate the definition in the wider and narrower sense of the word”. From a broader sense, e-learning “is defined as an application of new multimedia technologies and the Internet in education in order to improve its quality by enhancing access to resources, services, information exchange
and cooperation” [Kopecky 2006: 59]. To better understanding of the interpretation
we can imagine it as an educational tool a tutorial cD – “E-learning in the narrower sense is used to be understood primarily as education, which is supported by
modern technology, which is implemented through computer networks - especially
the Internet and intranet” [Kopecky 2006: 59]. It allows transmission of digitalized
forms of educational information anywhere and to anybody who is granted to have
an access to the network. In this way e-learning becomes a form of education that
provides freedom and unrestricted access to information resources.
BASIC
fORMS Of
E-LEARNING
The basic forms are online and off-line e-learning. Online e-learning can be further divided into synchronous and asynchronous forms. The information mentioned
is illustrated in the following diagram where the forms are shown graphically.
Picture1. Basic forms of e-learning
187
The formation of e-learning materials
Online e-learning
Online e-learning is based on the use of an intranet or the Internet. Intranet is a
local network, which is used only for a small group of people (employees, students,
teachers, etc.). This network is useful for faster and more efficient communication.
To access this network a login is often necessary, it provides privacy and protection
against misuse of information. In contrast, the Internet is a global computer network
which can be used by anyone who is connected to it. It offers a huge amount of information, but which may not be true.
Synchronous
e-learning
This form needs a constant connection to a network where the teaching is taking place. Both a tutor leading teaching and students communicate together at the
same time. A prerequisite for the realization of a synchronous learning is that all
participants were present at the same moment. To use this form there can be used
the following communication options according to Kopecky:
Audioconference and videoconference – is led by a moderator. Any listeners
can connect and communicate among each other. The moderator can grant an individual speaking space, making it possible for everyone to hear his / her opinion, but
it is possible to disconnect anyone of the conference.
Chat – is the best known form of written communication.
Shared whiteboard – essentially a virtual whiteboard on which it is possible to
write messages, draw, etc. Anything noticed on the board, other participants can see.
Instant messaging – is an alternative chat. Students can share and send to each
other files. The most famous program that uses this technology – ICQ, is accessible
to everyone for free.
Asynchronous e-learning
It is a kind of online e-learning communication in which learners will not or cannot
be connected at any given moment in the real time. Information can be communicated
either through reports offered by private intranet environment, or by e-mails.
Off-line e-learning
While studying with off-line e-learning the computer is not required to be connected to any network, intranet, Internet, or any other networks. Study materials
and all necessary documents and information are recorded in the computer or on a
portable storage medium. This may be CD-ROMs, DVD-ROMs, flash drives and
memory cards for example.
Blended
learning
Blended learning is a form of education that combines e-learning with traditional teaching methods. Blended learning can be also given under the terms as mixed,
linked or hybrid learning. “So it is the integration of electronic resources and tools
188
Ivana Jílková
into teaching and learning in order to fully exploit the potential of IcT in synergy with
proven methods and tools used in traditional teaching” [Zounek 2009: 39]. The aim is
to maximize the effectiveness of job training courses candidates and students, which
corresponds with the appropriate teaching styles of the candidate. Since, however,
each student would be elected to their different learning style and technique, it is very
difficult to determine an unified approach to teaching using blended learning. Such
teaching conceived by current technology does not require the presence of students
or a teacher. When the teacher himself cannot come to full tuition, s/he uses the option
of audio / video conference to give a lecture. Thus, for example, an external worker
may participate. The Pejša`s division is very similar to the distribution of e-learning.
Synchronous Blended Learning is based on the contact of participants in real time and
the ability to react instantly to a given topic. A classic example could be a classroom
using IcT or a virtual classroom. In contrast, asynchronous blended learning, as the
word itself suggests, at different times - for this reason they cannot communicate with
other participants in real time. Most often used teaching tools are cD-ROMs, DVDROMs, printed manuals, books and tutorials available over the Internet.
E-LEARNING
EVOLUTION
Although e-learning is considered to be a modern form of education, its roots
date back to the sixties of the twentieth century. The first use came with technical
progress and the first computer. It is evident that the development of e-learning took
decades, so there is even more diverse views on the course of development. Because
of this inconsistency, I will keep more of Mr. Kopecky`s view, who is, in my opinion
clearer, though not as detailed.
Picture 2. Development of technological e-learning forms
Source: Kopecký, K.: e-learning (nejen) pro pedagogy. Olomouc: HANEX 2006, p.22.
ISBN 80-85783-50-9.
The first stage was so-called cBT model (computer Based Training) – an education supported by computers. The internet was not widespread, so the educational process was taken off-line. Educational and teaching materials were mostly
available on cD-ROMs. These include learning games, a variety of simulation and
The formation of e-learning materials
189
training programs, etc. The biggest problem of this form, however, is the inability
to update teaching materials. There would have been created a new CD-ROMs redistributed to students, which brings considerable expenses. The instability of some
developmental versions of programs is solved by companies such as Macromedia
cooperating with Adobe, which create one of the most common developmental
environment. Groundbreaking e-learning form (off-line to on-line e-learning) was
so called CMS (Course Management System). It already uses computer networks
to disseminate educational materials. Essentially, the principle of distributing was
based on sharing teaching materials by means of internal network to the employees.
The first on-line e-learning is referred to as WBT (Web Based Training). There are
already used web technologies to sharing files. The education is available to anyone
who has an access to the Internet or intranet. At this level it is possible to communicate with each other, whether it involves a synchronous or asynchronous form among
learners and educators. WBT has one of the great advantages in contrast to the previous one, which consists in the possibility of immediate update of educational materials without any additional costs. However, there still exist some disadvantages. Even
at this stage of development the e-learning is not standardized - it results in problems
with compatibility of different courses. With the ability to e-learning access to a wider
range of candidates, the demands for administration and course management are increasing. This does not WBT, or only in a very limited extent.
This problem is solved with the arrival of LMS systems (Learning Management
System), which is referred to be a system-driven education. “The architecture of
these systems creates for teachers and students sophisticated learning environment
enabling administration of study, creation and management of individual courses,
etc” [Zounek 2009: 39]. Tools enabling to record a text, audio or video files are another indisputable advantage. There are also means for communication and sharing
files that simplify the collaboration of all stakeholders. The environment offers easy
and transparent operating. The LMS is one of the most widespread Moodle systems,
which can also store information about activities of students.
Recently the concept of LCMS systems (Learning Content Management) is often
associated with the term LMS and some authors unify them under the term LMS.
“Any tool or system that is used to create and assemble a teaching content can be
called LMCS system” [Zounek 2009: 41]. In fact, this system does not improve the
LMS, but its effect is elsewhere. Any student can combine different educational contents, so each student can modify it to his/her needs. The student does not have to
go through all disciplines, but s/he creates his/her schedule interesting and required
subjects. The difference lies in the difference in access to education and its organizing.
LMS and LCMS are the most common form of e-learning and their development
is expected in the future. From this perspective, it is necessary to unite and ensure
compatibility, which is provided by various standards such as HTML, XHTML,
AICC, SCORM, IEEE, AICC and IMS Standard.
190
Ivana Jílková
Advantages
and disadvantages of e-learning
When introducing or using new technologies primarily advantages are predominating, but in general, everything has its opposites. To implement e-learning or not to
do it is further assessed in following lines based on the authors’ collective of P. Sak
[Sak 2007] and others who rely on their survey in 2005.
The biggest advantage is the time – students can choose both the length and the
time devoted to study. In addition, there can be chosen a place of study, pace of learning with necessary breaks, learning can adapt his/her convenience. E-learning seems to be a very interesting investment. The investments return after a few years, but
the costs are still minimal compared to traditional teaching and organizing courses.
As the disadvantages there could be mentioned a little awareness of the possibilities of this type of education, impersonal contact, where the main cause is the
lack of personal contact with the teacher and co-students and related experiences, as
well as lack of control or supervision of the study, laziness of students. Because the
internet is overfilled with diverse information, it appears to be difficult to find more
accurate and truthful information. For some candidates there may be a problem in
the lack of computer literacy. For misleading companies or institutions the term e-learning is connected with the initial high cost of its implementation.
Teaching
at the
Institute
of
Technology
and
Business
The educational process at non-university institute is defined as an interaction
expressed through activities of a teacher and learning activities of a student. The
educational process is actually realized on many stages and levels: cognitive style
- the style of teaching - teaching strategies - methods - techniques. In a particular
classification of methods the hierarchy of learning system is preserved. Besides the
frontal and cooperative learning used at the Institute of Technology and Business
there are complex economic and educational methods include for example, brainstorming, project teaching, partner learning, open learning, teaching drama and
television teaching, e-learning, superlearning, multimedia technologies teaching.
E-learning at the institute is applied for each phase of training (exposure, fixation,
diagnostic, application). There is a process of transferring the focus from teaching
of a teacher to student learning (student-centered-learning). The number of direct
contact hours is changing in favor of self study - on the basis of materials processed
interactively, learners become a self-taught person. A clear advantage of education
implemented by e-learning has proven to be the fact that a participant may be every
man, healthy or a student with disabilities. The assumption is that s/he is able to study independently and s/he is aware of his/her own responsibility for the educational
procedure and the planned objectives.
191
The formation of e-learning materials
Conclusion
The use of multimedia, both in education and in the labor sector, is becoming
more and more frequent. It brings a lot of positives but also some negatives into
educational process. The article dealt with advantages and disadvantages, it presented main ideas of e-learning and its division (online, offline and blended e-learning.
Educational process, use of e-learning and teaching methods used at the Institute of
Technology and Business are described in the last part of the text.
Literature:
1.Hrušková, L.: Cizojazyčná komunikace jako součást pedagogické komunikace ve vysokoškolské výuce. In: Quo vadis vysokoškolská pedagogika: zborník z medzinárodnej vedeckej
elektronickej konferencie. Trnava: Univerzita sv. Cyrila a Metoda v Trnave 2010, p. 47-54.
ISBN 978-80-8105-196-8.
2.Hrušková, L., G. Marková.: Improving the Quality of Foreign Language Teaching Using
Modern Communication and Information Technologies at Secondary Schools. Journal of
International Scientific Publications: Educational Alternatives, Burgas: Info Invest 2012,
vol. 10, č. 2, s. 190-200. ISSN 1313-2571.
3.Kopecký, K.: E-learning (nejen) pro pedagogy. Olomouc: HANEX 2006. ISBN 80-8578350-9.
4.Sak, P.: Člověk a vzdělání v informační společnosti: Vzdělávání a život v komputerizovaném světě. Praha: Portál 2007, s. 164-168. ISBN 978-80-7367-230-0.
5.Zounek, J.: E-learning – jedna z podob učení v moderní společnosti. Brno: Masarykova
Univerzita 2009, p. 39. ISBN 978-80-210-5123-2.
6.Pejša, J.: E-learning [online]. 2003-03-06, [citováno 2012-03-04]. Dostupné z WWW:
<http://www.e-learn.cz/soubory/e-learning_trends_ROI.pdf>
7.Stockley, D.: What is E-learning? [online]. 2003, [citováno 2013-01-09]. Available on
WWW: http://www.derekstockley.com.au/elearning-definition.html
Mgr. Ivana Jílková
Department of Foreign Languages,
the Institute of Technology and Business,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
e-mail: [email protected], [email protected]
192
Kamila Zelinková
ERFAHRUNGEN
AUS DEM E-LEARNING-UNTERRICHT
IM TERTIÄREN BILDUNGSBEREICH
Abstract:
EXPERIENCE BASED ON TEACHING BY E-LEARNING
IN THE TERTIARY EDUCATION SPHERE
The article deals with e-learning method in the sphere of tertiary education including
the electronic testing. It summarizes the up to now gained 3,5 years long practice and
gradual dissemination of teaching by e-learning of the author of this article. A questionnaire was created with the goal to find out, how the students in the tertiary education sphere
perceive this form of teaching and its instruments.
Keywords: E-Learning, German as foreign language , Online-Tests, questionnaire,
E-learning Instrumente.
Einleitung
Die E-Learning Methode expandierte vor allem in die Firmen und in den tertiären
Bildungsbereich schon vor einigen Jahren und ihre Anwendung wächst ständig. Wie
schnell sich die IT-Branche entwickelt, so schnell entstehen neue und moderne Techniken, die die Ausbildung verbessern, vervollkommnen, anziehender machen und vor
allem näher der jungen Generation bringen, die ohne die Errungenschaften der IT
kaum etwas unternimmt.
In diesem Artikel widme ich mich vor allem der E-Learning Unterrichtsform an
der VŠTE in České Budějovice. Seit 2007 benutzt unsere Fachhochschule das Informationssystem, das die Fakultät der Informatik an der Masaryk-Universität in Brno
entwickelte, wo dieses IS bereits seit 1999 benutzt wird. Dieses System gewährt außer anderem auch die Möglichkeit der Anwendung der E-Learning Methode. Der
Lehrer kann nicht nur passiv E-Learning applizieren, sondern auch aktiv die Unterrichtsunterlagen, einschließlich der elektronischen Teste, selbst schaffen, überarbeiten, aktualisieren und gestalten.
Erfahrungen aus dem E-Learning-Unterricht im tertiären Bildungsbereich
193
In der Fachliteratur gibt es viele verschiedene Interpretierungen und Definitionen
von E-Learning, es hängt davon ab, welcher der Aspekte dem Interpretierenden als
wesentlich erscheint. Dabei ist es notwendig sich klar zu werden, dass E-Learning in
erster Linie als pädagogisches Mittel und erst dann als technisches Mittel angesehen
werden darf [Květoň 2005].
Die Art und Weise der Nutzbarmachung von ICT und die Erreichbarkeit der Lernmaterialien sind vor allem abhängig von den Ausbildungszielen und den Inhalten,
vom dem Ausbildungsmilieu, von den Bedürfnissen und Möglichkeiten aller Beteiligten am Ausbildungsprozess [Zounek 2009].
Ich bemühe mich in diesem Artikel einige spezifische E-Learning Instrumente kurz
zu charakterisieren und mit Hilfe einer Umfrage festzustellen, wie diese Instrumente
von den StudentInnen wahrgenommen werden, ob eher negativ oder eher positiv.
1. Material und Methodik
1.1. Kurze Charakteristik von drei E-Learning Instrumenten im Informationssystem der VŠTE
Die Sektion „Studienmaterialien“ stellt den Web-Raum für beliebiges Unterrichtsfach dar, dieser Raum dient der Veröffentlichung von verschiedensten elektronischen Lernmaterialien [Brandejsová, Brandejs 2007]. Der Lehrer entscheidet,
welche konkrete/n Seminargruppe/n sich diese Materialien ansehen darf/dürfen. In
diesen Webraum kann der Lehrer ganz konkrete und spezielle Dateien in beliebigen
Formaten speichern.
Die gelösten Aufgaben werden dann von den Studenten in den sog. „Aufgabentresor“ gespeichert, wo der Lehrer auch spezifische Funktionen einstellen kann (z. B.
die Dateien der Kommilitonen dürfen/ dürfen nicht gegenseitig besichtigt werden, die
Deadline für Speichern der gelösten Aufgaben u.v.a.) Ein sehr günstiges Instrument
vor allem für die Lehrer. Man kann den Abschlusstermin für die Abgabe der Aufgaben genau bestimmen. Nach diesem Termin dürfen die StudentInnen ihre Aufgaben
nicht mehr speichern, nur falls es der Lehrer erlaubt. Der Lehrer muss keine „Papiere“ aufbewahren und mit Hilfe des Systems bekommt er jederzeit das Feedback über
die Arbeiten der StudentInnen.
Die Agenda „Teste“ (auf Englisch ROPOT = Revision, Opinion Poll and Testing)
ermöglicht die Schaffung der E-Teste in diversen Bereichen (z. B.„Übungsteste“, „Kreditteste“). Das System bietet unterschiedliche Formen der Schaffung der Testfragen (14
Möglichkeiten der Schaffung der Testensätze – z.B. multiple choice, mathematische
Ausdrücke, kompakte Antworten, Veränderung der Wortfolge u.a.). Von diesen Sätzen
werden dann die konkreten Teste eingestellt mit vielen Attributen (Zeitangabe-wann
schreibt man den Test, Anzahl der Fragen, Auswertung der Antworten, der Zugang zu
dem Test u.a.) (Brandejsová, Brandejs 2007). Eine der besten Funktionen des elektronischen Testen ist die sofortige Auswertung und Eintragung des Ergebnisses ins Infor-
194
Kamila zelinková
mationssystem – in das sog. teacher’s notebook und das student’s notebook Sowohl der
Student, als auch der Lehrer bekommen unmittelbar nach dem Testschließen die Rückmeldung über das Resultat. Außerdem kann sich der Student in Anwesenheit des Lehrers seinen fertigen Test ansehen und dadurch den Überblick über die Fehler erhalten.
1.2. Methodik
Für meine Forschung habe ich die Applikationen „Studienmaterialien“, „Teste“
und „Hausaugabentresor“ gewählt und folgenden Fragebogen für die Befragung zusammengestellt:
Der Fragebogen hatte die Überschrift:
Wie werden folgende Instrumente von E-Learning von Ihnen wahrgenommen?
Folgende Fragen wurden gestellt:
1. Halten Sie die Aufgabenstellung mittels Informationssystem – Agenda Studi
enmaterialien für wirkungsvoll?
2. Halten Sie den sog. Aufgabentresor für zweckmäßig?
3. Ist das elektronische Testen für Sie geeignet?
4. Halten Sie das E-Learning für ein wirksames und günstiges Unterrichtsinstrument?
Die Befragten könnten aus 5 möglichen Antworten eine wählen; sie lauteten: ja,
eher ja, ich weiß nicht, eher nein, nein.
Für die Zwecke der Befragung habe ich während des Wintersemesters 2012 die
VŠTE-StudentInnen von 8 Seminargruppen angesprochen, in denen insgesamt 249
StudentInnen anonym hätten antworten können. Tatsächlich haben diese 4 einfache
Fragen 199 Befragte beantwortet.
Es wurde die Hypothese formuliert, dass das E-Learning von den StudentInnen
eher positiv aufgenommen werden wird aber eher negativ wird das elektronische Testen wahrgenommen werden.
2. ERGEBNISSE
UND
DISKUSSION
1. Halten Sie die Aufgabenstellung mittels Informationssystem – Agenda Studienmaterialien für wirkungsvoll?
erfahrungen aus dem e-Learning-unterricht im tertiären Bildungsbereich
195
52 % und 42% der Antworten ja und eher ja, insgesamt 94%, deuten ganz klar
an, dass die überwiegende Mehrheit der Befragten mit der elektronischen Kommunikation im Rahmen der Agenda Studienmaterialen ganz und gar einverstanden ist.
Ohne Probleme beherrschen die StudentInnen alle Instrumente dieser Applikation.
Das Vorteil ist, dass alle Unterlagen für die Aufgaben überall zugänglich sind, wo der
Internetanschluss zur Verfügung steht. Alle Hinweise zur Aufgabe kann man deswegen schnell finden.
2. Halten Sie den sog. Aufgabentresor für zweckmäßig?
Insgesamt 85% der positiven Antworten beweisen ganz klar, dass dieses Instrument von den StudentInnen als sehr günstig wahrgenommen wird. Sie können ihre
Aufgaben und Projekte bequem z. B. von zu Hause bis zum vom Lehrer bestimmten
Termin der Schließung des Aufgabentresors speichern ohne den Lehrer persönlich zu
kontaktieren.
3. Ist das elektronische Testen für Sie geeignet?
Insgesamt 70% der Befragten befürworteten das elektronische Testen, obwohl
vorausgesetzt wurde, dass die negativen Antworten eher überwiegen werden. Es ist
vielleicht darauf zurückzuführen, dass die Befragten aus dem tertiären Bildungsbe-
196
Kamila zelinková
reich kommen und dass sie dessen bewusst sind, dass diese Form des Testens maximal objektiv ist. Nach dem Schließen des Testes, werden alle Antworten exakt
ausgewertet, es gibt keine Streitfälle und wenn etwas Unklares erscheint, kann man
alle Unterlagen im Informationssystem finden.
Eine interessante Angabe - 18% der Antworten „eher nein“ - repräsentiert die
StudentInnen die das E-Testen sehr stressig finden (aufgrund meiner persönlichen
Gespräche) außer anderem auch deshalb, dass während des Testens der countdown
auf dem Bildschirm erbarmungslos die für den Test eingestellte Zeit herunterzählt.
4. Halten Sie das E-Learning für ein wirksames und günstiges Unterrichtsin
strument?
ZUSAMMENfASSUNG
Die jungen Leute benutzen Informationstechnologien ganz souverän und bewusst, viele von ihnen von klein auf. Deshalb ist es nicht zu wundern, dass sie sich
auch das moderne Lernen ohne den computergestützten Unterricht nicht vorstellen
können. Die Ergebnisse der Umfrage bestätigen die Hypothese, dass alle genannten
E-Learningformen eher positiv wahrgenommen werden. Sogar für das E-Testen, wo
es die Voraussetzung gab, dass es eher negativ empfangen wird, gab es 73% der Jaoder Eher ja-Antworten.
Aus den Ergebnissen der Umfrage folgt, dass das E-Learning in Verbindung mit
dem Informationssystem der VŠTE eine der effizienten Formen der Ausbildung und
Unterricht (Student und Lehrer) darstellt, ohne die unmittelbare Anwesenheit des
Lehrers zu erfordern. E-Learning bedeutet für einige Lehrer eine Herausforderung,
sie müssen sich in modernen computergestützten Technologien weiterbilden, um die
Generationsunterschiede in der Beherrschung der modernen I-Technologien zu mildern, im besseren Fall nachzuholen.
Aber auch einige Studenten haben Reserven in den computerkenntnissen, obwohl es eher um die Minderheit geht. Eins bleibt unbestritten, computergestützter
Erfahrungen aus dem E-Learning-Unterricht im tertiären Bildungsbereich
197
Unterricht wurde in modernen Schulen vor allem im tertiären Bereich zu einem unersetzbaren Bestandteil des Ausbildungsprozesses, was auch die Beantwortungen der
Frage 4 (siehe oben) - mit 73% bestätigt.
Literature:
1.Brandejsová, J., Brandejs, M.: Elportál E-learning na Masarykově univerzitě. In: Alternativní metody výuky 2007. Praha: Přírodovědecká fakulta Univerzity Karlovy v Praze 2007,
s. 127-133. ISBN 978-80-7041-129-2. [cit. 2012-25-12]. Dostupné z: https://is.muni.cz/
clanky/2011_AMV.pl.
2.Květoň, K.: Úloha e-learningu na školách: Základní informace pro manažery vzdělávání.
In: E-learning pro školy [online]. Vyd. 1. Ostrava: Ediční středisko CIT OU 2005 [cit.
2012-01-10]. Dostupné z:http://virtualni.osu.cz/e-learning_pro_skoly/Kveton-Uloha_e-learningu_na_skolach.pdf.
3.Zelinková, K.: Využití nástrojů e-learningu v praktické výuce ekonomické němčiny jako
hlavního jazyka na VŠTE v Českých Budějovicích. In: Sborník ze semináře na téma „Metodika výuky a hodnocení studentů v terciárním vzdělávání“ (6.6.2012) a „Požadavky praxe“ (5.6.2012): sborník příspěvků. České Budějovice: Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích 2012. s. nestránkováno. ISBN 978-80-7468-053-3.
4.Zounek, J.: E-learning – jedna z podob učení v moderní společnosti. Vyd. 1. Brno: Masarykova Univerzita 2009.
Mgr. Kamila Zelinková
Department of Foreign languages,
Institute of Technology and Business in České Budějovice,
Okružní 10, České Budějovice, Czech republic,
E-mail: [email protected]
198
Ivana Jílková
THE ANALYSIS OF AN IMPLEMENTATION
OF FOREIGN LANGUAGE ELECTRONIC TESTING
Abstract:
THE ANALYSIS OF AN IMPLEMENTATION OF FOREIGN LANGUAGE
ELECTRONIC TESTING
The paper deals with an implementation of foreign languages electronic testing at the
Institute of Technology and Business. The aim was to gain perspective on innovative technique directly from students. For this purpose, a simple questionnaire, addressed to a selected sample of students, was developed. Subsequently, the questionnaire was analyzed
and the results are summarized in the paper.
Key words: exam, testing, foreign languages, questionnaire, analysis.
Introduction
The department of foreign languages at the Institute of Technology and Business
implemented innovative electronic testing of student`s knowledge in the summer semester 2012. Tests were created and input into Information System database during
winter semester 2011. There were input several tens or hundreds of inquiries from different areas of foreign language (grammar, syntax, phonetics, stylistics, lexocology,
life and institutions of a particular country etc.). Every test is generated automatically
on the basis of the entrance requieremets.
The department of foreign languages ​​decided for the process of electronic testing
for several reasons. The main goal was to maximize the efficiency of procurement
and evaluation of test results. The secondary objective was to simplify archiving of
completed tests and better oversight of copying among students.
An appropriate type of tests and their generation for fullfilling the objectives
listed above was chosen. There was neccessary to determine a system of a required
number of questions generation and a level of difficulty. For each student different
set of questions from database was generated. All questions offered several answers
(multiple choice questions), only one answer was correct. After completing the test
within specified time range, the test program was automatically closed and the results were immediately evaluated.
199
The analysis of an implementation of foreign language electronic testing
The aim of the department of foreign languages was also to gain perspective on
innovation testing directly from students. For this purpose, a simple questionnaire
was developed, and then it was addressed to a selected sample of students after
completion the test. Subsequently, the questionnaire was analyzed and the results
are summarized in this article.
Entry
requieremets
It was necessary to choose a representative sample of students to obtain the data
from the questionnaire with a predicative value. Therefore, several students from
two study groups - English for Civil Engineering and Russian for Economists were approached and the results of these two groups were separately evaluated and
compared. Every student has studied the tested language at least one year. The initial
conditions for the tests were identical for both foreign language groups. All tests
included forty questions with just one correct answer of four possibilities in each
question. Time allocated for the test was thirty minutes. Difficulty of the tests was​​
at an equivalent level for both groups of foreign languages. The students wrote the
test in a computer lab. After entering the ID number to an application to a computer a test was immediately generated and a countdown timer on the left side of the
monitor started running.
Evaluation
of the questionnaire
The questionnaire contained a total of eight questions and finally a space where
was possible to comment anything verbally. In total I received 63 completed questionnaires - 38 questionnaire from the group studying Russian for Economists and
25 questionnaire from the group studying English for Civil Engineering students.
1st question
I prefer:
a) electronic tests
b) written tests
The survey shows that the Russian language study group prefer electronic tests
(55% of respondents) and also English language study group prefer electronic tests
(68% of respondents). From the results it could be concluded that a majority of
students from both groups adopted electronic test positively.
Graph 1a
Graph 1b
200
Ivana Jílková
A more detailed analysis of the Russian language student group emerged that 30%
of students belong to the combined form of study. The teaching practice supported by
comments at the end of the questionnaire suggest that mostt of combined form students
are earlier born. Computer literacy of older people (students) is generally at a lower
level than of the younger full-time students (year of birth 1990). Older students are
therefore stressed not only by the fact that they write a test and that they must (in a relatively short period of time) demonstrate the required knowledge, but also by the need
to understand the test system and to work with a computer, even if it is a mere choice
of a correct answer. Another thing that was mentioned in the questionnaire is that some
of them have problems with their eyes and a text on a computer screen is difficult to
read and thus the electronic test becomes a great physical and mental effort for them.
2nd question
The time running on the left side of the computer screen:
a) makes me nervous
b) it does not bother me
On the left side of the screen there is a countdown and, after its expiration, the
application closes and provides immediate evaluation of the test. The opinion that the
countdown is slightly agitating is a prevailing opinion in both language groups. The
values ​​exposed in the graph 2a and 2b shows the ratio of the two language groups.
Graph 2a
Graph 2b
In the group of Russian language for Economists there is 55% of the students
that are nervous because of the countdown and 52% of students in the group English
for Civil Engineering.. This almost equal ratio would change - according to verbal
comments in the questionnaire - a shift of the countdown from the left side of the
screen to other place of the monitor. This measure can be expected to reduce the
nervousness of students under a half.
3rd question
Casual order of the generated questions:
a) was a problem
b) was not a problem
In the introduction there was mentioned the fact that the tests are generated from
a database containing various areas of foreign language. This generation is comple-
The analysis of an implementation of foreign language electronic testing
201
tely random, across all required language areas and the resulting set of questions is
displayed on the monitor to the student. This means that questions were not topically
(according to tested language area) grouped. In the graph 3a and 3b there is a distinct
difference. Russian language students marked that the casual order of questions was a
problem only in 32% while English language students saw situation much more negatively. Order of questions bothered 52% of English language students.
Graph 3a
Graph 3b
Many students in the survey suggested that they prefer to go through all the
questions at their own pace and start with an exercise or a question they are sure
with and let the harder questions at the end. This leads to the conclusion that a surprising difference of opinion between the language groups was caused by ambiguous interpretation of questions.
4th question
The results of the test:
a) I would like to know immediately
b) I do not want to know immediately
The next question determined student`s opinion to immediate evaluation of test
results after its completion. With a clear superiority in both study groups follows
the opinion that they are satisfied with the immediate evaluation of the test. The
Russian language group - 89% and the English language group - 92%. The results
of questions are shown in the graph 4a and 4b.
Graph 4a
Graph 4b.
From the perspective of the students in this regard the contribution of electronic
testing is significant.
202
Ivana Jílková
5th question
I prepared for the test:
a) not at all
b) as usual
c) more than usual
Many students worried about electronic testing as evidenced by the increased
frequency of consultation with teachers before the test. The same was confirmed
by the students in the questionnaire. The question concerning to preparation for the
test was answered as following: 45% of Russian language students said they were
preparing more than usual, and the remaining 55% of students reported that they
were preparing as usual. Any studenst did not indicate that they have not prepared
at all. English language students were less active in preparation. 20% prepared more
than usual in comparison to to 80% of students who were preparing as usual. As in
the first study group, there are no students indicated that they have not prepared at
all. The results of questions are shown in the graph 5a and 5b..
Graph 5a
Graph 5a
6th question
I passed the test:
a) better than I have expected
b) as I have expected
c) worse than I have expected
The fact that passing the test is closely related to adequate preparation was confirmed in the questionnaire. Russian language students according to their expectations passed the test worse in 48% of cases, 26% passed the test as expected and 26%
passed the test better than they have expected. English language students stated that
they have expected better results in 80% of cases, only 16% of students turned out
as expected, and only 4% of students said they passed the test better than expected,
which can be attributed to the lack of preparation for the test, as stated in the questionnaire in 5th question. The results are shown in the graphs 6a and 6b.
The analysis of an implementation of foreign language electronic testing
Graph 6a
203
Graph 6b
Worries of a new type of testing led to increased activity in preparation for the
test and achievement of better results. Some students prepared for the test as usual,
or even more, but the results of tests turned out significantly worse than their expectations. These results might be caused by the new form of testing students are not
accustomed to. But we can expect that in both cases it is only a short-term effect
than students will adopt electronic testing as a common form of testing.
Conclusion
The aim of the survey was to find out the opinion of foreign language students​​
at the newly implemented electronic testing at the Institute of Technology and Business in Ceske Budejovice. Generally, it can be said that innovative electronic tests
are prefered by majority of students, but it is necessary to take into account their
comments and objections. Problems occurred mainly in the group of combined studies students who are not used to work with a computer. Nevertheless computer
literacy is increasing and electronic testing therefore will not be a problem in the
future. Rarely the new form of testing caused problems of students who routinely
achieved good results.
Another area for improvement in electronic testing is at a programming environment. It seems appropriate that randomly generated questions were presented to
students in integrated topics. Another objection is the shift of the countdown into a
space outside the field of view. It is necessary to consult these remarks with the developers of electronic testing software, and the size of the intervention in the current
term of the program code, and find a suitable way to incorporate any comments into
the next version of the software.
Electronic testing eliminates the errors caused by the human factor. Each test
inserted into the database is checked and approved by other employees of the department, evaluation of the completed test program is conducted by the programme
itself. Many students valued the speed of electronic testing and immediate evaluation - stress reduction for the shortest time.
204
Ivana Jílková
Implementation of the survey among students confirmed the expected results
and also brought interesting ideas for improving software testing and the testing
process. This facts prepare a sufficient basis to expand electronic testing among
other subjects studied in other departments of the Institute of Technology and Business in Ceske Budejovice.
Mgr. Ivana Jílková,
Department of Foreign Languages,
the Institute of Technology and Business,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
[email protected], [email protected]
205
Wojciech Welskop
E-TUTORING AS A WAY TO SUPPORT STUDENTS
IN THE EDUCATION PROCESS
Abstract:
Using any kind of technology is becoming more common in the current social reality.
Continuous professional development of every human being makes repeatedly in the educational process can be seen attempts to adapt teaching and learning to the needs of the
organization of society to meet the needs of individual units. Through the use of information
technology in the learning process becomes more efficient and adapted to the requirements of
modern times. E-tutoring, in addition to various forms of contemporary functioning of online
education, is in addition to the learning process consisting in individual student contact with
a teacher/tutor, through a virtual environment, as well as a way to support individuals who
want to develop their skills and competencies. Through the use of cyberspace, the idea of​​
tutoring as a method of education and personality development of an individual relationship
with a student and a tutor, it is more accessible to the students. In the online environment for
interaction between the e-tutor and his dependents can be both synchronous and asynchronous – one e-tutor is therefore able to support their knowledge and experience more people,
regardless of location and distance, in which both parties are located.
Keywords: e-tutoring, e-learning, education, e-tutor, synchronous learning, asynchronous
learning.
Introduction
Technological development in the field of information and communication has led
to a new perception of teaching. With the advent of internet technology the education
system has been enhanced with new methods and techniques for teaching using virtual environment. Geographical spread, family, economic and personal factors make
these information and communication technologies present in the teaching process
important element in the creation and development of individuals and consequently
the whole of society.
206
Wojciech Welskop
Information and communication technologies in the learning process play two important roles - the integration of social and economic competitiveness [Morgan-Klein, Osborne 2007: 132]. With the lifting of geographical barriers people all over the
world can easily make contact with each other and create groups having one common
goal. Cooperation with other people is no longer dependent on place and time and it
is also economically competitive. The use of technology leads to a strengthening of
interaction and collaboration between people around the world and thus opens the
door to new opportunities.
1. Tutoring
and e-tutoring
Looking at the modern idea of ​​tutoring we can divide it into a number of ways and
methods aimed at student’s personal development. An important issue, among others,
is the development of “mental flexibility” of students so that they are able to think for
themselves in the future [Beck 2008: 15]. Solving problems, multiple possible solutions
and reasoning skills are competences necessary to actively participate in social life.
The primary objective of education in the tutoring idea is basically to work out
students’ independent thinking skills and confidence to their own conclusions and opinions [Clark 2001: 105-109]. One of the tutoring cooperation method can also be a
student’s metacognitive skills development that relate to the development of conscious
perception and understanding of the phenomena taking place in society and the world
[Beck 2008: 15].
Tutoring is regarded as the best educational and stimulating way for young man,
so we can acquire the skills of critical analysis and understanding of the world and we
are able to use these intellectual resources throughout all our life. In the contemporary
meaning tutoring is individualized education method and it is based on a direct tutor
and student meeting. From the teaching effectiveness point of view, social development (personal and cognitive) of student is very important in tutoring.
In the literature we can find many definitions of both the concept of “tutoring” and
“tutor”. According to W. Wood tutor is the person who provides support and instructs
student. Each student is treated individually by the tutor [Wood 1996: 282].
E-prefix added to the word “tutor” means only an additional contribution of information technology in the field of communication between the tutor and the student.
E-tutor communicates virtually with students in order to support the learning process
[Denis, Watland, Pirotte, Verday 2004: 18]. Communication can take place both through written text, audio, video – can also be synchronous or asynchronous. E-tutoring
takes different forms depending on the technical tools, skills and training methods
used by the e-tutor and the student.
According to J. Breur tutoring and e-tutoring tasks are very similar. These include: diagnosing the needs of students, to help students in their personal development,
explaining the content, evaluating progress, giving feedback, promotion activities,
encouraging and motivating students, solving problems [Breur 2009: 21].
E-tutoring as a way to support students in the education process
207
E-tutoring and face-to-face meetings tutoring are different mostly in the form of
tutorial session. Therefore, tutoring in the online environment is certainly a challenge
for both students and teachers because the dialogue is via the Internet only. The issue
to express their thoughts, views and formulate queries and problems in writing requires clear writing skills from both the student and e-tutor. The key to effective action
in the virtual environment are primarily tutor’s flexibility and skills necessary to be
active in cyberspace. E-tutor must demonstrate openness to change and must be ready
to “go” in the virtual world with all its advantages and disadvantages or dangers.
E-tutoring is a new medium but the basic skills of a good teacher / tutor are the
same, regardless of the method of their application. C. Shepherd mentioned among
other e-tutor’s skills such as [Shepherd 2009: 15]:
●● good organization,
●● familiarity with the structure of the course,
●● subject expertise,
●● enthusiasm,
●● ability to deploy resources effectively,
●● good relationships with learners,
●● ability to communicate,
●● a flexible approach.
E-tutoring is a form of e-learning, using information technology and the Internet.
It provides a “private coaching” in the students’ home without any additional cost
and reducing any students’ physical inconvenience. Students also have open access to
tutors anywhere in the world.
E-tutoring is based most of all on text education now. E-tutor may be involved in different types of text-based communication (discussion, cooperation, exchange of views,
etc.). These interactions can be synchronous and asynchronous and may also involve
different types of multimedia techniques necessary for this type of communication.
Requirements for e-tutors are different from traditional requirements for tutors but
the overall problems and situations they must cope with are the same. The task of tutors
and online tutors is, among others, supporting students in the educational process, motivating them and solving any problems. The difference between a virtual environment
and face-to-face activity is the lack of non-verbal instructions, the use of texts as a major
means of communication and the limitation imposed by technology. “Changing the roles
of academics and teachers challenges established patterns and creates concern, horror
even, in those who believe we risk quality (…) in learning provision” [Salmon 2000: 26].
Online tutoring is rapidly expanding field. Continuous development of e-tutors
seems to be inevitable. Teachers working in some education programs built on the
basis of specific pedagogical models must evolve and adapt their programs to the virtual environment. This change of program may be also a transition to a constructivist
paradigm and consequently a change to the current educational practice for someone.
208
Wojciech Welskop
1.1. Synchronous
and asynchronous learning
There are two types of online tutoring: synchronous and asynchronous. Synchronous tutoring is based on the involvement online of student and tutor in real time. The
idea of ​​asynchronous tutoring does not require the presence of a student and teacher
online at the same time.
Synchronous learning is dependent on the time and the communication takes place in real time, but the teacher and students are in different locations. This type of
learning is similar to teaching face-to-face. Both live contacts and synchronous communication allow for immediate feedback and interaction with the teacher/tutor. Synchronous distance education may include multimedia elements, for example chats,
simulations and video conferencing. Traditional face-to-face tutoring (synchronous)
is based on a contact with a student and a tutor in one room. The e-tutor and the student may be scattered all over the world at the “meeting” of the e-tutoring and they
are connected to each other via the internet platform [Finkelstein 2006: 58].
Asynchronous learning refers to learning, in which time plays no matter where anyone can have access to knowledge at any time and as many times as necessary [Rosenberg 2000: 32]. In asynchronous learning “live” elements are missing. Asynchronous
learning is not new. The traditional correspondence courses are based on this method.
Today, with the development of technology, asynchronous learning also uses audio and video, and text materials are sent via e-mail or placed on e-learning platforms.
Popularity of the Internet and cyberspace gave a new meaning to the asynchronous learning and teaching. Access to the virtual world can engage in discussions and
exchange views without any time restrictions. The discussion’s materials are provided quickly, cheaply and easily and they can also be edited at any time. Via e-mail,
without any problems, you can communicate with the teacher/e-tutor and you can
also comment on the forum at any time. Students also have access to many additional
resources using links to other sites, simulation and other elements that enrich the
learning process [McGreal 2004: 41].
Nowadays tutoring is a method that in response to the market needs is still improved. E-tutoring is a part of this expansion and its takes various forms depending
on the technical tools, methods, and both the tutor’s and the student’s skills training.
2. The
role of e-tutor
The traditional school and the teacher’s role it plays is different from the interaction in the online environment. The role of the online tutor, according O’Neil,
requires a paradigm shift in the perception of time and space, and ability to engage
students in virtual communication. The role of the e-tutor requires a whole new range of skills, which result from cyberdynamic of online world [Cox, Clark, Heath,
Plumpton 2000: 18].
E-tutoring as a way to support students in the education process
209
According to R. Mason and F. Rennie e-tutor’s role is to design the curriculum to
promote constructive interaction between the participants with the aim of individual
and collective commitment to the learning process [Mason, Rennie 2008: 22].
G. Salmon defined the person responsible for the online discussion as an e-moderator. The role of e-moderator is to help students with transition from traditional
learning to online environment learning. The role of the teacher, in accordance with
the constructivist learning theory, is “the guide on the side” rather than the “sage on
the stage” [King 1993: 32].
By P. Barker e-tutor role is “(...)‘pastoral care’ of students in terms of advising
them about careers and course choices, marking student’s assignments and coursework and providing feedback on submitted material” [Barker 2002: 19].
According to S. Ryan et al, “The main role of the online tutor is that of educational
facilitator: to contribute specialist knowledge and insight, focus the discussion on the
critical points, to ask questions and respond to student’s contributions, weave together disparate comments and synthesize the points made to foster emerging themes”
[Ryan, Scott, Freeman, Patel 2000: 110]. According to the authors e-tutor should also
has skill to support online collaboration, create an atmosphere of openness and build
relationships in the group.
H. Lentell said that “Tutors facilitate and guide the learning of their students so
that the students gain knowledge and understanding. To achieve this, tutors develop
and practice a multitude of skills and strategies” [Lentell, 2003: 67]. According to
him, the basic duties of an e-tutor is to provide students with assistance in any matter
related to personal development, helping students to explore the links between science and other areas of everyday life.
Denis, Watland, Pirotte and Verday attempted to define the e-tutor jobs in seven
roles which they considered most important in order to make efficient and effective
interaction with students in a virtual environment [Denis, Watland, Pirotte, Verday
2004:10]. Featured by the authors e-tutor’s roles are:
1.content facilitator,
2.metacognition facilitator,
3.process facilitator,
4.advisor/counselor,
5.assessor,
6.technologist,
7.resource provider.
Z. L. Berge categorized the tasks necessary to succeed in the e-tutoring and distinguished [Berge 1995: 25]:
●● pedagogical role,
●● social role,
●● organisational role,
●● technical role.
210
Wojciech Welskop
Pedagogical role includes operations of enabling students to activities in the online environment and to develop their knowledge and interests. This role of teaching
includes modeling appropriate behavior in a virtual environment, the support of students’ personal development by fostering creativity, discussions and other forms of
innovative activities.
Social role includes creating a friendly atmosphere in a virtual contact, which is
essential for effective learning online. In the organisational role the e-tutors oversee
the order of discussion in the online environment. They determine its pace, tasks,
manage time, summarize the results and close the discussion. E-tutor should also be
competent in the field of information technology in order to allow students to develop
their competence in a virtual environment with a focus on the substance rather than
the technology itself.
Directorate-General for Education and Culture in 2004-2005 developed a model
of e-tutoring which takes into account the relationship between the above mentioned
roles (Figure 1). No matter how the roles are divided, students have different expectations for e-tutors and their involvement in the online environment [Craig, A. Goold,
Coldwell, Mustard 2008: 212].
Figure 1.
Source: A. Goold, J. Coldwell, A. Craig: An examination of the role of the e-tutor, Australasian Journal of Educational Technology 2010, 26(5), p. 707.
It may be noticed that the e-tutor has many roles in a virtual environment. Individual roles depend on the development of technology and the skills of tutorial participants. They will probably also change with the progress of technology. As suggested
E-tutoring as a way to support students in the education process
211
by Bennett and Marsh, e-tutors need “to run before they can walk” and “the majority
of the tutors new to online teaching to not have the background of online learning
experience upon which to draw” [Bennett, Marsh 2002: 15].
G. Hislop paid attention to the characteristics of an effective e-tutors, such as: motivated, approachable, visible, explicit, pro-active, discrete, collaborative, technically
capable and credible [Hislop 2000: 22].
Motivated e-tutors are interested in their tasks, therefore their activity is effective.
They are also willing to make the effort to cope with the new technology to use it
in learning environment. Approachable e-tutors encourage students to interact with
them. Through its openness they reduce barriers with communication in a virtual
environment. Visible e-tutors are often present in the online environment, so they
can still be in contact with students. E-tutors thanks to an online presence also show
its commitment to education which contributes to maintaining effective relationships
with students. Explicit e-tutors provide a smooth flow of information and they are
responsible for the provision of specific guidance on the activities in the online environment. Pro-active e-tutors reach to all students and motivate them to act in the
field of personal development. Discrete e-tutors do not dominate in the classroom
encouraging students to be creative and they take care of both the correct formal and
informal contacts with the student – they can distinguish “public” and “private” communication. Collaborative e-tutors are willing to work with other e-tutors, exchange
experiences with those who are involved in an online education. Technically capable
e-tutors have adequate technical knowledge to be able to work freely in the online
environment. E-tutors do not have to be experts in the field of computer science, but
they should have basic IT skills to be able to focus only on the substantive actions
not on any problems with technology. Credible e-tutors are experts for the students
in the defined field. The lack of credibility of e-tutor may result in a lack of student’s
engagement in ongoing activities [Hislop 2000: 22].
To sum up, we can indicate two areas highlighted by O. Simpson in which e-tutor
should support the students: “The first is academic (or tutorial) support – which deals with supporting students with the cognitive, intellectual and knowledge issues of
specific courses or sets of courses. This will include, for example, developing general
learning skills, numeracy and literacy. The second is non-academic or counselling
support – the support of students in the affective and organizational aspects of their
studies. Within each of these areas are sub-divisions” [Simpson 2002: 7].
Looking at the roles and responsibility of the e-tutors you will find that there are
certain qualities or skills that e-tutor should have to make his actions effective in
supporting students’ personal development. First of all an effective e-tutor should
have organizational skills to be able to effectively keep track of the students, coordinate educational activities and to be in constant contact with students. Chaotic e-tutor
will commit many errors which will affect the quality of the contacts and demotivate
212
Wojciech Welskop
students to engage in online dialogue. Essential skill for e-tutor in a virtual environment is also a computer literacy and efficient movement in a virtual environment.
Many students may need guidance on the use of online tools. To avoid problems with
communication, e-tutor should be sufficiently competent person, in order to solve
the on-current problems with information technology. E-tutor should also be friendly
and available for their students within the agreed deadlines. Only e-tutor who does
not treat students from superior position but is a friend of theirs can rely on effective
collaboration and real motivation of students. However, it is important that the tutor
has the knowledge and substantive preparation to be the authority for the students.
The e-tutor’s imagination is also important because of the unpredictable needs of the
student during on-line activity which must be confronted and creatively referred to.
Literature:
1.Barker, P.: On Being an Online Tutor. In: “Innovations in Education and Teaching Interantional” 2002, 39(1).
2.Beck, R.: The Pedagogy of the Oxford Tutorial. Lawrence University 2008. http://www.
lawrence.edu/conference/tutorials/rbeck.shtml
3.Bennett, S., Marsh, D.: Are We Expecting Online Tutors to Run Before They Can Walk? In:
“Innovations in Education and Teaching International” 2002, 39(1).
4.Berge, Z. L.: Facilitating computer conferencing: Recommendations from the field. In:
“Educational Technology” 1995, 35(1).
5.Breur, J.: The e-tutoring case study: A concept for tutor training with ILIAS. In Paper presented at the meeting of the Second International ILIAS Conference, Cologne, Germany
2009. From: http://www.ilias.de/conference/2003/pdf/22- BREUER.pdf
6.Clark, J.: The Oxford tutorial: The students’ perspective. In: Palfreyman, D. The Oxford
Tutorial. Oxford: Blackwell’s 2001.
7.Cox, E. S., Clark, W. P., Heath, H., Plumpton, B.: Key facilitation skills for effective online discussion groups: Herding cats through Piccadilly Circus. In: “Proceedings from Distance Education: An open question” 2000. http://www.unisanet.unisa.edu.au/cccc/papers/
refereed/paper11/paper11-1.htm
8.Craig, A., Goold A., Coldwell, J., Mustard, J.: Perceptions of roles and responsibilities in
online learning: A case study. In: “Interdisciplinary Journal of E-Learning and Learning
Objects” 4, 2008. http://ijklo.org/Volume4/IJELLOv4p205-223Craig510.pdf
9.Denis, B., Watland, P., Pirotte, S., Verday, N.: Roles and Competencies of the E-tutor. “Networked Learning Conference” 2004. From: http://www.networkedlearningconference.
org.uk/past/nlc2004/proceedings/symposia/symposium6/denis_et_al.htm
10. Finkelstein, J.: Learning in real time. San Franciso: Jossey-Bass 2006.
E-tutoring as a way to support students in the education process
213
11. Hislop, G.: Working professionals as part-time on-line learners, 2000. http://www.aln.org/
alnweb/journal/Vol4_issue2/le/hislop/LE-hislop.htm
12. King, A.: From a sage on the stage to guide on the side. In: “College Teaching” 1993,
41(1).
13. Lentell, H.: The Importance of the Tutor in Open and Distance Learning. In: Tait, A., Mills,
R. (Eds.): Rethinking Learner Support In Distance Education. London: RoutledgeFalmer
2003.
14. Simpson, O.: Supporting Students in Open and Distance Learning. London: Kogan 2002.
15. Mason, R., Rennie, F.: E-learning and Social Networking Handbook – Resources for Higher Education. London: Routledge 2008.
16. McGreal, R.: Online education using learning objects. London, New York: Routledge
2004.
17. Morgan-Klein, B., Osborne, M.: Informational and communication technology and lifelong learning. In: The Concepts and Practices of lifelong learning. London: Routledge
2007.
18. Rosenberg, M., E-learning: Strategies for delivering knowledge in the digital age. New
York: McGraw-Hill 2000.
19. Ryan, S., Scott, B., Freeman, H., Patel, D., The Virtual University: The Internet and Resource-Based Learning. London: Kogan page Limited 2000.
20. Salmon, G.: E-moderating: the key to teaching and learning online. London: Routledge
2004.
21. Shepherd, C.: In search of the perfect e-tutor, 2009. From: http://www.fastrak-consulting.
co.uk/tactix/features/perfect_etutor.htm
22. Wood, W., Wood, H.: Vygotsky, Tutoring and Learning. In: “Oxford Review of Education”
1996, 22(1).
Dr Wojciech Welskop
Academy of Business Administration and Health Sciences in Łódź,
ul: Piotrkowska 278, Łódź, Polska,
e-mail: [email protected]
214
Karim Sidibe
LEARNING STYLES AND ROLE PLAY
AND SIMULATION
Abstract:
The written contribution is focused on the links between the issue of learning styles
and the teaching methods of role play and simulation. When these techniques are employed, it is beneficial to take into account a variety of learning preferences and to enable
all students to participate as fully as possible. The piece of writing explores a variety of
learning styles and it seeks the ways how the teaching methods of role play and simulation
may be used to meet the diverse learning preferences of students.
Key words: learning styles, role play, simulation, onion model, NLP, Multiple Intelligences.
1. LEARNING STYLE
Individual students vary in the way they learn. Experts recognized this fact long time
ago and there has been a continuous debate on defining learning styles. In fact, as Ronald
and Serbrenia Sims (1995) put it: “There exists a confusing ray of definitions of learning
style, a term often used interchangeably with cognitive style or learning ability.”
1.1. DEFINITIONS OF LEARNING STYLE
Various scholars have developed diverse concepts to address the issue. M. Felder
(1988) recognizes the following learning styles, which are defined as pairs of opposites;
sensory and intuitive, visual and verbal, inductive and deductive, active and reflective,
and sequential and global learning styles. Ronald and Serbrenia Sims (1995) refer to
Kolb’s (1984) concept of concrete and abstract, and active and reflective learners.
Rather different approach is presented by Curry (1987) in his concept of “onion
model” (Griggs, Shirley 1991). It includes personality dimensions which assess how
different personalities approach and integrate information. Moreover, it takes into consideration information-processing which is an individual way of assimilating information.
Social interaction is another part of the model and it refers to the social dimension of
Learning styles and role play and simulation
215
learning. Certain students prefer to study independently while others in groups, some students enjoy competition while others prefer collaboration, etc. Finally, multidimensional
and instructional preferences define the learning environment which the student favors.
Jeremy Harmer (2007) refers to a well-established Neuro-Linguistic Programming model (NLP) which assesses the students in terms of their responds to either
visual or auditory stimuli, or their inclination to involvements in physical activities.
Hence, there are students who achieve the best results when they are exposed to spoken lectures, other students excel when the subject is presented in the form of graphs
or charts, for instance.
Furthermore, there is a concept of Multiple Intelligences. It recognizes a number
of intelligences, such as mathematical, musical, emotional, interpersonal intelligence,
etc. Each person has a number of intelligences but they are not equally developed.
Some of them may be markedly underdeveloped while others will seem far above
the average level (Harmer 2007). This fact has consequences for learning and for the
style of learning that the student prefers.
2. COEXISTENCE OF LEARNING STYLES
As individuals have multiple intelligences, they also incline to various learning
styles. Felder and Soloman (1991) claim, the preference for one or another style
may be strong, moderate, or mild. Although the intensity of one’s preference varies,
everyone is sometimes active, sometimes passive, one moment reflective and other
moment intuitive, etc. However, as a rule, individual students tend to prefer certain
categories at the expenses of others.
3. LEARNING STYLES AND TEACHING
Role play and simulation are teaching methods, which have a positive impact on
students in case that they are used appropriately (Ments 1999). However, the fact of
various students’ preferences in terms of learning ought to be taken into account when
the activities are designed by teachers. M. Felder (1988) mentions twelve teaching
styles to address the corresponding learning styles.
Concrete teaching meets the needs of sensory learners while abstract teaching is designed for intuitive learners. Visual style suits visual learners while verbal teaching is for
auditory students. Inductive and deductive teaching styles are for inductive and deductive learners. Similarly, those students who prefer sequential or global learning styles may
be taught with the use corresponding sequential and global teaching styles (Felder 1988).
3.1. ROLE PLAY AND SIMULATION
Role play and simulation are teaching methods which are designed for groups
of students. The purpose of the techniques is to create an authentic environment
for a spontaneous process of students’ activities (Ladousse 1987). The teacher
216
Karim Sidibe
prepares the activity, allocates the roles, and then withdraws in order to allow the
students to perform the activities by themselves (Ments 1999). The students act
naturally in a dynamic situation by adopting various roles and simulating various
activities, such as making an order in the restaurant or planning a class-trip or a
holiday (Ladousse 1987).
3.2 ACTIVE AND REFLECTIVE LEARNERS
Therefore these methods suit active learners because they prefer doing some
activities in groups and communicate with other students (Felder, Soloman 1991).
However, it is more challenging to satisfy the needs of reflective students who prefer to think quietly about the subject first. When the activity is introduced, students
receive clear description and instructions (Ladousse 1987). This might be a moment
to allow the reflective students consider the situation. When teachers use role-cards,
they may enable the students to be more reflective. The other opportunities for this
type of students are follow up activities. The students can reflect on the event before
analyzing and discussing it in groups, which is more suitable for active learners.
Analyzing a video recording of the activity, which recommends Ladousse (1987),
is another chance for reflection.
3.2. SENSORY AND INTUITIVE LEARNERS
Role plays and simulations often involve situations which create tensions and
require solving problems (Kodotchikova 2001). While sensory learners prefer dealing with such situations by well-established methods, intuitive learners enjoy innovation and surprises. Teachers may design their activities with regards to both
types. For sensory learners it is possible to prepare a predictable situation, such
as the situations which the students have experienced in their daily lives, such as
shopping or asking for directions.
For intuitive learners, it is possible use the roles which are much less likely to
be experienced by the students, such as a simulation of television debate of presidential candidates, or which Ladousse (1987) calls fantasy roles, the roles which
are utterly unrealistic, such as communication with aliens or flying in a UFO, as
intuitive learners like topics which have no apparent connection to the real world
(Felder, Soloman 1991).
3.3 VISUAL AND VERBAL LEARNERS
Visual learners learn best when they see their instructions. Therefore they ought
to receive their role cards with pictures, diagrams, etc. (Felder, Soloman 1991). The
instructions and pictures can be written on white-boards for them. They will enjoy
Learning styles and role play and simulation
217
video recording analysis of the activity in the follow up part. As Felder and Soloman
(1991) claim: “Verbal learners get more out of words – written and spoken explanations”. Speaking is a key activity in most role plays and simulations as most actions
are taken in a form of dialogue. However, the initial instructions are often presented
in a written form, for instance on the role cards or on the white board.
3.4 SEQUENTIAL AND GLOBAL LEARNERS
Felder and Soloman (1991) define sequential learners in the following manner:
“Sequential learners gain understanding in linear steps, with each step following logically from the previous one”. For these students the topic ought to be presented in a
logical order and the task ought to be formulated as a natural consequence of previous
conditions. Global learners, on the other hand, are able to grasp the whole complex of
issues quickly and instantly. They often make innovative solutions (Felder, Soloman
1991). For these students it is reasonable to present a bigger picture of the situation
when their task is presented.
3.5 “ONION MODEL”
Role play and simulation are essentially flexible, and teachers may design the activities with regard to individual personalities, the social dimension, and the teaching
environment. It is possible to take into account students’ interests when the topics are
designed or to avoid other topics or activities, if some students resent them (Kodotchikova 2001). For students, who enjoy competition, it is possible to design conflicting roles which generates tension and require some forms of contest (Kodotchikova
2001). For collaborative students, it is possible to design such activities which require
teamwork. For some students it is preferable to give clear and strict instructions while
others may prefer different ways of explanation.
3.6 MULTIPLE INTELLIGENCES
AND KINAESTHETIC LEARNERS
The topic is an important part of activities (Ladousse 1987). The teacher may
consider such issues so as to enable students to use various intelligences, such as mathematical, special, interpersonal, etc. Jeremy Harmer (2007) mentions kinaesthetic
learners, who have the best results when they are involved in physical activities. In
such cases it is possible to design roles when students mime, because they simulate a
loss of speech due to some imaginary accident, and it is possible to change the classroom space, move the desks and chairs to allow a better movement and to use the
other areas of the school premises.
218
Karim Sidibe
Literature:
1.Felder, M., Soloman, B.A.: Learning Styles and Strategies,1991. [On-line Educational
Resources Information Center [RTF] Z cfcc.edu, ERIC Digest, ERIC Clearinghouse on
Counseling and Personnel Services Ann Arbor]. Retrieved January 18, 2013 from the World Wide Web: http://gpslifeplan.custhelp.com/ci/fattach/get/878/0/filename/SP10+Dornbush+Learning+Styles+and+Study+Strategies+Hand.pdf
2.Griggs, S. A., Shirley, A.: Learning Styles Counseling 1991. [On-line Educational Resources Information Center [RTF] Z cfcc.edu, ERIC Digest, ERIC Clearinghouse on Counseling and Personnel Services Ann Arbor]. Retrieved January 18, 2013 from the World Wide
Web: http:// www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search
3.Harmer, J.: How to Teach English, Essex, England: Pearson Education Limited 2007, pp.
16. ISBN 978-1-4058-4774-2.
4.Kodotchikova, M.: Role Play in Teaching Culture: Six Quick Steps Classroom Implementation, 2001. [On-line English language teaching resources for teachers of English as a
second language, TESL Journal, Tomsk State University]. Retrieved August 10, 2012 from
the World Wide Web: http://iteslj.org/Techniques/Kodotchikova-RolePlay.html
5.Ladouse, G.: Role Play. Oxford, England: Oxford University Press 1987, pp. 6-26. ISBN
0-19-43709S-X.
6.Ments, M.: The Effective Use of Role Play. Morry van Ments 1999, pp 4-35. ISBN 0-79942799-X.
7.Sims, R. R., Sims, J. S.: The Importance of Learning Styles, Westport, England Greenwood
Press 1995, pp. 1-7. ISBN 0-313-29278-7.
Mgr. Karim Sidibe
The Institute of Technology and Business,
Okruzni 10, Ceske Budejovice, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
219
Zdeněk Caha
PŘEDNÁŠKY, SEMINÁŘE, CVIČENÍ
A OSTATNÍ VÝUKOVÉ ÚTVARY
V RAKOUSKÉM SEKTORU FACHHOCHSCHULEN
Abstract:
LECTURES, SEMINARS, TUTORIALS
AND OTHER TEACHING FORMATIONS IN THE AUSTRIAN FH SECTOR
The following paper deals with the typical and specific teaching formations in the
Austrian FH sector. The contributions also informs us about a part of the authors’ research
results, which has been carried out at two Austrian institutions (Fachhochschulen).
Keywords: teaching formations, lectures, seminars, tutorials, Austrian FH sector.
Výukové
útvary v rakouském sektoru
FH
Výukovými útvary v rakouském sektoru FH jsou: integrovaný výukový útvar, přednášky, cvičení/praktická cvičení, laboratorní cvičení, projekty, semináře, prosemináře,
tutoriály, repetitoria, semináře s „reflexivním charakterem“, exkurze a praxe. V rámci
specifických výukových útvarů je na místě vyzdvihnout především integrovaný výukový útvar, odbornou praxi, projekty, semináře s „reflexivním charakterem“ a repetitoria.
Specifické výukové útvary v rakouském sektoru FH:
●● Integrovaný výukový útvar (integrierte Lehrveranstaltung) je specifickým, avšak
pro sektor FH dosti charakteristickým výukovým útvarem, který v sobě zahrnuje kombinaci přednášky s cvičením. Zároveň s přednáškou nebo v bezprostřední
návaznosti na ní dochází k prohloubení teoretických poznatků prostřednictvím
praktických příkladů, experimentů, cvičení aj. Důležité je přitom aktivní zapojení studentů. Konkrétní realizace integrované výuky bývá v kompetenci vyučujících daného předmětu a jednotlivé části nemusí být striktně odděleny, nýbrž se
prolínají. Výukový útvar integrovaná výuka může být zakončen buď zkouškou
na závěr semestru nebo může probíhat hodnocení na základě součtu výsledků
dílčích testů, prezentací apod. podle předem stanovených kritérií.
●● Odborná praxe představuje jeden z výukových útvarů aplikovaných v sektoru FH,
je tudíž integrální součástí studia a představuje jeden z dominantních a zároveň
specifických rysů tohoto typu studia. Ve studijních programech rakouského sek-
220
Zdeněk Caha
toru Fachhochschulen činí délka odborné praxe minimálně 15 týdnů a může být
realizována buď jako souvislá v rámci jednoho semestru nebo v dílčích časových
úsecích během několika semestrů. Odborná praxe bývá realizována většinou v pozdějších fázích studia, kdy jsou studenti na praxi již optimálně připraveni, i když to
není pravidlem. Jelikož odborná praxe probíhá v rámci studia, má student obvykle
právní status „praktikant“, avšak student vstupuje s firmou či organizací, kde absolvuje praxi, do pracovněprávního vztahu, který podléhá smluvní svobodě. Vznikem pracovněprávního vztahu je student zavázán k výkonu práce a má nárok na
odměnu. Výše odměny si sjednává s firmou individuálně. Všeobecně platí zásada,
že odměna za jeho práci by měla pokrývat minimálně náklady spojené s praxí.
Podrobně je pojednáno o praxích v rakouském sektoru FH v Caha 2009.
●● Projekty jsou zaměřovány na samostatné řešení problematiky z daného oboru.
Jde většinou o komplexní problémové úkoly a jejich řešení vyžaduje vynaložení většího úsilí. Projekty řeší jednotliví studenti nebo menší skupiny. Při řešení projektů je sice dána studentům časová flexibilita, avšak musí pravidelně
konzultovat stav řešení projektu s vyučujícím. Projekty přispívají k prohlubování odborných kompetencí, k osvojování znalostí z projektového managementu a odkrývání interdisciplinárních souvislostí a v neposlední řadě také
rozvoji sociálních kompetencí (týmová práce).
●● Semináře s „reflexivním charakterem“ slouží např. k výměně a reflexi zkušeností studentů z odborné praxe.
●● Repetitoria slouží k odstraňování nedostatků ve znalostech studentů. Cílem
je minimalizovat tzv. „studijní úmrtnost“.
K ostatním běžných výukových útvarům, které jsou využívány v rakouském sektoru patří přednášky, cvičení, praktická cvičení, laboratorní cvičení, semináře, prosemináře, tutoriály, exkurze aj. V zásadě ale platí, že se v rámci všech těchto výukových útvarů více promítá individuálnější přístup ke studentům, svým organizačním
pojetím se ale tyto útvary v podstatně neliš od univerzit. Je to umožněno tím, že na
rozdíl od „masového studia“ na univerzitách je studium v programech FH více individualizované (v jednom ročníku určitého studijního programu většinou studuje pouze
několik desítek studentů, proto se učitelé a studenti většinou osobně znají).
●● Cílem přednášek v programech FH je především systematické zprostředkování teoretických odborných znalostí, popř. interdisciplinárních znalostí a souvislostí na bázi nejnovějších vědeckých poznatků. Přednášky jsou zpravidla
určeny pro studenty stejného semestru a stejného studijního programu. Pokud
se obsah přednášek kryje s dalšími studijními programy, mohou být i společné
pro několik studijních programů. V rámci přednášek převládá frontální výuka.
Na závěr semestru studenti většinou skládají zkoušku.
●● Cvičení/ praktické cvičení slouží k aplikaci popř. nácviku či upevňování nabytých znalostí, dovedností a schopností studentů na modelovém příkladu. Cvičení mohou navazovat na přednášky nebo mohou probíhat samostatně (např.
Přednášky, semináře, cvičení a ostatní výukové útvary v rakouském sektoru...
●
●
●
●
●
221
při výuce jazyků). cvičení jsou realizována v malých skupinách. Studenti
zpracovávají společně nebo samostatně určitou problematiku a hledají prostřednictvím diskusí a srovnání optimální možnosti řešení dané problematiky.
cílem laboratorních cvičení je, aby studenti aplikovali teoretické odborné poznatky s využitím nejmodernějších přístrojů. Laboratorní cvičení jsou přípravou
na vědeckou práci. Studenti většinou pracují v malých skupinách a dokumentují výsledky laboratorních pokusů a diskutují o výsledcích těchto pokusů. Laboratorní cvičení jsou zakončována zkouškou na závěr semestru, popř. může
probíhat hodnocení na základě součtu dílčích výsledků práce studentů.
Semináře slouží k prohlubování a rozpracování teoretických poznatků. Obsahové zaměření seminářů většinou koresponduje s určitou přednáškou. Důraz
je kladen na to, aby studenti aktivně a systematicky vypracovávali různé
příspěvky, prezentace, referáty, seminární práce aj. a přitom si osvojovali principy vědecké práce (práce s odbornou literaturou, internetem atd.).
Prosemináře jsou pojímány jako předstupeň seminářů a studenti se při nich
učí základním principům vědecké práce. Na konci zpracovávají samostatnou
práci menšího rozsahu.
Tutoriály v sektoru FH zahrnují dodatečné vzdělávací nabídky a jsou na dobrovolné bázi.
Exkurze jsou realizovány samostatně nebo v rámci cvičení a seminářů a účast
na nich je zpravidla povinná.
VLASTNí
VÝZKUMNÉ šETřENí
V souvislosti s výukovými útvary v rakouském sektoru si ukážeme výsledky tří
položek vlastního dotazníkové šetření (caha 2008), které bylo provedeno u studentů
dvou zavedených poskytovatelů studijních programů, a to FH Oberösterreich (64 studentů) a FH Salzburg (68 studentů).
a) Názor studentů na relevanci a význam přednášek, seminářů a cvičení
s ohledem na jejich budoucí profesní uplatnění
Graf č. 1. Názor studentů na relevanci a význam přednášek, seminářů a cvičení s ohledem
na jejich budoucí profesní uplatnění.
222
zdeněk Caha
V této položce vyjadřovali studenti své mínění, do jaké míry jsou přednášky,
semináře a ostatní výukové útvary relevantní a významné s ohledem na jejich
budoucí povolání (Graf č. 1). Studenti FH Oberösterreich i FH Salzburg hodnotí nadprůměrně relevanci a význam přednášek, seminářů a ostatních výukových
útvarů s ohledem na své budoucí profesní uplatnění (u obou institucí průměrná
hodnota 2,5).
b) Realizace praktického zaměření studia z pohledu studentů
Graf č. 2. Realizace praktického zaměření studia z pohledu studentů.
V této položce studenti hodnotili skutečnost, do jaké míry dochází k realizaci
„praktického“ zaměření studia (Graf č.2). K názoru, že k praktickému zaměření studia dochází, se mírně přiklonili jak studenti FH Oberösterreich (průměrná hodnota
2,3), tak FH Salzburg (průměrná hodnota 2,4).
c) Střídání různých forem výuky
Graf č. 3. Střídání různých forem výuky.
V položce se studenti vyjadřovali k tomu, do jaké míry jsou optimálně střídány
různé formy výuky (Graf č. 3). Studenti FH Salzburg se vyjádřili, že různé formy
výuky jsou střídány poměrně optimálně (průměrná hodnota 2,3), o něco hůře hodnotili optimální střídání různých forem výuky studenti FH Oberösterreich (průměrná
hodnota 2,6).
Přednášky, semináře, cvičení a ostatní výukové útvary v rakouském sektoru...
223
Literature:
1.Altrichter, H., Posch, P.: Aspekte der didaktischen Gestaltung von Fachhochschul-Studiengängen: Berufliche Bildung und Qualität der Lehre. In: Höllinger, S. (Hrsg.): Fachhochschulen – unbürokratisch, brauchbar, kurz. Wien: 1994, s. 63-85.
2.Braunbauer, A., Mair, M., Rankl, S.,Wala (Hrsg.): Management von Fachhochschul-Studiengängen: Ein Praxisleitfaden für den Fachhochschul-Sektor. Wien: Linde Verlag Wien
2008. ISBN 978-3-7073-1207-2.
3.Caha, Z.: Odborná praxe jako integrální součást studia v rakouském sektoru Fachhochschulen. Littera Scripta 2009, roč. 2, č. 1, s. 129-139. ISSN 1802-503X.
4.Fachhochschulportal Österreich. Ausführliche Präsentationen von 286 FH-Studiengängen
[cit. 2008-08-15]. Dostupné na: <http://www.fachhochschulen.at.>.
5.Fachhochschulportal Österreich, 2008. Ausführliche Präsentationen von 286 FH- Studiengängen [cit.2008-08-15]. Dostupné na: <http://www.fachhochschulen.at. >
6. Fachhochschul-Studiengänge. 6. aktualisierte Auflage. Wien: Arbeitsmarktservice Österreich/BIQ. Wien: AMS/BMWF, 2007. ISBN 978-85495-315-1.
7. FH-Guide 2009. Wien: Österreichische Fachhochschul-Konferenz 2009.
8. FHS – Prüfungsordnung [cit.2009-02-20]. Dostupné na WWW: <http://www.stv-fhs.at/
de/downloads/>
9.Kasparovsky, H.,Wadsack, I.: Das österreichische Hochschulsystem. Wien: Enic Naric
Austria BMWF 2007. ISBN 3-85456.
10. Leitfaden für das Berufspraktikum an der Fachhochschule Voralberg GmbH. FH-StG Betriebliches Prozess- und Projektmanagement. Voralberg 2001.
11. Studienführer und Studieninformation der Fachhochschule des bfi Wien, Gesellschaft m.
b. H. 2009.
12. Vašutová, J.: Strategie výuky ve vysokoškolském vzdělávání. 1.vyd. Praha: UK PedF 2002.
ISBN 80-86349-09-8.
13. Wala, T.: Aktuelle Entwicklungen im österreichischen Fachhochschul-Sektor. In: Working
Paper Series by the University of Appplied Sciences of bfi Vienna. Number 10. Wien 2005.
Mgr. Zdeněk Caha, Ph.D,
Katedra cizích jazyků, Vysoká škola technická a ekonomická
v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
e-mail:[email protected]
224
Jindřiška Šulistová
THE POSSIBLE WAYS
OF CORRECTING ORAL MISTAKES / ERRORS
IN LESSONS, FEEDBACK
Abstract:
The paper deals with different approaches how to effectively correct the mistakes in
teaching to a foreign language. Various kinds of mistakes / errors are classified from the
grammar, lexical or a pronunciation point of view. Next, it concentrates on a feedback
giving.
Key words: Approach, mistake, teaching, foreign language, feedback.
Introduction
Making mistakes in a foreign language learning is not a new issues, it is something learners, teachers face to everyday. It is a natural way of acquiring new knowledge. According to some writers, there can be two categories mistakes: performance
mistakes and competence errors. A mistake is caused by being careless, tired, not
paying enough attention (students are aware of it, they usually correct themselves
after making a mistake: Speak more louder. → Speak louder) whereas errors show
the lack of understanding of a new piece of grammar, or not being acquainted enough
with the rules (I saw a movie recently).
1.1. Various Kinds
of
Mistakes
in
Oral Performance
Below there are several categories of errors in spoken English
1) Pronunciation
2) Grammar: tenses, word order
3) Lexis
4) Formality / informality
Examples:
The possible ways of correcting oral mistakes / errors in lessons, feedback
225
Ad 1) I sink of you (in a meaning of I think of you) – th words cause problem in
pronouncing and subsequently they cause a barrier in passing on the message
Ann Baker describes the procedure to make the / /sound in her intermediate pronunciation course Ship or Sheep. “To make the target sound / /, put your tongue
between your teeth. Blow out air between your tongue and your top teeth. Do not use
your voice. Listen and repeat / /”. [Baker, 2011: 151]
Let’s go to the café (with pronunciation/k fe:/ instead of /k fe /. There is an
influencing feature of a native language (in this case Czech). Also the vocabulary
adopted from French tend to cause difficulties to English learners without a basic
knowledge of French.
Ad 2) Can I ask you what does it mean detest? Instead of Can I ask you what it
means? In this case a learner is not acquainted with indirect question rule and once
again there is clear influence of a native language (Czech) where there would be two
questions as in the example.
I am here for two hours. Instead of I’ve been here two hours. Typical error for
the Czech learners as the present perfect is not a part of the Czech grammar, it does
not exist there. The students struggle not only to use the tense but as well as with its
translation. Sometimes the present perfect can be translated to Czech with the present
simple and sometimes with the past simple. This makes the tense, at the beginning,
rather confusing. Nevertheless, there is a wide range of activities which help to understand the tense and its use.
Ad 3) Can you help me to make my homework, please. Instead of Can you help
me to do my homework, please. The example above demonstrates the wrong use of
colocations with of make and do.
I’ll take a jacket potato with baked beans, please. Instead of I’ll have a jacket
potato with baked beans, please. There is a mistake of incorrect word use.
Ad 4) Allow me to welcome you here. There are also facilities for your kiddies.
Instead of There are also facilities for your children. The example mixes the formal
and informal style.
In a restaurant: Pass me salt. Instead of Can / could you pass me salt please. The
verb to pass in the situation is not employed in an appropriate way. It shows a lack of
politeness which may cause a barrier in a social contact and offend a person who is
being spoken to.
The source of mistake examples is the CELTA course.
Sometimes there are also mistakes in intonation which is used by a learner of
English in his / her native language. Unfortunately, these mistakes could be a reason
for insulting the other speakers or native speakers. This issue is influenced very much
by intercultural perception, background. Fortunately, cross-cultural feature is being
to drawn attention to more and more. The perfect command of language has proved
not to be enough.
226
Jindřiška Šulistová
1.2. Feedback
Jim Scrivener in his Learning Teaching says that a teacher when correcting the
oral mistakes should ask himself / herself five questions.
1) What kind of error has been made? (grammatical? pronunciation? etc)
2) Whether to deal with it? (is it useful to correct it?)
3) When to deal with it? (now? end of activity? later?)
4) Who will correct it? (teacher? student-self correction? other students?)
5) Which technique to use to indicate that an error has occurred or to enable correction. [Scrivener 2011: 285]
As for a kind of a mistake, students should be aware that a mistake has been made
(if the error is linked with the learners’ level of language acquisition). For instance, a
teacher can tell them and the learners try to work out where the error has been made and
reformulate the sentence. Next, a teacher uses hand gestures showing that a sentence
was not correct. Other possibility is facial expressions (raising the eyebrows, frown,
surprise) on their own or accompanied by gestures. Gestures are also employed for tense correction. A teacher with different hand moves can indicate the required tense. Sentence repetitions up to an error or a phrase reformulating prove to be useful techniques
too. These ways are applied not only for indicating the error but also for correcting it.
The second question tackles whether to correct or not. It depends on the kind of an
activity and a sort of mistake. If the accuracy is practiced, the correction proves useful
to students and improves their exact speaking performance. They become aware of their
mistake. If a lesson aims at fluency, the correction could cause stopping the speech flow
or put off learner from speaking at all and concentrating only on proper grammar use.
The third criterion concentrates on timing for mistake managing. Whether to deal
with a mistake on the spot, after the activity, later in the lesson, at the end of the lesson, later in the course when learners will get acquainted with required knowledge
and will be capable to understand the matter. This point of view is related to activities,
parts of language being paid attention to.
Several possibilities are at the disposal regarding way of mistake management
such as self-correction, peer correction, teacher correction, small group, all class correction or give reference books to learners. Giving learners opportunity to correct
themselves without a teacher being involved makes them more confident of their own
language command. Furthermore, it gives learners the feeling of being independent
and involved in activities, more comfortable using the foreign language.
Conclusion
To sum up, there are a lot of techniques to manage mistakes. These ought to be
selected according to the learners’ language level, age, target of a foreign language
acquisition, a number of students in a class, their motivation, their cultural background. Different attitude is required by the learners of the same nationality as the
The possible ways of correcting oral mistakes / errors in lessons, feedback
227
teacher’s when he / she knows the cultural stereotypes and the other should be used
in an international group as there is not a unique cultural environment and the error
management is to correspond with this features.
Literature:
1.Baker, A.: Ship or Sheep. An intermediate pronunciation course. Cambridge: CUP 2011.
ISBN 978-0-521-60673-8.
2.Scrivener, J.: Learning Teaching. Macmillan 2011. ISBN 978-0-230-72984-1.
Mgr. Jindřiška Šulistová,
Katedra cizích jazyků,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
228
Zdeněk Caha
VŠEOBECNÉ ZÁSADY VÝUKY, STUDIA
A HODNOCENÍ V RAKOUSKÉM SEKTORU
FACHHOCHSCHULEN
Abstrakt:
Příspěvek je zaměřen na osvětlení všeobecných zásad výuky a studia v rakouském
sektoru Fachhochschulen (FH). Zdůrazněny jsou také odlišnosti v porovnání s naším vysokoškolským sektorem. Na závěr je prezentována část výsledků vlastního výzkumného
šetření na dvou rakouských Fachhochschulen.
Klíčová slova: Zásady výuky a studia, hodnocení, rakouský sektor Fachhochschulen, výzkumné šetření.
Zásady
výuky, studia a hodnocení v rakouském sektoru
FH
Studium v programech FH se člení na ročníky. Každý ročník se skládá ze dvou
semestrů. Poslední 2-3 týdny každého semestru (začátek února a začátek června) jsou
rezervovány na skládání zkoušek či zápočtů. Posluchači studia při zaměstnání mají
většinou možnost skládat zkoušky i během semestru. Jedním z důležitých principů,
týkajících se výuky a studia, je maximální povinná účast studentů ve výuce.
Délka seminářů, přednášek a ostatních výukových útvarů je 45, popř. 50 minut (závisí to na rozhodnutí studijního programu) a konají se většinou v pravidelných časových
intervalech (např. jednou, popř. dvakrát týdně). Semináře spojené s workshopy bývají
velmi často realizovány v blocích. U studia při zaměstnání se výuka uskutečňuje i ve večerních hodinách a o sobotách, aby bylo možno paralelně se studiem vykonávat zaměstnání. Všechny studijní programy musí závazně používat kreditní systém a studium je
modularizované. Moduly se skládají z jednotlivých předmětů. Jednotlivým předmětům
je přiřazen určitý počet ECTS kreditů, které vyjadřují míru studijní zátěže. Studenti jsou
hodnoceni ve všech absolvovaných předmětech podle konkrétních ustanovení zkušebního řádu daného studijního programu, který byl součástí akreditace. Zkušební řády jednotlivých studijních programů FH se mohou částečně lišit, což je dáno tím, že každý
studijní program FH je oprávněn vypracovat samostatně svůj zkušební řád, avšak na
Všeobecné zásady výuky, studia a hodnocení v rakouském sektoru fachhochschulen
229
základě rámcových Radou pro vysoké odborné školy vypracovaných Směrnic o akreditaci bakalářských, magisterských a diplomových studijních programů.
Klasifikace v sektoru FH je prováděna podle klasifikační stupnice (1 – 5). Pokud není
možno tuto stupnici z nějakého důvodu aplikovat nebo to není účelné, může být provedeno pouze hodnocení „splněno“ (mit Erfolg bestanden) popř. započteno (angerechnet).
Ve zkušebních řádech jednotlivých studijních programů je také standardizováno, jaký
maximální počet bodů lze získat při splnění všech požadavků v rámci přednášek, seminářů, cvičení aj. a také uvedena stupnice pro klasifikaci. Např. pokud je stanoveno jako
maximum 100 bodů, vypadá klasifikace např. následovně (Rankl, Walla 2008: 110):
0 – 50 bodů
51 - 62 bodů
63 – 75 bodů
76 – 88 bodů
89 – 100 bodů
5
4
3
2
1
(nedostatečně – nicht genügend)
(dostatečně – genügend)
(uspokojivě – befriedigend)
(dobře – gut)
(velmi dobře – sehr gut)
Každý student má nárok obdržet po absolvování každého semestru/ ročníku studia
vysvědčení (Erfolgsnachweis), které slouží jako doklad pro úřady, udělování stipendií
apod. Z důvodů mezinárodní kompatibility a započitatelnosti studijních výsledků se
využívá zejména v internacionálně orientovaných studijních programech mezinárodně
platná stupnice hodnocení ECTS (A – E). Výuka v předmětu je na konci semestru,
popř. po ukončení určitého modulu završena písemnou či ústní zkouškou. Pro studenty
je vypisováno několik termínů, ze kterých si sami vyberou termín, který jim nejvíce
vyhovuje. V rámci seminářů, cvičení a projektových prací dochází i k průběžnému hodnocení během semestru. Průběžné hodnocení je pro sektor FH dosti typickou formou
hodnocení, které zahrnuje např. aktivní zapojení do práce během výuky, drobné dílčí
testy, zpracování prezentace, případové studie, zprávy z laboratorních cvičení aj. Pro
provádění a organizaci zkoušek platí poměrně striktně stanovená pravidla, která jsou
součástí zkušebního řádu daného studijního programu, avšak musí být v souladu s ustanoveními akreditačních směrnic. V Tabulce č. 1 jsou pro názornost uvedeny některé z
pravidel, které jsou obsaženy v akreditačních směrnicích.
Tabulka č. 1. Všeobecné zásady pro konání a opakování zkoušek.
Všeobecné zásady pro konání zkoušek
●● Zkoušky je nutno vykonávat bezprostředně po absolvování přednášek, seminářů, cvičení aj.
●● Na zkoušky a opravné zkoušky je nutno v daném semestru a studijním roce vypsat dostatečné množství termínů v časovém předstihu minimálně třech týdnů tak, aby bylo možno pokračovat v dalším semestru. Konkrétní termíny pro opakované zkoušky stanoví dle rozsahu a
obtížnosti zkoušky vždy vedoucí studijního programu nebo vedoucí výukového a výzkumného
personálu, popř. kolegium vysoké školy.
●● Konkrétní požadavky ke zkoušce (obsah, metody a kritéria hodnocení) a možnost opakování
zkoušek je nutno sdělit vhodným způsobem na začátku každého semestru. V zásadě existují
komplexní zkoušky a zápočty.
230
Zdeněk Caha
●● Nedostatečně zdůvodněná neúčast při zkouškovém termínu se hodnotí „nedostatečně“
(nicht genügend).
●● Pokud se prokáže, že byly při zkoušce, nebo vědecké práci použity nedovolené prostředky,
může být její výsledek prohlášen za neplatný.
●● Pokud studující při zkoušce neprospěje, má právo nahlédnout do podkladů ke zkoušce,
popř. zkouškových protokolů ještě před opravným termínem a také mu musí být předloženo
správné řešení k zadání testu.
●● Ústní zkoušky jsou veřejně přístupné, přičemž může být z kapacitních důvodů počet přítomných osob omezen.
●● Průběh ústní zkoušky je nutno protokolovat a při negativním hodnocení je nutno zdůvodnit
toto hodnocení. Výsledek ústní zkoušky musí být oznámen studujícímu bezprostředně po
vykonání zkoušky a nejpozději do 14 dnů předán administrativě studijního programu prostřednictvím elektronického záznamového systému. Zkouškový protokol je nutno archivovat
minimálně jeden rok.
●● Proti výsledku hodnocení zkoušky se není možno odvolat. Pokud se vyskytne nějaký závažný
nedostatek při negativně hodnocené zkoušce, je možno podat odvolání k Radě pro vysoké
odborné školy, která je oprávněna toto hodnocení anulovat.
Všeobecné zásady pro konání písemné zkoušky
●● Při písemné zkoušce je třeba dodržet stanovená formální kritéria jako: jednotný hlavičkový
papír pro všechny studující, vypnutí mobilních telefonů, informace o přípustných pomůckách (kalkulačka, zákoníky aj.).
●● Dozírající učitel u zkoušky musí navíc vyplnit protokol, ve kterém uvádí: název předmětu,
semestr, datum zkoušky, číslo posluchárny, jméno dozoru, počet studujících na začátku a na
konci zkoušky a počet odevzdaných prací.
●● Vyučující by měli během posledních hodin stručně shrnout, co bude předmětem zkoušky.
●● Otázky mají být formulovány jasně a jednoznačně, aby se zabránilo možnému nedorozumění.
●● Otázky je nutno orientovat na prověřování nabytých kompetencí, nikoliv pouze na čirá fakta.
●● Každá otázka musí obsahovat maximální bodový zisk.
●● Otázky by měly pojmout celé spektrum probraného učiva daného semestru, aby byla vyloučena „nahodilost“ výsledku zkoušky.
●● Nedoporučuje se, aby testy při písemných zkouškách sestávaly pouze z typu otázek s
výběrem možností (multiple-choice). Výhodou těchto testů sice je, že dochází k rychlému
prověření širokého spektra znalostí a rychlému vyhodnocení pomocí šablony, avšak velkou
nevýhodou oproti tomu je, že není možno dokumentovat, jakým způsobem studující došli k
danému řešení.
Všeobecné zásady pro opakování zkoušek (opakování ročníku)
●● Písemná či ústní zkouška hodnocená jako „neprospěl“ může být opakována dvakrát, přičemž druhý termín je komisionální. Zkouška může být skládána ústně nebo písemně.
●● Při komisionální ústní zkoušce musí být komise minimálně tříčlenná. Při sudém počtu členů
komise přísluší rozhodovací pravomoc předsedovi. Všichni členové komise musí být během
zkoušky přítomni (lze využít i formu „telekonference“).
Všeobecné zásady výuky, studia a hodnocení v rakouském sektoru fachhochschulen
231
●● Pokud nedojde k splnění požadavků k zápočtu u semináře či cvičení, která končí zápočtem (Leistungsnachweis), existuje ještě jeden opravný termín. V případě, že ani v tomto termínu nesplní
studující podmínky, musí vykonat v rámci druhého opravného termínu komisionální zkoušku.
●● Nesplněná požadovaná účast na přednáškách, cvičeních a seminářích vede k hodnocení neprospěl. Studující má poté nárok na dva opravné termíny (druhý z nich je komisionální).
●● Pokud studující nesloží komisionální zkoušku, může požádat jednou během studia o opakování ročníku. Je-li opakování povoleno, je možno v předchozím roce úspěšně vykonané
zkoušky a zápočty uznat.
●● Dobrovolné opakování již úspěšně složené zkoušky není přípustné (např. z důvodu zlepšit si
původní hodnocení).
Zdroj dat: Akkreditierungsrichtlinien, AR 2006, Version 1.1 vom 1.12. 2006.
Bakalářské studijní programy jsou zakončovány bakalářskou zkouškou, která je
komisionální. Zkouška obsahuje pohovor k bakalářské práci a kurikulu studovaného
oboru, jež se váže k bakalářské práci.
Magisterské a diplomové studijní programy jsou zakončovány diplomovou prací
a soubornou komisionální zkouškou. Komisionální diplomová zkouška se koná před
odborným senátem. Zkouška se skládá z prezentace diplomové práce, pohovoru k
diplomové práci a kurikulu studovaného oboru a odborné zkoušky.
Při závěrečné bakalářské diplomové a magisterské zkoušce je využíváno následující hodnocení:
●● Úspěšně složená zkouška „prospěl“ (bestanden);
●● Velmi nadprůměrný výkon „prospěl/a velmi dobře“ (mit gutem Erfolg bestanden);
●● Vynikající výkon „prospěl výborně“ (mit ausgezeichnetem Erfolg bestanden).
Hodnocení „prospěl velmi dobře“ a „prospěl výborně“ mají být využívána
výlučně při velmi nadprůměrných výkonech.
Vlastní
výzkumné šetření
Ve vztahu s výukou a studiem v rakouském sektoru si ukážeme výsledky dvou
položek vlastního dotazníkové šetření (Caha 2008), které bylo provedeno u studentů
dvou zavedených poskytovatelů studijních programů, a to FH Oberösterreich (64 studentů) a FH Salzburg (68 studentů).
a) "Pevně" stanovená délku studia a "závazné" studijní plány z pohledu rakouských studentů.
U rakouských studentů byla položka zaměřena na zjištění jejich postoje k pevně
stanovené délce studia a „závazným“ studijním plánům (Graf č. 1). Jak je možno
vidět grafu č. 2, jsou pevně stanovená délka studia a závazné studijní plány vnímány
studenty jak FH Salzburg, tak FH Oberösterreich pozitivně (u FH Salzburg to byla
průměrná hodnota 1,8, u FH Oberösterreich potom průměrná hodnota 2,0).
Zdeněk Caha
232
Graf č. 1. "Pevně" stanovená délku studia a "závazné" studijní plány z pohledu rako
uských studentů.
b) Postoj studentů k povinnosti účastnit se v maximální míře výuky.
V této položce studenti vyjadřovali svůj postoj k povinnosti účastnit se v maximální míře přednášek a seminářů (Graf č. 2). Studenti FH Salzburg a FH Oberösterreich se vyjadřovali k tomu, jak vnímají svou stávající povinnost účastnit se v maximální míře výuky. Z Grafu č. 2 je možno vyčíst, že nejpozitivněji povinnost účastnit
se v maximální míře výuky hodnotili studenti FH Salzburg (průměrnou hodnotou
2,3), studenti FH Oberösterreich hodnotili tuto povinnost mírně negativně (průměrnou hodnotou 3,3).
Graf č. 2. Postoj studentů k povinnosti účastnit se v maximální míře výuky.
Serie1; FH Oberösterreich
Serie1; FH Salzburg
Všeobecné zásady výuky, studia a hodnocení v rakouském sektoru fachhochschulen
233
Literature
1.Altrichter, H., Posch, P.: Aspekte der didaktischen Gestaltung von Fachhochschul-Studiengängen: Berufliche Bildung und Qualität der Lehre. In: Höllinger, S. (Hrsg.): Fachhochschulen – unbürokratisch, brauchbar, kurz. Wien 1994.
2. Bericht des Fachhochschulrates. FHR – Jahresbericht 2006. Wien: Fachhochschulrat,
Bundesgesetz über Fachhochschul-Studiengänge BGBl. Nr. 340/1993, zuletzt geändert
durch BGBl. I Nr. 43/2006., č. 1, s. 17-29. ISSN 1802-503X.
3.Braunbauer, A., Mair, M., Rankl, S., Wala, T.: Management von Fachhochschul-Studiengängen: Ein Praxisleitfaden für den Fachhochschul-Sektor. Wien: Linde Verlag Wien
2008. ISBN 978-3-7073-1207-2.
4.Caha, Z., 2005. Vznik a vývoj neuniverzitního vysokoškolského vzdělávání v Rakousku.
Aula 2005, roč. 13, č. 1, s. 29-32. ISSN 1210-6658.
5.Fachhochschulportal Österreich. Ausführliche Präsentationen von 286 FH-Studiengängen
2008. [cit. 2008-08-15]. Dostupné na <http://www.fachhochschulen.at.>
6.FH-Guide.Wien: Österreichische Fachhochschul-Konferenz. FHS – Prüfungsordnung,
2009, [cit. 2009-02-20]. Dostupné na: <http://www.stv-fhs.at/de/downloads/>
7.Lassnigg, L., Unger, M. (Hg.): 2005. Fachhochschulen – Made in Austria. Review des
neuen Hochschulsektors. Wien: LIT Verlag 2005, s.39-69. ISBN 3-8258-7575-x.
8. Richtlinien des Fachhochschulrates für die Akkreditierung von Bachelor-, Master- und Diplomstudiengängen, 2006 (Akkreditierungsrichtlinien, AR 20006, Version 1.1 vom 1.12. 2006).
9. Studienführer und Studieninformation der Fachhochschule des bfi Wien, Gesellschaft m.
b. H., 2009.
10. Bundesgesetz über Fachhochschul-Studiengänge BGBl. Nr. 340/1993, zuletzt geändert
durch BGBl. I Nr. 43/2006.č. 1, s. 17-29. ISSN 1802-503X.
11. Fachhochschulportal Österreich. Ausführliche Präsentationen von 286 FH-Studiengängen
2008. [cit. 2008-08-15]. Dostupné na: <http://www.fachhochschulen.at.>.
12. Fachhochschul-Studiengänge. 6. aktualisierte Auflage. Wien: Arbeitsmarktservice Österreich/BIQ. Wien : AMS/BMWF 2007. ISBN 978-85495-315-1.
13. FH-Guide. Wien: Österreichische Fachhochschul-Konferenz. FHS – Prüfungsordnung,
2009 [cit. 2009-02-20]. Dostupné na: <http://www.stv-fhs.at/de/downloads/>.
14. Kasparovsky, H., Wadsack, I., 2007. Das österreichische Hochschulsystem.Wien: Enic Naric Austria BMWF 2007. ISBN 3-85456.
15. Lassnigg, L., Unger, M. (Hg.): 2005. Fachhochschulen – Made in Austria. Review des
neuen Hochschulsektors. Wien: LIT Verlag 2005, s. 39-69. ISBN 3-8258-7575-x.
16. Organisation des Bildungssystems in Österreich 2008/2009, 2009. Eurydice. [cit.200902-11]. Dostupné na: <http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/eurybase/
eurybase_full_reports/AT_DE.pdf>.
17. Review des Auf – und Ausbaus des Fachhochschulsektrors. Wien: HIS 2003.
18. Reviews of National Policies for Education Austria. OECD 1995. ISBN 92-64-14394-7.
234
Zdeněk Caha
19. Richtlinien des Fachhochschulrates für die Akkreditierung von Bachelor-, Master- und Diplomstudiengängen (Akkreditierungsrichtlinien, AR 20006, Version 1.1 vom 1.12. 2006).
20. Studienführer und Studieninformation der Fachhochschule des bfi Wien, Gesellschaft m.
b. H. 2009.
21. Vašutová, J.: 2002. Strategie výuky ve vysokoškolském vzdělávání. 1.vyd. Praha: UK PedF
2002, s. 40-46. ISBN 80-86349-09-8.
22. Verordnung des Fachhochschulrates über die Evaluierung im österreichischen Fachhochschulsektor. EvalVO 5/2004; zuletzt geändert durch Beschluss der FHR vom 10.11. 2006.
23. Wala, T.: Aktuelle Entwicklungen im österreichischen Fachhochschul-Sektor. In: Working Paper Series by the University of Appplied Sciences of bfi Vienna. Number 10. Wien 2005, s. 7.
Mgr. Zdeněk Caha, Ph.D,
Katedra cizích jazyků,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, 370 01 České Budějovice, Czech Republic,
e-mail:[email protected]
235
Hanne-Lore Bobáková
Janusz Karpeta
FOREIGN LANGUAGES AT OPF SU IN KARVINÁ
Abstract:
The article deals with language teaching at OPF SU in Karviná. In the first part it focuses on the objectives of language teaching at OPF SLU in Karviná, which are based on
Common European Framework of Reference for Languages. Teaching foreign languages
in this context is conceived as a preparation of university students to international tests on
general and professional basis. In terms of the division the Department of Foreign Languages and Communication offers the following. Language 1 includes the four-semester
language training at the level of an independent language user /the reference framework for
the description of language-level B 2/. Language 2 includes the four-semester language training at the level of the basic user of language/the reference framework for the description
of language-level A2/. The second part of the article is devoted to teaching communication
courses in a foreign language. One of the main objectives of the curriculum is the development of communication competence of the students, which is currently an indispensable
part of the professional proficiency of each person (in addition to the professional competences). Furthermore, the article enhances information about the courses in English
and German, an essential part of teaching is an interactive approach and the use of new
teaching methods. This includes the following subjects: Corporate Communication in
English, Media Training in English and German, European Union Communication in
German, Oral and Written Interaction for the EU, Mündliche und Schriftliche Interaktion
in English and German. Last but not least, the article emphasizes the need for further
development of teaching materials adapted to modern needs in education. In this context,
new study supports are presented, which are being created now and whose aim is to increase the proficiency of students in selected professional situations.
Key words: communication, competencies, foreign language, language level, English,
German, professional and vocational teaching.
236
Hanne-Lore Bobáková, Janusz Karpeta
Introduction
Starting from the analysis of the current quantitative and qualitative indicators of
education in the Czech Republic, we can reveal the negative phenomena in the educational structure. Through the selection we will point out to some of them which have
an impact on the tertiary education in the field of foreign language communication:
●● the low level of key competencies1,
●● the insufficient relation to the requirements of practice,
●● the lack of the system of the quality assurance of educational programs.
These facts are even more alarming as they show a relation to the economic system. Economy as a system of the planned material security and maintenance of
human life of individuals and communities, and the system of the social purpose by
meeting the needs of industry and services at all levels of communication depends
on the language2.
Although in the 90s of the twentieth century, great attention was paid to the promotion and development of communicative competence, we are constantly struggling with its low level in the tertiary education environment. Also at OPF SU in
Karviná we are dealing with issues related to the general and systemic aspects of
education, yet our faculty has joined with its new accreditations a new path in foreign language education toward professional and vocational training.
Theoretical basis for language teaching at the Department
of Foreign Languages and Communication (KCJK)
There is a change of thinking in all areas of human communication and as well
as in education (compare FL (foreign language) 39, 1995-1996, n. 5-6, p. 74-75 as
for the knowledge of at least two foreign languages among university graduates and
in addition to that in the scientific sphere at least receptive knowledge of the third
language or another one). For successful communication, it will not be necessary to
master just one language or two foreign languages. The future will give preference
to multilingual individuals, who do not only master respective foreign languages​​, but
also the cultural issues associated with the use of the language (compare FR (foreign
language) 45, 2001-2002, n. 5-6, p. 74-75). When optimizing our foreign language
education, we came out of the specific requirements and needs of companies in the
labor market. At the same time some aspects emerged that we subsequently reflected
in the educational process. Some of them are listed below:
●● placing emphasis on the oral language form and developing primarily speaking skills,
1
2
What is meant are ICT and language communication competencies.
Compare. Ammon, U., 1996, p. 414.
237
Foreign languages at OPF SU in Karviná
●● subordinating the character of the entire course to speaking and communication skills as they are the most difficult,
●● integrating the intercultural dimension into foreign language teaching,
●● stressing the necessity of presentation techniques in developing communication skills.
It was necessary to create a new theoretical framework in which we defined the
character of foreign language teaching. We set priorities of foreign language communication, along with target outputs and their specification in the new syllabi. It
turned out that it was highly desirable to access foreign language teaching from the
following point of view:
●● from the cognitive point of view,
●● from the pragmatic point of view,
●● from the communication point of view,
●● from the intercultural point of view.
Within the cognitive perspective in foreign language teaching we are dealing with
mastering the theoretical foundations of knowledge about the culture, politics and business of the country whose language is studied. At the same time the intermediation of
data, pieces of information and information has to be subject to the level of knowledge
of a given foreign language. When choosing a foreign language learning content, we
put the emphasis on the applicability in practice. Communicative aspect of communication means that teaching contents do not stand any longer at the forefront of foreign
language, but the knowledge, experience and attitudes of learning a foreign language.
Focus on foreign language teaching is supplemented by information about the focus on
correct language behavior. Preconditions for implementing the communicative aspects
of communication are the realization of the cognitive aspects of communication. The
proper acquisition of teaching contents enables to act appropriately in the target culture.
The tendency of the political, social and cultural development leads to the European
integration along with the emergence of multicultural societies. Cognitive and communicative component of communication is evaluated by the intercultural component,
which aims at learning a foreign language and understanding one’s own target culture.
Foreign
language teaching
Foreign language teaching is divided into two levels at the Department of Foreign Languages and Communication. It takes place at the level of language training,
which is common for students of all study programs and courses, as well as at the
level of the communication.
Language
training
Language teaching is based on European standards – from the Common European Framework of Reference for Languages​​. This may prepare students for international exams on a general and professional basis.
238
Hanne-Lore Bobáková, Janusz Karpeta
We offer studying the first and the second language:
Language 1 includes a four-semester language training at the level of an independent language user / reference framework for describing languages – level ​​B 2/.
Language 2 includes a four-semester language training at the level of at the level
of a basic user / reference framework for describing languages – level A2/.
Communication
training
The aim of the courses for students is to develop communication skills that
are currently indispensable part of the professional equipment of each person (in
addition to professional competence). Students are offered courses in English and
German, whose essential part of teaching are formed by interactive approach and
the use of new teaching methods.
●● Corporate Communication in English,
●● Media Training in English and German,
●● European Union Communication in German,
●● Oral and Written Interaction for the EU, Mündliche und Schriftliche Interaktion in English and German.
Professional
and vocational orientation
of teaching foreign languages
Teaching of foreign languages ​​is carried out in four semesters in two hours.
Three semesters are dedicated to professional language, which is in line with the
requirement of the Ministry of Education to orient practically teaching in bachelor
programs with respect to future graduates in the labor market. The fourth semester
of foreign language teaching is devoted to professional foreign language:
●● English in Economics and Economy,
●● German in Economics and Economy.
Courses are designed for students of study programs of Economic Policy and
Administration, Economics and Management, System Engineering and Informatics,
and Gastronomy, Hotel Management and Tourism. The aim of the proposed courses
is to prepare students for subsequent studies of expert materials and technical subjects in a foreign language within the faculty courses and when studying abroad. In
terms of the content topics such as economics, production, money market, banking,
inflation, international trade, economic policy, business, jobs, employment, unemployment, labor, management, and marketing had been selected.
Foreign language teaching focuses on the vocabulary and terminology of economic and economic fields and gives an overview of typical grammatical phenomena in academic professional texts. It is based on the professional literature of
successful Czech publications for the English and German language. We consider
language training for professional purposes essential. The single deployment of the
course Foreign Language in Economics and Economy in English and German as a
Foreign languages at OPF SU in Karviná
239
compulsory course for specialized study programs at OPF SU in Karviná is broadly
beneficial for the following reasons:
●● introduces the basic terminology in the fields – banking, economics, management, marketing,
●● prepares for the study of a particular field or course taught in a foreign language,
●● prepares to stay at foreign European universities,
●● and creates an appropriate basis for future professional communication in
the field.
Through the above mentioned structure, we improved the teaching of foreign
languages ​​at OPF SU in Karviná and eliminated the teaching of general foreign languages. This step is to guarantee a smooth transition from general foreign language
taught at the secondary level to the professional and academic language taught at
OPF SU in Karviná.
One of the major content changes proposed by the Department of Foreign Languages and Communication is a distinct focus on professional foreign language
communication. Professional and vocational focus of the Department arises from
the document called Strategic Framework for Education and Training, 2020 (Ministry of Education). In proposing this concept a greater possibility is offered as for the
further development of lifelong learning centers, since it is assumed that the students’
knowledge will not fully meet the requirement of mastering content aspects of foreign
language teaching.
Conclusion
The proper language policy is a necessary precondition for the functioning of the
economy, not only in the Czech Republic, but throughout Europe. The implementation of new vocationally and professionally oriented subjects affects employability,
job prospects and welfare of students. For this reason it will be necessary to take
into account the future potential of the language and its usefulness in education,
profession and the economy.
Literature:
1.Ammon, U.: Welche Rolle spielt Deutsch international? Deutschland 2/2010, pp. 46-54.
ISSN 1617-9552.
2.Ammon, U.: Mehrsprachigkeit in Wissenschaft und Technik. In: Kontaktlinguistik: ein internationales Handbuch zeitgenössischer Forschung. Berlin, New York: Hans Goebl 1996,
pp. 421-426. ISBN3-11-013264-8.
240
3.Fenclová, M.: Otevírání brány jazykům a jejich studiu. In: Cizí jazyky 45, 2001- 2002, n.
2, pp. 38-40.
4.Hendrich, J.: Evropský rok jazyků a jak dál. In: Cizí jazyky 45, 2001-2002 , n. 3, p. 74.
5.Hendrich, J.: Extrémy. In: Cizí jazyky 39, 1995-1996, n. 5-6, pp. 74-75.
PhDr. Hanne-Lore Bobáková, PhD.
Head of Department of Foreign Languages and Communication,
Obchodně podnikatelská fakulta Slezské university,
Univerzitní náměstí 1934/3, Karviná, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
Mgr. Janusz Karpeta,
Deputy-Head of Department of Foreign Languages and Communication,
Obchodně podnikatelská fakulta Slezské university,
Univerzitní náměstí 1934/3, Karviná, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
241
Jindřiška Šulistová
INTERCULTURAL AWARENESS IN TEACHING
Abstract:
The contribution focuses on intercultural awareness within the Czech lessons with the
Erasmus students. It gives a short introduction of the group and it points out typical cultural
features for the international group and the clashes in it.
Key words: Intercultural, awareness, Erasmus, students, group, clash.
Introduction
Cross-cultural awareness deals with the cultural phenomena within various cultures. Starting from greetings, small talk, people, world perception, and ways of showing respect, and so on. Cross-cultural awareness puts emphasis more on knowledge
of a cultural background than on a target language. To know the social stereotype of
such and such country helps to avoid unnecessary obstacles when meeting speakers
of other nations. Cross-cultural awareness can help broaden the borders, remove the
feeling of so-called foreignness among the various nations.
The study of cross-cultural interaction is paid more and more attention due to
reasons: “The rise in economic importance of the Pacific Rim countries, the influence
of increased immigration on curricula, the study of pragmatics, the study of non-erbal
aspects of communication” [Tomalin, Stempleski 2008: 5-6].
Erasmus
students
The lessons of Czech were designed for foreign students as Czech for beginners. It
was attended approximately by eight students on regular basis. It was their first semester of learning Czech. The subject was presented through English. The group was multinational; most of young people came from Turkey, the rest was a mixture of students
from Finland, Germany, Croatia, Poland and Hungary. And all of them could speak
English; however the level differed, i.e. from A2 to C1 according to Common European
Reference Framework. The Erasmus students came for one semester to pursue their
studies (economic and civil engineering field) and to broaden their horizons.
The national variety brought different life approaches to the lessons. Turkish male
student were very confident whereas the female ones were on the shy side. Moreover,
Jindřiška Šulistová
242
Turkish male students show a different level of respect for a female teacher than male
students from other countries. Time from time there were noticeable tensions among
male Turkish students and female students from Croatia, Poland, Hungary. The Turks
felt they are not respected enough by their female schoolmates from other countries.
The Turks had tendency to show off, be always right. However, the group managed to
work together without having arguments when being mingled for various perceptive or
productive activities. They all believed that it is good to be familiar with English as a
necessary skill when travelling, studying within Erasmus programme. Apart from their
common interest, i.e. studies, they all were interested in meeting new people, travelling
all over the Czech Republic, night life.
1.2 Culture Shock
The group of eight students was asked to fill in the questionnaire Culture Shock
from the book Conversation by Rob Nolasco and Lois Arthur. The questionnaire consisted of 13 points and the students expressed the level of importance of various
obstacles they experienced within their stay in the Czech Republic.
Culture Shock
Here are some difficulties people encounter when living in a new country. Please
indicate with a tick how important each one has been or would be for you.
Of very great
importance
2 SS **
Of great
importance
3 SS
Of some
importance
1S
Being away from the family
1 S*
3 SS
2 SS
1S
Differences in the food
2 SS
1S
3 SS
2 SS
Differences in the way people make friends
1S
3 SS
4 SS
Differences in the weather
Transportation problems
Getting used to new ways of learning
Adjusting to new ways of doing things, e.g.
shopping
Difficulties in communicating one’s ideas
Different living conditions
Different social customs
Getting newspapers and magazines from
home
Meeting people from the same country
Knowing what to do in everyday situations
Of no
importance
2 SS
4 SS
3 SS
3 SS
2 SS
3 SS
1S
5 SS
2 SS
5 SS
1S
2 SS
3 SS
1S
3 SS
3 SS
2 SS
3 SS
1S
7 SS
1S
3 SS
3 SS
1S
1S
2 SS
[Nolasco, A. 2007: 78]
*student; ** students
There were only four criteria of very great importance pointed out by the group of
students, i.e. differences in the weather, being away from the family, differences in the
food, and differences in the way people make friends. For the Turkish or Finnish students,
Intercultural awareness in teaching
243
the weather influence was striking as well as a different cuisine (when taking into account
that the most used kind of meat in the Czech Republic is pork). The Turkish students
usually chose the vegetarian meals or they cooked themselves in dormitories. Time from
time they went to eat out. Some of the Erasmus students were for the first time away
from their families and were a bit homesick at the beginning. Also they found difficult to
make friends at the beginning as they considered Czechs either too reserved or not patient
enough (especially when they applied newly acquired knowledge of a foreign language).
Within the most influential criteria of great importance belong differences in the weather, being away from the family, differences in the way people make friends, getting
used to new ways of learning, different living conditions, different living customs. The top
item in this category was difficulties in communicating one’s ideas. The last one referred
to Czech when some students used Czech in everyday situations as much as possible,
some of them were more successful than the others, depending on their native language
accent, pronunciation, patience to try again and again.
As far the criteria of some importance are concerned, the students put in the first places
the following ones: differences in the way people make friends, transportation problem
and adjusting to new ways of doing things (this was found rather demanding by most
students). They were supposed to learn new social patterns colliding with their own ones.
The last category difficulties of no importance had a clear winner, i.e. getting newspapers and magazines from home. All students brought their laptops so targeted newspapers magazines were available to them. As well as they were in everyday touch with
their families and friends.
Conclusion
To sum up, the course proved to be successful and the students enjoyed using
Czech in public. Often they said hello (Ahoj) to the teachers they knew or they
used we thank you in a meaning I thank you. Sometimes the situations they encountered were funny as the students made typical mistakes but on the other hand
they tried really hard and they enjoyed using the targeted language. Within one
semester they approached the level A1 according to CERF.
Literature:
1.Nolasco, R., Arthur, L.: Conversation. Oxford: OUP 2007.
2.Tomalin, B., Stempleski, S.: Cultural Awareness. Oxford: OUP 2008.
Mgr. Jindřiška Šulistová,
Katedra cizích jazyků,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
244
Karim Sidibe
ROLE PLAY, SIMULATION AND KINESTHETIC
AND TACTILE LEARNERS
Abstract:
The written contribution explores the issue of kinesthetic and tactile learning styles
with regard to the teaching methods of role play and simulation. Students who prefer in
some degree the above mention learning ways are an integral part of every learning community, although their situation is peculiar as modern schools do not always succeed in
meeting the requirements of such learners.
Key words: tactile, kinesthetic, role play, simulation, teaching, learning styles.
1. LEARNING STYLES
The fact, that individual students prefer diverse ways of learning and that particular
teaching methods are unequally effective on individual learners, inspired scholars to
define learning styles. The complex nature of the issue has started a continuous debate
on a learning style and various experts have proposed a number of concepts. As McLoughlin (1999) claims: “The learning style literature presents a confusing array of terms
that are similar, yet distinct”. Many scholars, though, mention the issue of kinesthetic
and tactile learning styles, which are the focus of attention of this piece of writing.
1.1 KINESTHETIC LEARNING STYLE
Jeremy Harmer (2007) mentions certain students, who: “…seem to learn best, when
they are involved in some kind of physical activity, such as moving around or, rearranging things with their hands.” Similarly, Felder (1988) writes about kinesthetic learners
who are particularly sensitive to the senses of touch, taste and smell. Such students
seem to perceive information by touching, smelling or tasting and these students appear
to process the information by some kind of physical activity, such as moving or doing
something actively. Such dispositions may be very deeply embedded in human psyche
as Carl Gustav Jung (1995) noticed in his research that certain people best express their
unconscious experiences, such as dreams, by dancing or by sculpting.
Role play, simulation and kinesthetic and tactile learners
245
1.2 TACTILE LEARNING STYLE
In fact, certain scholars refer to the issue of tactile learning. Laura Rossi-Le (1989)
refers to the findings of Cherry (1981) which mention haptic learners who prefer to
process information through touching in contrast to kinesthetic learners who prefer to
process information by physical movements. Apparently, there is a distinction between those learners who are inclined to touching objects and between other learners who
seem to prefer to include a movement of another body parts as well.
Rossi-Le (1989) further explores the issue when she differentiates haptic learners
from tactile learners. While haptic learners tend to touch objects with their entire
hands, tactile learners touch with only the fingertips. Classification into strictly defined groups is hardly possible as there are individual differences and each person is a
unique creature. However, there is a phenomenon of learners who prefer to use their
hands and fingers as a most effective way of learning.
1.3 COMBINATIONS OF LEARNING STYLES
Individuality of students also means that it is usual that a student prefers more
than one learning style. Some students may be either kinesthetic or tactile learners,
while others may prefer both the kinesthetic and the tactile style at same time. Moreover, there may be further variations, such as visual-tactile learners, etc. As Felder
and Soloman (1991) maintain, there may be a various degree of intensity of preference for a learning style. A student may prefer strongly, moderately or mildly the visual
learning style while the preference of the tactile style may be different.
2. ROLE PLAY AND SIMULATION
Role play and simulation are teaching methods which are relevant to the issue of
the above mentioned learning styles. These techniques are designed for groups of students or for pairs. These activities are spontaneous, dynamic and authentic (Ladousse
1987). The students perform their tasks by creative and inventive manner. There is
a huge opportunity for communication and social interaction (Ladousse 1987). The
students may simulate various activities, such as shopping in the market or sailing
on a pirate ship. The techniques provide an opportunity for the students who prefer
kinesthetic and tactile learning styles.
2.1 PRACTICAL USE
Academic and traditional western teaching does not suit kinesthetic and tactile learners. Felder (1988) does not regard kinesthetic and tactile modes of teaching
sufficiently relevant to academic engineering education. Traditional schools prefer
the teaching methods which suit visual and verbal learners, those who learn best by
reading, analyzing graphs and charts or those who learn by listening to the teacher.
However, modern public schools ought to be able to educate any student, as the right
to education is constitutionally based in almost every country in the world.
246
Karim Sidibe
The percentage of kinesthetic and tactile learners may vary. There is a significant
cultural influence, as some cultures enhance particular human dispositions while suppress others. Laura Rossi-Le (1989) refers to a comprehensive study of elementary
and secondary school students of 30 subjects carried by Barbe and Milone (1981)
in the USA. It concludes that there are about 15 per cent of kinesthetic-tactile learners and 30 per cent of students with combined learning styles. A Turkish descriptive
study carried at the Department of Medical Education of Ercyes University in 2006
concluded the number of purely kinesthetic-tactile learners at 23.3 per cent (Baykan,
Nacar 2007). Such number is significant.
2.2 SUITABILITY OF ROLE PLAY AND SIMULATION
Baykan and Nacar (2007) maintain that kinesthetic-tactile learners enjoy role play
and simulation. They prefer to simulate the activities that are performed in the real
life and role play is an opportunity for them to act actively. For these students it is
possible to design the activities in such a way that they involve substantial movement
in the classroom. It is reasonable to rearrange the desks to make room for physical
activities. It is possible to use the room outside the classrooms and make it possible
to transfer some activities in other parts of school premises.
2.3 INFORMATION TECHNOLOGIES
Information technologies inevitably influence teaching. While passive sitting behind the screens seems detrimental to kinesthetic learners, it may be beneficial to
tactile students. As Rossi-Le (1989) claims, there are students who prefer to touch
objects when they learn. As Hiltz (1986) puts it, role play and simulation have been
used in e-learning since 1980s. The students who can touch the keyboard with their
fingertips or to hold the mouse or the console in their hands will learn more efficiently. Therefore e-learning is an auspicious opportunity for tactile learners.
Literature:
1.Baykan, Z., Nacar, M.: Leaarning Styles of First-year Medical Students Attending Erciyes
University in Kayseri, Turkey. 2007. [On-line APS journal, American Psychological Society]. Retrieved January 20, 2013 from the World Wide Web: http://advan.physiology.org/
content/31/2/158.full
2.Felder, M., Soloman, B. A.: Learning Styles and Strategies 1991. [On-line Educational
Resources Information Center [RTF] Z cfcc.edu, ERIC Digest, ERIC Clearinghouse on
Counseling and Personnel Services Ann Arbor]. Retrieved January 18, 2013 from the World Wide Web: http://gpslifeplan.custhelp.com/ci/fattach/get/878/0/filename/SP10+Dornbush+Learning+Styles+and+Study+Strategies+Hand.pdf
Role play, simulation and kinesthetic and tactile learners
247
3.Griggs, S. A., Shirley, A.: Learning Styles Counseling. 1991. [On-line Educational Resources Information Center [RTF] Z cfcc.edu, ERIC Digest, ERIC Clearinghouse on Counseling and Personnel Services Ann Arbor]. Retrieved January 18, 2013 from the World Wide
Web: http:// www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search
4.Harmer, J.: How to Teach English, Essex, England: Pearson Education Limited 2007, pp.
16. ISBN 978-1-4058-4774-2.
5.Hiltz, S. R.: The “Virtual Classroom”: Using Computer-Mediated Communication for
University Teaching. New Jersey, Journal of Communication 1986.
6.Jung, K. G.: Výbor z díla. Brno: Nakladatelství Tomáše Janečka 1998, pp. 245. ISBN 8085880-11-3.
7.Kodotchikova, M.: Role Play in Teaching Culture: Six Quick Steps Classroom Implementation. [On-line English language teaching resources for teachers of English as a second
language, TESL Journal, Tomsk State University]. Retrieved August 10, 2012 from the
World Wide Web: http://iteslj.org/Techniques/Kodotchikova-RolePlay.html
8.Ladouse, G.: Role Play. Oxford, England: Oxford University Press 1987, pp. 6-26. ISBN
0-19-43709S-X.
9.McLoughlin, C.: The Implications of the Research Literature on Learning Styles
for the Design on Instructiona Material. [On-line Australian Journal of Educational Technology, University of New England]. Retrieved January 10, 2013 from
the World Wide Web: http://ascilite.org.au/ajet/ajet15/mcloughlin.html
10. Ments, M.: The Effective Use of Role Play. Morry van Ments, 1999, pp 4 -35. ISBN
0-7994-2799-X.
11. Sims, R. R., Sims, J. S.: The Importance of Learning Styles. Westport, England: Greenwood Press,1995, pp. 1-7. ISBN 0-313-29278-7.
12. Rosi-Le, L.: Perceptual Learning Style Preferences and Their Relationship to Language
Learning Strategies in Adult Students of English as a Second Language [On-line educational resource, [email protected], DSpace ] Retrieved January 20, 2013 from the
World Wide Web: http://escholarshare.drake.edu/bitstream/handle/2092/713/dd1989lrl.
pdf?sequence=1
Mgr. Karim Sidibe
The Institute of Technology and Business,
Okruzni 10, Ceske Budejovice, Czech Republic,
[email protected]
248
Jindřiška Šulistová, Michael Alexa
REFLECTION ON A GREEK CRISIS
Abstract:
The contribution offers a brief view into a Greek bank crisis. The paper gives the figures on demand, output and prices done by OECD for each country covering a period from
2008 to 2013. Next, it deals with the EU 2020 in terms of set targets for each country. In
case of Greece, there is mentioned a debt crisis history and possible reasons.
Key words: view, Greek, Greece, demand, output, prices, EU 2020, targets, debt crisis.
Introduction
Greece has been a part of European community since 1981. The country was
accepted to the Eurozone in 2000 although it was later found out that the figures on
budget deficit required to be included into the Eurozone were underreported. Greece
has been a member of Schengen area since 1992. Before studying some of the measures in Greece, it is necessary to have to look at the history of the debt crisis in there.
1.1. History of the debt crisis in Greece
The Greek debt level is not a new issue. But since 2009 it has reached an extraordinary level. In October 2009, the Greek government revised the new indebtedness to 12.7 %
which caused a downgrading of Greece by Standard and Poor’s in December. As a result,
the Greek government had to pay more interests. In February 2010 the EU guaranteed
political support – but no aid program. In March 2010 the Greek government arranged
a help package under the hospices of the IMF. In April 2010 the finance ministers of the
Eurozone agreed to an aid package for Greece – its volume for the first year was € 45
billion. Greece accepted the help, and Standard and Poor’s rates Greece as a country
with junk status, causing another increase in its risk premiums. The first protests against
the austerity package caused three deaths in Greece on the 5th May 2010. At the same
time the EU-commission reported that the state deficits of its member states are as high
as never before. On the 8th May 2010 the Eurozone countries announced a battle against
Reflection on a greek crisis
249
the speculators. On the 10th May 2010 the EU and the IMF agreed on an aid package for
Greece – worth € 750 billion – the first € 5.5 billion were transmitted to Greece on the
12th May 2010. Another € 14.5 billion of the EU aid package were transferred to Greece
on the 18th May 2010. In July 2010 another general strike took place in Greece against the
austerity package and the experts of the troika (EU, ECB, IMF) control the Greek budget.
The protests went on. On the 2nd October 2010 China offered financial aid to Greece.
Greece missed its savings targets for 2010 – which were published on the 11th November 2010. On the other hand, Eurostat reported a remarkably higher budget deficit than
expected for 2009 – published on the 15th November 2010. As a result, Greece sharpened
once more its austerity package, what – of course – resulted in new protests of its citizens.
The protests continued during 2011. In March 2011 Moody’s again downgraded
Greece. In April 2011 the unemployment rate reached a new high – and the Prime minister announced the next austerity package. On the 26th April 2011 Greece informed that
the real budget deficit of 2010 was remarkably higher than expected. On the 6th May
2011 an exit strategy for Greece was first mentioned: the Eurozone member states said
that an exit strategy was not discussed. In May 2011, Standard and Poor’s again downgraded Greece – and the protests of the Greek citizens continued. On the 27th May 2011
the Greek political parties did not agree to further savings, which would have been the
premise for the next tranche of EU and IMF – without this tranche Greece might default.
On the 31st May 2011 the negotiations for the next tranche finished, as Greece accepted to
speed up with the privatisation of state owned companies. On the 1st June 2011 Moody’s
again downgraded Greece. On the 3rd June 2011 the troika tells Greece that it is satisfied
with the savings policy and gives Greece another € 12 billion. As a result of the savings
policy the citizens protested on the 5th June 2011. On the 6th June 2011 Greece started its
privatisation program –it sold 10 % of the phone company OTE to the German Telecom
for € 400 million. On the 15th June 2011 Prime Minister Girogos Papandreou reorganised
the government – the new government was presented on the 17th June 2011. On the 27th
June 2011 the negotiations about a new austerity package worth € 78 billion and they finished on the 29th June 2011. The unions organised protests against the package. This new
package allowed more aid by the EU. In its statement at the 11th July 2011 the Euro group
said that Greece was making efforts with its fiscal consolidation, its structural reforms
and was planning to privatize state assets. The reinforcement of monitoring mechanisms
of the program of Greece was welcomed by the Ministers, as well as the nomination of
the board of the privatization agency, which comprised two observers representing Eurozone Member States and the European Commission, and agreed to provide extended
technical assistance to Greece. But it also made clear, that the responsibility for resolving
the crisis in Greece lay primarily with Greece. On the 21st July 2011 a second aid package worth € 109 billion was transferred, and on the 22nd July 2011 Fitch is downgrading
Greece as a partly default. On the 25th July 2011 Moody’s and on the 27th July 2011
Standard and Poor’s downgraded Greece again. On the 1st September 2011 the Greek
250
Jindřiška Šulistová, Michael Alexa
Parliament said in a report that the Government would fail – again – to reach the saving
targets. As a result, the troika stoped checking the savings achievements and demands an
amendment to the 2012 budget on the 2nd September 2011. On the 12th September 2011
German economic minister – Mr. Frank Rösler – did not exclude a controlled insolvency
of Greece – causing fierce reactions. On the 13th September 2011 the Greek Government
announced great number of lay-offs in state owned enterprises. On the 15th September
2011 the World bank criticized the way, how the Eurozone was handling its debt crisis.
On the 17th September 2011 Germany, France and Belgium expressed to be in favour to
introduce the Financial Transaction Tax. On the 19th September 2011 the IMF demanded
new reforms from Greece. The troika returned to Greece on the 20th September 2011
and on the 21st September 2011 another austerity package was proclaimed. On the 28th
September 2011 a new tax on real estates is being introduced – accompanied by protests
[Tageschau.de, a, 2012]
In its communication roadmap from the 12th October 2011 the commission pointed out the following:
●● The EU/ECB/IMF troika said that the current program was back on track and
the sixth tranche could be paid for Greece.
●● The EU/ECB/IMF troika also recommended a second adjustment program,
based on adequate financing through private sector involvement (PSI) and the
public sector.
●● Finally the EU/ECB/IMF troika supported the Commission Task Force on
Greece, underpinning full and timely implementation of the program and
channelling the available structural funds to strengthen competitiveness and
return to growth.
On the 18th October 2011 the protests reached its peak, as the protesters occupied
some ministries. On the 21st October 2011 the troika issued a report which said that the
future aid might sum up to € 444 billion. On the 27th October 2011 the Euro summit and
the bank agreed to a voluntarily debt remission of 50 %. On the 31st October 2011 Prime
Minister Giorgos Papandreou announced a referendum about the resolutions of the last
austerity package. Those plans caused a huge fall at the stock exchanges (1st November
2011) – and the European Governments did not react. On the 3rd November 2011 the
EU member states stopped the financial aid for Greece and on the same day PM Giorgos Papandreou announced to dispense the referendum. On the 9th November 2011 PM
Giorgos Papandreou resigned and on the 11th November 2011 an interim government
was formed – under the lead of PM Lukas Papademos. On the 17th November 2011 the
first report of the EU taskforce informed that Greece was waiting for € 60 billion in
taxes which were not obtained. On the 18th November 2011 the new Greek government
announced a reduction of the budget deficit to 5.4 % in 2012. On the 28th November
2011 Greece received the next tranche of € 8 billion of EU aid. Another protest took
place on the 1st December 2011 – followed by another austerity package, which was
issued on the 6th December 2011 [Tageschau.de, b, 2012].
Reflection on a greek crisis
251
At the EU summit on the 30th January 2012 [Wishart, I, 2011], the German chancellor Angela Merkel received 25 out of 27 heads of government signed the fiscal
pact, which she pushed for. Only the UK and the Czech Republic refused to sign.
This fiscal pact included binding limits on budget deficits, if countries were not able
to go within the deficit and debt limits. At the same meetings, fears rose that Germany
might become too dominant within the EU, as well as the fact that an austerity commissioner for Greece was not acceptable [Volkery 2012].
On the 11th February the Greek shops were closed for the second time, as a nationwide strike was organized. The Greeks were angry that the austerity plans were agreed
to, another several thousands of Greeks were about to lose their jobs as a result. The parliament took this step to receive another payment from the troika which could save the
country [Reuters 2012]. On the 9th March the Greek government announced that 85.8
% of all the debtors who held Greek bonds were willing to write off more than the half
of the debts – 53.5 %. Instead of those bonds the debtors received other bonds, which
had a lower interest rate, and were partly guaranteed by the EFSF [Brinkmann 2012].
After the election on May 6, 2012, where Syriza – a party which was critical to
the austerity course of IMF, ECB and European Commission – nearly won the most
votes, it was obvious that a coalition could not be formed. The Neo Democratia won
the elections with 58 seats (18.85 %) and received additional 50 seats for being the
biggest party – in total therefore 108. Syriza had 52 seats (16.78%), PASOK only
received 41 seats (13.18 %), the Independent Greeks received 33 seats (10.60 %), the
Communist party of Greece (KKE) received 26 seats (8.48 %), Chrysi Avgi (Golden
Dawn) received 21 seats (6.97 %) and the democratic left received 19 seats (6.11 %).
The other parties did not manage to pass the 3 % threshold. The largest party was the
party of the non-voters, as 34.9% did not vote for any party. [Keep Talking Greece
2012]. Therefore it was obvious that the Greek population had to vote again very
soon as the troika could not work with an unstable Greek government. The second
elections in Greece took place on the 17th June 2012. This time the Neo Democratia
won again the elections with 79 seats (29.66 %) and receives additional 50 seats for
being the biggest party – in total therefore 129. Syriza had 71 seats (26.89%), PASOK
only received 33 seats (12.28 %), the Independent Greeks received 20 seats (7.51
%), Chrysi Avgi (Golden Dawn) received 18 seats (6.92 %) and the democratic left
received 17 seats (6.26 %) and the ommunist party of Greece (KKE) received 12 seats
(4.50 %). The other parties did not manage to pass the 3 % threshold. The largest party was the party of the non-voters, as 37.53 % did not vote at all [Ekloges, Ypes 2012].
On the 27th July Chanceller Merkel (Germany) and President Hollande (France)
said that they would have done anything what was necessary to protect the Eurozone.
This followed a statement of Mario Monti (the Head of the ECB) who said on the 26th
July that the ECB would possibly buy bonds, which caused a plus at the stock exchanges and mixed reactions throughout Europe in the first place [Der Standard 2012].
252
Jindřiška Šulistová, Michael Alexa
1.2. Reasons
for the debt crises of
Greece
There are different reasons for the debt crises of Greece:
●● Reasons caused by Greece itself:
◦◦ When Greece entered the Eurozone, it was aware of the fact that it did not
meet the Maastricht criteria.
◦◦ According to the Maastricht Treaty, a country had to reduce its debt level and
its budget deficit in direction towards the Maastricht criteria. Greece failed
there too.
◦◦ The high interest burden, caused by the high debt level, was not reduced
remarkably, as the Greek government neither reduced its budget deficit nor
its debt level.
◦◦ The expansive budget and economic policy by the Greek government and
wage rises way above average (12 % to 15 %) caused another rise in the
expenditures [Focus Online, a, 2011].
◦◦ Greece financed with the huge debt rise (from € 152 billion before the introduction of the EURO to approximately € 330 billion in 2010) only consumption but no investments [Focus Online, b, 2011]. Therefore Greece is in a
desperate need of money, as its infrastructure is below average.
◦◦ The number of public officers was found too high – 768,000.
◦◦ Too high expenditures in the military field. 6 % of its GDP was spent on
the military on the background of the tenseness with Turkey (islands in the
Aegean Sea and northern Cyprus) [FAZ, 2010].
◦◦ Too low income, as Greece reduced its effective income tax on earnings to
15. 9 % – compared to Germany with 24.4 % [European Commission 2009].
◦◦ 40 % of the Greek economy does not pay any taxes at all – compared to
Germany where only 15 % don’t pay any taxes at all. The Greek government
loose between € 12 to 30 billion annually [Ulrich Pick 2010].
●● EU-based causes
◦◦ The mechanisms to penalize members, who do not follow the rules, did not
meet their targets [Welter 2011].
◦◦ There was not any possibility for the EU to intervene within the fiscal policy
of any Euro member state.
●● Worldwide causes
◦◦ Although Greece had a huge debt burden, it received for a long time the same
interest rates on the global market, as countries with lower debts.
◦◦ After the financial crises in 2007 the Greek banks were hit – behind Ireland –
at the hardest. To save banks from bankruptcy, the Greek government turned
credit risks of the banks into Governmental risks [EZB-Studie 2010].
253
Reflection on a greek crisis
1.3. Greece and EU 2020
Below there are some of the targets set by the EU for Greece
●● Greenhouse gas emission reduction by 4 % compared to 2005.
●● Renewable energy should be 18%.
●● Increase competitiveness and innovation as well as research and development
(R&D).
●● National legislation for banking resolution or other measures should guarantee
financial stability.
●● It should implement existing commitments under EU/IMF financial assistance
programmes.
For 2011 Greece put the focus on employment, competitiveness, sustainability of
public finances, and financial stability.
Greece had one of the highest unemployment rates with 18.3 % in October 2011.
Therefore it is understandable that the government focussed on the unemployment
rate in 2011. The Greek government increased as a result of the crises its VAT to 23
% – one of the highest in the whole EU.
The new government under PM Lukas Papademos promised to introduce all
the necessary reforms. One of those reforms was to dismiss 30.000 state employees
[Stern, a, 2011].
Another issue, the Greek had to deal with, is a fraud. On the 17th November 2011
it was reported, that the private bank Proton was accused of having defrauded € 700
million. A few months ago, the same bank was saved with € 900 million of financial
aid by the EU [Stern, b, 2011].
Another matter about spending billions of Euros for investing into the army was
risen. On the 11th January 2012 a report in German newspaper “Die Zeit” stated that
Greece considered investing € 3.9 billion for Eurofighters, French frigates worth € 4
billion, patrol boats for about € 400 million, another € 400 million for modernising
the Greek fleet, ammunition for the Leopard tanks, two Apache helicopters had to be
replaced and German U-boats worth € 2 billion [Presseurop, a, 2012].
1.4. Greece’s
economic outlook by the
OECD
On the 18 November 2011 it was reported, that the Greek economy is shrinking
in 2011 by 5.5 %. As a result, the debts (€ 352 billion) and the unemployment rate
(15.4 %) are rising. [Stern, c, 2011].
th
Conclusion
To sum up, the whole situation with Greek crisis raised a lot of important questions and discussions among the members of the European Union such as to be
or not be a member of the Union, of the Eurozone, whether to keep Euro or to have
254
Jindřiška Šulistová, Michael Alexa
return to the national currencies, to create a different version of it, to have the base
made of the powerful countries which would decide about the other not so influential
members. The condition in Europe cannot be only looked at from the single countries
point of view, not only from the European one, it requires the global approach, taking
into account all possible influential criteria.
[OECD, b, 2012]
The OECD pointed out in its Economic forecast for Greece (by May 2012) that
its economy fell into a deeper recession, although exports gained remarkable ground and the imports as well fell sharply. But the necessary fiscal adjustments, which
have already been started, need to be continued. On the other hand the domestic
demand plunged in 2010 and 2011 – and will continue so in 2012. On top of it, the
unemployment rose sharply (e.g. youth unemployment rate in October 2011 was
45.1 % (background euro plus en)) and government consumption fell also sharply.
Reflection on a greek crisis
255
In 2012 those negative aspects will continue but for 2013 the OECD in projecting a better forecast, as the reforms, which have been started by the government
will bear fruits. In addition the high unemployment rate will push inflation to very
low levels. But the government has to be careful, as the risks (e.g. the high debt rate)
remain substantial. The tabloid to the left shows the facts:
Literature:
1.TAGESSCHAU.DE. Griechenlands Weg in die Krise.a, b, [online] 2012, [citováno 20127-25]. Available on: http://www.tagesschau.de/wirtschaft/griechenland640.html
2.Wishart, I.: Next EU Summit Confirmed for 30 January, [online] 2011, [citováno 2012-105]. Available on: http://www.europeanvoice.com/article/2011/december/next-eu-summitconfirmed-for-30-january/73065.aspx
3.Volkery, C.: EU Summit Marred by Fears of German Domination, [online] 2012, [citováno 2012-10-5]. Available on: http://www.spiegel.de/international/europe/merkel-getsher-fiscal-pact-eu-summit-marred-by-fears-of-german-domination-a-812398.html
4.Reuters. Video Greece, [online] 2012, [citováno 2012-10-5]. Available on: http://www.
reuters.com/video/2012/02/10/clashes-in-greece-over-bailout-demands?videoId=230006889&videoChannel=-11717&refresh=true
5.Brinkmann, B.: Euro-Finanzminister geben Miliarden für frei, [online] 2012, [citováno
2012-10-5]. Available on: http://www.sueddeutsche.de/wirtschaft/erfolgreicher-schuldenschnitt-euro-finanzminister-geben-milliarden-fuer-griechenland-frei-1.1304442
6.KEEP TALKING GREECE. Greek Elections 2012: Final Results100.00%, [online] 2012,
[citováno 2012-10-5]. Available on: http://www.keeptalkinggreece.com/2012/05/07/
greek-elections-2012-final-results-100-00/
7.EKLOGES YPES. Parliamentary Elections, [online] 2012, [citováno 2012-10-7]. Available on: http://ekloges.ypes.gr/v2012b/public/index.html?lang=en#{%22cls%22:%22m
ain%22,%22params%22:{}}
8.DER STANDARD. Merkel und Hollande wollen die Eurozone gemeinsam retten, [online]
2012, [citováno 2012-27-7]. Available on: http://derstandard.at/1342947830757/Frankreich-macht-Druck-auf-die-EZB
9.FOCUS ONLINE. Schulden-Krise: Die fatalen Verschärfung des Stabilitätspakt, a,
b.[online] 2011, [citováno 2011-10-5]. Available on: http://www.focus.de/finanzen/news/staatsverschuldung/schulden-krise-die-fatalen-folgen-der-euro-einfuehrung_aid_612834.html
10. FAZ. Wie Griechenland das Geld verschwendet, [online] 2010, [citováno 2012-5-2].
Available on: http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/europas-schuldenkrise/athener-ausgaben-wie-griechenland-das-geld-verschwendet-1981513.html
256
Jindřiška Šulistová, Michael Alexa
11. EUROPEAN COMMISSION. Taxation Trends in European Union, [online] 2009, [citováno 2012-5-2]. Available on: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/
KS-DU-09-001/EN/KS-DU-09-001-EN.PDF
12. Pick, U.: Anzeichen für die Krise gab es schon lange, [online] 2009, [citováno 2012-5-2].
Available on: http://www.tagesschau.de/wirtschaft/griechenlandsteuerhinterziehung100.html
13. Welter, U.: Vor dem Euro Sondergipfel. [online]. 2011, [citováno 2012-5-2]. Available on:
http://www.dradio.de/dlf/sendungen/hintergrundpolitik/1509115/
14.EZB-STUDIE. Die wahren Ursachen der griechische Tragödie, [online]
2010, [citováno 2012-5-2]. Available on: http://www.handelsblatt.com/politik/oekonomie/nachrichten/ezb-studie-die-wahren-ursachen-der-griechischentragoedie/3356102.html
15.STERN. a. Greichenland – ein Staat kämpft gegendie Pleite, [online] 2011, [citováno 2012-5-2]. Available on: http://www.stern.de/politik/ausland/massive-streiks-in-griechenland-neue-regierung-alter-protest-1757474.html
16. STERN. b. Greichiche Bank soll 700Millionen unterschlagen haben, [online] 2011,
[citováno 2012-5-2]. Available on: http://www.stern.de/wirtschaft/news/verdacht-auf-missbrauch-von-eu-hilfen-griechische-bank-soll-700-millionen-unterschlagenhaben-1752208.html
17. PRESSEUROP.a.Schöne Waffen für Athen, [online] 2012, [citováno 2012-5-10]. Available
on: http://www.presseurop.eu/de/content/article/1382491-schoene-waffen-fuer-athen
18. OECD. b. Greece Economic Forecast Summary (May, 2012), [online] 2012, [citováno 2012-25-7].
Available on: http://www.oecd.org/document/3/0,3746,
en_33873108_33873421_45269891_1_1_1_1,00.html
19. STERN.c. Griechische Wirtschaft liegt am Boden, [online] 2011, [citováno 2012-25-5].
Available on: http://www.stern.de/politik/ausland/minus-von-55-prozent-griechische-wirtschaft-liegt-am-boden-1752626.html
Mgr. Jindřiška Šulistová,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
Mag. (FH) Michael Alexa
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice, Czech Republic,
e-mail: [email protected]
257
Zdeněk Caha
ZÁKLADNÍ DETERMINANTY
FUNGOVÁNÍ FACHHOCHSCHULEN V RAKOUSKU,
ZÁKON O STUDIJNÍCH PROGRAMECH
FACHHOCHSCHULE
A ROLE RADY PRO VYSOKÉ ODBORNÉ ŠKOLY
Abstract:
THE FUNDAMENTAL DETERMINANTS
OF FACHHOCHSCHULEN-FUNCTIONING IN AUSTRIA,
THE FACHHOCHSCHULE STUDIES ACT AND THE ROLE
OF THE FH COUNCIL
Clearly shown the functioning principles of FH sector in Austria in the first part of
the following paper. The second part of the contribution focus on the Fachhochschule
Studies Act. The next section analyzes in detail the key role of the FHCouncil as an
authority in which competence is the accreditation and evaluation in the FH sector.
Keywords: determinants of functioning, Fachhochschulen Sector in Austria, the FH Council.
Rakouský sektor profesních vysokých škol vznikl v porovnání s ostatními obdobnými sektory relativně pozdě. Bylo tomu tak v polovině 90. let minulého století. Za
svoji bezmála dvacetiletou historii si však získal velmi dobrou pozici v rámci rakouského vysokoškolského systému a jeho existence je všeobecně hodnocena velmi pozitivně. U nás však relevantní informace o existenci tohoto sektoru a jeho fungování
nejsou příliš často zmiňovány, což je škoda, vezmeme-li v úvahu právě probíhající
diskuse v souvislosti s přípravou novely vysokoškolského zákona.
Základní
determinanty rakouského modelu
Fachhochschulen
Základní bázi pro rakouský model Fachhochschulen tvoří Zákon o studijních
programech Fachhochschule. Současně s implementací tohoto zákona došlo ke
konstituování nezávislého akreditačního a evaluačního orgánu, Rady pro vysoké
odborné školy. Zásadní role tohoto orgánu spočívá v akreditační a evaluační čin-
258
Zdeněk Caha
nosti, kterou specifikují ustanovení Zákona o studijních programech FH formou
akreditačních a evaluačních směrnic. Elementární strukturní jednotkou rakouského
modelu FH je studijní program FH, nikoli instituce. O akreditaci studijních programů mohou žádat soukromoprávně organizované subjekty – tzv. poskytovatelé studijních programů FH, kteří nedisponují v počáteční fázi svého fungování právem
nést institucionální označení Fachhochschule. O tento status mohou požádat teprve
v okamžiku, kdy jejich činnost dosáhne předem stanovenou kvalitativní i kvantitativní dimenzi (minimální počet studentů a studijních programů). Kromě Zákona
o studijních programech FH jsou druhým neméně důležitým nástrojem, kterým je
determinován chod rakouského modelu FH tzv. plány rozvoje a financování. Plány
zpracovává ministerstvo, pod jehož kompetenci sektor FH náleží vždy na následující pětileté období a obsahují priority vzdělávací politiky (první plán zpracovalo
Ministerstvo pro vědu a výzkum, druhý Ministerstvo pro vědu a dopravu a třetí
Ministerstvo pro vzdělávání, vědu a kulturu). Tyto priority slouží zároveň jako
kritéria, podle kterých dochází k rozhodování o poskytnutí finančních prostředků
jednotlivým studijním programům (formou normativu na studenta). Plány rozvoje
a financování jsou tak nástrojem ministerstva, kterým nepřímo reguluje sektor FH
z hlediska kvantitativního a kvalitativního.
Dalším segmentem rakouského modelu je Konference vysokých odborných škol
(včetně poskytovatelů, kteří dosud status Fachhochschule nemají), která zastupuje
zájmy jednotlivých poskytovatelů studijních programů a také jejich akademických
pracovníků. Konference vysokých odborných škol rovněž významnou měrou participuje na zajišťování kvality sektoru FH. Zájmy studentů sektoru FH hájí relativně
pozdě konstituovaná Studentská asociace, která je členem celorakouské Asociace
studentů. V sektoru FH sehrává v porovnání s univerzitním sektorem významnou
roli mnohem více aktérů, pro které se často užívá výraz „stakeholders“. Patří mezi
ně např. spolkové země, regionální a místní samosprávy, sociální partneři, výzkumné
a vzdělávací instituce, soukromé firmy, profesní/průmyslové/obchodní komory, aj.
Model fungování celého sektoru představuje Obrázek č. 1.
Zákon
o studijních programech
Fachhochschule
Legislativní bázi rakouského modelu Fachhochschulen tvoří parlamentem
schválený Zákon o studijních programech Fachhochschule (Fachhochschulstudiengesetz 1993). Nejprve se budeme zabývat základními ustanoveními tohoto zákona
a závěrem si ukážeme, v čem spočívá hlavní přínos tohoto zákona pro rakouský
vysokoškolský systém. Prostudujeme-li všech 12 paragrafů Zákona o studijních
programech Fachhochschule, dojdeme k závěru, že za nejdůležitější ustanovení
Zákona o studijních programech Fachhochschule lze považovat následující body:
Základní determinanty fungování Fachhochschulen v Rakousku, zákon...
259
Zákon
●● Stanovuje základní zásady pro vytváření a pro akreditaci bakalářských, magisterských a diplomových studijních programů FH1 a pro následnou reakreditaci, popř. zrušení akreditace.
●● Vymezuje rámcová pravidla a podmínky pro subjekty (nově i soukromé) – poskytovatele studijních programů FH, které mohou žádato akreditaci a následně začít
●● poskytovat akreditované studijní programy FH. Zákon ale ponechává volbu
právní formy i vnitřní organizační struktury na samotných poskytovatelích
studijních programů.
●● Stanovuje základní pravidla a podmínky pro uchazeče o studium v programech FH.
●● Definuje pojem „studijní programy Fachhochschule“ a udává cíle vzdělávací
politiky, kterých má být jejich zřízením a jejich provozováním dosaženo.
●● Deklaruje zřízení Rady pro vysoké odborné školy, jakožto nezávislého akreditačního a evaluačního orgánu pro sektor Fachhochschule a upravuje základní
principy pro jeho fungování.
●● Řeší udílení akademických titulů pro absolventy bakalářského, magisterského
a diplomového typu studia.
●● Stanovuje kritéria pro získání institucionálního označení „Fachhochschule“.
●● Vymezuje kompetence „kolegia“, orgánu vysoké školy, jež je nutno zřídit na
každé instituci s právem „Fachhochschule“ za účelem zajištění výukové a
zkouškové činnost.
●● Otevírá poskytovatelům studijních programů FH možnost nabízet kromě studijních programů FH také studijní programy v rámci dalšího vzdělávání.
Nahlížíme-li na Zákon o studijních programech Fachhochschule v kontextu rakouského systému terciárního vzdělávání, potom dojdeme k závěru, že tento zákon
přinesl obrovský průlom v celém systému. Tento průlom se dotýkal především
třech zásadních oblastí. První oblast zahrnovala implementaci řady deregulačních
a decentralistických prvků: stát se vzdal svého monopolu na poskytování vysokoškolského vzdělávání, iniciativa a zodpovědnost při vytváření studijních programů
byla delegována na regionální subjekty (poskytovatele studijních programů), které
je chtějí poskytovat a které mají nejvíce informací o skutečných potřebách v daných regionech. Druhou oblastí byla implementace prvků z hospodářské sféry do
oblasti vysokoškolského vzdělávání – poskytovatelé studijních programů jsou organizováni formou soukromoprávního subjektu a mohou při své činnosti využívat
takovou vnitřní organizační strukturu a management, které jim co nejlépe a nejefektivněji umožní dosahovat vytyčené cíle v oblasti poskytování vysokoškolského
1
V počátečním období existence sektoru FH byly poskytovány pouze diplomové studijní programy. Prostřednictvím novely Zákona o studijních programech Fachhochschule z roku 2002 došlo v duchu boloňského procesu k zavádění bakalářského a magisterského typu studijních programů.
260
Zdeněk Caha
vzdělání. Třetí, velmi významnou oblastí, bylo zavedení nových forem zajištění
a kontroly kvality prostřednictvím nezávislého akreditačního a evaluačního orgánu
– Rady pro vysoké odborné školy.
Obrázek č. 1. Model fungování sektoru FH v Rakousku
Zdroj: Caha 2008.
Základní determinanty fungování Fachhochschulen v Rakousku, zákon...
Rada
261
pro vysoké odborné školy
V rámci rakouského modelu Fachhochschulen je kladen velký akcent na akreditaci a na zabezpečení a kontrolu kvality. Tyto úkoly jsou v kompetenci Rady pro vysoké odborné školy (Fachhochschulrat – dále jen Rada). V následující pasáži tohoto
příspěvku se proto budeme koncentrovat na postavení Rady v rámci modelu, na její
specifické složení, dále na její pravomoci a kompetence a také na nástroje, které může
využívat k tomu, aby mohla úspěšně plnit deklarované úkoly a povinnosti.
Vezmeme-li v potaz, že každý nově vznikající studijní program, či každý reakreditovaný studijní program musí projít akreditačním/reakreditačním řízením prostřednictvím Rady, můžeme konstatovat, že Radě náleží bezesporu nezastupitelná role
v rámci rakouského modelu Fachhochschulen.
Rada byla zřízena na základě § 6 a 7 Zákona o studijních programech Fachhochschule jako nezávislý akreditační a evaluační orgán pro sektor FH. Personální složení
Rady je ve výše uvedeném zákoně definováno následovně:
„Rada je expertní grémium, které sestává z 16 členů. Členkami Rady jsou minimálně čtyři ženy. Všichni členové Rady musí být pedagogicky kompetentní, přičemž
polovina musí prokázat habilitaci (popř. relevantní kvalifikaci), polovina několikaletou profesní praxi v oblastech, které korespondují se studijními programy FH. Členové Rady jsou jmenováni ministrem Spolkového ministerstva pro vědu a výzkum
na funkční období tří let. Minimálně čtyři členové jsou jmenováni na návrh Rady pro
hospodářské a sociální otázky. Funkční období členů Rady jsou tři roky. Jejich opětovná volba na bezprostředně následující období je možná. Členové Rady jsou ve svém
rozhodování nezávislí, což je i legislativně zakotveno. V čele Rady je prezident a
viceprezident, kteří jsou jmenováni na období tří let příslušným ministerstvem. Jejich
jedno opětovné jmenování je možné. Všichni členové Rady jsou za výkon své funkce
honorováni. Výše odměny je stanovena příslušným ministerstvem“.
Prostudujeme-li si pozorně předchozí definici o složení Rady, můžeme si povšimnout, že polovina členů této Rady musí disponovat několikaletou profesní praxí v oblastech, které korespondují se studijními programy FH. To je zajisté velmi zásadní
fakt, který může garantovat to, aby studijní programy FH a potažmo celý sektor FH
byl opravdu zaměřen na potřeby praxe. Zákon o studijních programech Fachochschule exaktně definuje kompetence, pravomoci a úkoly Rady. Shrneme-li tyto kompetence, pravomoci a úkoly, dojdeme k následujícímu výčtu.
Radě pro vysoké odborné školy přísluší především:
●● akreditace a reakreditace studijních programů,
●● evaluace studijních programů FH a institucionální evaluace,
●● udělování akademických titulů a nostrifikace zahraničních akademických titulů,
●● zajišťování vzdělávacích standardů (monitoring chodu studijních programů
FH a sledování závěrečných zkoušek),
262
Zdeněk Caha
●● podpora při zajišťování kvalitní výuky a podpora inovačních strategií v sektoru FH prostřednictvím výzkumu, dalšího vzdělávání aj.,
●● monitorování vývoje sektoru FH v kontextu změn v rámci vzdělávacího systému a zaměstnanosti,
●● poskytování poradenské činnosti příslušnému spolkovému ministerstvu
v otázkách sektoru FH a v otázkách hospodaření se státními finančními prostředky,
●● každoroční vypracování zprávy o stavu sektoru FH a její předkládání Spolkovému ministerstvu pro vědu a výzkum a parlamentu,
●● shromažďování a vyhodnocování statistických informací o sektoru FH.
Mezi základní instrumenty, které Rada využívá při realizaci své činnosti, patří
směrnice, které je oprávněna vydávat a v rámci kterých rozpracovává detailněji Zákonem o studijních programech stanovené požadavky na akreditaci a evaluaci studijních programů. Dle těchto směrnic poté Rada provádí svoji akreditační a evaluační
činnost.
Literatura:
1.Bericht des Fachhochschulrates. FHR – Jahresbericht. Wien : Fachhochschulrat.
2. 2006
3.Braunbauer, A., Mair, M., Rankl, S., Wala, T.: Management von Fachhochschul-Studiengängen: Ein Praxisleitfaden für den Fachhochschul-Sektor. Wien: Linde Verlag Wien
2008. ISBN 978-3-7073-1207-2.
4.Brünner, CH.: Die Diversifizierung des tertiären Bildungssektors durch Fachhochschulen.
In: Materialien zur Bildungspolitik Nr. 1. Fachhochschule als Alternative zur Universität.
Wien 2008, s. 103-110.
5.Bundesgesetz über Fachhochschul – BGBl. Nr. 340/1993, zuletzt geändert durch BGBl. I
Nr. 43/2006, č. 1, s. 17-29. ISSN 1802-503X.
6.Caha, Z.: Model fungování Fachhochschulen v Rakousku. Littera Scripta 2008, roč. 1, č.
1, s.17-29. ISSN 1802-503X.
7.Čerych, L.: Tendence vývoje vysokého školství v západní Evropě. Alma mater 1990-1991,
roč. 1, č. 1. s. 11-23.
8. Entwicklungs – und Finanzierungsplanung für den Fachhochschulbereich. Wien: Bundesministerium für Wissenschaft und Forschung 1994.
9. Entwicklungs – und Finanzierungsplanung für den Fachhochschulbereich II. Wien: Bundesministerium für Wissenschaft und Verkehr 1999.
10. Eurydice: Dvacet let reforem vysokého školství v Evropě po roce 1980. Praha: ÚIV 1999.
IBSN 80-8086302-14-8.
Základní determinanty fungování Fachhochschulen v Rakousku, zákon...
263
11. Fachhochschul – Entwicklungs – und Finanzierungsplan III. Wien: Bundesministerium für
Bildung, Wissenschaft und Kultur 2004.
12. Fachhochschul-Studiengänge. 6. aktualisierte Auflage. Wien: Arbeitsmarktservice Österreich/BIQ. Wien: AMS/BMWF 2007. ISBN 978-85495-315-1.
13. FH-Guide. Wien: Österreichische Fachhochschul-Konferenz 2009.
14. Hauer, E: WU oder FH? – Motive für die Wahl derBildungsinstitution: eine vergleichende
Untersuchung an der WU-Wien bzw. an wirtschaftsbildenden Fachhochschulen in Ostösterreich. Wien 2005.
15. Hölscher, M; Pasternack, P.: Internes Qualitätsmanagement im österreichischen Fachhochschulsektor (HoF-Arbeitsbericht 3/2007), hrsg. vom Institut für Hochschulforschung,
Wittenberg. ISSN 1436-350.
16. Jallade, J. P.: Srovnávací pohled na vysokoškolské studium v Evropě: Struktury vysokého
školství: Organizace a obsah studia. Alma mater1993, roč. 3. č. 1, s. 34-50. ISSN 1210-044.
17. Kasparovsky, H.; Wadsack, I.: Das österreichische Hochschulsystem. Wien: Enic Naric
Austria BMWF, 2007. ISBN 3-85456.
18. Lassnigg, L., Unger, M. (Hg.): Fachhochschulen – Made in Austria. Review des neuen
Hochschulsektors. Wien: LIT Verlag 2005, s. 39-69. ISBN 3-8258-7575-x.
19. Lassnigg, L, Mayer, K.: 2006. Lernprozesse in der Politik am Beispiel der Etablierung des
Fachhochschulsektors in Österreich. IHS-Reihe Soziologie 2006, Nr. 75, Wien.
20. OECD Redefining Tertiary Education. Paris: 1998. ISBN 92-64-16055-8.
21. OECD Review of Higher Education in the Czech and Slovak Federal Republik. Examiners
report and questions. Praha 1992.
22. Organisation des Bildungssystems in Österreich 2008/2009, 2009. Eurydice
23. [cit.2009-02-11]. Dostupné na: http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/
eurybase/eurybase_full_reports/AT_DE.pdf>. PRATT, J.: Unification of Higher Education
in the United Kongdom. European Journal of Education 1992, vol. 27, o. 1-2, p. 29-49.
24. Pechar, H., Arnold, M., Unger, M.: Hochschulen und Wirtschaft. Reformimpulse zur Stärkung des Außenbezuges im österreichischen Hochschulsystem, TSER/HEINE: Nationale
Fallstudie. Wien: IFF 1999, s. 32-34.
25. Prisching, M.: Fachhochschulbilanz: Aufbauerfolge und Entwicklungstendenzen. In:
Österreichisches Jahrbuch für Politik 1998. Wien 2003, s. 301-322.
26. Review des Auf - und Ausbaus des Fachhochschulsektrors. Wien: IHS 2003.
27. Reviews of National Policies for Education Austria. OECD 1995. ISBN 92-64-14394-7.
28. Richtlinien des Fachhochschulrates für die Akkreditierung von Bachelor-, Master- und Diplomstudiengängen (Akkreditierungsrichtlinien, AR 2006, Version 1.1 vom 1.12. 2006).
29. Schwab-Matkovits, I.: Qualität sichern, managen und entwickeln: Europäische Anforderungen und die Praxis der Universitäten und Fachhochschulen. Konferenz am 16. Juni
2005 veranstaltet von AQA [cit.2008-03-11].
30. Dostupné na: www.aqa.ac.at/download.83.forum-1-beitrag-ingrid-schwab-matkovits.pdf
31. Teichler, U.: Hochschulen im Umbruch. Eine Bilanz der Reformdynamik seit vier Jahrzehnten. Frankfurt/ Main: Campus Verlag GmbH 2005. ISBN 3-593-37976-9.
264
Zdeněk Caha
32. Trow, M.: Problémy přechodu z elitního na masové školství. In: Hendrichová, J: Čerych,
L. (ed): Terciární vzdělávání ve vyspělých zemích: Vývoj a současnost. Praha: ÚIV 1997.
33. Vašutová, J.: Strategie výuky ve vysokoškolském vzdělávání. 1.vyd. Praha: UK PedF 2002.
ISBN 80-86349-09-8.
34. Verordnung des Fachhochschulrates über die Evaluierung im österreichischen Fachhochschulsektor, EvalVO 5/2004; zuletzt geändert durch Beschluss der FHR vom 10.11. 2006.
Mgr. Zdeněk Caha, Ph.D,
Katedra cizích jazyků,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice,
e-mail:[email protected]
265
Krystyna Mendziuk
ZNACZENIE OTOCZENIA WEWNĘTRZNEGO
ORAZ ZEWNĘTRZNEGO FIRM I ORGANIZACJI
W DZIAŁALNOŚCI PUBLIC RELATIONS
Abstract:
THE IMPORTANCE OF INTERNAL AND EXTERNAL COMPANY PUBLICS
The article The importance of internal and external company publics defines and
describes various company publics and their role and influence on company performance.
The author also stresses the nature, meaning and various forms of communication as the
basic method applied by public relation specialists. Effective communication not only ensures good relations with the company publics, but it also enables a company to realize its
objectives, make plans for the future and deal with crises situations.
Keywords: public relations communication internal publics external publics.
Działalność public relations w obecnych czasach jest nieodzowną częścią funkcjonowania każdej organizacji bądź też osób, które nie są zrzeszone z żadną organizacją, ale w swojej działalności kontaktują się z różnymi osobami i instytucjami.
Profesjonalne działania public relations dotyczą każdej dziedziny życia społecznego:
1. działalność gospodarcza i przemysłowa – w obrębie regionu, kraju oraz na
skalę międzynarodową,
2. wszystkie szczeble i obszary edukacji,
3. działalność kulturalna,
4. polityka międzynarodowa,
5. sprawowanie władzy na szczeblu międzynarodowym, krajowym, regionalnym oraz lokalnym,
6. rozwiązywanie problemów samorządowych oraz społecznych,
7. służba zdrowia
8. działalność charytatywna.
Termin public relations, który jest terminem angielskim przyjął się w języku polskim. Słowo public, będące częścią tej nazwy odnosi się do otoczenia danej organizacji, z którą organizacja, aby móc prowadzić działalność musi utrzymywać dobre relacje (relations). P. Kotler podaje następującą definicję public relations: „Publiczność
266
Krystyna Mendziuk
to każda grupa, która aktualnie bądź potencjalnie interesuje się tym lub ma wpływ na
to czy przedsiębiorstwo jest w stanie osiągnąć wyznaczone cele. Publiczność może
ułatwić przedsiębiorstwu zrealizowanie jego celów lub może mu w tym przeszkadzać. Rozsądne przedsiębiorstwo podejmuje stosowne działania zmierzające do korzystnej współpracy ze swoją publicznością” [Kotler 1994: 621].
Publiczność, będąca otoczeniem danej organizacji dzielona jest na:
1. Otoczenie wewnętrzne:
◦◦ pracownicy,
◦◦ kierownictwo oraz dyrekcja,
◦◦ związki zawodowe,
◦◦ wolontariusze.
2. Otocznie zewnętrzne:
◦◦ klienci,
◦◦ dostawcy,
◦◦ akcjonariusze,
◦◦ urzędnicy,
◦◦ organy władzy państwowej oraz lokalnej,
◦◦ rynek kapitałowy,
◦◦ politycy,
◦◦ związki branżowe,
◦◦ instytuty i organizacje współpracujące z daną organizacją lub mające wpływ
na jej działalność,
◦◦ konkurenci,
◦◦ szkoły,
◦◦ organizacje konsumenckie,
◦◦ banki oraz instytucje finansowe,
◦◦ organizacje konsumenckie,
◦◦ media (prasa, telewizja, radio).
Ponadto otoczenie public relations jest opisywanie w kategoriach publiczności tradycyjnej oraz publiczności przyszłościowej. Publiczność tradycyjna to osoby oraz grupy
mające bezpośredni kontakt oraz bezpośrednio współpracujące z daną organizacja. Natomiast do publiczności przyszłościowej zaliczane są osoby oraz organizacje, które nie
pracują bezpośrednio z daną organizacją, ale są jej potencjalnymi klientami lub też mogą
mieć w przyszłości wpływ na jej działalność [por. Goban-Klas 1997: 34].
Każda organizacja ma swoje własne otoczenie, którego skład zależy od tego czym się
dana organizacja zajmuje, jakie ma cele i w jaki sposób je realizuje. I w przypadku każdej
organizacji pewne części jej otoczenia są dla niej bardziej lub mniej ważne [zob. Harrison
2000: 4]. Na przykład, U. Michalik opisuje otoczenie wewnętrzne oraz zewnętrzne szkoły, na które składa się wiele osób, organizacji oraz instytucji, które są obecne w szkole na
co dzień, tj. nauczyciele, uczniowie, dyrektorzy, administracja lub współpracują ze szko-
Znaczenie otoczenia wewnętrznego oraz zewnętrznego firm i organizacji...
267
łą, np. kuratorium oświaty, samorządy lokalne, rodzice, lokalna społeczność, organizacje
rządowe, media oraz inne szkoły [zob. więcej U. Michalik 2006].
Przeprowadzając analizę otoczenia organizacji pracownicy public relations muszą
wziąć pod uwagę to, że różne części tego oczenia mogą mieć różne nastawienie oraz różną opinię na temat danej organizacji co wiąże się z różnym jej wizerunkiem [zob. B. Rozwadowska 2002: 96]. K. Giereło definiuje pojęcie wizerunku organizacji w następujący
sposób: „W szerszym znaczeniu wizerunek jest to stworzony w określonym celu obraz
odbierany przez opinię publiczną. Ma on wywołać u odbiorcy określone skojarzenia, zazwyczaj emocjonalne, które są przypisywane podmiotowi image’u” [Giereło 2002: 20].
Podstawową metodą wykorzystywaną przez służby public relations jest komunikacja
z otoczeniem wewnętrznym oraz zewnętrznym organizacji. Komunikacja ta jest zawsze
dwukierunkowa i realizowana jest poprzez różne formy [zob. więcej Michalik 2007].
Forma jaką pracownicy public relations w danej organizacji wybiorą zależy od rodzaju
organizacji oraz od tego z jaką częścią otoczenia chcą się komunikować. Podejmując
decyzję o tym, jaką formę komunikacji należy wybrać, służby public relations mają do
dyspozycji:
1. rozmowę twarzą w twarz,
2. spotkanie, dyskusje w niewielkiej grupie,
3. spotkanie z dużą grupą osób (w tej formie komunikacji zwykle ktoś przemawia do danej grupy osób),
4. rozmowę telefoniczną,
5. notatki (pisanie ręcznie lub przy użyciu komputera),
6. list zwykły lub list elektroniczny (e-mail),
7. memorandum,
8. okólnik,
9. broszurę, katalog wysłane pocztą,
10. artykuły zamieszczane w prasie specjalistycznej,
11. notatkę prasową (press release), która jest wysyłana do mediów i umieszczana przez dziennikarzy w prasie),
12.reklamę umieszczaną w mass mediach,
13. plakaty, tablice ogłoszeniowe itp. [por. Goban-Klas 1997: 220]
To, która z powyższych form komunikacji zostanie wybrana jest uzależnione od
następujących czynników:
1. możliwość zastosowania danego środka i przekaźnika (np. czy jest możliwe
kontaktowanie się z mediami w celu zamieszczenia notatki prasowej),
2. czy dany środek lub przekaźnik jest adekwatny w danej sytuacji oraz czy
przyniesie pożądane efekty,
3. jakie koszty musi ponieść dana firma lub organizacja, aby wykorzystać dany
środek w celu przekazania komunikatu dla wybranej części otoczenia lub dla
całego otoczenia.
268
Krystyna Mendziuk
Komunikując się z otoczeniem wewnętrznym pracownicy public relations, bez
względu na to czy podejmują decyzje sami czy też doradzają kierownictwu danej
organizacji dążą do realizacji następujących zadań oraz funkcji:
1. dążenie do tego, aby pracownicy mieli pozytywne nastawienie do wykonywanych przez siebie zadań, do swojego zawodu lub branży,
2. budowanie zaufania oraz zrozumienia pracowników dla polityki organizacji,
3. mobilizowanie pracowników oraz kierownictwa do wykonywania zadań ważnych dla organizacji,
4. motywowanie do innowacyjności i doskonalenia swoich umiejętności,
5. zapoznawanie pracowników oraz kierownictwa z obowiązującymi oraz nowymi normami postępowania, przepisami, zmianami w nastawieniu oraz
oczekiwaniach środowiska zewnętrznego (władz, klientów, dostawców, banków, opinii publicznej) w stosunku do przedmiotu oraz postępowania przedsiębiorstwa,
6. dążenie do neutralizowania negatywnych opinii oraz negatywnego nastawienia do zadań, celów oraz wszelkich nowości w danej organizacji.
W przypadku komunikacji z otoczeniem zewnętrznym organizacji pracownicy
public relations dążą do:
1. uzyskania informacji na temat tego jakie jest nastawienie, oczekiwania oraz
postawy różnych części tego otoczenia do danej organizacji poprzez badanie
opinii publicznej,
2. przekazywanie informacji kierownictwu organizacji na temat tego jaka jest
opinia poszczególnych części jego otoczenia zewnętrznego na temat tego co
organizacji robi, jakie ma cele i w jaki sposób dąży do ich realizacji ,
3. propagowanie informacji na temat organizacji przy wykorzystaniu różnych mediów, ze szczególnym uwzględnieniem tych mediów, które mają największy
zasięg i wpływ na kształtowanie opinii publicznej (tzw. media opiniotwórcze),
4. współpraca z osobami odpowiedzialnymi za działalność marketingową danej
organizacji poprzez nadawanie rozgłosu produktom oraz troska o to, aby produkty które już są dostępne na rynku utrzymywały dobrą markę i miały dobrą
opinię wśród aktualnych oraz potencjalnych nabywców,
5. organizowanie różnego rodzaju kampanii mających na celu propagowanie
produktów, działalności oraz dobrego imienia organizacji,
6. koordynowanie różnego rodzaju działań podejmowanych przez organizację
oraz nawiązywanie i dbanie o dobre kontakty z liderami opinii publicznej,
samorządami, rządem państwa, w którym dana organizacji prowadzi działalność oraz rządami i organizacjami z innych krajów, z którymi dana organizacja współpracuje lub które mają lub mogą mieć wpływ na jej działalność,
7. przygotowywanie scenariuszy działalności organizacji w sytuacjach kryzysowych oraz nadzorowanie przebiegu działań podczas takich sytuacji [zob.
więcej U. Michalik 2011],
Znaczenie otoczenia wewnętrznego oraz zewnętrznego firm i organizacji...
269
8. rekrutowanie pracowników z odpowiednimi kwalifikacjami oraz umiejętnościami niezbędnymi dla dobrego i efektywnego funkcjonowania organizacji,
9. zapobieganie konfliktom oraz nieporozumieniom z otoczeniem zewnętrznym,
10. przeprowadzanie analizy przyszłych działań i zmian w organizacji, oraz przewidywanie ich konsekwencji,
11. kreowanie dobrego wizerunku (reputacji) organizacji oraz tożsamości i kultury organizacji [por. E. Fryzowska 1997: 3-6].
Dobrze zorganizowana współpraca z otoczeniem organizacji przyczynia się nie
tylko do dobrego wizerunku organizacji, ale ułatwia i umożliwia realizacje jej celów
oraz pomaga w sytuacjach trudnych lub kryzysowych. Natomiast organizacje, które
nie komunikują się ze swoim otoczeniem i nie dbają o dobre relacje z poszczególnymi częściami swojego otoczenia narażają się na utratę klientów, osób, które mają
wpływ na jej działalność, a co za tym idzie utratę zysków w pojęciu zarówno ekonomicznym, jak i społecznym.
Literatura:
1.Goban-Klas, T.: Public relations, czyli promocja reputacji. Warszawa: Business Press 1997.
2.Fryzowska, E.: Wstęp do public relations. Poznań: Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu 1997.
3.Giereło, K.: Wizerunek (image) polityka w teorii i praktyce. W: Public relations w teorii
i praktyce. Red. B. Ociepka. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2002.
4.Kotler, P.: Marketing. Warszawa: Wydawnictwo Gebenther i S-ka 1994.
5.Michalik, U.: Public relations szkoły. W: „Nauczyciel i Szkoła” 2006, nr 1-2 (30-31). Mysłowice: Górnośląska Wyższa Szkoła Pedagogiczna imienia Kardynała Augusta Hlonda
w Mysłowicach.
6.Michalik, U.: Perswazja, manipulowanie postawami odbiorców a o wizerunku firmy.
W: Mechanizmy perswazji i manipulacji (red. Habrajska, G., Obrębska, A.). Łódź: Wydawnictwo Piktor 2007.
7.Michalik, U.: Companies in crisis-management and mismanagement of Crisis Public Relations. W: Komunikacja w sytuacjach kryzysowych II (red. Stawnicka, J., Biel., D.). Katowice: Oficyna Wydawnicza WW, Uniwersytet Śląski 2011.
8.Harrison, S.: Public Relations An Introduction. Second edition. Australia Canada Mexico
Singapore Spain United Kingdom United States: Thomson 2000.
9.Rozwadowska, B.: Public Relations Teoria Praktyka Perspektywy: Wydawnictwo Studio
Emka 2002.
Mgr Krystyna Mendziuk
Uniwersytet Śląski,
Katowice, Polska
270
Bożena Tangri
PUBLIC RELATIONS TOOLS IN INTERNAL
AND EXTERNAL COMMUNICATION
Abstract:
NARZĘDZIA PUBLIC RELATIONS W KOMUNIKACJI ZEWNĘTRZNEJ
I WEWNĘTRZNEJ FIRM
Artykuł omawia narzędzia wykorzystywane przez pracowników public relations w
organizacjach. Ponieważ działalność public relations jest jedną z kluczowych sfer działalności każdej organizacji, firmy lub też pojedynczych osób, dobór odpowiednich narzędzi w komunikowaniu się z otoczeniem organizacji musi być starannie przemyślany i
przygotowany. Wiąże się to między innymi z faktem, iż to co zostanie zakomunikowane/
przekazane otoczeniu organizacji ma wpływ na to jak jest ona postrzegana, i jaki jest stosunek poszczególnych części otoczenia do tego, co organizacja robi w danej chwili oraz co
zamierza robić w przyszłości.
Słowa klucze: public relations, reputacja, komunikacja, narzędzia.
There have been many attempt ts to define the term public relations and it is estimated that there are more than 2000 definitions of public relations. The following two
definitions were chosen for the purpose of the present article since they contain the most
important aspects of public relations i.e. building and looking after reputation of an organisation, influencing opinion and behaviour of an organisation’s publics, analyzing
trends and predicting their consequences, advising organisation leaders and implementing programmes. The first definition was proposed by The World Assembly of Public
Relations Associations: ‘Public Relations is the art and social science of analyzing
trends, predicting their consequences, counseling organisation leaders and implementing planned programmes of action which will serve both the organisation’s and the public interest’ [Harrison 2000: 2]. And the second by The Institute of Public Relations in
the UK: Public relations is about reputation-the result of what you do, what you say and
what others say about you. Public relations practice is the discipline which looks after
reputation – with the aim of earning understanding, support, and influencing opinion
Public relations tools in internal and external communication
271
and behavior. It is the planned and sustained effort to establish and maintain goodwill
and mutual understanding between an organisation and its publics [Harrison 2000: 2].
To achieve the above goals public relations officers have to communicate with all
parts of an organisation’s publics. And communication, which is the most important
method used by an organisation can only be effective if the messages that are sent are
well prepared, powerful and clear [for more see Michalik 2002: 154].
The content of messages sent to an organisation’s internal and external publics
depends on what should be communicated at a given moment. S. Harrison describes
the usual content of internal communication:
1. Departments, company and industry-wide news. This should include information about new developments within an organisation, new research undertaken
by a company, new products, sales information, new procedures, financial reports, but also ‘human interest stories’ about an organisation’s employees and
their performance.
2. Information about an organisation’s policy and any changes that are or need
to be introduced to such policy. Company policy may concern such issues
as policy towards the natural environment [cf. Harrison 2000: 125], sexual
harassment, equality of opportunity, sexism, ageism, mobbying, employing
handicapped people, religion. If an organisation employs people who come
from various cultures or is active on foreign markets where it is necessary
to contact representatives of various cultures, public relations officers should
also take care that the employees are aware of different ways of doing business across cultures, and different behaviours and attitudes people may have.
Such knowledge is indispensible for an organisation to function effectively
in multicultural communities and avoid prejudice and stereotyping [for more
see: Michalik, Michalska-Suchanek 2007].
3. Opportunities for development should be communicated and explained to an
organisation’s staff. People should be aware of the ways of upgrading or acquiring new skills and new knowledge needed in their jobs.
4. Information about conditions of employment, job contracts, the number of
days of holidays, bonuses etc.
5. Information about current events taking place in an organisation e.g. new employees, social events etc. [cf. Harrison 2000: 125-6].
The usual content of messages sent to external publics includes:
1. Information about company policy e.g. company policy on pollution.
2. Information about new products.
3. Information about company plans e.g. plans to merge with or to take over
another company, to enter foreign markets etc.
4. Information about changes in the structure of an organisation e.g. new members of the Board
272
Bożena Tangri
In order to disseminate the above information public relations officers use the
following tools
1. Meetings. Meetings can be organised with the participation of all employees
in a given organisation, or employees from a particular department. This form
of communication provides an opportunity to inform about latest developments in a company, to brainstorm ideas for e.g. new products or ways to solve
problems and conflicts etc.
2. Conferences. An organisation may organise a conference in order to discuss
issues that are important for its development e.g. to spread information about
new technologies and methods an organisation plans to implement.
3. CCTV. Close Circuit television is a tool used by an organisation’s management to pass information to an organisation’s employees in large organisations
[cf. Harrison, 2000:128].
4. Hot-lines. Hot-lines are a tool used by some organisations to allow employees to send messages, to exchange information or talk about a specific problem [cf. Harrison 2000: 129].
5. Internal and external house journals. Internal and external house journals
(also called house organs) are publications informing about policies and
events taking place in an organisation. Internal house organs are prepared for
employees of an organization, and external house organs are distributed to
an organisation’s external publics e.g. to shareholders, suppliers etc. [cf. Ćwiklińska 2001: 24].
6. Newsletters. Newsletters are one of the most common ways to inform publics
about an organisation’s events, plans and current affairs. They are a publication that is distributed regularly, generally about one topic that is of interest to
its subscribers. A big advantage of this form of communication is that newsletters are easy and relatively cheap to produce. They may be printed (on paper)
or issued in a digital form (on the internet). For many companies, organisations or associations this is a very common marketing strategy.
7. Electronic mail. Electronic mail is now one of the tools that are extensively
used by both individual people and organisations to send messages. This is a
very convenient and quick way of disseminating information.
8. Websites. Websites are used internally e.g. to provide information to the staff,
or externally to provide information about the company and its products or
services.
9. Intranet. Intranet is a system of internal communication where web pages can
only be accessed by company employees.
10.Company reports. Companies produce reports for both external and internal
publics. External reports are prepared for an organisation’s shareholders and
include information about company’s performance and financial condition.
Public relations tools in internal and external communication
273
The details provided in such report help investors understand the company’s
financial situation and plans. This enables and facilitates making decisions
about investing or withdrawing capital from a particular company. Reports
that are prepared for an organisation’s internal publics contain information
about e.g. financial condition of the whole company or organisation, or of
one of its departments. They may be a useful source of information when
some decisions have to be taken, when, for example, the costs of running a
particular department are too big in comparison with the revenues it is generating. Such reports may also include information about the performance of
particular employees and other problems and issues that need to be discussed
and solved.
11.Brochures and flyers. Brochures are prepared to inform about any developments in an organisation and persuade its publics to approve of an organisation’s plans and actions. Flyers are distributed by hand or attached to bulletins,
and therefore they allow spreading information quickly and cheaply.
12.Leaflets. Leaflets are produced for two purposes: to advertise and/or provide
general information about an organisation and its products or services. Moreover, they are a common way of spreading information about e.g. events an
organisation is planning to organize or special offers made to customers.
13.Prospectuses. Prospectuses are printed documents that advertise or describe
what an organisation does and/or what it plans to do in future. Unlike leaflets
they are bigger in volume and printed on a better quality paper with the use
of colours.
14.Letters to customers. Letters to customers may include information about
prices and promotions; invite customers to a meeting or presentation; welcome a new customer or encourage an inactive customer to take advantage of a
company’s products or services after a break, apologise for something a company has done and which caused inconvenience or loss to a customer.
15.Letters to shareholders. Letters to shareholders are part of reports a company
prepares for shareholders, and they contain information about a company’s
current situation and plans.
16.Sales letters. Sales letters are used to persuade, inform or advise customers
about a company’s products or services. They are one of the most economical
and effective forms of advertising used by both large and small companies.
Unlike traditional forms of advertising sales letters are personalised and help
consolidate good relations with a customer [cf. Delakowicz, Mamet, Michalik
1998: 84-85].
17.Press release. Press release is one of the most widely used and powerful public relations tools which provides information to the media that an organisation would like to be published. It covers news that is important at the
274
Bożena Tangri
moment of release i.e. hard news. The usual topics include announcements of
new products, information about important developments or plans etc. Since
it is published in the media the information it includes can reach a large number of people [cf. Phillipson 1995: 35-39].
18.Articles. Articles, unlike press release, which ‘throws the emphasis of writing
onto journalist’, allow ‘to maintain greater control of the message that public
relations officers want to put across’. Press releases may be re-written by journalists if they decide that the content of a given press release is either badly
written or not worthwhile. Articles are a chance for public relations to say
everything they want to share with the public. Obviously, articles that ‘have
nothing to say’ will be refused by editors of newspapers or magazines [cf.
Phillipson 1995: 47].
19.Backgrounders used as an aid to reporters, employees, spokespersons, ad
copywriters, speech writers, and editors and they provide in-depth information. They may accompany press releases and contain information that was
not included in them or they may suuply information about a given product
[cf. Bivins 1995: 62].
20.Press kit. A press kit (or media kit) is distributed to journalists during staged
events such as press conferences or open houses. A press kit includes information about the event, a program of the event and a list and information about
its participants . Moreover, it can contain a news story about a particular event
in the broadcast media, and news and feature stories in the print media [cf.
Ćwiklińska 2001: 24].
21.Photos. Photos of products, of people working in an organisation or of new
facilities are a very powerful way of attracting attention and making a story
more interesting. Thus ,they are very often used by public relations to support
other forms of information, or they may be used on their own and displayed
on a company’s premises [cf. Ćwiklińska 2001:25].
22.Exhibitions and presentations. Exhibitions and presentations are organised
to communicate specific information to an organisation’s publics e.g. information about new or upgraded products, about a company’s plans to relocate etc.
[cf. Harrison 2000:132].
23.Open doors. Open doors are events organized by organisations in order to
invite members of their publics to present a company and its activities. The
purpose is to e.g. encourage future clients, or in the case of schools and universities students, to come and see what an organisation is doing and proposing
[for more see Michalik 2006: 183-190].
24.Lobbying. Lobbying aims at influencing public decision making to introduce
changes, to change laws, draft laws or prevent new laws being adopted. Legitimate lobbying usually takes two forms: the lobbyists use contacts with the
Public relations tools in internal and external communication
275
government to ensure that information that is helpful to the client is put before
people who have authority to make decisions; public and media opinion is mobilised in the form of grass roots lobbying (e.g. sit-ins, public demonstrations
or letter writing from representatives of voting areas to their representatives in
the media) or media campaigns [cf. Harrison 2000: 167-170].
25.Sponsoring. Sponsoring is a very powerful way of generating positive feelings about an organisation. It allows to raise awareness about a brand or
organisation, increase sales, improve and enhance community relations and
entertain clients [cf. Cenkier 2000: 173-178].
Moreover, public relations specialists have to be aware and take advantage of the
so-called social media if they want to know of the millions of people who use the Web
for conducting research and exchanging information about products and services.
The currently available and most often used social media include:
1. Social Networking sites like Facebook, Twitter, LinkedIn and MySpace.
These networks help people share information and ‘cultivate a community of
friends.
2. Blogs. Blogs are personal websites written by people who write about a particular topic and share information with the world. The readers of blogs provide
comments on the author’s posts.
3. Video and photo sharing sites like YouTube, Flickr, and Vimeo enable people
to share and comment on photos and videos.
4. Chat rooms and message boards. Chat rooms and message boards enable
people to meet online, discus topics and share information and opinions about
what is of interest of them.
5. Listservs. Listservs are similar to chat rooms and provide an opportunity to
people to send messages out by e-mail to registered members.
6. Wikis. Wikis are web sites that can be edited and updated by anybody and are
another opportunity to exchange information and opinions.
7. Social bookmarking sites. Social bookmarking sites like DIgg and Delicious
enable people to suggest content to others and ‘vote’ on what is interesting
[Scott 2010: 37].
Public relations is a sphere where every organisation, company and also individual persons have to undertake many activities. What public relations officers say or
write is received by smaller or larger groups of people and influences their perception
and opinion about a given organization. Thus, there is no doubt that the responsibility they have to assume is enormous. They have to be active, contact and update an
organizations publics on what an organization is doing or is planning to do at all the
time i.e. both when an organization is doing well and its publics are satisfied with its
performance, and in times where an organisation has problems. To do this public re-
276
Bożena Tangri
lations officers can take advantage of numerous tools enabling them to keep the flow
of communication. Nevertheless, they have to find our which of the above described
tools are the most effective and appropriate for a particular part of an orgnisation’s
environment.
Literature:
1.Harrison, S.: Public Relations An Introduction. Second Edition. Australia Canada Mexico
Singapore Spain United Kingdom United States: THOMSON 2000.
2.Michalik, U., Michalska-Suchanek, M.: Wizerunek Rosji oraz Rosjan w świadomości Polaków. In: Zrozumieć Innego. Współczesne problemy komunikacji międzykulturowej. Glebova, O., Niemiec-Knaś, M. (eds). Częstochowa: Wydawnictwo Akademii im. J. Długosza
2010. ISBN 978-83-7455-164-9.3.
3.Ćwiklińska, J.: English For Public Relations. Warszawa: Szkoła Główna Handlowa 2001.
ISBN 83-7225-119-3.
4.Michalik, U.: Język public relations – kształtowanie pożądanych nawyków językowych
w aspekcie poprawności językowej i skuteczności przekazu. In: Języki Specjalistyczne. Problemy Technolingwistyki. (Red. serii J. Lukszyn, red. tomu, J. Lewandowski). Warszawa:
Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej i Filologii Wschodniosłowiańskich Uniwersytetu Warszawskiego 2002.
5.Phillipson, I.: How To Do Your Own P.P. Getting the right publicity for your organization.
United Kingdom: How to Book 1995.
6.Cenkier, E. M.: Public Relations. Poznań: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej 2000.
7.Scott, D. M.: The New Rules of Marketing & PR. How to use social media, blogs, news
releases, online video, and viral marketing to reach buyers directly. Second Edition. New
Jersey: John Willey & Sons, Inc.Hobok 2010.
8.Bivins, T.: Handbook for Public Relations Writing. Lincolnwood, Illinois USA: NTC Business Books a division of NTC Publishing Group 1995.
9.Delakowicz, I., Mamet, P., Michalik, U.: Business Writing. Katowice: Śląsk 1998.
10. Michalik, U.: Public Relations szkoły. In: „Nauczyciel i Szkoła” (no. 1-2 (30-31. Mysłowice: Górnośląska Wyższa Szkoła Pedagogiczna 2006. ISBN 1426-9899.
mgr Bożena Tangri
Westminster University
London, England
277
Martina Vavříková
A CONCEPT OF CURRENT PHYSICAL
EDUCATION
Abstract:
The paper deals with physical education as a subject of the current educational system,
its inclusion in the curriculum, its history and the changes in its conception. It presents
objectives and specific tasks of physical education at all levels of the educational process.
At the same time the paper deals with the personality of the teacher, conditions and possibilities during teaching physical education.
Key words: physical education, pupil, teacher, curriculum.
Introduction
There have always been efforts to elaborate an effective system of universal children education that would cover the needs of our society. Specialists in pedagogy,
psychologists, doctors a sociologists study optimum conditions of physical and mental child development and look for means that would help reach that state considering
individual abilities.
Indispensability of early educational incentives has been confirmed to a larger
extend in the area of motor skills.
Physical exercise stimulation realized at the right time using suitable means and
methods has undoubtedly its place in an educational program. The research of children motor skills has shown that the development of a child seems more harmonized
in the case a child gets enough physical exercise. The system of physical education
and the demands of intellectual, moral and artistic education lead up to the complex
impact on a child personality.
During a day physical education should care for children health, correct growth,
organism development and correct organs development, it should encourage physical performance and harden a child, it should play a role of health prevention during
a personality development. It is based upon physical spontaneity and biological
278
Martina Vavříková
needs, it develops physical activities and changes them into a more cultivated physical expression that is a form of self fulfilment for a child who gets independent
and more enriched.
Physical
education in the concept of educational system
The basic element of physical education system is physical education taught at
schools. All pupils must attend these classes. Since physical education lessons got its
place in school curriculum in the second half of last century there have been many
changes in the theoretical concepts as well as in the application of these concepts into
the practise. The changes in the physical education lessons development often reflected existing social political systems.
The law from 1869 made physical education an obligatory school subject but
it actually got its place among obligatory subjects a few years later. In 1870 school
educational rules for primary schools were published stating for the first time the conception of physical education with its aims and content (floor exercise, serial exercise,
games and for older students even apparatus gymnastics).
Since then new conceptions of physical education have been emerging. Up to
1945 physical education was not even taught in many places as there were no material conditions for that and the position of a teacher and a subject was underestimated.
First physical education was obligatory especially for boys, there was mechanical
repetition of exercise, directing pupils with commands following serial military training with big discipline demands. Since 1945 physical education has got into the curriculum of all schools beginning at primary schools and finishing at universities. The
70s of the last century saw a big expansion of covered gymnasiums, swimming pools
and ice rings construction that resulted into massive interest in sports.
There were also changes concerning education of physical education teachers. In
1948 institutes for physical education teachers trainings became a part of pedagogical
faculties. Physical education departments were founded at universities in order to
provide students with either obligatory or optional physical education classes [Štumbauer 1991].
Physical education has currently been included in the general educational programs. All programs are unified by the aim to create positive attitude of children
towards physical education and all long life physical activities. Physical education
shows pupils their own physical possibilities and provides remedial exercises. There
are two lessons of physical education a week.
Objectives
and tasks of physical education
The objective of physical education as a subject at all primary and secondary
schools is to contribute in the frame of these lessons to the optimum level of physical
ability and performance of pupils and students(later on only students), create, make
279
A concept of current physical education
better and reinforce their knowledge, physical habits and skills, introduce them into
many sports disciplines and to form their permanent positive attitude towards sports
and physical activities.
School physical education contributes to a student personality development in
several ways, let me mention the most significant ones:
●● it significantly influences the development of a student personality motor part, it
has a good influence on the correct function of body organs and it shapes a body
●● it has been proved that in the process of motor learning intellectual and emotional aspect of a personality is used and developed as well as its motor aspect.
We can suppose that school physical education may contribute to the general
personality development in case it is well taught respecting clearly stated objectives and tasks.
The objective of physical education is not only to provide students with physical
activities in the frame of a school curriculum and to teach them how to manage basic
physical skills, but to make physical activities an indispensable part of students life
style. The positive attitude towards physical activities is undoubtedly formed from
the early school age.
This objective leads to physical education specific tasks [according to Mužík
1991]:
a) health tasks – focus on a correct posture, on a development of functional abilities of organism and on formation of good hygienic habits.
b) educational tasks – focus on physical skills development using adequate means as well as on acquisition of basic physical
c) formative tasks – contributes to the creation of students positive attitude towards physical education
Young people at elementary and secondary schools get primary education and
prepare themselves for further study at universities or for various professions, which
is a process that is mentally very demanding. As a result we can see a decline of
young people physical activities and its negative influence on the young generation
development. Physical education is thus considered an essential condition for healthy
development of pupils. Physical education formation cannot be understood only as
a school subject but should interfere with and influence, together with the help of
parents, pupils´ life style outside school, too [Nádvorník 1984].
Teacher´s
personality
Activities in physical education classes are based upon nice and sensitive teacher´s approach, peaceful atmosphere initiating child´s confidence in a teacher as well as
the feeling of safety and success. The aim of school physical education in its larger
concept is a permanent pupils´ cultivation of concrete physical activities. Physical
280
Martina Vavříková
education list of contents is divided into thematic units without further ranging into
single grades. It is a teacher who is responsible for lessons planning according to
its difficulty, concrete school facilities and real possibilities and in accordance with
pupils´ interest and level. The emphasis is put especially on one´s experience during
an activity, on the harmony and usability of acquired skills, aptitudes, qualities and
knowledge at school and out of school.
A successful physical education teacher is predetermined by his or her personality, by the mixture of specific skills and qualities. A physical education teacher should
be able to observe and learn about a pupil, understand pupil´s mistakes, he or she
should be good at setting clear tasks as well as at their assessment. He or she should
be active and able to encourage mutual interaction with pupils and among pupils and
to reinforce cooperation. An excellent list of contents and ideal facilities cannot work
without a teacher who can creatively take advantage of all these aspects.
Conclusion
School physical education offer us a wide range of possibilities how to develop,
intentionally a positively, physical, mental and social health. When creating general
objectives of physical education current prognoses about the lack of physical activities in the society and its more and more passive way of life must be considered. It
will always be a teacher who is responsible for the way he or she leads the physical
education lessons and what methods and approach he or she opts for. It is only upon
a teacher if he or she manages to attract students attention and make sport a part of
their life, if he or she manages to teach students how to enjoy physical activities that
should be perceived as a beneficial, funny and relaxing element of our lives.
Literature:
1.Belšan, P. a kol.: Těles ná výchova pro 5. až 8. ročník základní školy. Praha: SPN 1983.
2.Dobrý, L.: Didaktika sportovních her. Praha: SPN 1988.
3.Gavora, P.: Úvod do pedagogického výzkumu. Brno 2000. ISBN 8085-931-79-6.
4.Frömel, K.: Úvod do didaktiky tělesné výchovy. Olomouc: PF UP 1987.
5.Maňák, J., Švec, V.: Výukové metody. Brno: Paido 2003. ISBN 8073150395.
6.Mojžíšek, L.: Vyučovací metody. Praha: SPN 1988.
7.Mužík, M.: Didaktika tělesné výchovy pro 1. st. základní školy. Brno: Pedagogická fakulta
1991. ISBN 80-210-8338-3.
8.Nádvorník, Z.: Pojetí TV na středních školách. Tělesná výchova mládeže, r. 50, 1984.
9.Průcha, J., Walterová, E., Mareš, J.: Pedagogický slovník. 6.vyd. Praha: Portál 2009, 400
s. ISBN 978-80-7367-647-6.
A concept of current physical education
281
10. Průcha, J. Pedagogická encyklopedie. Praha: Portál 2009, 936 s. ISBN 978-80-7367-546-2
11. Svoboda, B: Základy pedagogiky sportu. Praha: SPN 1978.
12. Sýkora, F., Kostková, J.: Didaktika tělesné výchovy. Praha: SPN 1985.
13. Štumbauer, J.: Přehled československých dějin tělesné výchovy a sportu. České Budějovice: PF 1991. ISBN 80-7040-046-3.
Mgr. Martina Vavříková,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicíh,
Okružní 10, České Budějovice, Czech republic,
e-mail: [email protected]
282
Danica Pirsl
LANGUAGE AND SPORT AS FACTORS
OF SUSTAINABLE DEVELOPMENT
Abstract:
Aspect of Sport as a Tool for Sustainable Development and Solidarity implies that toolkits should be created for NOCs in developing countries to assist them in developing opportunities to promote sustainable development, and in developing appropriate action plans to
address their particular priorities and challenges. The IOC Sport and Environment Commission, through the Olympic Solidarity programs should assist NOCs in the formulation and
implementation of sport and environmental projects. The IOC and partners should develop
and produce guidelines for feasible projects at the national level. Sport should be used in addressing other social and economic priorities such as the fight against poverty and the spread
of HIV/AIDS, and in the promotion of social justice, human well-being and gender equality.
Indispensable factor in this game should be observed as well, and that is “clean language“ or
the language used to define all the aspects of sport, language and sustainable development.
Key words: sport, language, sustainable development, environmental projects, priorities.
Introduction
The environment takes up a more general sense not just denoting our surroundings but all the conditions and situations enhancing people to work and act with
the aim to make better their own working and functioning environment. The IOC
Sport and Environment Commission, through the Olympic Solidarity programs should assist NOCs in the formulation and implementation of sport and environmental
projects. The IOC and partners should develop and produce guidelines for feasible
projects at the national level. Sport should be used in addressing other social and economic priorities such as the fight against poverty and the spread of HIV/AIDS, and in
the promotion of social justice, human well-being and gender equality. In this manner
we assume the Role of Athletes to be the following:
– Maximize the effective role of athletes and organizations in education and awareness, by promoting and communicating the importance of sustainability and protection of the environment
283
– Encourage athletes to act as role models and take part in communicating green
messages to the community.
Events Collaboration at Community Level
– Effective partnerships between organizers and both local and national authorities, and civil society from the outset are essential for the environmental success of
any sports event
– The role of athletes as role models in establishing such collaboration should be
developed to promote a safe and healthy environment.
Sustainable Venue Design
– Respect for the environment in venue design is an integral part of the sustainable development legacy of the Olympic and Paralympic Games
– Sustainable development must embrace the interaction of all members of the
local community with their improved environment.
The
concept of blending
We also introduce the concept of blending as the act of mixing social factors taking sports as one of the most interesting parts of the society, and the influence it can
exert on making our own living and working environment richer and more complex.
The concept of blending, in the glow of the French team’s 1998 World Cup victory, found its place in sports vocabulary as a signifier of diversity in clubs and in
national and regional selections. Far more than football alone, all disciplines are concerned to a more or less intense degree, depending on their popular support or lack of
it, and on the culture which they convey. Multiple origins and complex careers are
now a hallmark: handball, rugby, basketball as well as individual sports like athletics,
judo and tennis have their champions stemming from diversity, who form the tip of
an equally variegated iceberg of school and amateur sport. Thus, sport is completely
permeated by the question of the diversity which it vividly enacts.
In many European countries school and sport politics have given sport an important role to play regarding intercultural and integrative processes. Nevertheless,
consistent official guidelines and didactic concepts are lacking. Freiburg project group (Germany) tried to compile a theory-driven concept which was used successfully
during practical projects with schools and during the education and training of sport
educators and trainers. It is vital that the development of similar programs, based
on theory and empirical evidence, will be brought forward in order to develop sport
concepts capable of promoting intercultural dialogue between native and migrant populations, thereby guaranteeing equal participation in sport.
At the micro-level there are operational settings, such as sports associations and
other types of civil society organizations, which help facilitate the activities within this
area. However, local initiatives can clearly benefit from the structural, advisory and
inspirational support from national and international levels. The current trend for incre-
284
Danica Pirsl
asing attention towards these issues among civil society organizations and sports associations can be strengthened through long-term national programs and back-up systems
for local initiatives. b) These long-term national programs can create substantial support
to local initiatives through conceptual support, management guidance, intercultural learning, networking, inspiration and financial support. c) The creation of partnerships
between GO (national or municipality level) and NGO sectors should be stressed. To
support this, a transfer of knowledge at both political and implementation levels should
have a special focus. d) National long-term programs with interventions could beneficially receive cross-border inspiration from European events, networks and co-operation. The focus should reside on realistic overall goals. Finally, actions supported by
evidence-based best practices and experiences should be promoted.
The Polish context is somewhat different. The social organization and thus questions of nationality and citizenship were constructed under very different circumstances and under the communist system, the importance of immigration, ethnicity
and of national minorities were minimized. Poland, like other acceding states, was
still in the process of working through its approach to citizenship. However, in drawing up its new internal administrative boundaries the significance of national minorities was recognized
Where so many other programs had failed, the project “Sport Inspires Me” looks
directly at the problems of exclusion and through an experimental project in one of
the most violent neighborhoods of Lisbon, roots were established allowing this strategy of inclusion through sport to be taken to other disadvantaged parts of Lisbon.
This project is currently trying to set out a constitutional right that allows all citizens
an equal opportunity to practice sports and, with the simple strategy of including
all social strata, all colors, ages and individuals, both male and female, in the same
activities, in the same social environment – has diminished tensions, broken down
barriers and eradicated some risk behaviors.
The City of Iaşi (Romania) continues to run projects on social development and is
busy integrating them. For example, the municipality will link “Neighborhood Sport”
with the project “Social Work for Better Life” supported by the Phare CBC program,
on the deployment of social facilitators in the community of Iaşi.
From 2005 to 2007, the Federal Office of Sports (Switzerland) carried out a joint
project with the NGO Swiss Academy for Development (SAD) aimed at establishing
equal access to leisure time activities for children and young people with immigrant
backgrounds. The project was based on a participatory approach, working with school teachers and local sports instructors to develop the instruction manual Rencontres
en movement/Begegnung durch Bewegung. From 2007 to 2008 a cooperation project
with the Swiss Red Cross (SRC) led to the publication of Le mouvement, c’est la vie/
Bewegung ist Leben in eight languages. The publication is directed at adult migrants.
Its aim is to promote their health and physical activity in daily life.
Language and sport as factors of sustainable development
285
A more far-reaching, aspect of communist sport, however, was the evolution of a
model of a sport for a modernizing community, employing sport for utilitarian purposes to promote health and hygiene, defense, productivity, the integration of a multiethnic population into a unified state, and international prestige – what we might call
‘nation-building’. With the exception of the GDR and Czechoslovakia, communist
development was initially based on a mass illiterate, rural population. It was this
model that had some attraction for nations in Africa, Asia and Latin America. In most
communist states, sport had the quite revolutionary role of being an agent of social
change, with the state as a pilot. In any case, after the revolution or liberation there
was rarely a leisure class around to promote sport for its own disport. Further, partly
under the influence of Marxist philosophy that stressed the interdependence of the
mental and physical states of human beings, many communist states emphasized the
notion that physical is as vital as mental.
Namely, sports terminology mirrors the hierarchy of any given lexical system,
and not just lexical but also social system, because there have to be incorporated internationalisms, general host language lexics and individualisms as well. Apart from
that, sport more than any other area of man’s life influences terms so that they lose
their status of just language units and from the general Lexis depending on the popularity and widespread sport coverage, they are transferred to everyday’s life.
Therefore, research on sports terminology is significant not just as a specificity of
one given terminology semantic field but because it shows that a pragmatic component
of familiarity can become a relevant criterion of its structural hierarchy. Thus research
on sports terminology is not just relevant from the point of lexicology but from the point
of the functioning-stylistic aspect thus reflecting the role of sport in society at large.
Sports
federations are trying to fight climate change
Sports federations are trying to fight climate change by switching to energy-saving lamps or solar-powered roof. But the real problem lies in the growing number
of flights to international sporting events. The irony is hard to miss. In order to talk
about climate protection in sports with Lutz Pfannenstiel, you have to track him down
in Sao Paulo. The international talent scout for Bundesliga side TSG Hoffenheim
travels around the world in search of young, undiscovered football geniuses. His journeys often take him to South America or Africa. He has come to Brazil to network.
All that travel seems to contradict Pfannenstiel’s stand on climate change. After
his professional career came to an end, the German keeper founded Global United,
an association that tries to draw attention to climate change through football matches
and spectacular events.
Pfannenstiel said you need at least one extreme or unusual and media-savvy event
a year to get people’s attention. That’s why he’s planning a star-studded match in
Antarctica, of all places, in 2014 – ahead of the World Cup in Brazil.
286
Danica Pirsl
“Nothing like this has ever been done before and probably won’t be done again,”
Pfannenstiel said. “Of course, there’s no proper stadium there with all the bells and
whistles. It will be a really simple game on an airfield.”
Plenty
of good intentions
There’s no dearth of good and well-intentioned sporting events to fight climate
change and raise awareness about environmental issues. Solar-powered roofs are being installed on a growing number of stadiums.
Green, energy-saving events have long become a standard feature in big events such
as the Olympic Games. In the upcoming London Olympics, for example, 9 percent of
the electricity needed to power the events will come from renewable sources. Still, it’s a
far cry from the 20 percent that London organizers had originally hoped to reach.
Symbolic gestures, too, are on the rise. European football’s governing body, UEFA,
recently participated in the World Wildlife Fund’s Earth Year celebrations, shutting
off all the lights at its headquarters in Switzerland for an hour on a Saturday evening.
The head of the UEFA Fair Play and Social Responsibility Committee, Peter Gillieron, encouraged people to convince friends, family and colleagues to make a positive
contribution in the fight against climate change. “For example, you could go to work
by foot instead of by car,” Gillieron said.
Instead
of conclusion or
Too
much football ruining the climate?
Nevertheless, Gillieron failed to address the high environmental cost incurred by
UEFA’s numerous football games. Indeed, the number of games and tournaments in
the UEFA calendar has skyrocketed thanks to changed rules and a growing number
of member states.
In 1991, the European Cup – the predecessor to the Champions League - involved
58 matches. In the current Champions League season, though, there are 212 games. The
number of youth tournaments and women’s football competitions has exploded as well.
Every week, hundreds of planes carry footballers and their fans around Europe, transporting them from one stadium to the next.And that means big business: more games mean
higher revenues from television broadcasting rights, and more money for the industry.
That, say critics, is in large part why football associations and organizations are avoiding the problem, despite the obvious – reducing the number of games would b a
good opportunity to ease the burden on the environment.
When asked about its environmental responsibility, UEFA passed the buck onto
the fans. “It is the responsibility of fans to compensate their individual carbon emission when they travel to an away game and we encourage them to use public transport whenever possible,” UEFA said in an official statement. Even Lutz Pfannenstiel
remains wary of reducing the number of games. “That would mean intervening in the
competition,” he said, pointing instead to smaller successes by Bundesliga clubs in
slashing water consumption and setting up carpooling networks for youth leagues.
Language and sport as factors of sustainable development
287
James Atkins, chairman of an emissions trading company called Vertis, says little
has changed in sports and athletics. “There are tons of stupid ideas out there that are
not good for the environment,” Atkins said, referring to the Premier League’s erstwhile
plans to stage a game on a different continent for promotional reasons. The idea didn’t
get very far: FIFA lodged an appeal and the Premier League dropped its cause.
In 2010, James Atkins released his book “Climate Change for Football Fans,“ where football metaphors are used to describe the Herculean battle against climate change.
Atkins said football players, too, often fail to set a good example. “When they’re
young, they do silly things like having a bunch of Ferraris in their garage,” he said.
But Atkins also points the blame at football officials, who encourage fans to walk
instead of drive to work to reduce their carbon footprint, while at the same time
expanding their own lucrative business at a high cost to the environment.
Literature:
1. http://www.olympic.org/sport-environment-commission
2.Atkins, J.: Climate Change for Football Fans: A Matter of Life and Death, UIT Cambridge
2010. ISBN 13: 9781906860356.
3.Суперанская, А. В., Подольская, Н. В. и Васильева, Н. В.: Общая терминология: вопросы теории. М.: Наука 1989.
4.Даниленко, В. П.; Русская терминология. Опыт лингвистического описания. М.: Наука 1977.
5.Усатый, И. Б.: Структурно-грамматические особенности составных терминов-названий частей речи, Омск: Электронный научный журнал «Вестник Омского государственного педагогического университета» Выпуск 2007.
6.Robert de Beaugrande: The Story of Discourse Analysis. Discourse as Structure and Process
1. (Ed.) T. van Dijk. London, Thousand Oaks, New Delhi: SAGE Publications 1997.
7.Berkenkotter, C. & Huckin, T.: Genre knowledge in disciplinary communication: Cognition/culture/power, Lawrence Erlbaum, Hillsdale, NJ 1995.
Danica Pirsl, assistant professor, Tea Pirsl, BA in philology
Faculty of sport, Nis, Serbia,
Faculty of Philosophy, Nis, Serbia
e-mail: [email protected], [email protected]
288
Martina Vavříková
TEACHING METHODS
IN PHYSICAL EDUCATION
Abstract:
The paper focuses on an element of the educational process, particularly on teaching
methods in physical education. The first part deals with the educational process in general
and the main part introduces the distribution and characteristics of individual teaching
methods and possibilities of their use in physical education classes.
Keywords: PE, teaching methods, student, teacher.
Introduction
In contemporary society the educational process should create and form a stimulating creative environment to stimulate gifted pupils or students, to encourage less
gifted children and to protect and promote the weakest pupils. Creation a friendly
and welcoming atmosphere directs students to study, work and be aktive that should
arouse thein interests and give them space and time for aktive leasing. I tis neccessary to direkt the methodological procedures to acquisition a new knowledge through
students‘ own activities by means of teaching methods. The use of new alternative
methods should motivace and mobilize students for further learning.
Teaching
methods
In the educational process is necessary to apply the teaching methods which are
directly related to the specific content of teaching. Teaching method can be created
as to control process of learning so to fixed and control knowledge and skills, to organize the curriculum and effective work organization. Own method must be based
on versatile diagnosis of educational process. According (Mojzisek 1975) methods
can be divided as : motivational, exposure, fixation and diagnostic.
Motivational
methods
Motivational methods are designed to prepare students for active learning psychologically. Their purpose is to arouse students‘ interest in learning content, which
289
Teaching methods in physical education
teacher in the next section illustrates, demonstrates or with which students are familiar with such practical activities. The low level of motivation or even negative motivation deteriorate results of the educational process. The establishment of adequate
student motivation for learning is to ensure higher activity and personal interest in
the results of educational process.
Motivation side of student activities in the teaching process is created except
basic biological needs (need to move, rest, changeover and repetition)of another
source of motives. Perhaps the most important aspect of motivation is the creation
of internal motives. Due to their structure and dynamics of teaching materials, becomes the student‘s area of free activities. Only this change in the structure of student personality leads to his permanent interest in learning and is reflected in his
initiative, autonomy and as well in creative solving tasks (Sykora, Kostkova 1985).
Exposure
methods
This method is mainly based on the perception of sight and sound (as well as
kinesthetic feelings). In the initial phase of educational process it effectively contributes to the rapid and accurate creation of images of movement. In a later phase it
uses to improve the motion on the basis of feedback especially sensual.
From the methods of direct transfer of knowledge from subject to object are applied
verbal methods as interpretation, explanation, description. With verbal methods they
are associated with some experience of students, their knowledge of basic terminology
and the need to rely on rational reasoning why they are studying given movement.
During physical training should not be used excessively. An important and the most
common in PE is method of example (demonstration method), that allows students to
perceive the space-time structure of the movement and its dynamics. Demonstrative
example the teacher presents himself or through physically advanced students. Pupils
of primary school age especially mimic so the illustration should be perfect. Movement
is done in the normal pace but could be done slow in parts. Students should create accurate idea of ​​the course, extent, and especially how to perform the movement. Demonstration of the movement we associate with adequate and understandable explanation.
Students are acquainted with the name of exercise, we explain what is the principle of
motion, which part of the exercise is the most important.
As a method of knowledge transfer from subject to object, can significantly help
teacher as a didactic tool - for example educational film. There is a definite advantage of film, that can due to slow-motion shot and freeze the picture, works with space-time characteristics. It is possible to slow down the whole dynamic movement.
In the analytic-synthetic method it is possible to stop individual points, analysis
them and repeatedly run them throughout the process and at the original speed.
Significant part of the teaching process is based on the method of individual
work, especially in complex activities as are for example competitions, games etc.
290
Martina Vavříková
The highest requirement of individual work is when a method became contents and
objectives of teaching. Student should be not only driven with this method but he
has to learn it flexibly.
Fixation
method
There are important processes adaptation of student, which have the greatest
importance in terms of PE. It is a method of practicing and training (fixation of
movement knowledge). We can use all the exposure method if they are repeatedly
provided. Student must these information fixed and use them in his consciousness
and master them so that he can reproduce them any time and use them for thinking
and discussions. Then it leads to automation of movement skills and habits and also
it develop functional fitness of the organism. It is a constant repetition of movement
skills and under different conditions in order to increase athletic performance. These methods are training methods, but some of them are used in PE lessons during
training. For example - circular methods, supplementary exercises, free activities.
Interval training is used in cyclic training (for example - running, swimming).
Student passes a predetermined rate of a number of sections ( their sum exceeds
the length of the track that is trained) and between these sections are inserted free
sections with relaxing pace.
Dosage determines the intensity of trainings in each lessons. It can be a method
of progressive loading (steady rise in the volume) or it could be method with alternating load (alternating higher and lower intensity of load).
Circular training is organized on the site made into circle, so each exercises
in terms of physiological complete the load. The teacher controls rest and exercise.
This method allows individual dosage of load and should be before use from teacher
in every detail thought out to avoid overloading the students and inclusion of inappropriate exercises.
Body building fitness exercise is applied in the different series for arm muscles, legs and trunk. Must be reasonable in relation to age, gender and the previous
physical training of students.
Additional exercises are used in current physical education classes in addition
to the main workout, alternatively they can shorten the waiting during exercise on
tool, in groups etc. They should be easy, easily manageable and they do not require
help and rescue.
Free exercises represent the way in which the student himself from practicing
skills chooses one and individually practicing.
Diagnostic methods
These diagnostic methods we use when we want to detect how students learn
the required elements. The most frequent diagnostic method is observation. It can
rely on systematic monitoring, which is directed to the full observation of students‘
Teaching methods in physical education
291
interests, their talents, abilities and skills. The most important diagnostic method are
tests. They are standard or non-standard movement tests, which are used to identify
the level of mastery of movement skills. Advantage of these diagnostic method is
their measurability, quantitative way of expressing, which allows comparison of
students efficiency within a class or group and the efficiency of the rest of the population in specific age.
Conclusion
Every teacher should try to improve his/her pedagogical quality. For this reason
it is essential that educators teach variety of teaching methods, both traditional as
well as the so-called modern-activating. The knowledge of more methods will allow
the teacher to respond issues during teaching quickly and flexibly. Students take
knowledge in different ways. Only a great diversity of activities ensure that most
students apply their skills and possibilities appropriately. Every teacher should use
a variety of teaching methods. It is necessary not to condemn a teaching method that
immediately has not met the teacher`s expectations.
Literature:
1.Belšan, P. a kol.: Tělesná výchova pro 5. až 8. ročník základní školy. Praha: SPN 1983.
2.Gavora, P.: Úvod do pedagogického výzkumu. Brno: 2000. ISBN 8085-931-79-6.
3.Frömel, K.: Úvod do didaktiky tělesné výchovy. Olomouc: PF UP 1987.
4.Maňák, J., Švec, V. Výukové metody.: Brno: Paido 2003. ISBN 8073150395.
5.Mojžíšek, L.: Vyučovací metody. Praha: SPN 1988.
6.Mužík, M.: Didaktika tělesné výchovy pro 1. st. základní školy. Brno: Pedagogická fakulta
1991. ISBN 80-210-8338-3.
7.Průcha, J., Walterová, E., Mareš, J.: Pedagogický slovník. 6.vyd. Praha: Portál 2009. ISBN
978-80-7367-647-6.
8.Průcha, J.: Pedagogická encyklopedie. Praha: Portál 2009. ISBN 978-80-7367-546-2.
9.Svoboda, B.: Základy pedagogiky sportu. Praha: SPN 1978.
10. Sýkora, F., Kostková, J.: Didaktika tělesné výchovy. Praha: SPN 1985.
Mgr. Martina Vavříková,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicíh,
Okružní 10, České Budějovice, Czech republic,
[email protected]
292
Kamila Tröstlová
BIRD SYMBOLISM IN POEMS
OF SAMUEL TAYLOR COLERIDGE
Abstract:
The article concerns bird symbols in the chosen poetry of Samuel Taylor Coleridge.
It deals with the symbolism of the albatross in The Rime of the Ancient Mariner, dove in
Christabel and other bird symbols in some of Coleridge’s conversational poems.
Key words: Birds, symbolism, Samuel Taylor Coleridge, Romanticism.
Inspiration
in
Nature
Samuel Taylor Coleridge, together with William Wordsworth were the main members of the famous Lake School, the literary centre of English Romanticism of their
era. Coleridge, like other Romantic authors drew the inspiration from the concept of
nature. He regarded nature as a complicated concept of the overwhelming life energy
hidden in every single piece of creation, from the various shapes of the mountains to
the smallest living creatures, such as butterflies or birds.
An image of a bird is one of the most common animal symbols in the poetry of
Samuel Taylor Coleridge. The image of a bird appears in the impressive Rime of the
Ancient Mariner. Gothic Christabel includes (apart from other animals) the symbol
of the dove in contrast with the symbolism of the snake. Bird symbols are included
also in Coleridge’s so called conversational poems, such as the Bird of Paradise in
The Eolian Harp, an owl in Frost at Midnight or the nightingale in the poem of the
same name.
The image of a bird can be often confronted as well in works of other great English and American Romantics – William Wordsworth, George Gordon Lord Byron
or Edgar Allan Poe.
Why it is a bird image used so often in Romantic poetry? Comparing to other
animal kinds, birds and their life were shrouded with the gown of mystery for many
centuries. Some birds live in the close neighbourhood of people, some of them in
293
Bird symbolism in poems of Samuel Taylor Coleridge
distant and in that time inaccessible places. The birds also possess the ability to fly,
they appear from nowhere and then disappear again in the heights. In many ancient
cultures, birds were believed to be messengers from God. Birds are also understood
in mythology as representatives of immortality and soul. For the Romantic poets,
birds express the secret order within nature and world.
The Image
of the
Albatross
in
The Rime
of the
Ancient Mariner
The major theme which goes through the poem is killing of the white animal and
the punishment which follows after. White animals were said to represent good forces and God and those, who would kill the white animal, will be cursed or die.
At the beginning of the poem, we encounter the image of an albatross. The ship
went from mild waters into the part full of ice and snow, no wind which would take
them out of the dreary situation. Suddenly a white albatross appeared in the sky. It
was a good omen for the mariners.
“At length did cross an Albatross,
Thorough the fog it came;
As if it had been a Christian soul,
We hailed it in God’s name.”
[S. T. Coleridge 1996: 30]
The weather has changed since the day the albatross appeared, soft mild wind
came and the ship sailed to the warm waters. The albatross watched them all the
time, sincerely following the ship. Then the day of the conflict came when one of the
mariners took his cross-bow and killed the albatross. All of the sailors knew that this
bad deed will bring ill-luck to the whole crew. Everything changed from this point,
the curse over the ship started. The strange ghost was hunting the crew, the sea seems
to be rotting and full of various dark creatures. All sailors suffered from threatening
images which were hunting them. The ship went through several hardships, sailors
suffered for a long time. There was no way seen which would have lead them out of
the suffering, the prayers were not listened to, even the death refused to come.
One evening, the ancient mariner watched the night sky and the seed of love sprouted in his heart. He saw the creatures in the see and changed his attitude to them, he
blessed them as the creatures created by God. The blessing changed the situation and
the curse was broken. The dead body of the killed albatross, which was still around
his neck, slipped off his shoulders and sank into the water. Then the mild rainfall began, brought relief to the exhausted crew and the ship returned to the harbour.
Rime of the Ancient Mariner brought fame to S. T. Coleridge and since the poem
became very famous, the idiom “to have an albatross around one’s neck” took place
in English language and means to be guilty of doing a bad deed, or to be so unfortunate to carry some unfortunate burden.
294
Kamila Tröstlová
Christabel
and a
White Dove
The Gothic Christabel, one of Coleridge’s Mystery poems (together with The
Rime of the Ancient Mariner and Kubla Khan) also has bird images. The gloomy
atmosphere in the initial part of the poem is interrupted by the crowing of the cock.
Although the crowing of the cock is usually regarded positively (generally it is the
symbol o the new beginning, re-born and Sun), in this case something is different.
Traditionally, the crowing of the cock brinks a new day, here it emphasizes the midnight time. Some superstitions of ill-luck brought by the midnight crowing of a cock
are spread in several cultures. The gloomy atmosphere of the poem is emphasized,
Christabel is going to encounter a devilish power – symbolized by lady Geraldine.
Later it is becoming more and more obvious that lady Geraldine represents dark
aspects and Christabel, a real representative of innocence and good, is pushed into the
role of a victim. The plot of the poem escalates, the real danger for Christabel is strong
and ubiquitous. It is perfectly expressed by the dream of a bard Barcy. In his dream,
Barcy saw a white dove, which held the same name as lady Christabel, threatened by
a green snake which was swelling the white dove. There is an apparent conflict of
good and evil. Whereas good is represented by the white dove, the opposite powers are
expressed in the shape of a snake. The snake was understood in Christian cultures as
frightening, dark creature, although for some other cultures the animal is sacred.
Meanwhile the symbol of the white dove is connected with peace, love, God. It
was a white dove who gave the message that the great flood is ending and till that time
it is understood as a divine messenger.
The story of the poem stays open. The reader does not know how it ends, whether
Christabel is devoured by Geraldine’s course or saved.
Birds
in
Coleridge’s Conversational Poems
The conversational poems are also full of bird symbols. The poem called The
Eolian Harp (according to the name of a strange musical instrument which was placed into the open window and wind played on it) contains the image of the so called
bird of paradise. So called Birds of Paradise are New Guinean birds, known for their
beautiful feather which was used mainly for ornamentation of hats for ladies.
The aspect of the Birds of Paradise tunes up with the Romantic symbols: white-flowered jasmine, broad-leaved myrtle, gentle gales from Fairy-Land and similar
symbols expressing love and affection of a gentle salutation to a beloved person.
An image of an owl, or actually the owlet is used in the famous poem Frost at
Midnight. The atmosphere of total silence and harmony is not broken by the typical
winter sound of an owl. Usually, the sound of an owl is not considered a positive sign.
However, in this poem it is a part of a peaceful scenery, part of the silent surrounding,
which seems to embrace a little sleeping baby. The owlet’s cry seems to resemble
with the blessed period of life of the narrator, the beginning of parenthood.
Bird symbolism in poems of Samuel Taylor Coleridge
295
In the poem of the same name, the reader of Coleridge’s poem can meet a Nightingale. The nightingale is the messenger of spring and love. The poem suggests the
images of love and desire, the warm spring air full of lovely scents, the murmuring
spring freshening the senses. However, the nightingale as such also brings the aspect
of unfortunate love, in connection with some of the Greek myths. The negative or
let us say sad aspect is mentioned a little in the poem, but the happy and enamored
feeling lasts here.
Conclusion
The birds are sometimes represented in Coleridge’s poetry just by they voices and
sound they make. Hearing is more intuitive than seeing, so it offers bigger space for
fantasy, imagination and feelings.
The bird symbols in Coleridge’s poetry are various – from quite ordinary birds,
such as cocks or owls to colourful Birds of Paradise, Nightingales and a dreamy
magnificent albatross, flying in the distant highs almost touching the stars. There are
no rules for birds, they can fly whenever they want and as high as they want. They are
symbols of freedom and liberty, the main values of the Romantic era, this is maybe
the reason of their importance in the poems of Samuel Taylor Coleridge and other
great Romantics.
Literature:
1.Dent. J. M (eds.): Samuel Taylor Coleridge. Birkenhead: Orion Publishing Group, 1996.
2.Abrams. J. M. (eds.): English Romantic Poets. Lexington: Oxford University Press, 2010.
3.Bloom, H.: The Visionary Company: A Reading of English Romantic Poetry. Ithaca &London: Cornell University Press 1971.
Mgr. Kamila Tröstlová
Katedra cizích jazyků,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice,
e-mail: [email protected]
296
Edyta Antoniak-Kiedos
SIÓDMA PÓŁNOC TADEUSZA KIJONKI
JAKO POETYCKA RELACJA
Z PODZIEMNEGO UWIĘZIENIA
Abstract:
SIÓDMA PÓŁNOC WRITTEN BY TADEUSZ KIJONKA
AS A POETIC REPORT ABOUT UNDERGROUND TRAGEDY
This essay’s aim is to analyse and interpretation of the poem entitled Siódma północ
by Tadeusz Kijonka. The poem is about a disaster in the mine Rokitnica in Zabrze. The
tragedy took place on March 23, 1971. Alojzy Piontek miraculously survived, after being
trapped for 158 hours in a carbon rift, which shocked many people in the spheres of culture,
art and science. Although many other journalists and poets described it in numerous articles in the daily press and poems, Antoni Halor made a documentary movie entitled Czarne
słońce and Janusz Roszko wrote book Zawał, the outstanding Silesian poet wrote about
that tragedy in an original and interesting way. Kijonka’s poem proves that the problem of
mining can be included to the great themes of literature, alongside motifs from the Bible,
mythology and other.
Key words: Tadeusz Kijonka, Alojzy Piontek.
To miał być kolejny zwykły dzień – śniadanie, droga do pracy, powitanie kolegów, zjazd na dół i ciężka praca, byle do końca szychty. Jednak 23 marca 1971 roku
odmienił życie wielu osób. W zabrzańskiej kopalni „Rokitnica” o godzinie 16.05
nastąpił zawał węgla. „Epicentrum tego niezwykle silnego wstrząsu tektonicznego,
który porównać można do trzęsienia ziemi, znajdowało się w sąsiedztwie ściany”1,
gdzie pracował Alojzy Piontek2 i osiemnastu jego kolegów. Po 174 godzinach akcji
„Regiony” 1955, z. 1. Cytat za [Wężowicz-Ziółkowska 1983: 3].
Faktycznie nazwisko górnika brzmiało Piątek, ale od pierwszej informacji prasowej, gdzie zostało
przekręcone, nigdy nie udało się błędu sprostować. Nawet informacje o jego śmierci podawały po latach
nazwisko w formie Piontek.
1
2
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
297
ratowniczej bilans był następujący: czterech górników wyszło z nielicznymi zadrapaniami, czterech trafiło do szpitala, dziesięciu odkopano martwych. Stała się jednak
rzecz niesamowita – dokładnie 158 godzin po tąpnięciu wydobyto żywego człowieka.
Początek wiosny 1971 roku był czasem, gdy cała Polska patrzyła na Śląsk, a najdłuższa akcja ratownicza w historii polskiego górnictwa przyniosła ocalenie człowiekowi, który od tego momentu uważany był za wybrańca losu [Kipias 2012]. Uwaga,
jaką media skierowały na akcję ratunkową w „Rokitnicy”, z pewnością wykorzystywana była przez ówczesne władze do tzw. propagandy sukcesu, nie umniejszało
to jednak doniosłości wydarzenia. Pisano, że Piontek zawdzięcza swe życie „zdyscyplinowanym, sumiennym, ofiarnym, solidarnym” ratownikom, ale także „swemu
niebywałemu hartowi ducha, wybitnej odporności psychicznej, zaradności, trzeźwości umysłu” [Wężowicz-Ziółkowska 1983: 5]. Ryszard Krynicki w utrzymanym
w nowofalowej dykcji wierszu pt. 31 marca 1971, godzina 19.21 obnaża ów fenomen
popularności Piontka przez zestawienie wydarzeń na Śląsku z tymi, jakie działy się w
grudniu 1970 roku w innych częściach kraju. Dla niego ocalenie górnika jest tematem
zastępczym po masakrze robotników na Pomorzu:
ocalony z zawału górnik czuje się dobrze
i zdaniem pani która wszystko wie
bo sprzedaje gazety przechodzi do historii
węgiel nie chce wydać ciała jednego towarzysza
(…)
ocalał jeden
zginęło dziesięciu górników
na Wybrzeżu
w tajemnicy pogrzebano zabitych
milczymy
[Krynicki 1996: 85]
Jednak prosta i religijna ludność Śląska ocalenie Piontka – po siedmiu dobach
podziemnego uwięzienia – traktowała jak powstanie z martwych, wręcz zmartwychwstanie, a z całą pewnością jako cud.
Historia ocalałego górnika poruszyła wiele osób świata kultury i sztuki, oprócz
dziesiątków artykułów w prasie codziennej, na jej kanwie powstały m.in. film dokumentalny Czarne słońce Antoniego Halora [Halor 1971], książkowy reportaż Zawał Janusza Roszko [Roszko 1972] oraz poemat Siódma północ Tadeusza Kijonki
[Kijonka 1975: 71-114]3. Krążyła też dowcipna piosenka, która zaświadczała, że na
„Czarnym Śląsku” wszystko co groźne należy obśmiać:
Wszystkie cytaty pochodzą z tego wydania. W nawiasach podaję numery stron. Poemat Kijonki został
opatrzony mottem, z którego dowiadujemy się o autentycznych wydarzeniach z 23 marca 1971 roku.
Czytamy, iż Piontek „odcięty od powietrza, pozbawiony wody i pokarmu, przetrwał w skalnej szczelinie” (s. 72).
3
298
Edyta Antoniak-Kiedos
Alojzy Piontek zasypany był
nic nie jadł, nic nie pił, ale żył.
Alojzy Piontku, powiedz mi,
dlaczegoś ogryzł ten styl.
Blank nowy styl 4.
Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska przywołuje jeszcze inne dwa warianty „ballady o Alojzym Piontku”, które ze względu na swą popularność i ludyczny charakter
stanowiły przeciwwagę heroizmu i patosu medialnego wizerunku górnika, zadawały
kłam mitom oraz stereotypom5. Podobnie w filmie Halora przeżycia młodych adeptów górnictwa przeplatają się ze scenami, w których Piontek snuje prostą opowieść
o swoim życiu. Wspomina, dlaczego został górnikiem, a potem jak udało mi się przetrwać zawał. Jego potoczny, gwarowy język, lakoniczne wypowiedzi i ciężkie westchnienia oddają siłę traumy, jakiej doznał pod ziemią, tłumaczą, dlaczego obiecał
sobie, że nigdy więcej nie zjedzie na dół. Swój podziemny dialog z innym zasypanym
górnikiem Alfredem Gebauerem odtwarza tak:
Jak to tąpniecie przyszło, on się odezwał pierwszy. Powiada – Alojz żyjesz? Żyję.
A Ty jak? Nogi mam zasute i styl łopaty mnie ciśnie, nie mogę nogi ruszyć i cały zasypany jestem, ale ręce mam wolne, światło mam. A ja się onego pytam, jak Ty masz
Alfredzie? A on powiada – Ja nie mogę się ruszyć, jestem cały zasypany i bardzo na
mnie ciśnie, ręce i nogi nie mogę ruszyć. Ja się pytam – A światło masz? Światła nie
mam – powiada. A daj mi powietrze. Jak wyciągnę nogi to ja Ci dam powietrze. A jak
tyś jest? Na leżąco, ruszyć się nie mogę. Tak to ja walczyłem o swoje życie. Długi czas
kamieniem przeżynałem ten styl od łopaty. To dość długo trwało. Później zaś zasypało
mnie. Musiałem se ten kamień odsypać. Później drugi raz. […] To już ten Gebauer
ostatnie swoje słowa mówił. Powiada – Alojz, żegnaj, ja już umieram. Trzy razy dychnął i powiedział Ament. To były jego ostatnie słowa, które powiedział i powiedział, że
dzieci i żonę mam nawiedzić i pozdrowić. To były jego słowa6.
Autentyczne wypowiedzi górnika z „Rokitnicy” zawiera również książka Janusza
Roszko, która powstała na podstawie licznych rozmów z uczestnikami wypadków
z 23–30 marca 1971 roku. Dziennikarz pieczołowicie odtworzył kolejność tamtych
zdarzeń, opierając się nie tylko na doniesieniach prasowych, ale przede wszystkim
na wspomnieniach ratowników, kierownictwa kopalni, rodzin zawalonych górników
i samego Piontka. Dokument Roszki mógłby być ważnym źródłem dla Kijonki, którego poemat nie odbiega chronologią od prawdziwych wydarzeń. Sprawa Piontka
4
W związku z informacją o śmierci Piontka na portalu internetowym wisla.naszemiasto.pl przypominano tę piosenkę o nim.
5
Kijonka wbrew kanonom poezji lat 70-tych „programowo przeciwstawia się estetyce »ludyzmu«, »zabawy jako źródła…«, która zdobywa coraz to nowsze tereny współczesnej literatury”. Por. [Żurakowski
1976: 29].
6
Słowa Alojzego Piontka spisane na podstawie wypowiedzi z filmu Czarne słońce Antoniego Halora.
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
299
była jednak na tyle głośna, że poeta mógł korzystać z innych źródeł. Trzeba pamiętać,
iż w tym czasie ocalony górnik był bohaterem z pierwszych stron gazet.
Tadeusz Kijonka, pisząc Siódmą północ, opierał się na autentycznych wydarzeniach, jednak zupełnie zmienił język bohatera poematu. Alojzy Piontek nie jest już
przeciętnym człowiekiem, staje się kimś naznaczonym, wyjątkowym, jego wypowiedź ma moc objawienia. Jest pełna wzniosłości, patosu:
Wyszedłem stamtąd, żeby opowiedzieć.
Wybrany spośród wszystkich, by świadczyć i przeczyć.
Jedyny ocalony – opoka węglowa
Podziemnego zakonu, kość i krew braterstwa
I aby dać świadectwo zbłąkanym pod słońcem.
(s. 73)
W pierwszej części Siódmej północy, która spełnia rolę swoistej inwokacji adresowanej do wszystkich wątpiących, Kijonka wpisuje górnika w poczet tych, którzy
byli po drugiej stronie, zobaczyli piekło, krainę podziemi. Orfeusz, Dante, ale nade
wszystko Chrystus są tymi, którzy dostąpili podobnego jak on zaszczytu. Poeta nadał
bohaterowi Siódmej północy cech każdego z wielkich poprzedników. Posiadając dar
tworzenia pieśni i poezjowania Piontek przypomina mitologicznego śpiewaka, zaś
do twórcy Boskiej komedii staje się podobny jako przewodnik po kulturze robotniczej. Od tego momentu ocalony górnik nie może już posługiwać się prostą górniczą
mową. Jest jak Chrystus, który przychodzi do świętego Tomasza i prosi, by ten zajrzał
w jego bok. Jezus zwraca się do ucznia: „Podnieś tutaj swój palec i zobacz moje ręce.
Podnieś rękę i włóż do mego boku, i nie bądź niedowiarkiem, lecz wierzącym!” (J 20,
27). Zaś Piontek wzywa wszystkich, którzy nie potrafią uwierzyć w cud:
Niech podejdzie, kto zwątpił w ciała zmartwychwstanie.
W oczy spojrzy, gdy zbłądził i człowieka woła;
Drzwi moje są otwarte, w oknie światło, czekam,
Z każdym krwią się podzielę/ pierwszy podam rękę –
Nadzieja jest cielesna.
(s. 73)
W innym miejscu Kijonka parafrazuje słowa Chrystusa skierowane do Piłata (J
18, 36), by przypomnieć doniosłość roli, jaką dla braci górniczej odgrywa Piontek:
Królestwo domu mego było z tego świata:
Dwuizbowe, z ołtarzem kuchennego pieca
Na pieczyste, lecz zaprawdę popielcowe dni
(s. 87)
Świadkiem nowego „zmartwychwstania” jest brać górnicza, sąsiedzi, których
Piontek zaprasza do domu, by mogli zobaczyć, dotknąć, uwierzyć, że ten żywcem
pogrzebany, opłakany za życia, „wyniesiony z cyklonu skalnego na rękach” (s. 73)
300
Edyta Antoniak-Kiedos
został „pod pieczęcią głazów / Urodzony powtórnie” (s. 73). Człowiek pracy, prosty, niewykształcony, zajęty codziennymi sprawami nie jest w stanie zrozumieć, jak
doszło do tragedii, a później do cudownego ocalenia. Wypowiada się jednak jako
wybraniec, który nie wie, jaki sens i cel dla niego przewidziano. W ostatnich słowach
pierwszej części przedstawia się jako „syn węgla i ziemi, / Rębacz Alojz Piontek”.
Snując zaś swoją opowieść, zwierza się:
Mówię o tym, by dowieść: jak ja — jeden z wielu,
Bezimienny, w zaprzęgu skalnym ociemniały,
Każdego może ziemia wynieść z głębin ponad,
By poświadczył to, czego
Wciąż sam nie pojmuje.
(s. 78)
Chrystus znał Boży plan, wypełniał wolę Ojca. Piontek nie zna tej woli, ale spełnia ją do końca. Kilkakrotnie podkreśla: „nie wiem, nic nie pamiętam, nie odpowiem,
jak / uszedłem stamtąd” (s. 92), ale powtarza kolejny raz w biblijnym tonie:
Wyszedłem, bo choć jeden, bracia, spośród nas
Zaiste przetrwać musi — by świadczyć i przeczyć.
Aby opowiedzieć.
(s. 92)
Analogie do losów Chrystusa pojawią się jeszcze w innych miejscach Siódmej
północy. Na przykład ból „z ostrzem skały / pod piątym żebrem” (s. 98) przywodzi
na myśl przebity bok ukrzyżowanego. W innym miejscu Kijonka przyrówna „iskrę
pierworództwa” z jakiej narodził się Piontek –„syn ziemi” (s. 112) z dziewiczym
poczęciem Jezusa.
Utwór spaja klamra kompozycyjna – górnik, zaświadczający o cudzie, staje się
Chrystusem. Przez swoje cierpienie rodzi się powtórnie. Wszystkie wybory, rozważania jakie podejmuje w czasie tych siedmiu dni pozwalają mu zaśpiewać „Pieśń
zmartwychpowstania”. Radość Wielkanocy jest radością zakończenia wielkiej, najdłuższej nocy w życiu ocalonego. Ostatnie słowa poematu podnoszą rangę wydarzeń,
ale oscylują na granicy bluźnierstwa:
Syn ziemi i węgla
Stanął pośród was - nagi,
W przepasce na biodrach I prawą wznosi dłoń:
- Alleluja!
- Alleluja!
Wyszedłem stamtąd,
Żeby opowiedzieć
(s. 114)
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
301
Po słowach „Alleluja” powtórzony zostaje początkowy wers pierwszej pieśni –
jakby w jedno stopił się cud zmartwychwstania i opuszczenia czeluści ziemi. Alleluja to słowo z hebrajskiego, jego użycie ma szczególne znaczenie w Apokalipsie
św. Jana, gdzie czytamy o dziękczynnych śpiewach niebian (Ap 19, 1–7). Jest też
odpowiedzią wiernych w obrządku katolickim na graduał śpiewany po pierwszym
czytaniu z Pisma [Browning 2005: 33]. W Siódmej północy świadczy o doniosłości
opisanych wydarzeń, głosi pamiątkę cudu. Kijonka wspomina jak doszło do tego, że
w swym poemacie porównał Piontka z opuszczającym grób Chrystusem:
Swoistego olśnienia takim rozwiązaniem doznałem podczas pobytu w Sandomierzu, gdzie zbierałem zresztą materiał do reportażu o ratowaniu miasta. Kwiecień,
Wielki Tydzień, pączkujące wokół sady, a w Domu Długosza wśród wielu rzeźb także rzeźba Chrystusa z uniesionymi palcami… I nagle scena wyniesienia ze skalnego
grobu uratowanego górnika skojarzyła się z tym obrazem. Pamiętam, gdy napisałem
zupełnie spontanicznie „Alleluja, Alleluja”, wiedziałem, że tylko takie rozwiązanie poematu było właściwe – bo jest to także, na co niezbyt może zwrócono uwagę, poemat
nawiązujący do polskiego losu, tego, który funkcjonuje głównie w martyrologicznych
wyobrażeniach tradycji romantycznej [Dumin 2008: 105].
Śląski poeta zatytułował swój utwór Siódma północ, by podkreślić okres jaki
Alojzy Piontek spędził w szczelinie utworzonej z zawalonego węgla. Minęła właśnie „siódma północ” podziemnego uwięzienia, gdy ratownicy dotarli do górnika
i pomogli mu się wydostać. Nazwa poematu wiąże się z symboliką liczby siedem,
która wprowadza w krąg tematów naznaczonych świętością. „Siódma północ” ma
wymiar symboliczny, stało się coś wielkiego, naznaczonego boskością, cudownością.
Krzysztof Rutkowski mówi o hierofanii, która objawia się tym, że:
Siedem dni dla tego czasu pod ziemią i dla tych ludzi na ziemi to okres czasu
świętego. Ten zwykły człowiek, górnik, rębacz, staje się Posłańcem, swoimi powtórnymi narodzinami, które są zmartwychwstaniem, ustanawia sferę sacrum [Rutkowski 1976: 123].
Zupełnie inaczej widzi ten czas Maria Wronkowska, która pisze, iż:
Siedem dób jego trwania w owej skalnej szczelinie to czas przerażająco „bezwzględnej jawy” żywcem pogrzebania, „jawy” umierania sam na sam z ciemnością,
głodem, pragnieniem, dusznością. To czas zarazem bezwzględnej próby sił ducha, czas
bezwzględnej walki [Wronkowska 1976: 152].
W kontekście symboliki liczb najbardziej znamienne jest podobieństwo „siódmej
północy” do „siódmej pieczęci”, które zostało zasugerowane w artykule Józefa Barana [Baran 1976: 5]7. Krakowski poeta omyłkowo zatytułował „za Kijonkę” część
7
Tu wypada zaznaczyć, że Baran nie dość, że pomylił tytuł, to w opublikowanych fragmentach również
pojawiają się jego „ulepszenia”. I tak w XXIV części zamiast „A mijała już siódma północ mego grobu, /
Lecz nikt nie zdarł pieczęci ze mnie czarnych głazów” (s. 113), czytamy o „siódmej pieczęci mego grobu”.
302
Edyta Antoniak-Kiedos
utworu – tak jak film Ingmara Bergmana z 1957 roku [Bergman 1957]8, choć równie
dobrze mogły go na ten tytuł naprowadzić fragmenty poematu, gdzie czytamy o rozpaczy uwięzionego górnika:
Nie ma, nie ma nic,
Tu ni tam nikogo. Siedem w pieczęciach ksiąg
Węgielnych — ściana za ścianą bez głosu...
(s. 107)
Baran fragment pochodzący z opublikowanego rok wcześniej tomu Kamień
i dzwony nazwał Siódmą pieczęcią. Można traktować to jak błąd w druku, ale redaktor „Wieści”, w e-mailowej korespondencji udzielił takiej odpowiedzi:
Nie wiem, nie pamiętam... Na pewno wiem, że mój tekścik ukazał się dopiero po
wydaniu tomu Kijonki, bo z niego zaczerpnąłem wiersze... Ale dlaczego taki tytuł?
Pewnie przypasował mi, bo nie podejrzewam, żeby to była pomyłka korektorska. Chyba że była to moja pomyłka, bo ja bywam roztargniony i czasami zdarzały mi się takie zabawne przeinaczenia, może np. słowo „siódma” skojarzyło mi się automatyczne
z siódmą pieczęcią Bergmana.
Diabli wiedzą...9
Inspiracja filmem szwedzkiego mistrza, w którym odwieczna walka człowieka
ze śmiercią została przedstawiona symbolicznie, podpowiada ciekawe możliwości
interpretacyjne. Gra w szachy, jaką o własne życie toczy ze Śmiercią rycerz Antonius
Block, staje się paralelą losów Piontka, który wygrał ze śmiercią, bo chciał zobaczyć mecz Górnika Zabrze z Manchesterem City. Gra w szachy i gra w piłkę stają
się tą samą mocą, siłą, która przynosi ocalenie, przedłuża życie. Dla górniczej braci
najważniejsza jest piłka nożna. To myśl o kolejnym meczu Manchesteru City z Górnikiem Zabrze pozwala Piontkowi przetrwać tak długo w węgielnych czeluściach.
Futbol jest świętością, o czym świadczy choćby taka apostrofa:
O gwiazdo piłki, przychylże nam siebie,
Bo czy cię kto wyznaje szczerzej na kolanach
Niż my, podziemni...
Kto, odpowiedz, kto?
(s. 75)
W tych słowach jest modlitwa o zwycięstwo, rozumiane nie jak sportowa rywalizacja, lecz wojna, w której „niech no nasi biją w tarabany / w ten raz!” (s. 74).
Słowa nawiązujące do czwartej zwrotki hymnu narodowego budzą poczucie dumy
i jedności, świadczą o patriotyzmie kibiców. Przebywający pod ziemią Piontek stracił poczucie czasu, był przekonany, że ratownicy dotarli do niego na drugi dzień po
Tadeusz Kijonka w rozmowie z 23.10.2012 roku przyznaje, że nie przypomina sobie takiej publikacji,
a już na pewno nie wysyłał Józefowi Baranowi do druku tak zmienionego tytułu.
9
Fragment e-maila Józefa Barana z dnia 25 października 2012 roku.
8
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
303
zawale. Blisko tydzień żył chęcią poznania wyniku piłkarskich rywalizacji ulubionej
drużyny. Stąd „ogromny śmiech wywołało jego pytanie o wynik meczu Górnika”
[www.zabrze.aplus.pl ]10. Ratownicy nie spodziewali się, że tak ważna będzie dla
niego ta informacja. W tym miejscu warto zauważyć, że choć ani średniowieczny
rycerz, ani śląski górnik nie wymkną się śmierci, zyskują na czasie. W jednym ze
swych felietonów Jerzy Pilch pisze tak:
Podana w zeszłym tygodniu w gazetach (które się sprzedają) wiadomość o śmierci
Alojzego Piontka zdała mi się niedorzeczna. Każda śmierć jest niedorzeczna, a jego
śmierć wydała się jakoś skrajnie niedorzeczna. Nie po to ocalał, żeby – nawet po kilkudziesięciu latach umierać. W zasadzie powinien żyć wiecznie. Prawda, że nawet
cudem uniknąwszy śmierci i tak na śmierć czekamy, jest zupełnie nie do zniesienia. Po
co takie cuda – Panie Boże? [Pilch 2005: 106]11
Tadeusz Kijonka nie ma takich dylematów jak felietonista „Polityki” – dla niego
ocalenie jest cudem, a nad sensem cudów nie należy się zatrzymywać, tylko w nie
wierzyć i pokładać w nich nadzieję dla samych siebie. Stąd Siódma północ to zdumiewające zjawisko, wyjątkowe na tle dotychczasowej literatury o środowisku górniczym. Zauważają to między innymi autorzy antologii Imię ziemi, pisząc we wstępie,
że Kijonka „wyróżnia się na tle okazjonalnej liryki o Śląsku głębokością refleksji
kulturowej i humanistycznej. Region staje się pretekstem do rozważań o naturze,
kulturze, o relacji między życiem a śmiercią” [Widera, Wolny 1985: 22]. Owszem,
wcześniej pisano o „świdrach i wiertłach, które wrzynają się w caliznę węglową,
o windach uwijających się między podszybiem a nadszybiem, sławiono trud górniczych rąk” [Baran 1976: 5], ale nikt tak jak Tadeusz Kijonka nie połączył dwudziestu
czterech części (Rutkowski nazywa je pieśniami) w równie misterną całość, przypominającą „wzór kopalnianego labiryntu, który przecina poziomy, piętra i pokłady; rozbiega się od nadszybia w głąb, wszerz i wzdłuż zagarniając siecią korytarzy
i chodników rozległy obszar treści” [Baran 1976: 5]12.
W tej niecodziennej przestrzeni Siódmej północy można wyodrębnić kilka porządków. Pierwszy wiąże się bezpośrednio z autentycznymi wydarzeniami, w które uwikłani są konkretni ludzie (m.in. Alojzy Piontek, jego żona Teresa, ratownicy
z kopalni Rokitnica). Drugi – z tradycją, obrzędami, a nawet przesądami społeczności górniczej. Trzeci odwołuje się do bolesnej, tragicznej historii Polski (nawiązania
do powstań, okupacji hitlerowskiej, nalotów, obozów koncentracyjnych, pogromów),
którą dopełniają literackie reminiscencje ze Słowackiego, Mickiewicza, Norwida.
Kolejny porządek ma swe źródło w Biblii (postaci Maryi, Chrystusa, Piotra Apostoła,
Fragment listu ratownika Gintera H.
Alojzy Piontek zmarł 29 października 2005 roku.
12
W późniejszym czasie podobna historia mogła się przytrafić Sonetom brynowskim, których tytuł
spotka się z „podejrzeniem” redakcji, że chodzi o Sonety brwinowskie od Brwinowa, w Warszawie
bowiem raczej mało osób zna katowicką dzielnicę Brynów.
10
11
304
Edyta Antoniak-Kiedos
niewiernego Tomasza, uwięzionego we wnętrznościach wieloryba proroka Jonasza,
ale także Księga Genesis, Apokalipsa) i tradycji chrześcijańskiej (świątynie, ukamienowanie Szczepana), następny zaś w mitologii (porównania do losów Ikara, Syzyfa,
Prometeusza) [Netz 1975: 11]13.
Spróbujmy prześledzić historię Piontka widzianą oczami poety, opisaną jego językiem i wyobraźnią. Jest to szczególnie ciekawe w kontekście słów Ryszarda Bednarczyka, dla którego Siódma północ to „zlepek cytatów, odwołań i aluzji rodem
z literatury narodowej, tradycji antycznej oraz biblijnej, przepleciony wątkami dziennikarskimi – przypomina poetycki kolaż nobilitujący cierpienie człowieka pracy”
[Bednarczyk 1987: 77].
Na początku dowiadujemy się o czasie, w którym doszło do katastrofy, była wiosna:
Ten dzień, trzeci dzień wiosny... Śnieg, zimowy ptak,
Tracił już pióra sadzą zwarzone i rdzą,
Lecz o zmroku mróz nagle dniał
(s. 74)
Tego mroźnego dnia – 23 marca 1971 roku – życie Alojzego Piontka rozpada
się na dwie prawie równe połowy. W dniu katastrofy miał ukończone 37 lat, był
żonaty, wychowywał wraz z małżonką Teresą dwoje dzieci – chłopca i dziewczynkę.
W kopalni pracował od wczesnej młodości, był doświadczonym górnikiem, wyznawał: „Ludzie, ja lat dwadzieścia rozgryzam węgiel / Więc mogę już coś wiedzieć
o jego narowach” (s. 76). Jako rębacz urabiał skałę na przodku, zmagał się bezpośrednio ze ścianą węglową, czyli pracował w najbardziej niebezpiecznym miejscu,
gdzie najłatwiej o przysypanie. Tamtego feralnego wtorku wsypywał urobek na skata
na pokładzie „osiemset metrów w głąb” (s. 79). O sobie sprzed tragedii mówi tak:
[…] Byłem dotąd sobą,
Podzielny między szychtę, dom a męskie sprawy,
Jeden z wielu, z tym smutkiem lat trzydziestu siedmiu,
Kiedy mężczyzna wie już, że prąd go poniesie
(s. 77)
Kijonka podkreśla wyjątkowość ocalenia Piontka poprzez zestawienie sytuacji
„przed” i „po”. Relacja rozpoczyna się od przypomnienia najważniejszego problemu,
z jakim w tamtych dniach borykał się Piontek i jego kompani – czy drużyna Górnika
Zabrze pokona Manchester City i wejdzie do Finału Zdobywców Pucharów? Górnicy, owładnięci chęcią zwycięstwa i świętowania, nie zauważyli znaków (dom drgnął
i się otrząsł / Trzykrotnie w dzwon południa, a nóż spadł ze stołu, / Ostrzem uwiązł
w podłodze i dygotał jeszcze”, s. 79-80), które pozwoliłyby na przeczucie i ewenNetz napisze o kontekstach – środowiskowym, regionalnym, religijnym, historycznym. Z kolei Wężowicz-Ziółkowska wymienia trzy warstwy – rzeczywistych wydarzeń, kulturowych realiów i mitologii
(starożytnej, chrześcijańskiej i narodowej). Por. [Wężowicz-Ziółkowska 1983: 7 i 9].
13
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
305
tualne uniknięcie katastrofy. Ocalały górnik przyznaje, że mimo lat doświadczenia,
obcowania z narowami ziemi, dziś wie: „przez ten mecz zwiódł nas węch w tym
dniu! / Najczujniejsze ze zwierząt a ślepną w czas rui” (s. 76). Tego dnia Piontek nie
miał większych zmartwień, byle ktoś chciał się z nim zamienić w pracy, byle przy
kuflu zimnego piwa mógł obejrzeć mecz. Zanim wyszedł z domu, zjadł „wędzonkę
z grochem” i jeszcze bardziej odczuwał pragnienie, bo aż „pierzaste piwo / Musowało w gardle” (s. 79). W drodze do pracy myślał o tym, żeby coś się stało, coś takiego,
co pozwoli mu zostać w domu: „Niechby tak w nodze trzasło, żebro pękło – śniłem /
I opluwałem myśli te…” (s. 79). Kijonka stara się przedstawić Piontka jako jednego
z wielu, przeciętnego, niczym niewyróżniającego się górnika:
[…] nie mam większych potrzeb:
W gospodzie piję setę pod piwo i patrzę,
Jak uniknąć zagryzki, chodzi w końcu o to,
By gorzała huknęła z woleja pod czapę
(s. 77)
Żona w śląskiej rodzinie jest przede wszystkim gospodynią domową, do jej obowiązków należy prowadzenie domu, wychowanie dzieci, ale i troska o męża tak, by
zawsze do niej wracał, nawet jeśli nieraz za długo po szychcie zabawi z kolegami.
Dobra żona wie, że mąż musi zrzucić ciężar kopalnianych trosk, ale wymaga, by prowadził się jak należy – nie przynosił „plugastwa do łożnicy” (s. 77). Kijonka uważa,
że swoiście „męska kalkulacja” polega na tym, „by poza domem popić – ale jadać
w domu” (s.77). Żona jest tym bliższa, im bardziej górnik zapomina w jej ramionach
o lęku, jaki mu towarzyszy przy pracy. Głębie kobiecego ciała i kopalni wyzwalają
podobne skojarzenia. Bohater Siódmej północy wyznaje:
Uwierzcie, przepociłem wpierw dziesięć pokładów,
Nim poznałem ciemności kobiecego ciała
(s. 76)
Tyle tylko, że jedna ciemność budzi rozkosz, druga niewypowiedziany strach.
Śląskie żony wiedzą o strachu, który trzeba okiełznać. Czytamy:
Do syta go usypiać, unosić, jak w dzieży
Pod pierzyną ciasto niech się w śnie rozmnoży,
Mięśnie krwią spulchni parną i otrząśnie w dreszczu
Czarny niepokój z siebie wszystkich ścian kopalnych.
(s. 77)
Części IV, VI i VII poematu najbardziej zanurzają się w tematykę erotyzmu. Praca
przy węglu wymaga tyle samo czułości, co obcowanie z kobietą, w obu przypadkach
tak samo wysycha „krtań z podniecenia”. Lepkie słowa namiętności określają węgiel,
który staje się „unerwiony, jakby poczuł klacz / przez ścianę czarny ogier” (s. 81). Takie porównanie prowadzi do skojarzeń z aktem seksualnym małżonków. Paznokcie
306
Edyta Antoniak-Kiedos
Teresy i spadające „stada głazów” stanowią dla mężczyzny to samo wyzwanie – tak
jak kobieta, broniąca „tajemnic runa mego głodu, / Okiełznana w bezczelnej pysze
ciężkich ud” (s. 81), musi w końcu poddać się mężczyźnie („sama po miąższ się rozstąpisz / I mdląc zlegniesz łagodna w dreszczach męskiej władzy…”, s. 81), tak górnik penetruje łono kopalni. Wspomnienie młodej żony, idącej w orszaku weselnym,
gdy podobna była do „uskrzydlonej klaczy / Białogrzywej, w tej pysze końskiego
ogona”, prowadzi do konstatacji:
I tak wszedłem w kopalnię męskiego milczenia...
Tereso, czarna ściano porywana co dnia,
Już odtąd w skałach mięśni, w żarnach bez osłony
Ścierać się bezpowrotnie mi...
(s. 85)
Inicjacja adepta górnictwa i poznanie kobiecego ciała są dla bohatera Siódmej
północy tym samym wtajemniczeniem. Podobnie jak ślubował żonie być razem z nią
na dobre i na złe, tak o kopalni pisze:
Był to w stu słońcach powrót — ten po pierwszej dniówce,
Gdy dostąpiłem męskiej tajemnicy węgla
Na śmierć i życie, w dniu gdym śród starszyzny
Przez osadę — a ledwie w czas nowicjatu
W podziemnym zakonie — niósł się ponad brukiem.
(s. 85)
Pierwsza szychta to jakby plemienny rytuał albo przygotowanie do złożenia
na całe życie ślubów zakonnych14, pozwala odczuć dumę i męską solidarność. Przyrzeczenie ma symboliczną treść:
Nie, nie zaprę się ciebie po trzykroć,
Lecz na głos a w ślubie u boku powtórzę
Rotę pragórniczą — nie rzucim ziemi
(s. 83)
Nawiązanie do nowotestamentowego epizodu, gdy święty Piotr wypiera się
znajomości z Chrystusem, oraz do znanej pieśni patriotycznej, naznacza przysięgę
podwójną mocą – wierność ziemi jest wiernością Bogu i Ojczyźnie. Powiązanie
ciężkiej pracy górnika z trudem obrońców Ojczyzny pojawia się jeszcze w kilku
innych miejscach. W części IV poematu odnajdziemy aluzję do męstwa generała
Sowińskiego „w okopach Woli”, do „trwogi” Wielkiej Emigracji po upadku Powstania Listopadowego. W VII do Roty Konopnickiej, zaś w VIII pieśni odnajdziemy aluzję do piosenki legionowej Wojenko, Wojenko, gdzie mowa o najpiękniejszych ofiarach, jakie z własnego życia składają młodzi żołnierze. Walka, rany,
W tym miejscu warto zaznaczyć, że porównywanie braci górniczej do zakonu nie jest pomysłem
Kijonki. Wcześniej w ten sposób pisał o górnikach Gustaw Morcinek w powieści Górniczy zakon.
14
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
307
krew górnika są szczególnie ważne, gdy przypomnimy historię trzech Powstań
Śląskich. Kijonka wpisuje Śląsk w ciąg tradycji narodowowyzwoleńczej. Stąd
w trakcie swego podziemnego uwięzienia Piontek ma prawo snuć refleksje nie tylko o swej młodości, o pierwszej kobiecie, o żonie, o domu rodzinnym, o pierwszej
dniówce w kopalni, o dumie po zdobyciu pierwszej bramki, gdy „wreszcie wybiegł
w pierwszej jedenastce” (s. 83), o zwycięstwie Lubańskiego, Oślizły i Wilczka nad
piłkarzami Manchesteru, ale też o Ojczyźnie, jej trudnych losach, cierpieniu w niewoli. Czytamy:
Tylko ognia i dymu nie brakło w ojczyźnie
Pogranicznej, hen po czoło niezłomne Kamieńca —
Ty twierdzo nieprzebrana powstańczych zagonów
Hałdo szczodra - w ręce nam fala, a za falą
Kamienie w tłustych sękach samorodków węgla
(s. 87)
W poemacie Kijonki oblężenie Kamieńca (zakończone symboliczną sceną śmierci Michała Wołodyjowskiego, który według ostatniej części Trylogii wysadził się w
powietrze, broniąc honoru Rzeczpospolitej) jest tak samo ważne jak obrona górniczej
hałdy, gdzie można znaleźć węglowy urobek. Hałda jest żywicielką, matką – „głodnych śmietnikiem świętym”, „łożyskiem płodu podziemnych straceńców” (s. 87),
ale i „historiozoficzną inspiratorką, szańcem obronnym i modlitewnym kontekstem”
[Lubina 2000: 19-20]. Hałda wpisuje się od dziecinnych lat w krajobraz ojczysty, jest
świętą górą i „prochownią skrytą”, symbolizuje niezłomność i ukrytą siłę narodu,
który można określić podobnie jak Wysocki w Dziadach Mickiewicza:
Nasz naród jak lawa,
Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,
Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;
Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.
[Mickiewicz 1998: 204]
To silne poczucie patriotyzmu bierze się z wychowania, ale i z przywiązania do
rodzinnych tradycji. Śląska obyczajowość przenika kolejne pieśni, czytamy o znaczeniu chleba krzyżem, o cieście wyrastającym pod pierzyną, o ulubionej przez górników pianie z pełnego kufla, o przesądach zwiastujących katastrofę. Kilkakrotnie pojawia się też wzmianka o pylicy – chorobie dróg oddechowych, na którą szczególnie
często zapadają górnicy wdychający pył kopalniany. Dziś wiemy, że Alojzy Piontek
do śmierci zmagał się z tą chorobą, przez ostatnie lata nie mógł oddychać bez butli
z tlenem [Zimmerman 2011]. Wcześniej na pylicę zmarł jego ojciec. W VIII pieśni bohater Siódmej północy przywołuje postać mężczyzny, który „wysychał przed
rdzewiejącą bramą”. Syn podzielił jego los, ale w latach 70. widział w swym ojcu
mitologicznego Dedala. Dla Kijonki kopalnia jest odwróconym niebem (co szerzej
308
Edyta Antoniak-Kiedos
ujął poeta w tomie Pod Akropolem) – stąd mit o Dedalu i Ikarze może według niego
zdarzyć się również pod ziemią. Po katastrofie pojawia się wizja ojca:
Szliśmy — a ty w ślad za mną, krwią w krew tętnem trwogi,
W mrocznej chmurze pylicy jak w podziemnej łodzi.
I słyszałem z daleka — jakbym pióra tracił:
Synku, znów skrzysz się w słońcu Egejskiego Morza!
Tak mnie, ojcze, oślepia dźwięczny błękit szybu!
(s. 85)
Uderza skojarzenie kopalnianego szybu z szybowaniem w przestworzach, podniebny lot uciekinierów z Krety podobny jest do podziemnej wędrówki starego
i młodego Piontka. Ojciec jest tym, który niesie ostrzeżenie, by nie ryzykował swego
życia, by uważał na niebezpieczeństwa. Historia musi się jednak powtórzyć, młodzieńcza brawura daje o sobie znać kolejny raz. Ojciec w kolejnych wersach jest
niczym Bóg, syn przypomina sobie:
Jeszcze nikt w sobie węgla całego nie uniósł.
Znam ten głos: Ojcze, ojcze, czemuś mnie opuścił!
(s. 85)
Słynne Eli, Eli, lama sabachthani? (Mt 27, 46 oraz Mk 15, 34), staje się dla
Piontka nie tyle aktem rezygnacji czy zdrady ze strony ojca, co kolejnym „namaszczeniem” górnika na Chrystusa. Znak zapytania został zamieniony na wykrzyknik,
by zmniejszyć wrażenie pokory względem ojca, a nawet wyrazić pretensje, choć
podążanie jego śladem jest wyraźnie podyktowane chęcią kontynuowania rodzinnych tradycji. W tej samej pieśni bohater zwraca się do żony słowami: „Czuwaj
z dłonią w śnie moim, co świt żegnaj, chlebna, / Jak matka ojca” (s. 85). Potrzeba naśladowania rodziców wpisana jest w mentalność śląskich robotników, górnik
poddaje się wewnętrznemu nakazowi. Zespolony z hałdą, wychowany przy tej „piramidzie w przepaskach brzózek” (s. 87), wspomina rodziców, szczęśliwe dzieciństwo, bo choć żyło się ubogo, podsumowuje radośnie: „otrzymałem – wszystko!”
(s. 89). Ojciec i matka żyli w swoistej unii, która przywodzi na myśl czasy pokoju,
gdy „zawsze równym krokiem: Litwa i Korona” (s. 89). Oboje wypełniali należycie
swoje obowiązki, on pracował i oddawał wypłatę – „urobek krwawy w czarnoziem
jej rąk” (s. 89), ona dbała o dom, gotowała strawę, a „nam (dzieciom – przypis
EA-K) Bogiem sławiena – / Jemu łożnica błoga” (s. 89). O matce nie wypadało
myśleć jak o żonie – obiekcie pożądania, dla syna była święta niczym Bogurodzica.
Według niego miała dar przeczuwania tąpnięć („ziemi dalekich dreszcz”). Górnik
przyznaje, iż jest przekonany – wierzy, że „głąb pokładów przenikał jej wzrok”, że
wiedziała, co dzieje się pod ziemią.
Dopiero XI pieśń przywodzi obraz katastrofy – węgiel sypał się ze stropu, „siekł
w płucach, ćmił mdlącymi świetlikami tlenu” (s. 90), ból mięśni znów przypominał
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
309
paznokcie Teresy, wbijające się w miłosnym uniesieniu, a przez głowę przemknęła
myśl o jutrzejszym meczu. Nagle nastąpił zawał – katastrofa na miarę Apokalipsy:
Kula ognia w eksplozji wszystkich stadionów
Buchła z jądra błyskawic. I zagrzmiała ziemia
Niebotycznie, runął strop, calizny się zwarły,
W morze wściekłych głazów rozpadły w łoskocie,
A ja — ślepy ptak w wirach potrzaskanych wichur
Krzyknąłem - - Matko, ratuj!
(s. 90-91)
Ogień, błyskawice, niewypowiedziany huk zwiastują koniec, który przywodzi
na myśl skojarzenia z II wojną światową; gdy zasypany górnik otworzył oczy, poczuł się „nad czarnym niebem / na wysokości głowy, jak naród nakryty / Skrzydłami
bombowców” (s. 93). W pieśni XXI zawał jest końcem świata, gdyż „zatrzasnęła
się w sobie planeta na wieczność / I dokonało w węglu requiem już po wszystkim /
W chwili objawionej…” (s. 107). Stwierdzenie „nie ma świata” (s. 107) ustanawia
Piontka ostatnim człowiekiem na ziemi, świadkiem apokalipsy.
W kolejnych pieśniach odnajdujemy tłumaczenia, że ocalały górnik nie wie, nie
pamięta jak to się stało, że przetrwał. Dokonał się przecież cud, który porównuje
z przetrwaniem w lodowcu albo w „zionącym wulkanie” (s. 92). On – „potępieniec”, „ślepy ptak”, nie wie, nie pojmuje dlaczego, za co, jedynie „w gorzkim żalu
– jak po narodzeniu / Polały się me łzy czyste…” (s. 94). Początkowy fragment
jednego z najważniejszych Liryków lozańskich wskazuje na poczucie klęski, rezygnacji, zawodu, jakie towarzyszyło również Mickiewiczowi. Co istotne, w ostatniej
chwili górnik prosi o ratunek matkę, tę jedyną, która nigdy nie opuści w potrzebie. Janusz Roszko w książce Zawał cytuje autentyczne słowa Piontka, błagającego rodzicielkę: „pomóż mi, przecież mówiłaś, że mnie zawsze będziesz miała
w obronie” [Roszko 1972: 92], wspomina o tym, jak rębacz uwięziony w skalnej
rozpadlinie przypomina sobie rodzinny dom w Starym Chorzowie, a także scenę,
gdy dowiaduje się o przedwczesnej śmierci matki. Kijonka widzi bohatera Siódmej
północy jako dwakroć osieroconego, w dzieciństwie i teraz, gdy jako „ziemi płód”
został sam w potrzasku. Obie sytuacje zdają się podobne – przy trumnie matki
i uwięziony w skalnej rozpadlinie, bohater przyznaje: „I odtąd było zimno mi zawsze i czarno / Jak teraz”.
Stałem dziesięcioletni u łoża śród świec,
Gdy czerniała krew w ranach już a cięcia trzy
Esesmańskie wzeszły na policzku prawym.
Ojciec klęczał kamiennie w najniższym pokładzie.
Byłem bosy, lecz bardziej niż doszczętnie bosy —
Nigdzie domu a zimna zapadała noc.
(s. 102)
310
Edyta Antoniak-Kiedos
Z biografii Piontka wiemy, że stracił wcześnie matkę – umarła w czasie wojny
na „gardlane suchoty” [Roszko 1972: 91]. Niemcy „zalecili” jej przebywanie na wsi,
tak że umierała oddzielona od swych dzieci, Alojzka i Henryka. Samotność dziecka,
rozpacz po śmierci ukochanej rodzicielki jest też rozpaczą człowieka zamkniętego
pod ziemią. Figura matki pozwala Kijonce na połączenie autentycznych wydarzeń
z planem biblijnym czy szerzej – religijnym. Obraz rodzonej matki przechodzi
w wizję Maryi, matki Chrystusa, pojawia się też postać gwiazdy „pięciopalcej”, nawiązującej do różanopalcej Eos tj. Jutrzenki15. Bogi brzasku i świtu „łagodzi lęki, /
Gdy w mrokach łona zrywam się w przeczuciu świata” (s. 109).
Matka to jednocześnie Maryja – „trzy cięcia na licu jej prawym” (s. 108), pojawiają się w pieśniach XVIII i XXI. To ona niesie ocalenie, nawet wtedy, gdy rodzą się myśli samobójcze, kiedy człowiek ma wrażenie, że pozbawienie się życia
skróci niepokój i cierpienie. Ból fizyczny jest bowiem tak straszny, że przypomina
hitlerowskie tortury, górnik jest jak „skazany na głodowy sen, / Więzień jedenastego
bloku – w kleszczach żeber – / Gdzie cyklon B ma mdlący smak ludzkiego mięsa”
(s. 104). Jednak próbę ludzkiej wytrzymałości bohater Siódmej północy przechodzi
zwycięsko. Jest to szczególnie ważne, gdy zdamy sobie sprawę, że uwięziony górnik
jest jak embrion, który „w skałach czeka na swoje powtórne urodziny, ale z łożyska,
w którym został uwięziony, nie może czerpać niczego, co potrzebne mu jest do życia.
Odwrotnie – brzuch ten jest komorą śmierci. Węgielna ziemia stała się dla uwiezionego wyrodną matką i kosmosem, trzyma go w sobie nie po to, aby pozwolić mu żyć,
lecz po to, aby mu nie pozwolić umrzeć” [Rutkowski 1976: 122].
Tym większa radość, gdy własna matka „z uśmiechem” przynosi mu nadzieję
i wolę walki:
… Aniś się spłonił na widok powroza –
Będziesz żył. Zaśnij błogo w krwi mojego mleka,
Synku, i dośnij, dośnij
Nowonarodzenie.
(s. 108)
Nad bezpieczeństwem górnika czuwała jeszcze jedna cudowna, bliska rzecz –
spersonifikowana lampka górnicza, która, przymocowana do hełmu, zapewnia widoczność w kopalnianych ciemnościach. Pieśń XIV w głównej mierze poświęcona
jest apologii tej „siostrzycy jasnej czoła”, „bezsennej róży zmysłów”, „dozgonnej
gwiazdy” (s. 95), towarzyszki podziemnego uwięzienia.
Emocje w kolejnych częściach Siódmej północy stają się coraz bardziej dramatyczne, zaskoczenie przeradza się w strach, wzmaga się ból fizyczny. Człowiek „ukamienowany w śnie węglowym” (s. 93) z jednej strony przypomina proroka Jonasza
W innym poemacie Kijonki pt. Pod Akropolem ponownie w jednej osobie poeta zespoli postać własnej
matki, Bogurodzicy i antycznej bogini mądrości i sztuki – Ateny, która stanie się patronką macierzyństwa.
15
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
311
połkniętego przez wielką rybę, z drugiej pyta słowami znanego improperium Ludu,
mój ludu: „Ziemio, cóżem ci uczynił? / Nie pożeraj a wydal z wielorybich głębin! -” (s. 93). Kolejna aluzja do losów Chrystusa przypomina o wyjątkowości bohatera
poematu, o mnogości kulturowych pokładów, jakie mieszczą się w poemacie. Przy
czym stan bohatera Siódmej północy „z ostrzem pod piątym żebrem” (s. 95) sugeruje,
że ból w boku jest bólem serca, zawał zaś może oznaczać zawał w kopalni i zawał
serca. To podwójne znaczenie pozwala w piętnastej pieśni uchwycić specyfikę zawału serca, gdy w „ciała kopalni” rodzi się ból i to straszne wołanie, którego nikt nie
słyszy, bo rozlega się „z głębin ciała”.
Uwięzienie pod ziemią, to swoiste pogrzebanie żywcem, jest jednak wypełnione
nadzieją. Skoro Chrystus zmartwychwstał, to jak nie wierzyć, jak wątpić w ciała
zmartwychwstanie – zdaje się pytać zasypany górnik. On wie, że żywego czy umarłego, ale na pewno wyciągną go spod ziemi. Przecież brać górnicza jest jak jeden
organizm czy „zakon opoki honoru”, który nie podda się, dopóki nie wyrwie ziemi
jej ofiary/zdobyczy. Jak groźba brzmią słowa:
Wyrwij jednego z nas, każdy pocznie broczyć
Krwią wspólnego krwiobiegu zawiązaną w mózgu
W czułą różę zmysłów górniczej latarki.
(s. 98)
Solidarność górników pozwala do końca wierzyć, że współpracownicy zdążą z
pomocą, że nie pozwolą zostać w skalnej rozpadlinie. Zasypany człowiek staje się
dla nich „centralnym punktem grawitacji / Węglowego kosmosu – – / Nawet jeśli
martwy” (s. 99). Kijonka podkreśla skupienie, jedność i poczucie misji do „ostatniej
gwiazdy kropli męskiej krwi” (s. 100), jakim wykazują się ratownicy.
Krytycy dostrzegali w poemacie przekonanie, że istnieje moralny nakaz, by żyć,
nawet jeśli każde życie i tak prędzej czy później zakończy się śmiercią. Feliks Netz
przypuszcza, że poeta chciał „dotrzeć do tych złóż energii ludzkiej, gdzie bije źródło
woli istnienia” [Netz 1975: 11]. Historia Piontka, który przeżył siedem dni bez wody,
jakiegokolwiek pożywienia, pijąc swój mocz i krew, była najlepszym pretekstem,
by zastanowić się nad fenomenem woli życia. Życia, które nieuchronnie prowadzi
do śmierci, ale ta nie jest już „paraliżującym nasze działania wyrokiem i fatum, ale
(występuje – EA-K) jako »uświadomiona konieczność«, stawiająca przed każdym
z przedstawicieli rodzaju ludzkiego zwielokrotnione powinności” [Zyman 1976:
12]. Dlatego też nadzieja na ocalenie bierze się z wiary, że górnicy „prą z odsieczą”,
i z wewnętrznego głosu: „… Wytrwaj, wytrwaj – dudniła! w ciszy na wskroś / Krwią
pulsująca ciemność” (s. 100). Choć minęła, jak mówi bohater „siódma północ mego
grobu” (s. 113), choć dotknęła go rozpacz, trwoga człowieka pochowanego „na zawsze w skalnej arce póki serca plusk” (s. 107) – wytrwał. A jego „nowonarodzenie”
stało się swoistym Genesis:
Edyta Antoniak-Kiedos
312
Rwą się zasłony, pęka w krzyku ziemia,
Wyzwolony wypowiem pierwsze słowo: Matka – –
I na zawsze przedzielę światło od ciemności,
Niebo od wód —
A lądy od morza.
(s. 112)
Poezja jest zdolna do stwarzania świata, jednak nie wszystkim ten świat odpowiada. Na przekór idealizacji i mitologizacji Piontka i jego górniczego środowiska,
jaką można zaobserwować w poemacie Siódma północ, powstał wiersz Juliana Kornhausera pt. Szczęście jest surowe [Kornhauser 1982: 63], w którym „naturalistyczny
obraz sytuacji egzystencjalnej chorego i samotnego w swoim cierpieniu człowieka
przeciwstawiony zostaje sielankowej, naiwnie pseudoludowej wizji Tadeusza Kijonki” [Wężowicz-Ziółkowska 1983: 11-12]. Zdaniem Wężowicz-Ziółkowskiej „odarty
z kulturowych masek, uniwersalnych i odrealniających atrybutów zyskuje Piontek
w wierszu Kornhausera wymiar ludzki” [Wężowicz-Ziółkowska 1983: 12], co stanowi zarzut skierowany w stronę śląskiego poety jako pogodzonego z urzędowym
„mitem robotnika”. Moim zdaniem wiersze nowofalowe zestarzały się, przygasły i z
perspektywy czasu to poemat Kijonki, bez oskarżeń o sprzyjanie władzy i forowanej
propagandzie sukcesu, dzięki swej wielowymiarowości zyskuje na sile artystycznego
wyrazu, tym bardziej, że „zawiera skondensowaną kwintesencję całego poetyckiego
światopoglądu autora, podkreślającego wielokrotnie swój związek ze Śląskiem, ziemia hałd i kopalń, sycącego strofy swoich wierszy klasycznym autentyzmem przeżyć
traumatycznych” [Bednarczyk 1987: 77].
Edward Zyman w swej recenzji Kamienia i dzwonów pytał retorycznie: „czymże
innym (jest Siódma północ – przypis EA-K) wreszcie jak nie najdojrzalszym dotąd
dokumentem poetyckim potwierdzającym polityczną, kulturową i psychiczną jednię ludzi tej Ziemi z Polską?” [Zyman 1976: 12]. Podzielany przeze mnie zachwyt
Zymana kłóci się z oceną poematu wystawioną przez Dobrosławę Wężowicz-Ziółkowską, która wpisuje Siódmą północ w ciąg utworów agitacyjnych. Śląska kulturoznawczyni uważa, że Piontek został przedstawiony „w zgodzie ze sformułowanym
przez polityków kultury modelem” [Wężowicz-Ziółkowska 1983: 11], według którego bohater poematu to „ów »dobry robotnik«, ciałem swym karmiący naród polski,
jednocześnie skromny i wspaniały w swym codziennym trudzie, jakże zadowolony
z tego, co ma i co mu się oferuje” [Wężowicz-Ziółkowska 1983: 12]. Posądzenie
Kijonki o napisanie wiersza propagandowego zdaje się bezpodstawne zważywszy
na artyzm, wysublimowany styl i wielość kontekstów jakie przywołuje on w poemacie. Utwór propagandowy z założenia kierowany do ludzi prostych, raczej niewykształconych, powinien zawierać wyraźny przekaz ideologiczny, którego w Siódmej
północy nie znajdziemy. Ponadto znając dorobek artystyczny autora Czasu zamarłego, jego głębokie zaangażowanie w sprawy śląskie i ogólnonarodowe wiemy, że nie
Siódma północ Tadeusza Kijonki jako poetycka relacja z podziemnego uwięzienia
313
mógłby napisać innego poematu. Łączenie porządków biblijnego, mitologicznego i
ojczyźnianego to wyznaczniki jego odrębnego, niepowtarzalnego stylu. Niemniej na
podzielone zdania co do oceny poematu wskazywał również Bohdan Drozdowski,
który broni Kijonkę, stwierdzając, iż „jest to stylizacja wymuszona przez patetyczną
legendę, ponieważ osobisty heroizm Piontka przeszedł do legendy górniczej” [Drozdowski 1976: 6].
Trzeba też zaznaczyć, iż Kijonka, umieszczając poemat jako trzecią część tomu
Kamień i dzwony, nadał mu specjalne znaczenie. W kontekście licznych wierszy o
umieraniu zawartych w częściach Stamtąd i W drodze, historia Piontka jest symbolem przezwyciężenia śmierci, wyrwania się z jej szponów. Zauważył to między
innymi Krzysztof Rutkowski, który określa poemat jako „relację powrotu »stamtąd«”
[Rutkowski 1976: 122]. Relacja ta nie jest jednak zwykłą opowieścią o męskiej solidarności. Kijonka wykorzystuje wiedzę na temat akcji ratowniczej i tworzy opowieść, która zgodna jest z tym, co notuje Janusz Roszko w swym reportażu: „ich
wściekły trud tam na dole. Niewidoczny dla innych, nie na pokaz przecież – tylko dla
kolegów, dla braci, których spotkał zły los. Ich zmagania z kamieniem i węglem, z
piachem i obudową – pełne wysiłku, natężenia, mocy niespotykanej. Inaczej się idzie
z wyrobiskiem, gdy chodzi tylko o węgiel. Kolegów – żywych, albo… Chcą żywych”
[Roszko 1972: 73].
Czytając tom Kamień i dzwony od końca do początku, odnajdziemy nowy sens
w podziemnym uwięzieniu Piontka. Świat czerni, w którym trwał przez kolejne dni,
podobny jest do świata szpitalnej bieli. Dwa zawały o jakich czytamy w tomie –
zawał serca i zawał w kopalni – pozwalają nam zastanowić się nad śmiertelnością
człowieka, nad drugą szansą jaką jest nowe życie, życie po zawale.
Literatura:
1.Baran, J.: Spotkanie z wierszem. Tadeusz Kijonka. „Wieści” 1976, nr 18.
2.Baran, J.: Fragment e-maila z dnia 25 października 2012 roku.
3.Bednarczyk, R.: Rzeźba w czarnym krajobrazie. „Tak i Nie. Śląsk” 1987, nr 8.
4.Browning, W. R. F.: Słownik Biblii. Przeł. Slawik, J. Warszawa 2005.
5. Czarne słońce. Reż. Halor, A. Polska 1971.
6.Drozdowski, B.: Refleksje nad książką „Kamień i dzwony”. „Trybuna Ludu” 1976, nr 12.
7.Dumin, P.: Poezja jest podarunkiem natury. Toruń 2008.
8.http://wisla.naszemiasto.pl/archiwum/1061474,zmarl-alojzy-piontek-gornik-ktorykilkaset-metrow-pod,id,t.html dostęp 10.01.2013
9. Hałda. Materiały IV sesji śląskoznawczej Pracowników Naukowych, Studentów i Gości
Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego. Katowice, 5-6 maja 1999. Red. Głogowski, T. M., Kisiel, M. Katowice 2000.
314
Edyta Antoniak-Kiedos
10. Imię ziemi. Antologia wierszy o Śląsku. Red. Widera, A., Wolny, A. Opole 1985.
11. Kijonka, T.: Kamień i dzwony. Warszawa 1975.
12. Kipias, R.: Zabrze Rokitnica – wypadek. http://www.zabrze.aplus.pl/dzielnice_zabrza_rokitnica_wypadek6.html dostęp 30.09.2012
13. Krynicki, R.: Magnetyczny punkt. Warszawa 1996.
14. Kornhauser, J.: 148 wierszy: 1968-1979. Kraków 1982.
15. Mickiewicz, A.: Dziady cz. III. Warszawa 1998.
16. Morcinek, G.: Górniczy zakon. Katowice 1964.
17. Netz, F.: Przejście przez smugę cienia. „Poglądy” 1975, nr 22.
18. Pilch, J.: Alojzy Piontek i Ryszard Krynicki. „Polityka” 2005, nr 46.
19. Roszko, J.: Zawał. Warszawa 1972.
20. Rutkowski, K.: Białe i czarne. „Miesięcznik Literacki” 1976, nr 7.
21. Siódma pieczęć. Bergman, I. Szwecja 1957.
22. Wężowicz-Ziółkowska, D.: Rzecz o Alojzym Piontku. „Literatura Ludowa” 1983, nr 1.
23. Wronkowska, M.: Prawdy pierwsze. „Regiony” 1976, nr 2.
24. Zimmerman, M.: 158 godzin. Źródło internetowe – http://wiadomosci.onet.pl/kiosk/historia/158-godzin,3,4224553,wiadomosc.html dostęp 12.02.2013
25. Zyman, E.: Poetyckie znaki zodiaku: Kijonka. „Poezja” 1976, nr 4.
26. Żurakowski, B.: Uniwersalny temat? „Opole” 1976, nr 2.
mgr Edyta Antoniak-Kiedos
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Doskonalenia Nauczycieli WIEDZA w Katowicach
e-mail: [email protected]
315
Justyna Tymieniecka-Suchanek
WIARA W CUDOWNĄ PRZEMIANĘ
(INTERPRETACJA SEMANTYCZNA TEKSTU UTWORU
POETYCKIEGO ALEKSANDRA M. DOBROLUBOWA
O PRZYMIERZU ZE ZWIERZĘTAMI)
Абстракт:
УВЕРИТЬ В ЧУДЕСНУЮ ПЕРЕМЕНУ
(СЕМАНТИЧЕСКАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ТЕКСТА СТИХОТВОРЕНИЯ
О СОЮЗЕ СО ЗВЕРЯМИ АЛЕКСАНДРА М. ДОБРОЛЮБОВА)
В тексте произведения А.М. Добролюбова центральным стержнeм, связанным
с главной идеей и основным принципом композиции стихотворения, является заглавное сочетание слов „союз со зверями”. Это словосочетание как поэтический знак входит
в разные плоскости системы семантических отношений структуры художественного
пространства стихотворения, которое строится одновременно в трёх планах: в плане
чувств и переживаний лирического я, которое отождествляется с самим поэтом; в плане главной мысли произведения, а также итоговых рассуждений „героя-рассказчика”
(О союзе со зверями – это текст не соблюдающий в „чистом” виде образца никакого жанра и рода); в плане лексики, которая полностью подчиняется главной идее самого автора.
Слова-ключи: Александр Добролюбов, зверь, медведь, змея.
Свой язык у зверей, свой язык у камней […]
И в ручьях и в людях есть другой язык,
Есть один язык всеобъемлющий, проникающий,
Как любовь, как жизнь, как бессмертие опьяняющий
Александр М. Добролюбов
Jednym z najbardziej charakterystycznych znamion twórczości poetyckiej Aleksandra Dobrolubowa (1876–1945), które w znacznej mierze zdeterminowały odrębność stylistyczną jego dzieł, był głęboki światopogląd religijny, przejawiający się
autentyczną wiarą w cud i mistycznym powołaniem do życia na pograniczu jurod-
316
Justyna Tymieniecka-Suchanek
stwa i podwiżniczestwa1, inklinacją do łączenia pogańskich wierzeń z kultem nieortodoksyjnego chrześcijaństwa, ale zawsze z dala od cywilizowanego świata. W
ówczesnym środowisku rosyjskich dekadentów – jak zauważa Grażyna Bobilewicz
– Dobrolubow nosił „manifestacyjny strój świadczący o niechęci do zwyczajności
i naturalności” [Bobilewicz]. Konweniował on nie tylko z wybranym przez poetę
modelem życia, które – w ocenie jego młodszego krewnego, Gleba J. Światłowskiego – po porzuceniu Petersburga na rzecz „pól i lasów” było dziwne i niezwykłe,
ponieważ składało się nań „coś z poety, coś z Aloszy Karamazowa” i właśnie to
nieokreślone nieuchwytne „coś”, tworzyło oryginalną i niepowtarzalną osobowość
autora Natura naturans. Natura naturata [Святловский]. Pogarda do miasta i pospolitości, dociekliwy i otwarty umysł, a przede wszystkim tragiczne wydarzenie z czasów studenckich [Кошель] zaważyły na przyszłości poety, który dokonał poniekąd
zaskakującego, nawet dla ówczesnej bohemy artystycznej, wyboru. Zdecydował się
on na całkowicie odmienną i niełatwą drogę życiową, sprowadzającą się do poszukiwania przezeń Boga oraz swojego właściwego miejsca na ziemi: najpierw próbował
sprostać powołaniu jako mnich, potem był założycielem i liderem sekty religijnej, a
wszystko po to, by ostatecznie zostać pielgrzymem (странник) samotnie przemierzającym Rosję. Gdy wreszcie w 1939 roku podjął decyzję o powrocie do Leningradu,
uniemożliwił to wybuch wojny i blokada miasta.
Egzystencja młodego Dobrolubowa zafascynowanego tajemnicą śmierci, głoszącego nirwanę i palącego haszysz, słowem emploi „nawiedzonego” poety, wytycza
niekończący się szlak wędrówki ekscentrycznego tułacza2, zaważy na jego dalszym
życiu, któremu będzie towarzyszyć silna potrzeba głoszenia religijno-moralnej nauki
w sekcie dobrolubowców.
Dobrolubow poniekąd w spektakularny sposób urzeczywistnił marzenia oraz spełnił idealne wyobrażenia o życiotwórczości współczesnych mu kolegów po piórze. Radykalnie i dobrowolnie odszedł na margines życia rosyjskiego społeczeństwa. Symbolistów porzucił dla sekciarzy, inteligencję – dla prostego ludu, kulturę – dla natury/
„В схожей стилистике пишет Андрей Белый Р.В. Иванову-Разумнику: в письме от 7 февраля 1928
года он говорит о «подвиге» Добролюбова, сравнивая его с подвигом русских юродивых”. [Podaję
za: Кобринский, A. A.]
2
„Разочаровавшись в созданном им в Самарской губернии братстве «добролюбовцев» (общине,
близкой по направлению к духоборам), он отправляется в странствия по России. Сибирь, снова
Поволжье, Средняя Азия, Кавказ — таковы были его жизненные пути в 1920-х — начале 1930-х
годов. В 1920-х годах он также посетил и Петроград. […]. География жизни Добролюбова второй
половины 1930-х годов устанавливается достаточно точно. Это разнообразные районы и населенные пункты тогдашней Азербайджанской ССР […]: Мильская степь, Евлах, Тертер, Кубатлы,
Белоканы, Кельбаджары (Кельбаджар), Мардакерт, Агджабеды, Даш-Бурун, Закаталы, Уджары.
Иногда ему удается выезжать в Баку, где он живет у знакомых. Грустный парадокс нашего времени: многие города и поселки, где жил человек, всей своей жизнью утверждавший неприкосновенность человеческой жизни, любовь и братство всего живого на земле, в конце ХХ века превратились в реки крови во время нагорно-карабахской войны” [Кобринский]
1
Wiara w cudowną przemianę (interpretacja semantyczna tekstu...
317
przyrody [Эткинд]. Tak więc charakterystyka sposobu widzenia i przeżywania świata
przez Dobrolubowa nie pozostaje bez znaczenia dla interpretacji dowolnego utworu poetyckiego starszego symbolisty, zwłaszcza z ostatniego zbioru zatytułowanego
Из книги невидимой (1905), który zawiera „проповедь покаяния, любви ко всем
людям, животным и даже стихиям” [Святловский, Терентъев-Катанский]. Utwory
poety są nasycone poszukiwaniem prawdy, dobra i mądrości w mistycznym wymiarze
religijnego przesłania. Oddają one bowiem ducha nieortodoksyjnego chrześcijaństwa
połączonego z wierzeniami pogańskimi (prawosławne dwojewierije) oraz charyzmatyczne poczucie głębokiej więzi emocjonalnej ze światem biednych, słabych i skrzywdzonych. Szczególnego rodzaju (współ)odczuwanie w relacji człowiek – inne byty
rozumiane jako poczucie i spełnienie idei wspólnoty/miłości/przyjaźni/braterstwa towarzyszy podmiotowi lirycznemu głównie w odniesieniu do pobratymców i przyrody
ożywionej, a więc wyjątkowe miejsce w repertuarze Dobrolubowa zajmują poetyckie
obrazy wyidealizowanej hipotetycznej przyjaźni człowieka i dzikich zwierząt.
Mam tutaj na uwadze zwłaszcza trzy wiersze rosyjskiego symbolisty: Примиренье
с землёй и зверями (Pojednanie z ziemią i zwierzyną leśną), Прощайте, птички...
(Żegnajcie, ptaszki…) i O союзе со зверями (O przymierzu ze zwierzętami). Tworzą
one swoistą trylogię głoszącą ideę zawarcia sojuszu człowieka z leśnymi zwierzętami
rodem z Księgi Rodzaju. W każdym z nich mamy do czynienia z oczekiwaniem na cudotwórczą moc, która doprowadzi do metamorfozy zarówno zwierzęcej, jak i ludzkiej
natury we wzajemnym obcowaniu. Ten fenomen z pogranicza etyki i religii staje się
lejtmotywem w spuściźnie poety. Eksponuje on apoteozę wiary w cudowną i tajemniczą koegzystencję międzygatunkową, do której dochodzi z inicjatywy „wznoszącego
chorągiew pojednania” człowieka. Oto apostrofa do zwierząt: „Ай вы звери мои, вы
свободные! / […] / Только мирную человечью речь принимайте!”3 [Добролюбов,
Собрание стихотворений], pochodząca z Pojednania z ziemią i zwierzyną leśną. Z
kolei w wierszu Żegnajcie, ptaszki… podmiot liryczny przyznaje się do przyjaźni ze
„zwierzyną wolną”, nie kryje miłości do „wszelkiego stworzenia” i, wreszcie nie wstydzi się uznać bydło za „swoich braci”. Wiadomo, że Dobrolubow był zwolennikiem św.
Franciszka z Asyżu, a powyższe wynurzenia podmiotu lirycznego, alter ego poety, nie
dziwią, zważywszy, że ostatni wymieniony z tytułu wiersz był pożegnaniem poety ze
świecką rzeczywistością przed jego odejściem do klasztoru na wyspach Sołowieckich.
Utwór O przymierzu ze zwierzętami odzwierciedla pacyfistyczne przekonania
samego poety, jego niechęć do służby wojskowej, noszenia broni i używania jej zarówno wobec ludzi, jak i zwierząt. Poeta nawołuje wszystkich do zawieszenia broni.
Sugeruje, że niedźwiedź widząc mieszkańców wsi pokojowo doń nastawionych, nie
wyrządzi im krzywdy:
W przytoczonych tu i dalej cytatach nie zachowuję pisowni oryginału, podając fragmenty z uwzględnieniem współczesnej ortografii. Wszelkie wyróżnienia w wierszach A.M. Dobrolubowa moje – J.T-S.
3
318
Justyna Tymieniecka-Suchanek
Говорят, после этих заговоров редко трогает медведь
скотину, но разве сила в словах заговора?
Он видит из берлоги своей, как мирны они, он видит, что великая беда пришла на них. Вместо гнева и ружей просьбу приносят они!
[Добролюбов, Сочинения: 136]
W ostatnich partiach tekstu podmiot liryczny wyraźnie wątpi w konieczność
używania broni palnej przeciwko drapieżnym zwierzętom: „Нам ненужно бы было
все ваше оружье против зверей […]” [Добролюбов Сочинения: 137]. Wprawdzie
leksyka animalistyczna sprowadza się tu do następujących gatunków: niedźwiedź,
wilk, bydło domowe, pies, lew, żmija, ale najczęściej jest wymieniane pierwsze ze
zwierząt. Słowo „медведь” pojawia się w tekście aż sześć razy, podczas gdy „псы”
i „волки” tylko raz. Szczególną atencją darzy poeta niedźwiedzia, który w zwierzęcym panteonie mitologii rosyjskiej zajmuje miejsce wyjątkowe. W przeciwieństwie
do konia (zwierzę przeklęte) lub psa (zwierzę nieczyste), niedźwiedź w przekazach
ludowych i legendach chrześcijańskich niesie w sobie pozytywne konotacje. Jest
zwierzęciem czystym, które pochodzi „od Boga” [zob. szerzej: Левкиевская].
W wierszu Dobrolubowa mamy do czynienia z polem leksykalnym rozumianym
jako „zbiór leksemów posiadających wspólne cechy znaczeniowe” [Pawłowski]. Tutaj
przykładem takiego pola są nazwy zwierząt, a charakterystyczne składniki owego zbioru rozpoznajemy po tym, że łączy je relacja szeroko rozumianej meronimii. Poszczególne gatunki (np. niedźwiedź, pies) są meronimami tytułowego słowa „zwierzęta”.
Innym polem leksykalnym, a właściwie semantycznym jest grupa słów znaczeniowo
podporządkowana drugiemu wyrazowi z tytułu „союз” („przymierze”). W utworze
poety odnajdujemy następujące określenia: „упрашивает”, „умоляет”, „просьба”,
„мирны/мирно/мир”, „взор сожаления”, „не обижая”, „я пришёл к вам послом”,
„примириться”, „уважение”, „охранили бы”. Wszystkie są podporządkowane idei
przymierza/sojuszu/zgody, wyrażają szacunek, wiążą się z poczuciem bezpieczeństwa
wśród ludzi i zwierząt, wskazują, że ideę przymierza można osiągnąć poprzez prośby,
namowy, na drodze porozumienia i zrozumienia oraz szacunku.
Podmiot liryczny analizowanego utworu O przymierzu ze zwierzętami to niewątpliwie
porte-parole Dobrolubowa, który zawarł w nim informacje o charakterze autobiograficznym. Poeta czuł się najlepiej na łonie natury, więc porzucił życie miejskie (porównywał
Petersburg do grobowca) i wędrował po Rosji, odwiedzając najpierw gubernie północne, Ural, ziemię baszkirską4 – wszystkie te nazwy geograficzne są obecne w tekście:
„[…] обычаи северных губерний”, „[…] на башкирской земле в Уральских горах”
„Самоубийство одного из завсегдатаев этих собраний привело Александра Добролюбова к решению оставить литературу и начать странствовать по Руси — сначала по северным губерниям,
затем по Поволжью, Сибири, Средней Азии и Кавказу. В крестьянской одежде, с посохом в руках
он бродил по деревням, записывая народные песни, заклинания, плачи и сказания” [Карчевский].
4
Wiara w cudowną przemianę (interpretacja semantyczna tekstu...
319
[Добролюбов, Сочинения: 136]. Przykłady z zakresu onomastyki i prośba kierowana pod
adresem wykształconych osób: „Долго удерживался я из боязни вас, образованные,
примите слова мои” oraz pytanie retorycznie: „Кто как я целые годы проходил
в лесах, кто видел так жизнь степей без человека?” [Добролюбов Сочинения: 137]
jednoznacznie wskazują, że poeta utożsamia się z podmiotem lirycznym.
Dobrolubow w utworze O przymierzu ze zwierzętami propaguje piękną utopijną
ideę ludzko-zwierzęcego partnerstwa. Wiersz wyraża autentyczną troskę poety o dobro ludzi i zwierząt. Głosi i szerzy wiarę w cudowną przemianę na płaszczyźnie relacji między homo sapiens i animalia, w możliwość zawarcia rozejmu/sojuszu/porozumienia ze zwierzętami, przyjazne stosunki między wszystkimi żyjącymi na naszej
planecie istotami. Efim Etkind trafnie podkreśla, że Dobrolubowa interesuje język,
który nazwałabym „pozarozumowym językiem przyrody”. Badacz ma bowiem na
uwadze fakt, że poeta operuje językiem należącym do świata przyrody (nie kultury),
że dostąpił rzadkiego w przypadku ludzi wtajemniczenia, ponieważ posiadł wyższą
umiejętność posługiwania się językiem, w którym rozmawiają strumienie z drzewami. Językiem przyrody może przemawiać również człowiek, znajdujący się blisko
tajemnicy bytu i natury. Opanowanie naturalnego języka „przyrodniczego” oznacza
w ujęciu Dobrolubowa, możliwość zmiany natury samego człowieka [Эткинд].
Poeta rysując utopijną wizję idealnej przyjaźni człowieka z dzikimi zwierzętami,
nawiązuje do dawnych wierzeń ludowych, do czasów kiedy ludzie na wsiach korzystali z formy zaklęć. Przeplatają się tu chrześcijańskie motywy religijne z wierzeniami pogańskimi. Dobrolubow podkreśla wykonywane przy zaklinaniu czynności
i wykorzystywane podczas zamawiania surowce: sól, ziemię, węgiel i popiół. Podmiot liryczny sięga pamięcią do dawnych dziejów, w których zwierzęta budziły w
człowieku strach i podziw. Ponieważ w zamierzchłej przeszłości człowiek nie radził
sobie z własnym lękiem i nie umiał porozumieć się ze zwierzętami, szukał mistycznych i magicznych sposobów, by je obłaskawić. Podczas pierwszego czytania, a więc
poznawania „intuicyjnego” każdego dzieła literackiego (Janusz Sławiński) wydaje
się, że początek utworu O przymierzu ze zwierzętami jest stylizowany na ekspozycję
Słowa o wyprawie Igora. Podmiot liryczny zapowiada: „О союзе со зверями буду
говорить я, братья” [Добролюбов, Сочинения: 135]. Jednak po kolejnej uważnej
lekturze usytuowanej na tle całokształtu twórczości poety, podejścia do wiersza jako
do „jednego z wielu”, a nie jedynego w swoim rodzaju i osadzeniu utworu Dobrolubowa w kontekście biograficznym autora – przywódcy sekty religijnej – należy
raczej uznać zwrot „bracia” (członków wspólnoty zwano „bratkami”/”braciszkami”
– „секта братков”) za typowy dla poety, który w taki właśnie sposób zwracał się
do osób ze swojego otoczenia. W twórczości poety słowa „brat”/”bracia” to słowa
klucze, powtarzają się one niemal w każdym utworze, zwłaszcza w psalmach, które
dobrolubowcy śpiewali5 [Кошель].
5
Bractwo dobrolubowców było spokrewnione z duchoborcami i mołokanami [Zob. Кобринский]
320
Justyna Tymieniecka-Suchanek
Wiersz nawiązuje do folkloru poprzez pierwiastek etnograficzny, a są nim ludowe zaklęcia. Wprawdzie podmiot liryczny nie przytacza bezpośrednio formuły zaklinania, nie cytuje słów wypowiadanych przez pastucha, ale z treści utworu wiemy,
że zaklęcie zostaje wygłoszone: „Громко читает он заговор, упрашивает лессового царя не обижать более скот – милый крестьянский живот” [Добролюбов
Сочинения: 136]. Poeta demonstruje zwyczaje panujące na północy Rosji, gdzie
jeszcze na początku XX wieku wierzono w moc pogańskiego działania. Formuły
słowne zaklęć wiązały się ściśle z „dokonywanymi przy zaklinaniu czynnościami,
objaśniając je lub komentując” [Łużny 1977: 45]. Dobrolubow z autopsji na podstawie zebranego materiału etnograficznego pokazuje, jak zachowują się mieszkańcy
wsi, gdy na pastwiskach zaczynają grasować głodne niedźwiedzie:
Вспомните обычаи северных губерний, когда медведь начинает обижать скотину.
Вся деревня собирается к берлоге, пастух, который во
все время пастьбы не прикасается к женщине выступает
к приготовленному котлу.
Там соль и земля и уголь с золою из печки, но не
в них сила заговора его.
[Добролюбов, Сочинения: 136]
oraz ujawnia reakcję chłopów na pierwszą porwaną krowę/owcę i słowa pastucha
w postaci mowy zależnej:
Он призывает на помощь святых, умоляет и медведя
и горы открыть ему, где вчерашняя белонюшка:
Lud wierzy, że wypowiedziane zaklęcie pomoże ustrzec bydło przed niebezpiecznymi niedźwiedziami. Pastuch wypowiadający formułę ma również nadzieję na to, że
kultywowany zwyczaj przodków umożliwi nawet odzyskać porwaną przez drapieżnika krowę bądź owcę. W zaklinaniu uczestniczą wszyscy mieszkańcy wsi, dzieci,
mużyki i baby, którzy na pytanie pastucha, odpowiadają głośno zgodnym chórem.
Wymawiane w trakcie obrzędu – magicznej praktyki zaklinania – słowa, poeta przekazuje w postaci mowy niezależnej:
„Вы не скрали ли ю, пути не смутили ли, дорожки не скрыли ли?”
«Если вы скрыли, отдайте ю” – повторяет вся деревня […]
[Добролюбов, Сочинения: 136]
Jednak poeta sugeruje, że siła i moc zaklęć nie tkwi w „magicznych” słowach, a –
jak wynika z innych partii tekstu wiersza – w czynach, czyli pokojowym i życzliwym
traktowaniu drapieżników:
Там соль и земля и уголь с золою из печки, но не
в них сила заговора его.
Wiara w cudowną przemianę (interpretacja semantyczna tekstu...
321
Utwór kończy – oparta na motywie biblijnym – wizja sprzed potopu:
«Дети будут играть со змеятами.»
Братья, считайте безумцем меня, я говорю просто то,
что заключено в глубинах моих.
[…]
Долго удерживался я из боязни вас, образованные, примите слова мои.
Кто как я целые годы проходил в лесах, кто видел
так жизнь степей без человека?
Я пришел к вам послом от медведя, истинно хочет примириться он с вами.
Когда первый нападал он на вас? не был ли он
полон всегда уваженья?
Если бы мир ваш был с ними, они ходили бы как
псы около ваших жилищ.
Bам ненужно бы было все ваше оружье против зверей,
потому что медведи охранили бы вас.
Львы убежали бы в пустыни, увидя их несметные
полчища около наших домов.
Все хищные звери умерли бы с голоду или изменили бы
жизнь свою.
Dobrolubow, łącząc w utworze O przymierzu ze zwierzętami elementy pogańskich wierzeń z chrześcijańskimi, odzwierciedla swoistość dwuwiary [Leksykon:
148] i własne poszukiwania ideowo-religijne. Nawiązuje do ideału królestwa pokoju, a więc stanu sprzed potopu. Symboliczne zestawienie razem różnych gatunków
zwierząt poeta traktuje dosłownie, nawiązując do Izjasza, który pokazał „zwierzęta
od wieków (od czasu pierwotnego raju) sobie wrogie – np. lwa i wołu; ich przyjaźń
będzie znakiem, […], że Boży ład zapanował nad światem” [Michera 1992: 158].
Podmiot liryczny wierzy, że nastaną opisane w Księdze Rodzaju czasy mesjańskie:
„Wtedy wilk zamieszka wraz z barankiem, pantera z koźlęciem razem leżeć będą,
cielę i lew paść się będą społem i mały chłopiec będzie je poganiał. Krowa i niedźwiedzica przestawać będą przyjaźnie, młode ich razem będą legały. Lew też jak wół
będzie jadał słomę. Niemowlę igrać będzie na norze kobry, dziecko włoży swą rękę
do kryjówki żmii. Zła czynić nie będą ani zgubnie działać […]” [Linzey 2010: 213].
Według Starego Testamentu przed potopem zarówno ludzie, jak i zwierzęta byli wegetarianami. Organizacja materiału leksykalnego w utworze Dobrolubowa podporządkowana została prawosławnej religii chrześcijańskiej i wierzeniom pogańskim.
Wiersz oscyluje wokół głównej idei – wiary w cud, wiary w bezkonfliktowe relacje między ludźmi i zwierzętami. Walerij Briusow wspomina, że Dobrolubow miał
wyjątkowy dar nawiązywania kontaktów ze zwierzętami: „Теперь он стал прост,
теперь он умел говорить со всеми […]. И все невольно радостно улыбались
322
Justyna Tymieniecka-Suchanek
на его слова. Даже животные шли к нему доверчиво, ласкались” [Брюсов:
41-42]. Poeta odkrył, że dzikie zwierzęta, których nikt nie zaczepia, schodzą człowiekowi z drogi, niedźwiedzie i wilki unikają kontaktu z nim: „Медведи и волки
обходили мой путь в лесах” – przyznaje poeta [Добролюбов, Сочинения: 136].
Potwierdzają to wspomnienia Dobrolubowa pod wymownym tytułem О языке без
хитрых и ученых слов, w których czytamy: „Прости меня, всякая тварь, и звери
и скот, свободные птицы, горы, и вечные холмы земли, небеса спокойно сияющие, прости-те меня, сестры травки, когда я лежал в июньские дни среди вашего храма, вас обижая. Тяжелыми благовоньями дышит степь, а моя привычная
ко злу рука неизвестно зачем обрывает ваши тихие листики. Простите меня,
и ангелы и все непокорные Богу восставшие духи, все демоны, зачем столько
времени был я вашим помощником, помогал вашему ослепленью? Ибо мы все
одно тело”. Idę organicznej Jedni planety Ziemi jako jednego ciała, które tworzy
wspólnota wszystkich żywych istot, zapowiada tytuł utworu O przymierzu ze zwierzętami, któremu podporządkowany został materiał leksykalny.
Literatura:
1.Bobilewicz, G.: W pelerynie, w surducie i w chitonie. Strój artysty na przełomie dwudziestego stulecia.
2. http://www.v-ivanov.it/wcontent/uploads/2010/11/bobilewicz_w_pelerynie_1998_text.
pdf [data dostępu: 17.03.2013].
3.Брюсов, В.: Дневники. 1891-1910. Москва 1927, s. 41-42. Podaję za: Святловский, Г.
Е, Терентъев-Катанский, А. П: Александр Михайлович Добролюбов. „Хронос”. http://
hrono.ru/biograf/bio_d/dobrolyubov_am.php [data dostępu: 17.03.2013].
4.Добролюбов, A.: О языке без хитрых и ученых слов.
5. http://rusbook.com.ua/russian_classic/dobrolyubov_am/iz_knigi_nevidimoy.5476/ [data
dostępu: 12.03.2013].
6.Добролюбов, A.: Собрание стихотворений. В: Ранние символисты: Н. Минский, А.
Добролюбов. Стихотворения и поэмы http://az.lib.ru/d/dobroljubow_a_m/text_0005
shtml [data dostępu: 10.12.2010]
7.Добролюбов A.: Сочинения. Из книги Невидимой. Ред. Fleishman, L., Dalaney, J.,
Grossman i in. Barkeley 1983. Modern Russian Literature and Culture. Studies and Texts.
Vol. 11.
8. Idee w Rosji. Leksykon rosyjsko-polsko-angielski. T. 1. Red. De Lazari, A.:. Warszawa
1999, s. 148.
9.Карчевский, К.: А. Добролюбов. http://am-dobrolubov.ouc.ru/ [data dostępu: 10.03.2013].
Wiara w cudowną przemianę (interpretacja semantyczna tekstu...
323
10. Кобринский, А.А.: Разговор через мертвое пространство (Александр Добролюбов
в конце 1930-х — начале 1940-х годов). „Вопросы литературы” 2004, nr 4, s. 198-217.
http://magazines.russ.ru/voplit/2004/4/kob9-pr.html [data dostępu: 10.02.2012].
11. Кошель, П.: Ушедший за истиной. http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/97/196/72.html
[data dostępu: 20.01.2013].
12. Левкиевская, E.: Мифы русского народа. Москва 2004.
13. Cyt. z Księgi Rodzaju za: Linzey, A.: Teologia zwierząt. Przeł. W. Kostrzewski. Kraków
2010, s. 213.
14. Łużny, R.: Rosyjska literatura ludowa. Warszawa 1977.
15. Michera, M.: AntyDäniken. Warszawa 1992.
16. Pawłowski, A.: Struktura ilościowa pól leksykalnych a procesy poznawcze człowieka.
W: Studia Semiotyczne XXVII. Red. H. Zelnikowa, Warszawa 2010. Korzystam z wersji
elektronicznej: http://www.pts.edu.pl/teksty/ap9ix2009.pdf [data dostępu: 15.02.2013].
17. Святловский, Г. Е.: „...И путь держу на твой магнит” (Последний поиск по следам
Александра Добролюбова). „Вопросы литературы” 2004, nr 4, c. 218–227.
18. http://magazines.russ.ru/voplit/2004/4/kob9-pr.html [data dostępu:10.02.2012].
19. Святловский, Г. Е, Терентъев-Катанский, А. П: Александр Михайлович Добролюбов.
„Хронос”. http://hrono.ru/biograf/bio_d/dobrolyubov_am.php [data dostępu: 17.03.2013].
20. Эткинд А.: Хлыст. (Секты, литература и революция). Москва 1998. http://sbiblio.
com/biblio/archive/hlist/07.aspx [data dostępu: 12.02.2013].
Dr Justyna Tymieniecka-Suchanek
Uniwersytet Śląski, Wydział Filologiczny
Instytut Filologii Wschodniosłowiańskiej
ul. S. Grota-Roweckiego 5, Sosnowiec, Polska
e-mail: [email protected]
324
Alicja Mrózek
BIBLIZMY WE WSPÓŁCZESNEJ AFORYSTYCE
ROSYJSKIEJ – ZARYS PROBLEMATYKI
Резюме:
БИБЛЕИЗМЫ В СОВРЕМЕННОЙ
ОСНОВНЫЕ ВОПРОСЫ
РУССКОЙ
АФОРИСТИКЕ
–
Настоящая статья касается библеизмов, которые упротребляются русскими
афористами в их творчестве. Число библеизмов появляющихся в современной
русской афористике довольно большое, но в нашем очерке цитируются лишь те,
которые – во-первых, пользуются среди афористов самой большой популярностью,
а во-вторых помещены в соответствующих словарях, где дана точная информация об
их происхождении.
Слова-ключи: афоризм, библеизм, фразеологизм.
Biblia, niezależnie od tego, czy traktowana jest jak święta Księga, Księga Ksiąg,
czy też jako dzieło literackie, jest od wieków stale obecna w kulturze i językach wielu
narodów. W niniejszym szkicu chcemy zwrócić uwagę na obecność „biblijnych śladów”
we współczesnej1 aforystyce rosyjskiej. Owe wspomniane „ślady” to biblizmy. Według
definicji polskiego badacza Wojciecha Chlebdy oznaczają one „jednostkę języka o dającym się ustalić pochodzeniu od tekstów biblijnych, niezależnie od swojej postaci formal1
Przez współczesne rozumiemy tu (w dużym uproszczeniu) aforyzmy, które powstały na gruncie języka
rosyjskiego i ukazały się drukiem po roku 2000, bądź też zostały umieszczone przez swoich twórców na
internetowych stronach poświęconych właśnie aforystyce (chodzi między innymi o stronę http://www.
aphorism.ru/, czyli - jak piszą jej twórcy - „сайт авторского и народного творчества”, gdzie można
znaleźć „Афоризмы от известных и неизвестных личностей”, a także o aforystów zrzeszonych w różnych klubach i stowarzyszeniach). Na fakt, że Internet jest obecnie dobrym narzędziem, dzięki któremu
możliwe jest dotarcie do szerszego grona potencjalnych czytelników i weryfikowanie pojawiających się w
języku nowych zjawisk pisze m.in. Walery Mokijeno: „Неоценимы и новые возможности, которые дает
корректировка традиционных фиксаций лексических и фразеологических неологизмов с помощью
„Интернета” – Мокиенко, В. М.: Новая русская фразеология. Opole: Uniwersytet Opolski – Instytut
Filologii Polskiej 2003, s. XXV. Wybór będzie także ograniczony do aforyzmów „samodzielnych”, które
zaistniały bez tzw. „podpórek kontekstowych” (por. Głowiński, M.: Aforyzm a slogan. W: tegoż: Narracje
literackie i nieliterackie. Kraków 1997, s. 292-299; o „samodzielności” aforyzmów czyt. także w innych
moich artykułach dotyczących tematyki aforystycznej).
Biblizmy we współczesnej aforystyce rosyjskiej – zarys problematyki
325
nej (wyraz – grupa wyrazowa – zdanie) i statusu semantycznego kodowaną w pamięci
językowej danego narodu i odtwarzaną w produkcji tekstów danego języka” [Chlebda
1998: 17]. Do tego korpusu biblizmów zaliczyć można wyrazy, grupy wyrazowe oraz
różnorodne typy zdań. W przytoczonych przez nas w dalszej części pracy aforyzmach
będą występowały biblizmy we wszystkich tych postaciach. Część z nich pojawi się
ponadto w swojej kanonicznej formie, odnotowywanej przez stosowne słowniki, część
zaś w postaci bardziej lub mniej zmodyfikowanej przez konkretnego aforystę. Z całego
materiału (około 230 aforyzmów zawierających biblizmy), zacytowana tutaj będzie zaledwie część z nich. Wybrane zostały takie aforyzmy, w których wykorzystano biblizm
ujęty przez Chlebdę w „leksykograficznym kanonie biblizmów rosyjskich”2. Biblizm
ten odnotowany jest także w Кратком словаре библейских фразеологизмов3, w słowniku Вечные истины. Крылатые слова, пословицы, поговорки, библейского происхождения4 oraz znajduje omówienie w pracy Anastazji Oleśkiewicz Europa języków.
Związki frazeologiczne o proweniencji biblijnej i antycznej w europejskiej wspólnocie
słownikowej5. Taki a nie inny dobór cytowań wynika z chęci zaprezentowania tylko tych
biblizmów, które najczęściej i najchętniej były wykorzystywane przez rosyjskich aforystów w ostatnich latach. Ich ogólna liczba jest bowiem w rzeczywistości dużo większa i
omówiona będzie bardziej szczegółowo w innym miejscu.
Wielu badaczy, zarówno polskich, jak i rosyjskich, zwraca uwagę na fakt, jak wielkie znaczenie dla obecności Biblii w kulturze rosyjskiej miały przemiany polityczno
społeczne, jakie na przestrzeni wieków dokonywały się w tym kraju. Szczególnym
okresem pod tym względem było siedemdziesiąciolecie władzy radzieckiej, które – jak
pisze W. Chlebda – „zepchnęło Biblię na pozycje księgi zakazanej czy wręcz niebezpiecznej, co najwyżej zaś tolerowanej jako dokument literacki lub źródło danych etnoi mitologicznych i dopuszczanej w charakterze lektury uzupełniającej dla studentów
ateizmu naukowego” [Chlebda 1998: 15]. Zaczęła ona odzyskiwać pozycję w czasach
wielkich przemian, jakie rozpoczęły się w Związku Radzieckim, a później w Rosji w
połowie lat 80. XX wieku. Badacze zauważają jednak także, że nawet lata panowaPor. Aneks do artykułu Chlebdy, W.: Biblizmy języka rosyjskiego. Koncepcje opisu leksykograficznego.
W: Biblia w literaturze i folklorze narodów wschodniosłowiańskich. Red. Łużny, R., Piwowarska, D.
Kraków: Universitas 1998, s. 30-32.
3
Кочедыков, Л. Г., Жильцова, Л.В.: Краткий словарь библейских фразеологизмов. Изд. Бахрах-М.
2006 (tu wykorzystana jest wersja elektroniczna słownika http://www.bible-center.ru/dict/phrases –
dostęp 18.03.2013). Potwierdzenie ich znaczenia – por. także: Фразеологический словарь русского
языка. Ред. Молотков, A. И. Изд. 4. Москва: „Русский язык” 1986.
4
Вечные истины. Крылатые слова, пословицы, поговорки, библейского происхождения. Сост.
Мельников, В. И. Новосибирск: Советская Сибирь 2000. Православие и современность. Электронная библиотека [Tekst książki dostępny w postaci pliku PDF].
5
Oleśkiewicz, A.: Europa języków. Związki frazeologiczne o proweniencji biblijnej i antycznej w europejskiej wspólnocie słownikowej. Kraków: Collegium Columbinum 2007. W książce tej autorka co
prawda nie odwołuje się do języka rosyjskiego, ale analizowane przez nią biblizmy w języku polskim,
włoskim, francuskim i niemieckim dają wyobrażenie o częstotliwości ich użycia.
2
326
Alicja Mrózek
nia nieprzychylnie (a wręcz wrogo) nastawionej do religii władzy, nie były w stanie
całkowicie wyrugować Biblii ze świadomości Rosjan. Walery Mielnikow odnotowuje,
że „Но и в то время, когда она [Biblia – przyp. A. M.] была под запретом [...], вечные истины из Книги Книг пробивались к людям. То со страниц художественных
произведений, то народными пословицами и поговорками, а то и лозунгами официальной пропаганды [...]. С истечением времени многие библейские выражения
утрачивали свой изначальный смысл, искажались” [Мельников 2000: 1].
To, że obecnie twórcy chętnie do zasobów biblijnych (frazeologizmów, frazemów, skrzydlatych wyrażeń, porównań itp.) sięgają, a aforyści na dodatek z zapałem
poddają je różnorodnym modyfikacjom, potwierdza także Walery Mokijenko, który w swojej pracy pisze m.in., że „в восточнославянских языках активизируется
употребление библеизмов [...] (при явно выраженной иронической „перелицовке”) [...]” [Мокиенко 2003: XIX].
Problem pojawia się jednak wówczas, gdy badacze próbują ustalić kanon biblizmów
językowych. Jest to niezwykle trudny i żmudny proces, mimo wielowiekowego wpływu, jaki Biblia wywierała na rosyjską kulturę (literaturę, język)6. Wynika on między
innymi z faktu, że „korpus biblizmów nie jest wielkością daną i ustaloną, lecz kształtującą się [...]” [Chlebda 1998: 26]. Mielnikow zwraca uwagę na ciągle niewielką świadomość pochodzenia pewnych, upowszechnionych od dawna wyrażeń: „Но незнание
современными россиянами Книги Книг будет преодолено не скоро: более чем
семидесятилетняя политика государственного атеизма дала свои плоды. До сих
пор для многих является откровением, что источником значительной части распространенных крылатых выражений является Библия” [Мельников 2000: 1].
Skoro więc nawet nosiciel języka rosyjskiego może nie mieć takiej świadomości, co
dopiero powiedzieć o odbiorcach innojęzycznych. Pojawia się tutaj kwestia „poczucia
oczywistości” znaczenia różnych biblizmów. Wojciech Chlebda zauważa, że pewne
wydobyte z Biblii ogniwa muszą charakteryzować się swego rodzaju „nadwyżką znaczeniową” wobec pierwotnego użycia, skoro udało im się autonomizować i znaleźć
zastosowanie w kontekstach odmiennych niż pierwotne i w sytuacjach wtórnych wobec
pierwotnych (biblijnych) [Chlebda 1998: 25]. Badacz przywołuje kategorię „człowieka
niewiedzącego”, dla którego wspomniany poziom oczywistości aż taki oczywisty nie
jest (np. potencjalny innojęzyczny odbiorca danego tekstu), i któremu w jednoznaczny,
jednorodny sposób należy objaśniać wszystkie, nawet najprostsze jednostki danego języka (oczywiste dla „człowieka wiedzącego”7). Między innymi dlatego w niniejszym
szkicu zostaną przytoczone krótkie definicje, które pomogą być może w interpretacji
biblizmów wykorzystanych w cytowanych rosyjskich aforyzmach. Wydaje nam się to
tym ważniejsze, że owe nadwyżki znaczeniowe, o jakich wspomina Chlebda w interpretacji rosyjskich twórców przybierają czasem zaskakującą formę. Nawet jednak
6
7
Podobnie rzecz ma się z językiem polskim – czyt. dokładniej: Chlebda, W.: Biblizmy..., s. 15-16.
Por. Chlebda, W.: Biblizmy..., s. 25.
Biblizmy we współczesnej aforystyce rosyjskiej – zarys problematyki
327
daleko idące zmiany, jakie zachodzą w strukturze biblizmów (czy też w strukturze ich
formy kanonicznej) nie czynią ich nierozpoznawalnymi, co po raz kolejny świadczy o
stałej i aktywnej obecności takich konstrukcji w języku8.
Wojciech Chlebda podkreśla znaczenie biblizmów w językach etnicznych, przywołując w odniesieniu do nich określenie Władimira Kolesowa, który twierdził, że
biblizmy stanowią „podtekst współczesnej kultury”9. Chlebda pisze dalej: „Weszły [biblizmy – przyp. A. M.] do języka potocznego, w którym nie tylko etykietują pojęcia,
ale kondensują w sobie ważkie sądy, charakterystyki i oceny moralne, a przywoływane
bywają w charakterze argumentum certum. Wypełniając obszar odwołań, nawiązań i
reminiscencji, stały się źródłem obrazów, motywów i symboli literatury pięknej [...]”
[Chlebda 2005: 251]. Obecne są zaś w języku pod postaciami wyrazów, grup wyrazowych i rozmaitych formalnie zdań. Ich cechą wspólną jest stałość (względna) i odtwarzalność w mowie, dominującą zaś grupą w tym zbiorze są stałe grupy wyrazowe, czyli
frazeologizmy (frazemy) [Chlebda 1998: 16]. Badacz postuluje także, by do standardowego kanonu biblizmów (czyli takiego, jaki najczęściej dostępny jest w słownikach) w
większym stopniu włączać stałe jednostki onimiczne, a więc nazwy własne, osobowe i
miejscowe; ustalone tytuły perykop biblijnych i dzieł sztuki; oraz jednostki, nazywane
przez Chlebdę „odniesieniami biblijnymi” [Chlebda 1998: 27].
Owe odniesienia, będące przejawem działania wszystkich użytkowników języka,
którzy zgodnie ze swoimi upodobaniami przekształcają kanoniczną tematykę, są także
i dla nas jednym z najciekawszych przejawów aktywności językowej. W nich bowiem
szczególnie widoczne są tendencje, gusta i uprzedzenia ludzi, którzy sięgają do Biblii
by wyrazić swoje nastawienie do codzienności. I cytowane poniżej aforyzmy są tego
doskonałym przykładem10.
Jednym z najczęściej wykorzystywanych przez rosyjskich aforystów11 biblizmem
jest „глас вопиющего в пустыне”12. Chlebda w swoim kanonie zaznacza, że ten biblizm
8
Nawet, jeżeli ta „rozpoznawalność” przybiera tylko formę luźnego skojarzenia i nie idzie za tym umiejętność osadzenia danego biblizmu w konkretnym miejscu, konkretnej części Pisma Św., czy na przykład
konkretnej Ewangelii.
9
Cyt. za: Chlebda, W.: Szkice o skrzydlatych słowach. Interpretacje lingwistyczne. Opole: Uniwersytet
Opolski 2005, s. 251.
10
Można nawet zaobserwować pewne indywidualne upodobanie to tego lub innego biblizmu, które
prowadzi do tego, że u danego aforysty znajdziemy cztery lub nawet pięć aforyzmów skonstruowanych
z wykorzystaniem tej samej formy.
11
Przy cytowanych aforyzmach zastosowano następujące skróty, wskazujące na źródło ich pochodzenia:
Иванюк, И., Крутиер, Б., Малкин, Г., Сумбатов, В.: Антология современного афоризма. Классика XXI
века. Москва 2006 – litera wskazuje na nazwisko autora, cyfra na numer strony. Современная отечественная афористика. Сост. В. Шойхер. Москва: Издательство АСТ 2002 – CОА oraz numer strony w tym
wydaniu. Aforyzmy Kascheja - Афоризмы от Кащея http://kaschey.ru (dostęp do strony – 18.03.2013) –
Kaschey. Aforyzmy Leonida Suchorukowa (Леонид С. Сухоруков) http://www.aphorism.ru/author/a7948.
shtml – СУХ, http://www.aphorism.ru/author/a7948.shtml
(СУХ 1), http://www.aphorism.ru/author/
a7948_2.shtml (СУХ 2) itd., a także: A book „All About Everything” by Leonid S.Sukhorukov, UK, 2005.
12
Chlebda, W.: Aneks. W: tegoż: Biblizmy języka..., s. 30-32.
328
Alicja Mrózek
odnotowany jest aż w sześciu źródłach, Oleśkiewicz także o nim wspomina, co oznacza,
że i w kręgu kultury „zachodniej” jest on również bardzo często przywoływany.
„глас вопиющего в пустыне”
Oto jak wykorzystali go rosyjscy aforyści:
Вопль в пустыне не транслируется в оазисах. (М, 181)
Глас вопиющего в пустыне всегда считается вражьим голосом. (К, 567)
Глас Божий! Глас города! Глас вопиющего в пустыне! С ума сойти, сколько
голосов. (К, 553)
Глас вопиющего в пустыне не лишает миражи статуса оазисов. (С, 437)
Глас вопиющего в пустыне… в оазисе не слышен. (Kaschey,112)
Глас вопиющего в цветущей пустыне. (СОА, 240)
Глас вопиющего в пустыне всегда считался вражьим голосом. (СОА, 354)
A tak odnotowany jest we wzmiankowanych źródłach:
„głos wołającego na puszczy”
Anastazja Oleśkiewicz podaje wspólny element pojęciowy: „PRÓŻNE, LEKCEWAŻONE NAWOŁYWANIE DO CZEGOŚ”. Konotacja wartościująca tego wyrażenia frazeologicznego jest negatywna [Oleśkiewicz: 102-103].
„ГЛАС ВОПИЮЩЕГО В ПУСТЫНЕ”13
Книжн. Напрасный призыв, остающийся без внимания, без ответа.
Ис. 40:3. Глас вопиющего в пустыне: приготовьте путь Господу, прямыми
сделайте в степи стези Богу нашему. См.: Ин. 1:23; Мк. 1:3. Аш.; Ш.; Мих.;
Мол.; Аф.; Г. [Koczedykow: Г]
„козел отпущения”14
Козлы отпущения – лучшие гаранты карьер начальников. (Сух 51)
Политикам отпускают грехи их же козлы отпущения. (Сух 59)
Козлами отпущения легче всего делать баранов. (Сух 59)
Политик сначала пускает козла в огород, а уж потом делает из него козла
отпущения. (Сух 105)
Чтобы взять быка за рога, - сделай из него сначала козла отпущения. (Сух 122)
Козлу отпущения козлом отпущения служит коза. (СОА, 460)
Стая следует за вожаком, стадо - за козлом отпущения. (Kaschey,462)
„kozioł ofiarny”15
Кочедыков, Л. Г., Жильцова, Л. В.: Краткий словарь библейских фразеологизмов. Изд. Бахрах-М.
2006 (tu korzystam z wersji elektronicznej słownika http://www.bible-center.ru/dict/phrases - dostęp
18.03.2013) – w tekście podaję skrót Koczedykow i literę, która odsyła do konkretnej podstrony).
14
Należy do grupy biblizmów odnotowanych w pięciu źródłach. Por. Chlebda, W.: Aneks...
15
Oleśkiewicz, A.: Europa..., s. 116-118.
13
Biblizmy we współczesnej aforystyce rosyjskiej – zarys problematyki
329
Konotacja wartościująca jest negatywna. Przykłady, jakie badaczka analizuje,
mają charakter metaforyczny „a ich główne cechy motywujące to „osoba”, „winy
(krzywdy, grzechy)”, „odpowiedzialność za innych”. OSOBA PONOSZĄCA ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA INNYCH” [Oleśkiewicz: 114].
„КОЗЕЛ ОТПУЩЕНИЯ (ИСКУПЛЕНИЯ)”
Разг. Человек, на которого постоянно сваливают чужую вину, несущий ответственность за других.
Лев. 16:21-22. И возложит Аарон обе руки свои на голову живого козла и исповедает над ним все беззакония сыновей Израилевых и все преступления и все
грехи их...; и понесет козел на себе все беззакония их в землю непроходимую...
Аш.; Мих.; Ш.; Мол.; Б.- Ш.; Г.; Аф. [Koczedykow: К]
„заблудшая овца”16
Заблудшие овцы – самые вкусные. (М, 8)
Среди заблудших овец всё больше блудливых баранов. (С, 273)
У заблудших овец – бараны в пастухах. (С, 330)
У наших баранов железная логика заблудших овец. (С, 330)
Когда стадо охраняет волк, заблудших овец меньше. (К, 505)
Какой же волк не считает себя наставником заблудших овец? (К, 505)
За заблудшими овцами следят волки позорные. (И, 727)
Иная заблудшая овца может и стадо пастырей испортить. (И, 780)
У заблудших овец тоже есть стадное чувство. (И, 856)
Одинокого волка кормят ножки заблудших овец. (К, 659)
Cколько заблудших овец мнит сведущих из себя баранов. (Сух 47)
Заблудшие овцы - это бараны в овечьей шкуре. (Сух 93)
А заблудшие-то овцы собираются в волчьи стаи. (СОА, 187)
„zbłąkana owieczka”17
Oleśkiewicz podkreśla, na podstawie przeanalizowanych definicji, negatywną cechę „odstępstwa”. „TEN, KTO ZSZEDŁ ZE SŁUSZNEJ DROGI”. Konotacja wartościująca jest ujemna [Oleśkiewicz: 150].
„ЗАБЛУДШАЯ ОВЦА”
О беспутном, сбившемся с пути человеке.
Мф. 18:12. Сын Человеческий пришел взыскать и спасти погибшее. Если
бы у кого было сто овец и одна из них заблудилась, то не оставит ли он девяносто девять в горах и не пойдет ли искать заблудившуюся? (Название эпизода).
См.: Лк. 15:4-6. Аш.; Ш.; Мих.; Мол.; Аф.; Г. [Koczedykow: З]
16
17
Należy do grupy biblizmów odnotowanych w pięciu źródłach. Por.: Chlebda, W.: Aneks...
Oleśkiewicz, A.: Europa..., s. 149-150.
330
Alicja Mrózek
„запретный плод”18
Запретные плоды сладки, но плохо перевариваются. (М, 53)
На древе желания запретных плодов нет. (К, 551)
Запретные плоды до сих пор растут на древе познания. (И, 706)
Запретными бывают и плоды размышлений. (И, 774)
Запретный плод служит пищей разве что для ума. (И, 776)
Генетически изменённые плоды познаний? (Kaschey,112)
Если муж объелся груш, ему не до запретного плода. (Kaschey,151)
Запретный плод всегда с червоточиной. (Kaschey,184)
Запретный плод сладок, сладкий – червив. (Kaschey,595)
Соль запретного плода - невозможная его сладость. (Сух 98)
Чем запретнее плод, тем он плодовитее. (Сух 101)
Чем вкуснее плод, тем он запретней. (СОА, 48)
Запретные плоды раздумья. (СОА, 239)
„zakazany owoc”
Oleśkiewicz wskazuje na takie cechy jak: „pożądanie” czegoś, co jest „zabronione”. (...) „RZECZ NIEDOZWOLONA I PRZEZ TO POŻĄDANA”. Konotacja
wartościująca je ujemna [Oleśkiewicz: 148-149].
„ЗАПРЕТНЫЙ ПЛОД (СЛАДОК)”
Заманчивое, желаемое, но запрещаемое или недоступное.
Быт. 2:16-17. И заповедал Господь Бог человеку, говоря: «От всякого дерева в саду ты будешь есть, а от дерева добра и зла не ешь от него, ибо в день,
в который ты вкусишь от него, смертью умрешь». Аш.; Мих.; Ш.; Мол.; Аф.
[Koczedykow: З]
„золотой телец”19
Золотой телец живет по волчьим законам. (СОА, 375)
„złoty cielec”20
Badaczka podkreśla, że we wszystkich definicjach pojawia się komponent „pieniądza” mającego być oznaką „bogactwa” oraz „uwielbienia” dla niego. Pozwala to
wyznaczyć jej zdaniem wspólne tertium comparationis, którym jest „BOGACTWO
JAKO PRZEDMIOT UWIELBIENIA”. Jego konotacja wartościująca jest negatywna [Oleśkiewicz: 152].
„ЗЛАТОЙ ТЕЛЕЦ”
Книжн. Золото, богатство; власть денег.
Należy do grupy biblizmów odnotowanych w pięciu źródłach. Por.: Chlebda, W.: Aneks...
Należy do grupy biblizmów odnotowanych w czterech źródłach. Por.: Chlebda, W.: Aneks...
20
A. Oleśkiewicz: Europa..., s. 151-152.
18
19
Biblizmy we współczesnej aforystyce rosyjskiej – zarys problematyki
331
Исх. 32. [Телец, сделанный из золота Аароном, был изображением божества
(языческого) для странствующих в пустыне евреев] И возвратился Моисей к
Господу и сказал: «О Господи! Народ сей сделал великий грех: сделал себе золотого бога». Аш.; Мих.; Аф.; Б.-Ш. [Koczedykow: З]
„да минует меня чаша сия”21
„выпить (горькую) чашу до дна”22
Когда чаша терпения переполнена, ничего не остается, как хлебнуть лишнего. (СОА, 87)
И недолив переполняет чашу терпения. (СОА, 179)
„kielich goryczy/gorzki kielich”23
Oleśkiewicz wyznacza (na podstawie analizy definicji) wspólną płaszczyznę porównawczą, „którą jest właśnie „CIERPIENIE, PRZEZ KTÓRE NALEŻY
PRZEJŚĆ”. Konotacja wartościująca jest negatywna” [Oleśkiewicz: 116].
„ВЫПИТЬ (ИСПИТЬ, ПИТЬ) (ГОРЬКУЮ) ЧАШУ (ДО ДНА)”
Книжн. Идти в каком-л. деле до конца; получить сполна.
Ис. 51:17. Воспряни, воспряни, восстань, Иерусалим, ты, который из рук
Господа выпил чашу ярости Его, выпил до дна чашу опьянения, осушил. Мих.;
Г. [Koczedykow: В]
„ДА МИНУЕТ МЕНЯ ЧАША СИЯ”
Книжн. Пусть не коснется меня горе, несчастье.
Мф. 26:39. И, отойдя немного, пал на лице свое, молился и говорил: «Отче
мой! Если возможно, да минует меня чаша сия; впрочем, не как Я хочу, но как
Ты». См.: Мк. 14:36; Лк. 22:42. Аш.; Мих.; Ш.; Аф. [Koczedykow: Д]
„блудный сын”24
Возвращение блудного сына в отчий дурдом. (К, 520)
Только в отчем доме можно стать блудным сыном. (СОА, 232)
Время шло, а блудный сын превратился в блудного отца. (СОА, 458)
„syn marnotrawny”
Analizując przykłady z czterech języków, można wyznaczyć – zdaniem badaczki
– wspólny element pojęciowy: „NAWRÓCONY GRZESZNIK”. Konotacja wartościująca jest tu pozytywna [Oleśkiewicz: 142-144].
Należy do grupy biblizmów odnotowanych w czterech źródłach. Por.: Chlebda, W.: Aneks...
Należy do grupy biblizmów odnotowanych w czterech źródłach. Por.: Chlebda, W.: Aneks...
23
A. Oleśkiewicz: Europa..., s. 115-116
24
Należy do grupy biblizmów odnotowanych w trzech źródłach. Por.: Chlebda, W.: Aneks...
21
22
332
Alicja Mrózek
„БЛУДНЫЙ СЫН”
Шутл. 1. Человек беспутный, нравственно нестойкий. 2. О человеке, раскаявшемся в прегрешениях, заблуждениях и т.п. и вернувшемся на путь истинный.
По названию библейского эпизода: «Притча о блудном сыне». (Лк. 15:1132). Аш.; Мих.; Ш.; Аф.; Г. [Koczedykow: Б]
Literatura:
1.Chlebda, W.: Biblizmy języka rosyjskiego. Koncepcje opisu leksykograficznego. W: Biblia
w literaturze i folklorze narodów wschodniosłowiańskich. Red. Łużny, R., Piwowarska, D.
Kraków: Universitas 1998, s. 15-33.
2.Chlebda, W.: Szkice o skrzydlatych słowach. Interpretacje lingwistyczne. Opole: Uniwersytet Opolski 2005.
3.Godyń, J.: Od Adama i Ewa zaczynać. Mały słownik biblizmów języka polskiego. Wyd.
II poprawione, uzupełnione. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego 2006.
4.Иванюк, И., Крутиер, Б., Малкин, Г., Сумбатов, В.: Антология современного афоризма. Классика XXI века. Москва 2006.
5.Кочедыков, Л. Г., Жильцова, Л. В.: Краткий словарь библейских фразеологизмов.
Изд. Бахрах-М. 2006 (tu korzystam z wersji elektronicznej słownika http://www.bible-center.ru/dict/phrases – dostęp 18.03.2013).
6.Koziara, S.: Frazeologia biblijna w języku polskim. Kraków: Wyd. Nauk. AP 2001.
7.Мокиенко, В. М.: Новая русская фразеология. Opole: Uniwersytet Opolski – Instytut
Filologii Polskiej 2003.
8.Oleśkiewicz, A.: Europa języków. Związki frazeologiczne o proweniencji biblijnej i antycznej w europejskiej wspólnocie słownikowej. Kraków: Collegium Columbinum 2007.
9. Современная отечественная афористика. Сост. Шойхер, B. Москва: Издательство
АСТ 2002.
10. Вечные истины. Крылатые слова, пословицы, поговорки, библейского происхождения. Сост. Мельников, В. И. Новосибирск: Советская Сибирь 2000. Православие
и современность. Электронная библиотека [Książka dostępna w formacie PDF].
mgr Alicja Mrózek
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Filologii Wschodniosłowiańskiej
[email protected]
333
Kamila Tröstlová
Oxenden, C., Latham-Koenig, C., Selingson, P. New English File
Pre-intermediate Student’s Book. OUP: Oxford, 2007. 167 p. ISBN
978-0-19-4519090
Abstract:
The review concerns New English File Pre-intermediate Student’s Book. It briefly describes the textbook and its arrangement. The review points out advantages and possible
disadvantages of the textbook.
Key words: New English File, Student’s Book, Pre-intermediate.
New English File textbook edition is designed for adult students of English. The
Pre-intermediate student’s book freely follows after New English File Elementary
Student’s Book. In accordance with the Common European Framework of Reference,
New English File Pre-intermediate Student’s Book stands the level of B1.
The subtitle of New English File edition is The course that gets students talking.
The cover of the Pre-intermediate Student’s Book claims that the book provides the
prefect balance of grammar, vocabulary, pronunciation and skills that get the students
speaking English with confidence. The authors tried to present English in an original,
interesting and attractive way.
The Pre-intermediate Student’s Book comprises nine files. Each file (except file 9)
is divided into four parts A, B, C, D and the individual parts called Practical English,
Writing and Revise&Check. Then there are parts Communication (with communicative activities for each file), Listening (the transcript of each single listening comprehension used in the book), Grammar Bank, Vocabulary Bank, Sound Bank and in the
version for the Czech Republic, the English-Czech Dictionary. Each file focuses on
three aspects of language: grammar, vocabulary and pronunciation.
File 1 concentrates mainly on the present simple, defining relative clauses, personality adjectives and body parts, the pronunciation part concerns vowel sounds and
the pronunciation of the third person and plural –s. Practical English part, which
helps the students to survive in social situations and travelling, is the continuation of
the story in Practical English in New English File Elementary. However, the story
334
Kamila Tröstlová
line is self standing so it does not matter, if the students are not acquainted with the
New English File Elementary.
File 2 continues with past tenses – the past simple and the past continuous, questions with and without auxiliaries, prepositions, pronunciation of letter /w/ and /h/.
In this file students work with interesting topics – holidays and music. Lots of students enjoy the part called Fifty Years of Pop - interesting information and questionnaires about music and its new history helps to understand the difference between
questions with and without auxiliaries in an understandable way.
Parts A, B, and C of File 3 concerns future tenses and part D finally reviews
present, past and future tenses which were explained and practised in the previous
parts. In terms of vocabulary, in File 3 phrases with look, opposite verbs, verbs and
prepositions are taught. Then sentence stress and pronunciation of contractions (will/
won’t) can be studied in this file.
The most important topic of File 4 is the present perfect simple and the difference
between the present perfect and the past simple. For some students at this level, the
grammar is new and quite difficult. The topic of the present perfect (talking about
experience) is logically linked with comparatives and superlatives.
File 5 is concentrated on the difference between the use of the infinitive and the
gerund and presents modal verbs – have to, don’t have to, must and mustn’t. Part A
called Are you a party animal? helps to remember how to use the infinitive, whereas
part B What makes you feel good? is an interesting example how to present the use
of the gerund.
First conditional and second conditional are presented in File 6 together with may/
might and should/shouldn’t. File 6 also comprises confusing words, word building,
long and short vowels, stress and rhythm are explained.
File 7 returns to the topic of the present perfect and adds the use of the present perfect + for and since. Part B called I used to be a rebel presents used to in connection
with the topic of school years, part C continues with the passive.
File 8 concerns quantifiers (too, not enough), compound words with some, any
and no, adjectives with the –ed and –ing ending, word order of phrasal verbs, so/
neither + auxiliaries. Finally, file 9 gives more information on the present perfect and
explains the grammar of the reported speech. In file 9 there is not Practical language
and Writing part but a final revision of the whole grammar presented in the book and
the summary of vocabulary and pronunciation parts.
To conclude, New English File Pre-intermediate provides the complex unit of
grammar, vocabulary and pronunciation which is needed for students at this level of
knowledge. The logical structure of the book helps to orientate easily in its content
and to find quickly what we look for.
Topics used in the files are up to date and interesting, nice and neat graphics makes the work with the textbook pleasant. As the files are concentrated on speaking
New English File Pre-intermediate Student’s Book
335
skills, we should not omit the importance of the part Communication which provides communicative activities for each file. These activities are funny on one hand
and useful on the other hand, excellently connected with the topics used in the files.
Except from the Vocabulary Bank, the English-Czech dictionary at the end of the
book is a good material for self-studies.
Furthermore, there is a wide variety of quality materials that complement the
student’s book. New English File Pre-intermediate Teacher’s Book provides a complex support for teachers, tips how to work with the textbook and key (the version
of teacher’s book with the test and assessment CD-Rom is also available). Some
additional exercises (usually focused on communication and grammar) are the part
of teacher’s book.
Students can use New English File Pre-intermediate Workbook with Key for self-studies at home as well as it can be used during the school lesson. The file edition has
a good internet support at the website of Oxford University Press, where the students
and teachers can look up for more materials.
Mgr. Kamila Tröstlová,
Katedra cizích jazyků,
Vysoká škola technická a ekonomická v Českých Budějovicích,
Okružní 10, České Budějovice,
e-mail: [email protected]
336
Edyta Antoniak-Kiedos
Antropologia podmiotu lirycznego (Wokół Nagiego ŻE Stanisława
Czerniaka). Red. Krzysztof Derdowski. Wydawnictwo Rolewski.
Nowa Wieś k/Torunia 2012, s. 276.
JA LIRYCZNE, JA FILOZOFICZNE
Abstract:
LYRICAL I, PHILOSOPHICAL I
This critical text pertains to the book entitled Antropologia podmiotu lirycznego
(edited by Krzysztof Derdowski), which contains 16 essays on the works of Stanisław
Czerniak. The starting point for discussion of key issues in the work of the philosopher
and professor of the Academy of Sciences in Warsaw is his collection of poems Nagie Że.
Stanisław Czerniak urodził się w 1948 roku w Mikołowie. Jako poeta generacyjnie
powinien zatem należeć do pokolenia Nowej Fali. Przypomnijmy – Stanisław Barańczak, Julian Kornhauser, Leszek Szaruga urodzili się w 1946 roku, Adam Zagajewski
w 1945, Ryszard Krynicki w 1943, a Stanisław Stabro w 1948. Ich wspólnym przeżyciem były wydarzenia z Marca 1968 roku i Grudnia 1970. Na wstępie trzeba jednak
zaznaczyć, że Czerniak nie uczestniczył w gorących dyskusjach o kształt i język poezji
współczesnej – lingwistycznej, publicystycznej, kontestacyjnej czy jakiejkolwiek innej.
Jak zauważa Krzysztof Derdowski: „mija się ze swoim pokoleniem, przede wszystkim
dlatego, że nie pyta w swej twórczości o sens doraźnych wydarzeń politycznych i stan
propagandy, ale o człowieka i człowieczeństwo w kontekstach bardziej uniwersalnych”
[Derdowski 2012: 6]. Co ważniejsze nie wydał w tamtym czasie zbioru wierszy, który
mógłby stanowić jego wkład w formowanie pokoleniowych mód i gustów. Debiutował
wierszami już w 1967 roku u Wilhelma Szewczyka w katowickim piśmie społeczno-kulturalnym „Poglądy”, ale swą pierwszą książkę poetycką pt. Samowiedza wydał
dopiero w 1990 roku. Od tamtej pory opublikował jeszcze trzy inne – Wnętrze oraz
Impas w 1991 roku, a także Nagie ŻE. Wybór wierszy z lat 1980 – 2008, który ukazał
się nakładem krakowskiego Domu Wydawnictw Naukowych w 2009 roku.
Ja liryczne, ja filozoficzne
337
Stąd też Stanisław Czerniak znany jest przede wszystkim jako filozof i pracownik
naukowy Instytutu Filozofii i Socjologii Państwowej Akademii Nauk w Warszawie,
przez pewien czas także Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Badacz, zajmujący się między innymi filozofią Maxa Schelera [Czerniak 1981] i Maxa Horkheimera
[Czerniak 1990], nie stroni od tematów antropologicznych [Czerniak 2002 oraz Czerniak 2006], ogniskujących się wokół kwestii takich jak podmiotowość, wolność, intersubiektywność, kompensacja, kontyngencja czy mimesis. Tym samym jego twórczość,
głęboko osadzona w filozoficznych, socjologicznych i antropologicznych kontekstach
stanowiła od zawsze intelektualne wyzwanie, które podejmowali tylko wytrawni krytycy i badacze. O poezji autora Samowiedzy wypowiadali się pozytywnie między innymi
Wit Jaworski, Ryszard Matuszewski, Kazimierz Świegocki, Julian Kornhauser. Jednak recenzje rozproszone w prasie nigdy nie zastąpią naukowej dyskusji na temat tak
skondensowanej i hermetycznej twórczości jak Czerniaka. Stąd też powstał pomysł, by
w jednej książce zebrać artykuły miłośników i znawców twórczości autora Nagiego Że
i zbadać najbardziej istotne i oryginalne aspekty tej poezji.
We wstępie do pionierskiej książki pt. Antropologia podmiotu lirycznego (Wokół
„Nagiego Że” Stanisława Czerniaka) otrzymujemy pogłębioną refleksję na temat
miejsca Czerniaka na mapie pokoleniowej. Krzysztof Derdowski proponuje zaliczyć
bohatera rzeczonej publikacji do grona outsiderów (ale nie poètes maudits) i filozofujących poetów z zastrzeżeniem, że jest on daleki od moralizmu Miłosza czy Herberta.
Przy tej okazji krytyk prowokuje do pytań, czy poeta jest/może być jednocześnie
filozofem? Tej kwestii w przypadku Zbigniewa Herberta, Wisławy Szymborskiej czy
Czesława Miłosza poświęcono wiele artykułów i dyskusji naukowych, dochodząc
raczej do wniosku, że poeta może poruszać te same kwestie co filozof, ale efekt jego
pracy jest inny. W przypadku Stanisława Czerniaka powinno paść pytanie odwrotne – czy filozof/historyk filozofii może być poetą? Jednak staje się ono niemądre,
bo poezja nijak się ma do przesłanek, założeń, systemów – „jest sztuką słów i zdań
koniecznych” [Derdowski 2012: 9] albo jak chce poeta w wierszu Ciało: „sztuką
nienazwanych słów” [Czerniak 2009: 126]. Jest w niej coś magicznego, mistycznego,
kogo wybierze, w kim zamieszka tylko od niej samej zależy, bo tylko ona – jak chce
Miłosz – ma „dar dotyku do rzeczy ostatecznych” [Miłosz 1990: 71]. Nie wystarczy
wiedza, erudycja, warsztat, potrzebna jest nomen omen „samowiedza”.
W szesnastu kolejnych esejach poznajemy intymne, subiektywne, a jednocześnie rzeczowe, napisane ze znawstwem, swadą i zaangażowaniem – „spojrzenia” na
poezję autora Nagiego Że. Jako główny temat wyznaczono problematykę podmiotu
lirycznego, który w różnych wierszach pokazuje inne maski, emocje. Ukrywa swoje
„ja”, by później niebezpiecznie się odkryć. Sam poeta w rozmowie z Lidią Żukowską
w jakimś sensie odpowiada dlaczego to właśnie podmiot liryczny jest najbardziej
frapujący i konieczny, by odnaleźć istotę jego twórczości. Na pytanie o credo swej
poezji odpowiada:
338
Edyta Antoniak-Kiedos
Uprawiam poezję wirtualnego podmiotu lirycznego. U źródeł tej liryki nie leży –
by przywoływać jej dwa główne negatywne punkty odniesienia – przesłanie estetyczne
(poszukiwanie nowego językowego wzorca liryki) czy moralne (poezja w służbie historycznie wyróżnionych ideałów), lecz pragnienie poetyckiego kreowania tożsamości
[Czerniak 2009: 217].
W wierszu Poeta z tomu Samowiedza dowiadujemy się o zazdrości podmiotu
lirycznego względem tytułowego twórcy (autora, który ma w sobie poetę):
Gdyby odszedł,
byłbyś ocalony,
chociaż podmiot liryczny
jest o niego zazdrosny
z liryzmem godnym
lepszej sprawy.
[Czerniak 2009: 176]
Podmiot liryczny daje możliwości kreowania, stwarzania, ale przysparza też kłopotów, niebezpieczeństw z tożsamością, samookreśleniem. Z jednej strony – jak zauważa Czerniak – „ja” liryczne jego wierszy „pragnie nie tyle zwierzyć się z czegoś,
ile »powiedzieć coś od siebie«”, z drugiej „uprawia filozofię” i może równocześnie
być wyznawcą i polemistą wielu teorii. Jakby „ja” liryczne zdolne było komentować,
analizować i opisywać to, co je interesuje w szeroko rozumianej kulturze. Tyle sam
autor Nagiego Że. Co zatem myślą inni na temat jego złożonego, niejednorodnego,
a czasem wręcz podejrzanego podmiotu (podmiotów) lirycznego (lirycznych)?
Zbiór Antropologia podmiotu lirycznego dowodzi, że Czerniak to poeta-filozof, który w swych wierszach nie musi, nie chce i nie uda mu się uciec od filozofii.
Podmiot jego utworów to tyle „ja” liryczne, co „ja” filozoficzne. Jerzy Suchanek
w artykule Słabość filozofii, siła poezji pokazuje złożoność relacji filozofia-poezja,
obnażając jednak niemoc, bezradność, niewystarczalność tej pierwszej, w stosunku
do drugiej, której „nie ma poza (nieprzetłumaczalnym) subiektywnym, wyjątkowym
językiem” [Suchanek 2012: 203]. Z kolei w szkicu Uczeń czarnoksiężnika Leszka
Szarugi dowiadujemy się o możliwości uwolnienia analizy wierszy z Nagiego Że „od
posługiwania się takimi konstruktami jak podmiot liryczny” [Szaruga 2012: 49]. Jest
to związane z niemożnością odnalezienia jednej właściwej odpowiedzi, bo „wirtualny
podmiot wciąż się sobie wymyka” [Szaruga 2012: 59]. Ciekawie spogląda na pisarstwo Czerniaka Marek K. Siwiec, który wyznacza punkty zwrotne w poszukiwaniu
kamyka filozoficznego tej poezji [Siwiec 2012: 61-74], czy Robert Mielhorski, który
bada literackie dyskursy w liryce autora Samowiedzy. Krytyk rozważa na podstawie
Nagiego Że pięć kolejnych dyskursów (nieoczywistości, gatunkowy, rzeczywistości,
nowoczesny, krytyczny), otwierając tym samym dyskusję o innych możliwościach
jakie daje całościowa lektura tomu [Mielhorski 2012: 246-247].
Trudno omawiać kolejno wszystkie artykuły pomieszczone w Antropologii podmiotu lirycznego, warto jednak zaznaczyć, że można w niej odnaleźć naprawdę bogaty
Ja liryczne, ja filozoficzne
339
zbiór poruszonych zagadnień. Figura podmiotu lirycznego jest tylko pretekstem, by
zająć się innymi aspektami twórczości Czerniaka. Czasami autorzy stoją w opozycji
do siebie, ich tezy wykluczają się, bądź przeczą jedne drugim, ale dla wszystkich zajmowanie się Nagim Że to wyzwanie, które otwiera nowe drogi poezji intelektualnej.
Literatura:
1.Antropologia podmiotu lirycznego (Wokół „Nagiego ŻE” Stanisława Czerniaka). Red. K.
Derdowski. Wydawnictwo Rolewski. Nowa Wieś k/Torunia 2012.
2.Czerniak, S.: Impas. Toruń 1991.
3.Czerniak, S.: Kontyngencja, tożsamość, człowiek. Studia z antropologii filozoficznej XX
wieku. Warszawa 2006.
4.Czerniak, S.: Lorenz, Plessner, Habermas. Dylematy antropologiczne filozofii współczesnej. Toruń 2002.
5.Czerniak, S.: Nagie ŻE. Wybór wierszy z lat 1980 – 2008. Kraków 2009.
6.Czerniak, S.: Pomiędzy socjologią wiedzy a teo­logią negatywną. Filozofia M. Horkheimera. Wrocław 1990.
7.Czerniak, S.: Samowiedza. Warszawa 1990.
8.Czerniak, S.: Socjologia wiedzy Maxa Schelera. Warszawa 1981.
9.Czerniak, S.: Wnętrze. Warszawa 1991.
10. Mielhorski, R.: Pośród dyskursów literackich. W: Antropologia podmiotu lirycznego (Wokół „Nagiego ŻE” Stanisława Czerniaka). Red. K. Derdowski. Wydawnictwo Rolewski.
Nowa Wieś k/Torunia 2012.
11. Miłosz, Cz.: Rok myśliwego. Paryż 1990.
12. Siwiec, M. K.: W poszukiwaniu kamyka filozoficznego poezji. W: Antropologia podmiotu
lirycznego (Wokół „Nagiego ŻE” Stanisława Czerniaka). Red. K. Derdowski. Wydawnictwo Rolewski. Nowa Wieś k/Torunia 2012.
13. Suchanek, J.: Słabość filozofii, siła poezji. W: Antropologia podmiotu lirycznego (Wokół
„Nagiego ŻE” Stanisława Czerniaka). Red. K. Derdowski. Wydawnictwo Rolewski.
Nowa Wieś k/Torunia 2012.
14. Szaruga L.: Uczeń Czarnoksiężnika. W: Antropologia podmiotu lirycznego (Wokół „Nagiego ŻE” Stanisława Czerniaka). Red. K. Derdowski. Wydawnictwo Rolewski. Nowa
Wieś k/Torunia 2012.
mgr Edyta Antoniak-Kiedos
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Doskonalenia Nauczycieli WIEDZA w Katowicach
e-mail: [email protected]
340
GLIWICKA WYŻSZA SZKOŁA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI
ISBN 978-83-61401-84-1
ISSN 2084-2961
Download

Language and The Environment