Alpamýþ Batýr Destaný
Burýnðý ötken zamanda,
Jiydeli Baysýn jerinde,
Koñýrat degen elinde,
Bayböri degen bay þýktý.
Toksan mýñ eken karasý.
Murýndýk, nokta tiymegen,
Tüyeþiler minbegen,
Seksen mýñ eken mayasý.
Þurkýrap jatkan bir jýlký,
Toðay sayýn mýñ jýlký.
Esebi jok köp jýlký Jiydeli Baysýn dalasý.
Öz aldýna bir bölek,
Torýsý men karasý.
Añday bolýp köringen
Bozý menen alasý.
Sonþama bay bolsa da,
Jok edi erdiñ balasý.
Allanýñ özi bermese,
Pendeniñ bar ma þarasý?
Atadan jalðýz er edi,
Eñiregen erdiñ biri edi,
Jok eken ini-aðasý.
Kultay degen tuvýskan,
Nemere menen þöbere,
Ekeviniñ arasý.
Azýrak bayan eteyin
Kulak sap buðan karaþý:
Sol uvakýttar bolðanda,
Seksenge jasý tolðanda,
Ketem dep bayðus armanda,
Kayðýlý bolýp kamýktý,
Perzentsiz bolýp kalðanða.
Kubýlaða bas berip,
Eki közge jas berip,
Bayböri hakka nalýndý:
"Almadýñ kuday, janýmdý
Bir balanýñ joðýnan
Aðayýn jeydi malýmdý.
Aynalayýn atýñnan
Jaratkan jalðýz, kudayým.
Bir balanýñ joðýnan,
Zorlýk kýldý mañayým.
Ekim kýla söyleydi,
Balasý köp aðayýn.
Köretin küniñ bolar ma
Közimniñ jasýn, kudayým!
Geçmiþ zamanda,
...Jiydeli Baysýn adlý yerde,
Onu yurt edinen Konýrat elinde,
Bayböri adýnda zengin bir bey vardý.
Doksan bin imiþ hayvanlarý,
Burunluk takýlýp, yular baðlanmamýþ,
Deveciler bile bir kez olsun binmemiþ,
Seksen bin imiþ mayalarý.1
Doluymuþ her köþe kiþneyen yýlkýyla,
Biner yýlký varmýþ her togay2da
Hesapsýz çok yýlký varmýþ,
Jiydeli Baysýn bozkýrýnda.
Ayrý ayrý sürülermiþ,
Dorusu ile karasý.
Av hayvaný gibi görünürmüþ,
Bozu ile alasý.
O kadar zengin olsa da,
Yoktu bu yiðidin bir çocuðu.
Allah vermeyince,
Kulun var mý buna çaresi?
Babadan tek yiðit idi,
Dertli yiðidin biri idi,
Yokmuþ erkek kardeþi veya aðabeyi.
Varmýþ Kultay adýnda bir akrabasý,
Bir atadan, amcasýnýn oðlu,
(Yakýndý) aralarýndaki akrabalýk baðý.
Azýcýk ondan bahsedeyim
Buna biraz kulak verin:
Bayböri Bey o vakitlerde,
Seksen yaþýna geldiðinde,
Çocuksuz ölüp gidecek miyim diye,
Üzülüp çok kahroldu,
Çocuk sahibi olamayýþýna.
Kýbleye dönüp yere kapanýp,
Gözlerinden yaþlar akýp,
Bayböri Hak'a yalvardý:
"Almadýn, Huda, canýmý
Çocuðum olmadýðý için
Akrabalar yiyor malýmý.
Kurban olayým adýna
Yaradan biricik Huda'm.
Bir çocuðum olmadýðý için,
Eziyet ediyor etrafým.
Hükmederek konuþuyor,
Çocuðu çok akrabalarým.
Göreceðin gün olacak mý
Göz yaþlarýmý, ey Huda'm?
1 Maya: Tek hörgüçlü diþi deve.
2 Togay: Nehir kýyýlarýnda yetiþen, çeþitli sýk aðaçlar. 2. Orman. Bundan sonra bu kelime “orman” olarak kullanýlacaktýr.
Süyegim ketti jasýk bop,
Dosým ketti kaþýk bop,
Köretin közim kör boldý,
Bir perzentke asýk bop.
Akkan jasým týya almay
Perzenttiñ daðý ötedi.
Balasý jok adamnýñ
Erkimge aký ketedi.
Bayböri kuvbas degen söz,
Süyegimnen ötedi.
Jaratkan jappar, kudayým.
Perzentke zar ðýp koyðanþa
Jaratpasañ ne etedi?"
Bayböri osýlay dep jürdi jýlap,
Kudaydan küni-tüni bala surap.
Süyegi sýrkýraydý Baybörige
Bul sözdi esitken jan salýp kulak.
Köz jasý Bayböriniñ betin juvdý,
Körmey-ak ötem be dep üyden duvdý.
Sol künde Kultayýnýñ ayak salðan,
Tezekþi kara küñnen bir ul tuvdý.
Bayböri osýlayþa oylaydý oydý,
Kayðýnýñ iþindegi berin joydý.
Balaða tañsýk bolýp jürgen bayðus
Üyine alýp kelip kýldý toydý.
“Tuvðanday tuvmasa da kýlayýn” dep,
Ultan dep sol balanýñ atýn koydý.
Bir türli boldý nuskasý,
Porýmdý mýnav balanýñ.
Aldýmdaðý jaksýlar,
Kelbetine karaðýn,
Kevdesi boldý kepedey,
Murný boldý töbedey.
Kürek tisi ketpendey.
Keñirdeginiñ tesigi
Jügimen tüye ötkendey.
Kulaðý boldý kalkanday.
Murýnýna karasañ,
Sýðýmdanðan talkanday.
Közi tereñ zýndanday,
Baskan izin karasañ,
Körinedi ottýñ ornýnday.
Avzý ülken oþaktay,
Azuv tisi pýþaktay,
Ýyegi bar señgerdey,
Bir batýr boldý sol künde-ay.
Bayböri menen Kultayða
“Aljýðan kakbas” der edi,
Er jetken soñ künine-ay.
"Malda, janda neñ bar?" - dep,
Namazdiger bolðanþa,
Jolatpay koydý üyine-ay.
Esitken adam zar jýlar,
Jýlanday zeher tiline-ay.
Bende cesaret kalmadý,
Dostlarým uzaklaþtý,
Gören gözüm kör oldu,
Çocuk sahibi olma arzusundan.
Akan göz yaþlarýmý durduramayýp,
Çocuksuzluk yarasý yüreðe iþliyor.
Çocuðu olmayanýn,
Herkes hakkýný yiyor.
"Bayböri kurubaþ"1 sözü,
Daðlýyor yüreðimi.
Yaradan Cebbar, Huda'm,
Evlatsýzlýk derdine düþüreceðine
Yaratmasaydýn olmaz mýydý?"
Bayböri yaþýyordu böyle gözü yaþlý,
Allah'tan gece gündüz çocuk isteyip.
Kemikleri sýzlar, Bayböri'nin
Bu sözlerini dinleyenin kulak verip.
Göz yaþlarý Bayböri'nin yüzünü yýkadý,
Ölecek miyim derdi göremeden evde çocuk gürültüsü.
O günlerde Kultay'ýn gülüp oynaþtýðý,
Tezekçi kara2 hizmetçiden bir oðlu oldu.
Bayböri þöyle bir düþündü,
Ýçindeki derdin hepsini sildi.
Evlat hasreti çeken zavallý
Çocuðu evine getirip bir toy kýldý.
"Benim çocuðum olmasa da, evladým gibi bakayým"
Diyerek o çocuða "Ultan" adýný verdi.
Bu çocuðun çok farklý oldu,
Çehresi de, biçimi de.
Ey, elimin ihtiyarlarý, karþýmda oturan,
Bakýnýz, onun heybetine,
Gövdesi kafes gibi,
Burnu tepe gibi,
Kürek diþleri çapa gibi.
Gýrtlak deliði de yüküyle
Deve geçecek gibi.
Kulaklarý kalkan gibi.
Baktýðýnda burnu,
Sýkýlmýþ talkan3 gibi.
Gözleri derin zindan gibi,
Býraktýðý izler de,
Görünürdü yangýn yeri gibi.
Aðzý kocaman ocak gibi,
Azý diþleri býçak gibi,
Çenesi daðýn zirvesi gibi,
Böyle bir bahadýr olup çýkmýþtý.
Bayböri ile Kultay'a
"Kart bunak!" diyerek çýkýþýrdý.
Büyüdükten sonra her gün.
"Malda mülkte ne iþin var?" diyerek,
Akþam vaktine kadar,
Yaklaþtýrmadý evine.
Duyanýn yüreði sýzlar,
Yýlan gibi zehirli sözlerini.
1 Kuvbas: Kurubaþ "çocuksuz" anlamýndadýr.
2 Kara: 1. Kara, siyah. 2. Mec. Avam, yoksul.
3 Talkan: Kavrulmuþ buðday veya darýnýn deðirmende öðütülüp ufalanmasý, un haline getirilmiþ hali.
Jarýnýñ atý Analýk,
Jýlay berdi zarlanýp.
"Körmedik, - dep, - samalýk
Jasýmýz bolsa kep kaldý,
Endi kanday kýlalýk?
Makul deseñ alðaným,
Alaþa tösek salðaným,
Ezireti sultanða
Ekevmiz de baralýk.
Evliye kýlsa keremet
Bolar ma eken jañalýk?
Bermese kuday þara ne,
Dalada ölip kalalýk."
Makul körip Bayböri,
Koydan aldý koþkardý,
Baska maldý tastadý
Basýna kuday salðansýn
Eki közin jastadý.
Beybiyþe bardý añýrap,
Kozdaðan koyday mañýrap,
Kazýna avzýn aþkalý.
Tarattý altýn-kümisten
Kalðanýnþa mýskalý.
Altýn-kümis arttýrýp,
Asýl kilem japtýrýp,
Tüyeden alýp buvraný,
Kaný kaþýp betinen
Ýreñi jaman kuvardý.
Sersenbi küni seskede
Jürmekke kosýn þýðardý.
Koñsýlarý jýynalýp,
Koþ aytýsýp þuvladý.
Birin-biri kýya almay,
Ne kýlarýn bile almay,
Bir kündik jerge þubadý.
Sol uvakýttar bolðanda,
Kün uyaða konðanda
Bir töbeniñ basýnda
Ürkerdey bolýp turadý.
"Bayeke bolsýn jolýñ", - dep,
"Kabýl bolsýn munýñ", - dep,
Kol jayýp duða kýladý.
Bay beybiyþe jöneldi,
Kalðandar malða keneldi,
Zamaný kanday boladý?
Analýk attý beybiyþe
Tanaday közi jarkýldap,
Jýlaydý jazðan añkýldap.
Bayböri bay keledi
Kuzðýnday kaksap kañkýldap.
Ekeviniñ davýsý
Kosýladý sañkýldap.
Key jerde jatýp ýñkýldap,
Key jerde jatad kýlkýldap.
Bayböri'nin hanýmý adý Analýk,
Durmadan aðladý yüreði parçalanýp.
"Hiçbir zaman ferahlýk görmedik,
Yaþýmýz da epey ilerledi.
Þimdi ne eylemeli?
Makul görüyorsan, ey sevdiðim,
Kilim döþek serdiðim,
Hazret-i Sultan'a1
Ýkimiz birlikte gidelim.
Evliyadan keramet nasip olursa,
Bir haber alacak mýyýz, acaba?
Vermezse Huda, ne yapalým,
Ölür gideriz ýssýz bozkýrda"
Makul görüp bunu Bayböri,
Koyundan koç alýp,
Baþka hayvanlarý býraktý.
Allah kaderine yazdýðý için
Aðlamaktan baþka bir þey yapamadý.
Beybiþe2 gitti hýçkýra hýçkýra,
Doðurmuþ koyun gibi meleyerek,
Hazinenin aðzýný açmaya.
Daðýttý altýnlarla gümüþlerini
Bir avuç kalýncaya dek.
Altýnlarla gümüþleri yükleyip,
Pek pahalý halýlar örtüp,
Deveden buðra alýp.
Kaný çekilip yanaklarýnýn
Yüzü çok fena soldu.
Çarþamba günü öðle vaktinde
Küçük göç alayýný yola çýkardý.
Komþularý toplanýp,
Vedalaþýp aðladýlar.
Birbirlerine kýyamayýp,
Ne yapacaklarýný þaþýrýp,
Bir günlük yere kadar peþinden izlediler.
Vakitlerden bir vakit olduðunda,
Güneþ yuvasýna konakladýðýnda,
Bir tepenin baþýnda,
Durdular toplanýp Ülker yýldýzý gibi.
"Bayeke3, yolun açýk olsun!" diyerek,
"Kabul olsun bu dilediðin" diyerek,
Ellerini açýp dua ettiler.
Beyle hanýmý yola koyuldu,
Kalanlar mala mülke boðuldu,
Zamaný nasýl olacak?
Bey hanýmý Analýk,
Büyükçe gözleri parlayarak,
Aðlýyor bîçare gönülden hýçkýrarak.
Bayböri Bey de geliyor sýzlana sýzlana
Bir kuzgun gibi ses çýkararak.
Durmadan aðlayan ikisinin sesi,
Birleþiyor çat çat ederek.
Kimi yerde gecelediler inleyerek,
Kimi yerde yattýlar söylenerek.
1 Hoca Ahmet Yesevî'nin mezarýnýn bulunduðu yere, Türkistan'a.
2 Beybiþe: 1. Ýki veya birkaç eþi olan bir erkeðin birinci eþi, büyük haným. 2. Bey hanýmý.
3 Bayeke: "Bayböri" isminin kýsaltýlmýþ þeklidir. Saygý ifade eder.
Köbelektey közi jok,
Perzentten baska sözi jok.
Jol tügil maldýñ izi jok,
Aldýnda jatýr kula düz.
Asuvý jok, jolý jok,
Bir japanða boldý kez.
Jürerin kayda bilmedi.
Izðardýñ ýzðar dalasý
Kýrýk künþilik þöl edi.
Nalýs kýlýp kudayða
Köziniñ jasýn tögedi.
Adam ulý körmegen,
Eþbir bende jürmegen
Ýyesiz jatkan jer edi.
Köz jetpegen dalada
Köp korlýkka könedi.
Bay, beybiyþe jasýnan
Jer baspaðan er edi.
Mañdayý künge küyedi.
Tabaný taska tiyedi.
Böyböri bay sert kýlýp,
Kölikke takým tiymedi.
Analýk jazðan añýrap,
Bu da kölik minbedi.
Key jerde jayav üderip,
Key jerde jatýp tünedi,
Künnen-künge tün katýp,
Biyþara ebden jüdedi.
Birneþe kün jürgende,
Öldik-taldýk degende
Eziretke keledi.
Ezirettiñ töbesin,
Kündik jerden köredi.
Jakýndasýp kelgensin,
Alýp þýkkan devletin
Eki jerge böledi.
Altýn-kümis, ðavharýn
Oný da bölip üyedi.
Kojalarýn þakýrýp
Teñ jarýmýn beredi.
Köziniñ jasý köl bolýp,
Otýrðan orný sel bolýp,
Jeti kün uday tünedi.
Bay-beybiyþe ekevi
Eþbir niþan bilmedi,
Berine bir tünedi,
Ezireti Karatav
Evliyeniñ keni edi.
Özen sayýn tastamay
Berine de tünedi…
Ol uvakýtta Babata
Tompayýp jatkan jer edi.
At besik salýp basýna,
Kabýrýn bular tüzedi.
1 Mezar taþý, bellilik, belirti.
Kelebek gibiydi ikisi, gözleri yok,
"Çocuk"tan baþka sözleri yok.
Yol þöyle dursun hayvan izi bile yok,
Önlerinde uzanýyor bozkýr ýpýssýz.
Geçitleri, yolu yok,
Issýz bir yere rast geldiler.
Nereye gideceklerini bilemediler.
Soðuðun en soðuk bozkýrý,
Kýrk günlük bir çöldü.
Dert yanarak Huda'ya
Göz yaþý döktü.
Ýnsanoðlunun görmediði,
Hiçbir canlýnýn gezmediði,
Issýz bir yer idi.
Uçsuz bucaksýz bozkýrda
Pek çok zorluða katlanýrlar.
Bey ile hanýmý çocukluklarýndan beri
Yayan yürümüþ deðillerdi.
Alnýný güneþ yakar.
Tabanlarýna taþ batar.
Bayböri Bey yemin edip,
Ata da, at arabasýna da binmedi.
Zavallý Analýk da aðlayarak,
O da ata arabaya binmedi.
Kimi yerde yayan yürüyüp,
Kimi yerde konaklayýp,
Gece gündüz demeden yol alýp,
Bîçare çok yorulup zayýfladý.
Birkaç gün yol kat ettikten sonra,
Öldük bittik dedikleri bir anda
Ancak Hazret'e ulaþabildi.
Hazret'in tepesini,
Bir günlük mesafeden fark eder.
Yanýna yaklaþýnca,
Getirdiði hazinesini
Bölüp iki yere yýðar.
Altýn gümüþ, cevherlerini de,
Onlarý da bölüp yýðar.
Hocalarý çaðýrýp
Tam yarýsýný verir.
Göz yaþlarý göl olup,
Oturduðu yer sel olup,
Yedi gece hep orada kaldýlar.
Ama beyle hanýmý
Hiçbir iþaret göremedi,
Hepsinde birer gece kaldýlar,
Hazret-i Karatav,
Evliyalarýn ocaðý idi.
Hiçbir nehir kýyýsýný býrakmadan
Türbelerle mezarlarda birer gece kaldýlar...
O zamanlar Babata,
Kabarýk toprak yýðýný idi.
Atbesik1 koyup baþýna,
Mezarýný bunlar temizledi.
Kalðan malýn sarýp kýp,
Buðan da üþ kün tünedi...
Osýmen ötti toksan kün,
Eþbir ayan bermedi,
Küder üzip berinen
Onan da eri jönedi.
Bet aldýna karasa
Asuvsýz askar bel edi,
Belge þýða keledi,
Belden arman karasa,
Jaltýrap jatkan köl edi.
Köl jaðalay karasa,
Suvý tunýk aynadan.
Atýlýp tasýp kaynaðan
Jýlý bulak der edi.
Basýnda bar kara aðaþ,
Molasý jok, tamý jok,
Töñiregi jalañaþ.
Jaðalay bitken þeñgeli,
Þeñgeline karasa
Kara aðaþpen teñ edi.
Köziniñ jasý tögilip,
Jýlap-eñirep egilip,
Arasýnda þeñgeldiñ
Botaday bozdap keledi.
Sol uvakýttar bolðanda,
Top kara aðaþ kasýnan,
Bir þeñgeldiñ basýnan,
Ýyilip kelip bir þýbýk,
Mañdayýnan tiredi.
Jazayýnþý degenþe
Eki eli batýp kiredi.
Kan þýkkan jok onýmen,
“Keremetti eken” dep
Akýlmen oylap biledi.
Analýk attý beybiyþe
Julýp alýp javlýðýn
Er þeñgelge iledi.
Jerdegi tastý jýynap ap,
Bir jerge berin üyedi.
Tas üstine tas koysa
Kýyuvýna keledi.
Namazþam edi kün battý,
Kutpannýñ boldý uvakýtý.
Namazýn okýp þam jaðýp,
Burýnðý kýldý edetti:
Bir etegin tösenip,
Ayaktarýn kösilip,
Bir etegin jamýlýp,
Közinen jas aðýlýp,
Kubýlaða bas berip
Jarýsa tüsip bul jattý.
Közderi mýzðýp uykýða…
Ene-mine degenþe
Kalan malý mülkü de baðýþlayýp,
Burada da üç gece geçirdi...
Geçmiþti böylece doksan gün,
Hiçbir iþaret verilmedi,
Ümidi kesilip hepsinden
Orayý da geçip tekrar yola koyulur.
Ýleriye baktýðý zaman,
Geçidi olmayan yüksek bir bel görür.
Gelip bu bele týrmanýr,
Tepesinde durup ileriye baktýðýnda,
Parýl parýl parlayan bir göl görür,
Kenarýnda gölün dolaþarak baksa,
Suyu aynadan da durudur.
Kaynaðýndan fýþkýrarak akan.
Jýlý(Ilýk) Bulak derlerdi,
Büyük bir kara aðaç var baþýnda,
(Ama) mezar yok, türbe yok,
Çevresi onun çýrýlçýplak.
Kuþatýlmýþ etrafý dikenli çalýlarla,
Çalýlara baktýðýnda,
Ayný boyda idi onlar karaaðaçla.
Göz yaþlarý yanaklarýndan süzülüp,
Yüreði parçalanýp,
Çalýlarýn arasýndan
Aðlaya aðlaya geçer.
Vakitlerden bir vakit olduðunda,
Geçerken bir bölük karaaðaç yanýndan,
Aðaçlardan birinin tepesinden,
Bir dal eðilerek uzanýp,
Alnýna gelip dayanýr.
Çýkarayým deyinceye kadar
Alnýna iki parmak kadar girer.
Kan çýkmadý böyle olsa da,
"Bu nasýl bir kerâmet?" diyerek,
Düþünüp aklýyla bulur.
Bey hanýmý Analýk,
Baþörtüsünü parça parça yýrtýp,
Çalý dallarýna birer birer baðlar.
Yerdeki taþlarý toplayýp,
Hepsini bir yere yýðar.
Taþ üstüne taþ koyduðunda
Yerli yerine yerleþip örülür.
Akþam idi, güneþ battý,
Geldi yatsý vakti.
Namazýný kýlýp, kandil yakýp,
Eski âdetleri yerine getirdi:
Eteðinin bir ucunu altýna serip,
Bacaklarýný rahatça uzatýp,
Diðer eteðiyle örtünüp,
Gözlerinden yaþlar akýp,
Baþýný verip kýble tarafýna
Uzandý ikisi yere.
Kapanýp gözler daldýlar uykuya...
Göz açýp kapayýncaya dek
Sarðayýp kelip tañ attý.
Sol uvakýttar bolðanda
Kök esegi astýnda,
Ak seldesi basýnda,
Sýrlý asasý kolýnda,
Özi aktýñ jolýnda,
Bir diyuvana keldi de,
Asamenen türtip oyattý.
Kökiregin oyatýp,
Betine betin karatýp,
Esekten tüspey til kattý:
"Ey, biyþara mügedek,
Janýñýzða ne kerek?
Deysiñ ðoy maðan ul kerek.
Eviliyeni kýdýrdýñ,
Jerdiñ jüzin sýdýrdýñ,
Mañdayýña töbelep.
Erkaysýsýnýñ ertürli,
Mertebesi bir bölek.
Sen üþin beri kýynaldý,
Bir jerge tegis jýynaldý,
'Bir ul ber' dep osýðan
Bir jaratkan kudanýñ
Tuvra özine jýladý.
Men de turdým iþinde…
Jaratuvþý jalðýz-ak,
Dergeyine unadý.
Unaðanýn sonan bil,
Bir kýz kosýp sýyladý.
Seksen segiz serüvler,
Toksan toðýz mýñ maþayýk,
Beriniñ köñilin kýymadý.
Meniñ atým Þaþtý Eziz,
Kýlamýn deseñ ýkýlas,
Jarýlkadý jaratkan,
Ey, biyþara köziñdi aþ!
Ulýñnýñ atý Alpamýs,
Kýzýñnýñ atý Karlýðaþ,
Atsa mýltýk ötpeydi,
Þapsa kýlýþ kespeydi,
Kalmaktarmen bolar kas.
Türegel de kolýñ jay,
Boladý özi ömir jas!"
Muný körip ekevi,
Türegeldi ornýnan.
Ayaðýna bas urýp,
Ýyiskedi kolýnan.
Jýrtýp aldý tumarlýk,
Diyuvananýñ tonýnan.
Sol uvakýtta diyuvana,
Ðayýp boldý kolýnan.
Bittey de nýsan kalðan jok,
Diyuvananýñ boyýnan.
Diyuvananýñ bul sözi
1 Sýrlý: 1. Boyalý, renkli; parlak. 2. Manalý, gizemli, sýrla dolu.
Tan yeri aðarýp sabah oldu.
Aradan biraz zaman geçince
Boz eþeðin sýrtýnda,
Beyaz sarýðý baþýnda,
Sýrlý1 asasý elinde,
Kendisi Hak yolunda,
Bir divane geldi de,
Asasýyla dürtüp uyandýrdý.
Kalp gözünü uyandýrýp,
Yüzüne dikkatle bakýp,
Eþekten inmeden konuþtu:
"Ey, aciz ve bahtsýz insan
Söyle, size neydi lazým olan?
Diyeceksin ki bana oðul lazým.
Evliyalarý dolaþtýn,
Diyar diyar gezdin,
Alnýný döve döve.
Herbirinin farklý farklý,
Mevkii birbirinden ayrý.
Senin için hepsi zorlandý,
Hepsi bir yere toplandý,
"Bir oðul verir misin ona?" diyerek,
Yaradan yalnýz Huda'nýn
Bizzat kendisine yalvardý.
Ben de vardým aralarýnda...
Yaradan Hak tekti,
Bu Kadir Allah'ýn hoþuna gitti.
Hoþlandýðýný þundan anla,
Oðulla birlikte bir de kýz bahþetti.
Seksen sekiz çerinin,
Doksan dokuz bin þeyhin,
Hepsinin de gönlünü kýrmadý.
Benim adým Þaþtý Aziz,
Eðer eylersen ihlas,
Merhamet edecektir sana Yaradan,
Ey, bîçare, gözlerini aç!
Oðlunun adý Alpamýs,
Kýzýnýn adý Karlýðaþ.
Oðluna, ateþlediðinde kurþun iþlemez,
Kestiðinde onu kýlýç kesmez,
Düþman olacaktýr Kalmuklarla.
Kalk da ellerini aç,
Olacaktýr o daima genç!"
Bunu görüp ikisi,
Kalktý yattýðý yerden.
Ayaklarýna kapanýp,
Koklayýp öper ellerini.
Koparýp aldý bir muskalýk parça,
Divanenin abasýndan.
Ýþte o anda divane,
Kayboldu gözlerinin önünden.
Ufak bir iþaret dahi kalmadý
Divanenin bedeninden.
Divanenin bu sözü
Ketpedi þýðýp oyýnan.
Oyladý elge barmakka,
Elinen habar almakka,
Arýlýp jazðan sorýnan,
Bul sýrdý köñli baykadý,
Ýþtiñ kiri tarkadý.
Beybiyþe kayta türlenip
Moynýna saldý alkaný.
Bayböri jür kolaylap...
Bay-beybiyþe kuvanýp,
Kapalý köñli jubanýp,
Elge koydý kadamdý,
Bergesin akka habardý.
Jayavlýk pen jalðýzdýk,
Jalðanda ülken jaman-dý.
Neþe kündey jol jürip,
Az ðana emes mol jürip,
Oyðýzdý taska tabandý.
Ötken kündi kim sanaydý?
Ötkizdi talay zamandý.
Beybiyþe keled alañdap,
Jas böridey jalañdap,
Jerigi kanbay sandaldý.
Katýp-semip keledi,
Eþbir taðam jemedi.
Süzekten jerik jaman-dý,
Bayða ayttý: "Er ediñ,
Erim senen tiledim,
Toyðanýmþa jer edim
Tavýp berseñ kabýlandý.
Adaldý köñlim kalamay,
Kalaydý köñlim aramdý.
Ne bolsa avkat kýluvða,
Amalýn jürmin tabalmay.
Jüregime as batpay,
Ne kýlarýn bile almay,
Öleyin desem, öle almay,
Öz janýmdý kýya almay,
Kazý menen kartaña,
Keledi köñlim karamay".
Bayböri sonda söyledi:
"Ras pa söziñ, alðaným,
Alaþa tösek salðaným,
Alla taðala jar bolsa,
Kara mýltýk bar bolsa,
Beremin atýp kabýlandý.
Soñýmnan er de jür jýldam,
Bolmaydý kabýlan dalada-ay."
Muný estip beybiyþe
Kuvandý köñli baladay.
Osýný aytýp Bayböri,
Okþantayýn baylanýp,
Moynýna mýltýk saladý-ay.
Baz bir jerde jügirip,
Hiç çýkmadý aklýndan.
Düþündü yurduna dönmeyi,
Halkýndan bir haber öðrenmeyi,
Kurtulup zavallý uðursuzluðundan,
Bu sýrrý gönülden anladý,
Yüreðindeki dert daðýldý.
Bey hanýmý tekrar neþesine kavuþup,
Boynuna geçirdi kolyeyi.
Derdi hafiflemiþ gibi Bayböri dolaþýyor neþeli...
Bey ile hanýmý mutlu olup,
Dertli gönül avuntu bulup,
Yurda doðru çýktý ikisi yola,
Duyduktan sonra arzuladýklarý haberi.
Çocuksuzlukla yalnýzlýk,
En kötü þeydi bu fani dünyada.
Nice gün yol yürüyüp,
Az da deðil çok yürüyüp,
Dilim dilim oldu taþlardan tabaný.
Geçen günleri geçen kim sayar?
Geçirmiþti yolda nice zamaný.
Bey hanýmý geliyor huzursuzlaþýp,
Körpe kurt gibi yiyecek arayýp,
Aþermesi geçmeyip þaþkýna döndü.
Çok zayýflamýþtý, hem de yorgundu,
Hiçbir yemeði yemedi.
Aþerme süzekten1 de kötüydü,
Beyine söyledi: "Yiðittin sen,
Yiðidim, senden rica ediyorum,
Doyuncaya kadar yerdim
Bulursan bana kaplan etini.
Gönlüm temiz aþý istemeyip,
Caným çekti haram aþý.
Herhangi bir þeyi yemenin,
Bulamadým bir çaresini.
Caným yemek istemediði için,
Ne yapacaðýmý þaþýrdým,
Ölmek istesem de ölemeyip,
Kendi canýma kýyamayýp,
Kazý ile kartayý2 bile,
Yemek istemiyorum.”
Bayböri o zaman söyledi:
"Doðru mu bu dediðin, sevdiðim,
Halý kilimli döþek serdiðim,
Hak Tealâ yardýmcýmýz olursa,
Kara tüfek elimdeyken,
Vurur da veririm kaplaný.
Peþimden gel, yürü çabuk,
Bozkýrda olmaz kaplan dediðin."
Bunu duyan hanýmýnýn,
Gönlü taþýp çocuk gibi sevindi.
Böyle deyip Bayböri,
Barut çantasýný baðlayýp,
Boynuna tüfeðini asar.
Kimi yerde koþarak,
1 Süzek: Bir çeþit baðýrsak hastalýðý.
2 Kazý: Atýn kaburga kýsmýndan ve yaðlý etinden yapýlan bir çeþit sucuk. Karta: Atýn kalýn baðýrsaðý. "Kazý-karta" en lezzetli yemeklerden biri
olarak kabul edilir.
Baz bir jerde kidirip,
Jügire basýp baradý-ay.
Art jaðýnda beybiyþe,
Kele jatýr anaday.
Þirkin añnýñ kýzýðý,
Birine biri karamay,
Jetip keldi jügirip,
Jeti kabat aralða-ay.
Atýp tastap keledi,
Buðý menen maral, elikti.
Köringenin jibermeydi
Kulan menen kiyikti.
Eþbirevin jemeydi,
Beybiyþe baspay jerikti.
Avzýna salsa kusadý,
Meyiz benen örikti.
Sol uvakýtta ekevi
Bir kalýñða enipti,
Eki közi tabaktay,
Saptý ayaktý kabaktay,
Bir kabýlan köripti.
Bir aðaþtý panalap,
Ökpeniñ tusýn sýðalap,
Sýbaða oðýn beripti.
Tars etkende þart etip,
Deldegen jerden tiyipti.
Ajaldýñ oðý tiygen soñ,
Týrp etpey kablan ölipti.
Arsalaktap jügirip,
Asýðýsta sürinip,
Kevdesine minipti.
Kus kezdigin suvýrýp,
Kevdesinen tilipti.
Ökpeden alýp suvýrýp,
Jüregin kesip beripti.
Otka salýp bavýrýn,
Ýþindegi tevirin
Avýzða salýp julýptý.
Þala-pula pisirip,
Mosýdan alýp tüsirip,
Koñ etin kesip beripti.
Erkaysýsýnan bir asap,
Beybiyþe bastý jerikti.
Tamaktýñ kalay kuvatý?
Bolsa da meyli uyatý,
Kýzdaðý nurý kiripti.
Eki beti albýrap,
Jas kalpýna kelipti.
Köñili tasýp hoþ urýp,
Baybörige kosýlýp,
Ezüv tartýp külipti.
Muný körip Bayböri,
Akýlmen oylap bilipti…
Etek-jeñin türinip,
Kimi yerde durup dinlenerek,
Hýzlý hýzlý gidiyor.
Ardýnda onun hanýmý,
Gidiyor biraz geriden.
Avlanmak eðlencelidir,
Gidiyor birbirine bakmadan,
Ulaþtýlar koþa koþa,
Yedi katlý bir adaya.
Vura vura gidiyor,
Geyik, maral ve ceylaný.
Gördüðünü sað býrakmýyor
Kulan1 ile geyiðin.
Hiçbirini yemiyor,
Aþermesi geçmeyip bey hanýmý.
Aðzýna attý mý kusuyor,
Kuru üzümle kuru kayýsýyý.
O sýrada ikisi gelip
Sýk çalýlýklara girmiþ,
Gözleri tabak kadar,
Kocaman ayaklý dev gibi,
Bir kaplan görmüþ.
Bir aðacýn arkasýna saklanýp,
Göðüs hizasýna niþan alýp,
Payýna düþen kurþunu vermiþ.
Tars ettiðinde tüfek þart edip,
Hedef aldýðý yere denk gelmiþ.
Ecel kurþununu deðince,
Kaplan yere cansýz serilivermiþ.
Önüne arkasýna bakmadan koþmuþ,
Telaþ içinde ayaðý takýlýp,
Kaplanýn üstüne düþmüþ.
Býçaðýný hýzla çýkarýp,
Gövdesini dilivermiþ.
Göðsünden kopararak çýkarýp,
Yüreðini kesip vermiþ.
Ateþte piþirip ciðerini,
En iyi parçasýný
Aðzýna atýp çiðnemiþ.
Yarým yamalak piþirip,
Sacdan hemen indirip,
Etli yerinden kesip vermiþ.
Her birinden birer parça yiyip,
Bey hanýmýnýn aþ ermesi geçmiþ.
Yemeðin nasýldýr kuvveti?
Düþünse de ayýp bir þey olduðunu,
Kýz günündeki ýþýltý yüzüne geri gelmiþ.
Yanaklarý al al olup,
Genç bir kýza dönüþmüþ.
Gönlü taþýp, heyecanlanýp,
Bayböri'ye katýlýp,
Neþeyle gülümsemiþ.
Bunu görüp Bayböri,
Akýl terazisinde tartýp anlamýþ...
Eteðini yenini toplayýp,
1 Kulan: (Equus Heminous) At familyasýndan katýra benzeyen, eþek gibi anýrýp at gibi pýskýran bir hayvan cinsi.
Kýnap belin buvýnýp,
Tevekel dep alladan,
Jolða moyýn burýptý…
Jakýndasýp kelgensin,
Elin aman körgesin,
Kayðýnýñ berin umýttý.
Barsa elder din aman,
Malý þýktý koradan.
Küñirenip Koñýrat,
Jügire þýktý aldýnan.
Esitken halýk kalmadý
Haný menen karadan.
Kýz-bozbala, jas-keri
Kalmaptý eþkim kaladan.
Keþe ketti dese de
Ötipti on ay aradan.
Haný ayttý: "Bayeke,
Kördiñiz ne sýr baladan?"
Bayböri bay jýladý,
Körgenin aytýp daladan.
Eyelge eyel sýr aytýp,
Jaksýlýk deydi alladan.
Muný estip kuvanýp,
Kaytýp ketti haný da
Buyýmýn alýp kalaðan.
Er jerden halký keldi de
"Kuttý bolsýn" dedi de,
Kursak þaþuv jedi de,
Kaytadan halký taraðan.
Beybiyþe endi türlendi,
Tuv biyedey bulýksýp,
Künnen-künge tolýksýp,
Kelinþektey kýlýmsýp…
Ýþinde bala týpýrlap,
Jata almaydý ýñýrsýp,
Toðýz ay on kün bitkenþe,
Þýdadý kempir týrýsýp.
Toðýz ay on kün bitken soñ,
Tuvatýn mezgil jetken soñ,
Beybiyþe bir kün tolðattý,
Tolðata barýp oñ jattý.
Kurýp kalðan bulaktýñ
Jýlðasýnan suv aktý.
Emirimen allanýñ
Arýstay kýlýp ul taptý.
Özge eyeldey bolmadý,
Denesi boldý jýynaký.
Kuvanýp bayðus kevili,
Bolðay dep uzak ömiri,
Anaðan berdi bir attý,
Mýnaðan berdi bir attý,
Art jaðý kýzýk toy bolýp,
Soyðýzdý toksan kur attý,
Murýndýk-nokta tiymegen
Belini sýký baðlayýp,
Tevekkül edip Allah’a,
Yola koyuldular...
Yurduna yaklaþýnca,
Halkýný sað salim görünce,
Bütün dertlerini unuttu.
Gördü ki halký, yurdu sað salim,
Malý çýktý ahýrdan,
Aðlayarak bütün Konýratlar,
Koþarak çýkýp karþýladý.
Duyanlarýn hepsi geldi
Hem zenginden, hem yoksuldan.
Kýz oðlan, genç yaþlý,
Kalmamýþ kimse þehir halkýndan.
Dün gitmiþ gibi ise de
Geçmiþ on ay aradan.
Haný dedi: "Beyimiz, nasýl bir sýr
Gördünüz çocuk hakkýnda?"
Bayböri Bey aðladý,
Bozkýrda gördüðünü anlattý.
Kadýn kadýnla sýr paylaþýp,
"Ýyilik Allah'tan" dediler.
Bu haberi duyunca sevinip,
Evine döndü haný da
Ýstediðini hediye olarak alýp.
Çevredeki halký toplandý
"Hayýrlý olsun!" diyerek,
Kursak þaþuv1 yedikten sonra,
Daðýldý kutlamaya gelenler.
Bey hanýmý güzelleþiyordu gün geçtikçe,
Doðurmamýþ kýsrak gibi asi ve kývrak,
Gün geçtikte güzelliði artýp,
Genç gelin gibi çekingen olup...
Karnýnda bebek kýmýl kýmýl edip,
Yatamýyor inleyip,
Dokuz ay on gün bitinceye kadar,
Dayandý ihtiyar kadýn diþini sýkýp.
Dokuz ay on gün süre bitince,
Doðuracaðý vakti gelince,
Bir gün doðum sancýsý baþladý,
Sancýlanýrken sað yanýna yattý.
Kurumuþ pýnarýn
Yataðýndan tekrar su aktý.
Emriyle Allah'ýn
Aslan gibi bir oðul doðurdu.
Baþka kadýnlar gibi olmadý,
Kendini çabuk toparladý.
Sevinip bîçare, niyet ederek,
"Uzun olsun ömrü!" diyerek,
Þuna verdi bir at,
Buna verdi bir at,
Sonu eðlenceli bir toya ulaþýp,
Kestirdi dizgin deðmemiþ doksan at,
Burunluk, yular vurulmamýþ
1 Kursak þaþuv: Kadýnýn hamile olmasýnýn hürmetine verilen ikram, bir nevi saçý.
Tüyeþiler minbegen
Toksan nardý kulattý.
Toksan üydiñ iþine,
Arak-þarap, bal kuyýp,
Ýþkenniñ berin sulattý.
Baysýnnýñ konýp sazýna,
Kýs emes künniñ jazýna,
Jerdiñ jüzin þañlattý.
Öz aldýna sýyladý,
Kuda men dos, jekjattý.
Arkasýna japtý kep,
Iyýk iþik jannattý.
Bere-bere, jazðanda
Dönen men besti kalmaptý.
Aralasa jýlkýsýn
Kunan menen tay kaptý.
Beybiyþe menen söylesip,
Halkýmenen keñesip,
Koy berüvdi unattý.
Baz birevler eþki alýp,
Baz birevler koydý aptý.
Bir alðaný eki alýp,
Oylamaptý uyattý.
Baz birevler koldan ap,
Baz birevler urlaptý.
Bul kelgen adam iþinen,
Ülken menen kiþiden,
Demeydi eþkim kurðaptý,
Onýmenen turmaptý,
"Süyinþi" surap tünimen,
Birin-biri tonaptý.
Eki jýlý ötkensin,
Üþinþi jýlý jetkesin,
Ay men kündey kýz taptý.
Kudireti küþti bir bala,
Jýlatýp jürip jubattý.
Keldi halký kuvanýp,
Bir jerge beri jýynalýp,
Oñaydan berdi jaratkan
Tapkan jok birin kýynalýp.
Kaytadan kelip suv aktý,
Köl edi kalðan suvalýp.
Erkimdi alla kuvantkay,
Art jaðý kalmay kuvarýp,
Alpamýs dep at koydý,
Halýkka meþhür þýðarýp.
Kýzýnýñ atý Karlýðaþ,
Aþ belge tüsken sümbil þaþ.
Endi bular er jetsin
Koyayýn biraz doðarýp.
Elkýyssa, Þekti degen elinde Sarýbay degen bay bar
edi, onda da perzent jok edi, Baybörimen ekevi
söyleskende arman kýlar edi: "Birevimizden ul, bire1 Dönen: Dört yaþýndaki erkek at. Besti: Beþ yaþýndaki at.
2 Kunan: Üç yaþýna ayak basan erkek at.
Deveciler bile hiç binmemiþ
Doksan deveyi yere yatýrýp kesti.
Doksan eve sofra kurup,
Raký þarap, bal ikram edip,
Ýçenlerin hepsini sarhoþ etti.
Baysýn'ýn yerleþip sazlýðýna,
Kýþ deðil ilkbaharda,
Boðdu yeryüzünü toza.
Ayrý bir yerde aðýrladý,
Dünür, akraba ve dostu.
Hediye etti onlara
Ýþlemeli, pahalý kürkler.
Vere vere zavallý da,
Dönenle besti1 kalmamýþ.
Gezdiðinde gördü ki yýlkýda
Tek kunanlarla2 taylar kalmýþ.
Bayböri hanýmýyla konuþup,
Halkýna da danýþýp,
Koyun vermeyi uygun görmüþ.
Kimisi keçi alýp,
Kimisi de koyun almýþ.
Kimisi ikiþer alýp,
Ayýbý hiç düþünmemiþ.
Bazýlarý elinden almýþ,
Bazýlarý da çalmýþ.
Bu gelen insanlardan,
Büyükle küçüðünden,
Kimse yoksun kalmamýþ.
Bununla da durmamýþ,
"Müjde" isteyip gece boyunca,
Biri diðerinden çalýp çýrpmýþ.
Ýki yýl geçince,
Üçüncü yýl gelince,
Çok güzel bir kýz doðurmuþ.
Güçlü kuvvetli bir çocuktu,
Aðlatýrken avuttu.
Geldi halký sevinerek
Hepsi bir araya toplanýp
Çok kolaylýk gösterdi Yaradan
Kazanmadý hiç birini zorlanýp.
Tekrar suyla doldu,
Göl idi kurumuþ suyu çekilip.
Allah herkesi sevindirsin,
Soyu kalmasýn kuruyup,
"Alpamýs" adýný verdiler,
Halkýna ilan edip.
Kýzýnýn adý Karlýðaþ,
Ýnce beline inen sümbül saç.
Þimdilik bunlar büyüyedursun
Burada biraz durayým.
Þekti ilinde, Sarýbay adýnda zengin bir bey vardý,
onun da çocuðu yoktu. Bayböri ile konuþtuklarý zaman,
bir hayalini dile getirir: "Birimizin oðlu, diðerinin kýzý
vimizden kýz tuvsa, ekevmiz kuda bolsak, kýz ben balaný
kemeline keltirip, ekevin kosýp bul düniyeden ötsek,
armanýmýz kalmas edi-av" - dep, jýlaytýn edi. Sol uvakýtta Sarýbaydýñ katýný bir kýz tuvýp, onýñ atýn Gülbarþýn
koydý. Eki bay birinen biri "süyinþi" suratýp, kuda boldý.
Kuyrýk jep, betke un jaðuv solardan kaldý. Jene irge
basýp kalýñdýk oynav osýlardan kaldý. Sonýmen Alpamýs
bir jýl kalýñdýk oynadý. Sol kezderde künderde bir kün
Sarýbay oylandý: "Meniñ küyevim Alpamýs jalðýz boldý,
eger jazatayým ölip ketse, kýzým Ultan kulða kor bolar,
kýzýmdý bermey, jer avýp köþeyin", - dep oylanýp, "Þekti"
elimen tegis köþip ketti.
Sol uvakýttarda Alpamýs on jaska tolýp Jideli
Baysýn jerine, kalýñ Koñýrat eline jurttýñ suravýmen
bek bolýp, baskarýp turdý. Oynap jürip urðan balasý
ölip kala beretin boldý. Jurt balasýn dalaða þýðarmay
üyinde saktadý. Bir künderi Alpamýs oynavða bala taba
almay jalañdap kele jatýp, bir örmek kurýp otýrðan
kempirdiñ kasýnda uyýktap jatkan balaný körip: "Ey,
bala tur oynaymýz," - dep türtip kalsa, bala oný kötere
almay ölip kaldý. Sonda kempir örmeginen türegep
Alpamýska karap aytkan sözi edi:
olsa, ikimiz dünür olsak, kýzla oðlaný büyütüp
evlendirdikten sonra göçsek bu dünyadan, gerçekleþmemiþ arzumuz kalmazdý ya" diyerek aðlardý. O sýrada Sarýbay'ýn eþi bir kýz doðurmuþ ve bu kýzýn adýný
"Gülbarþýn" koymuþlardý. Ýki zengin bey, biri diðerinden
müjde istetmiþ ve dünür olmuþlar. Kuyruk yiyip, yüze un
çalma âdeti onlardan kaldý. Ayrýca yiðidin niþanlýsýnýn
obasýna yakýn bir yerde otururken "kalýndýk oynamasý" 1
âdeti de onlardan kaldý. Böylece Alpamýs bir yýl
"kalýndýk oynadý". Bir gün Sarýbay þöyle düþünür:
"Alpamýs, ailesinde tek erkek çocuktur. Bir kazaya kurban gider de ölürse, kýzým o Ultan kulun eline düþüp
periþan olacak. Kýzýmý vermeyeyim, buradan göç edip
uzak bir yere gideyim" Sarýbay bu düþünceyle idaresindeki Þektilerin hepsini alarak oradan göç etti.
O vakitlerde Alpamýs on yaþýný doldurmuþ, Jiydeli
Baysýn yurduna, kalabalýk Konýrat iline halkýn ricasýyla
bey olup, yurdu halký yönetiyordu. Alpamýs'ýn oyun
sýrasýnda vurduðu çocuklar oracýkta ölüp kalýyordu.
Millet çocuklarýný dýþarýya çýkarmayýp evde tutar
olmuþtu. Günlerden bir gün, Alpamýs birlikte oyun
oynayacak çocuk arýyor, etrafýna baka baka geliyormuþ.
Giderken tezgahta halý dokumakta olan ihtiyar bir
kadýnýn yanýnda uyuyan bir çocuðu görüp "Ey, çocuk,
kalk; oynayacaðýz!" diyerek dürttüðünde çocuk bunu
kaldýramayýp oracýkta ölüvermiþ. Ýhtiyar kadýnýn tezgahtan kalkýp, Alpamýs'a bakarak söylediði:
"Dalada men otýrmýn kurýp örmek,
Jalðýzdý kasýmdaðý kýlýp ermek,
Balamdý jalðýz meniñ öltirgenþe,
Alsayþý Gülbarþýndý, kuv jügermek.
"Dýþarýda oturuyorum halý dokuyarak,
Þu biricik çocuðumla oyalanarak,
Biricik evladýmý öldüreceðine,
Alsana Gülbarþýn'ý, yaramaz yumurcak!
Bekerge jurt bolasýn kýrýp jürsiñ,
Oyýña kelgeniñdi kýlýp jürsiñ.
Sarýbay kýzýn bermey ketti kaþýp,
Nesine oyýn oynap külip jürsiñ?"
Milletin çocuðunu öldürüp duruyorsun,
Aklýna eseni yapýp duruyorsun.
Sarýbay kýzýný vermeyip kaçtý gitti,
Neyine oyun oynayýp eðleniyorsun?"
Esitkesin bul sözdi
Alpamýs beren turadý.
Suñkarday moynýn buradý:
"Tüsinbedim, þeþecan,
Kaytadan ayt!" - dep suradý.
Sonda kempir söyleydi:
"Atadan jalðýz tuvðansýñ,
Tuvðannan beliñ buvðansýñ.
Sayýp kýran er bolýp,
Kan menen kolýñ juvðansýñ,
Talay bala kýrðansýñ.
Þekti degen elinde
Sarýbay degen bay edi.
Jalðýz kýzý Gülbarþýn
On beste tuvðan ay edi,
Jasýñnan saðan ayttýrðan,
Duyunca bu sözü,
Yiðit Alpamýs durur.
Baþýný þahin gibi çevirir:
"Anlayamadým, ana,
Tekrar söyle!" diye rica eder.
O zaman ihtiyar kadýn söyler:
"Babanýn tek oðlusun,
Doðduðun andan kararlýsýn,
Bir sahipkýran yiðit olup,
Kanla elini yýkamýþtýn,
Nice çocuk öldürmüþtün.
Þekti adlý ilde
Sarýbay adlý zengin bey vardý.
Biricik kýzý Gülbarþýn,
On beþinde doðan ay idi,
Tâ küçüklüðünde niþanlamýþlar seninle,
1 Kalýndýk oynav: Gençlerin niþanlýlýk döneminde evlere yapýlan ziyaretlerde yerine getirilen adetlere verilen genel ad.
Gülbarþýn suluv jar edi.
Sarýbay bir kün oyladý,
Alðýr kustay boyladý.
"Jalðýz kýzým bermeymin,
Artýnan bala tuvmadý.
Alpamýs kýran öledi,
Artýnda jok kömegi.
Alpamýs batýr ölgensin,
Kulða kýzým tiyedi.
Kulða kýzým tiygensin,
Kanday korlýk köredi?"
Osýný oylap Sarýbay
Böline köþip jönedi.
Küþiñ bolsa barsañþý,
Jesiriñdi alsañþý!
Namýsýñdý oylamay,
Kay jerden külkiñ keledi?"
Esitkensin bul sözdi
Alpamýs batýr kamýktý.
Jaman eken jalðýzdýk
Ýnisi jok bolýp tarýktý.
Or tekedey sekirip,
Jalðýzbýn dep ökirip,
Avlýna karay salýptý.
Avzýn aþtý keldi de,
Judýrýkpen bir urýp,
Kýrýk kez bolat sandýktýñ.
Saymandarýn saylanýp,
Altýnnan kemer baylanýp,
Jýlkýða karay jönedi.
Mineyin dep þonýktý,
Ustay almay eþbirin
Balanýñ köñli torýktý.
Östip jýlap turðanda,
Oþaktay bar javýrý
Tartýlýp kalðan bavýrý,
Jal-kuyrýktan dýmý jok,
Þabatuðýn küþi jok,
Zatý arýk demeseñ,
Suluvlýktan mini jok,
Kunan tisin tastaðan,
Þubar dönen jolýktý.
Ustay almay eþbirin
Er Alpamýs jýladý,
Kayðýmen közin buladý.
Bayaðý körgen Bayþubar
Meni usta dep januvar
Köldeneñ tartýp turadý.
Minbeymin de Alpamýs
Jügenmen baska uradý.
Jügende” dep basýmdý
Jügenge moynýn buradý.
Aþuvlanýp Alpamýs
Jügenimen baska urdý.
Gülbarþýn güzel bir yâr idi.
Sarýbay bir gün düþündü,
Alýcý kuþ gibi derine daldý.
"Biricik kýzýmý vermem,
Arkasýndan baþka bir oðlu olmadý,
Kartal Alpamýs ölecek,
Ardýnda yoktur desteði.
Yiðit Alpamýs öldükten sonra,
Kýzým, kula varmak zorunda kalacak.
Kýzým kulun eþi olunca,
Nasýl bir horlukla karþýlaþacak?"
Bunu düþünüp Sarýbay
Ayrýlýp birlikten göç etti.
Gücün varsa, gitsene,
Niþanlýný alýp getirsene!
Þerefini düþünmeden,
Nasýl da böyle güler eðlenirsin?"
Duyunca bu sözü
Yiðit Alpamýs çok üzüldü.
Kötü imiþ yalnýzlýk
Yüreðini parçaladý erkek kardeþinin olmayýþý.
Asi teke gibi zýplayarak,
"Yalnýz bir insaným ben!" diye haykýrarak,
Obasýna doðru koþup gitmiþ.
Kapaðýný açtý gelir gelmez,
Yumruðuyla bir vurup,
Kýrk arþýnlýk çelik sandýðýn.
Silahlarýný kuþanýp,
Altýndan kemerini baðlayýp,
Yýlkýya doðru gitti,
Binmek için bir ata acele etti,
Yakalamayýp hiçbirini
Çocuk attan ümidini kesti.
Ümitsiz, üzgün aðlarken,
Bir ocak kadar geniþ sýrtý,
Ýyice çekilmiþ içe baðrý,
Yele, kuyruk adýna bir þey yok,
Koþmaya gücü yok,
Bedence zayýf demesen,
Güzellikte hiç kusuru yok,
Kunan diþini dökmüþ,
Bir þubar1 dönen ona rast gelir.
Yakalayamayýp hiçbirini
Er Alpamýs aðlar,
Üzüntüyle gözleri yaþla dolar.
O gördüðü Bayþubar,
"Beni tut" diye hayvancaðýz,
Önüne gelip durur.
"Binmem" deyip Alpamýs,
Dizginle baþýna vurur.
"Dizginle baþýmý" der gibi at da
Baþýný dizgine uzatýr.
Öfkelenip Alpamýs,
Dizginle baþýna vurdu.
1 Þubar: 1. Alacalý, alaca bulaca; 2. Mec.Karýþýk, muhtelif, çeþitli. Burada hem atýn ismi, hem rengidir.
Elemedi oný da
Karsý aldýnan tak turdý.
Aþuvlanýp Alpamýs
Kuyrýktan alýp laktýrdý.
Jýðýlmadý onýmen,
Takýr jerge tak turdý.
Sol uvakýtta Alpamýs
Karadan þýkkan töre edi,
Ne salsañýz da könedi.
Þubar attý abaylap,
Akýlmen oylap biledi.
Ustayýn dep jakýndap,
Kasýna taman keledi.
Moyýnsunýp januvar,
Jügenge basýn beredi.
Sol uvakýtta þubar at,
Tört ayaðý teñ bolat.
Duþpan ustap alar dep,
Ökimmen kurýk salar dep,
Jasýrýp boyýn jür edi.
Jügendep basýn alðanda,
Üstine er salðanda,
Segiz jasar at boldý.
Dönen men besti bir edi,
Arka-basýn sýypalap,
Þubardý bala ustadý.
Aþuvý jaman kýstadý,
Üyine de kelmedi,
“Men ketemin” demedi.
Jalðýz bavrý Karlýðaþ
Keterin de bilmedi.
Saymandarýn saylanýp,
Altýnnan kemer baylanýp
Abjýlanday tolðanýp,
Kýzýl nayza kolða alýp,
Þubarða karðýp minedi,
Kudaydan medet tiledi.
Karðýp minip jas bala
Aþuvý kernep jönedi.
Leþker tartýp keledi,
Avýzdýkpen alýsýp,
Uþkan kuspen jarýsýp,
Key jerde bala þokýtýp,
Key jerde basýn tögedi.
Bir kün þapsa þubar at,
Aylýk jer alýp beredi.
Osýmenen udayý
On eki kün jüredi.
Aynaldýrýp sanasa,
On eki aylýk jer edi.
Bet aldýnda töbe bar,
Töbege þýða keledi.
Olay-býlay karadý,
Suñkarday közin kadadý,
Karay-karay balanýñ
Önemsemedi bunu da
Önünde dikildi durdu.
Öfkelenip Alpamýs,
Kuyruðundan tutup fýrlattý.
Devrilmedi yere buna raðmen,
Kurak, sert yere dört ayaðý üzerine düþtü.
O zaman Alpamýs,
Avamdan çýkmýþ bir sultandý,
Neyle karþýlaþsa da dayanýrdý.
Þubar At'a dikkatle bakýp,
Aklýyla tartýp anlar.
Yakalamayý düþünüp,
Yanýna atýn yaklaþýr.
Boyun eðip hayvancaðýz,
Baþýný dizgine uzatýr.
O vakitte Þubar At,
Dört ayaðý da çelik,
Düþman yakalar diyerek,
Zorla boynuma tuzak (kement) atar diyerek,
Boyunu posunu gizliyordu.
Baþýna dizgin geçirdiðinde,
Sýrtýna eyer yerleþtirdiðinde,
Sekiz yaþýndaki bir at oldu.
Dört yaþýndaki atla beþ yaþýndaki aynýydý,
Sýrtýný, baþýný okþaya okþaya,
Þubar At'ý çocuk yakaladý.
Alpamýs çok öfkeliydi,
Evine dahi gelmedi,
"Ben gidiyorum" demedi.
Biricik kardeþi Karlýðaþ,
Gideceðini de bilmedi.
Silahlarýný kuþanýp,
Altýndan kemerini baðlayýp,
Zehirli yýlan gibi hedefe yönelip,
Kýzýl mýzraðýný eline alýp,
Alaca ata fýrlayarak biner,
Allah'tan medet diler.
Fýrlayarak binip körpe çocuk,
Yola çýktý öfkesi âdeta taþarak.
Savaþçý yiðit dört nala gidiyor,
Gemiyle savaþýp,
Uçan kuþla yarýþýp,
Bazen orta hýzla gidiyor,
Bazen atýný dört nala salýyor.
Koþtuðunda Þubar At bir günde,
Bir aylýk yolu kat ediyor.
Bu hýzla durmadan,
On iki gün yol alýr.
Hesaplasa, aþaðý yukarý,
On iki aylýk bir yerdi.
Karþýsýnda bir tepe göründü,
Tepenin baþýna çýkageldi.
Bir o yana, bir bu yana baktý,
Þahin gibi gözlerini dikti.
Baka baka çocuðun
Eki közi taladý.
Astýndaðý þubar at
Sümbidey bop jaradý.
Bet aldýna karasa,
Buvdak-buvdak þañ kördi,
“Bul kalay” dep tañ kördi.
Þañ astýna karasa,
Ayþýktý ala tuv kördi,
Tuv astýna karasa,
Jer kayýskan kol kördi.
Kol astýna karasa,
Ak þatýr menen kök þatýr,
Baratýn tuvra jol kördi.
Ayaðýnýñ astýnda,
Taktay tastýñ betinde,
Jazýlðan tasta hat jatýr.
Hatka bala karasa,
Ýþi tolðan tamaþa,
Talay-talay kep jatýr,
Tüsinbegen tüsinsin
Bolmaðan burýn söz jatýr.
Kalmaktarda bar eken,
Karaman degen bir batýr.
Er kaysýsý bir mýñnan
Kýzmetinde köp batýr.
On karadan bir kara
Zekettep alýp jep jatýr.
"Gülbarþýn suluv" þonýktý
Beresiñ maðan" dep jatýr.
Kökparýn þavýp künige,
Kýz oynaðýn kýp jatýr.
Gülbarþýn tur könbesten,
Kýz oynaðýn körmesten,
Sarýbay tur jalðýzýn
Kalmakka ustap bermesten.
Arasý da bulardýñ
Olký tolký bop jatýr,
Semizin tañdap jegesin,
Özine kezek kelgensin,
Bir künderi Gülbarþýn
Üyinen tünde kaþadý,
Köñlin kayðý basadý.
Ata-anaða körinbey
Eþ adamða bilinbey,
Ketüvine erinbey
Talay kýrdan asadý.
Endi tavdan öte almay,
Jiydelige jete almay,
Jalðýz özi kete almay,
Kattý jaman sasadý.
“Osý jolmen jürse” dep,
“Alpamýs jalðýz kelse” dep,
1
2
3
4
Gözleri de yoruldu.
Bindiði alaca at,
Sümbi1 gibi(ip ince ve) kývrak olup tavýna geldi.
Önüne baktýðýnda,
Yükselen toz bulutlarýný gördü.
"Bu nedir?" diyerek þaþýrdý.
Toz bulutlarýnýn altýna baktýðýnda,
Ay iþlemeli ala tuð gördü.
Tuðun biraz gerisine baktýðýnda,
Yeryüzünü kaplamýþ bir ordu gördü.
Ordunun aþaðýsýna baktýðýnda,
Ak çadýr ile gök çadýra,
Doðruca götüren yolu gördü.
Ayaklarýnýn altýnda,
Tahta gibi düz taþýn yüzünde,
Taþa yazýlmýþ bir mektup var.
Mektuba çocuk baksa,
Muhtevasý muhteþemdi,
Anlatýyordu mektup pek çok þeyi,
Anlamayan anlasýn, bu mektupta,
Daha önce söylenmemiþ söz var.
Kalmuklarda varmýþ,
Karaman adýnda bir bahadýr.
Her biri bine bedel,
Hizmetindeymiþ sayýsýz bahadýr.
On karadan bir kara,2
Zekât olarak alýp yiyormuþ.
"Güzel Gülbarþýn'ý,
Vereceksin bana!" diyormuþ.
Kökpar3 oynatýp her gün,
Kýz oynaðýný4 gösteriyormuþ.
Gülbarþýn boyun eðmiyormuþ,
Kýz oynaðýna da hiç aldýrmýyormuþ,
Sarýbay da biricik evladýný,
O Kalmuk'a vermemek için direniyormuþ.
Sarýbay'la Kalmuklarýn arasý,
Böyle bir karýþýklýk içindeymiþ.
Semizini malýn seçerek yiyip bitirince,
Artýk sýra kendisine gelince,
Günlerden bir gün Gülbarþýn,
Geceleyin evinden kaçar.
Gönlü endiþeyle dolar.
Anasýyla babasýna görünmeden,
Kimseye fark ettirmeden,
Üþenmeyip yürümeye,
Nice tepeden geçer.
Yolda bir daðý aþamayýp,
Jiydeli'ye ulaþamayýp,
Tek baþýna yola devam edemeyip,
Þaþýrýp donakalýr.
"Bu yoldan geçse" diyerek,
"Alpamýs yalnýz gelse" diyerek,
Sümbi: 1. Düz, ince 2. Tüfek temizlemeye yarayan ince, düz alet
Her on hayvandan bir hayvan olmak üzere, zorla vergi alýyorlardý.
Kökpar: At sýrtýnda oðlak veya keçi derisini çekerek oynanan oyun.
Kýz oynak : Genç kýz ve genç erkeklerin bir arada eðlendiði, bir arada çeþitli oyunlar oynadýðý bir þölen.
“Jazðan hattý körse” dep,
Taska kalam basadý.
“Alpamýs” dep at jazýp,
Öziniñ atýn kosadý.
“Körgen künim osý” dep,
Köziniñ jasýn þaþadý.
Eyeldiñ jolý jiñiþke,
Jumýsý ketti teriske,
Taðý da kaytýp ketedi,
Tünimenen jügirip,
Kýz üyine jetedi.
Kudýreti küþti kudayým,
Jarýlkasa ne etedi?!
Kýz üyine kirgenþe
Alpamýs hattý körgenþe,
Arasýnda bulardýñ,
Uzak saðat ötedi.
Avðannan soñ elinen,
Þalkýðan þalkar kölinen,
Jerinen avðan jeke oñbas,
Avðannan soñ jerinen.
Gülbarþýn kýzýn ap kaþýp,
Alpamýs kýran teñimen,
Karamanða kez bolýp,
Tapkanday boldý peyilinen.
“Aruvak meni urdý” dep,
Ketpeydi osý köñilinen.
Karamanða karasa,
Tüsi de suvýk temirden,
Kayratýna mas bolýp,
Tizesin þaynap kemirgen,
"Korksa kýzýn bersin, - dep, Zorlýðýma könsin", - dep,
Jep jatýr malýn semirgen.
Üþ mertebe okýdý,
Er sözin iþke tokýdý.
Söz osý hatka köringen
Kördi okýp jas bala,
Kayratka sengen mas bala.
Öz aytkaný bolmasa,
Könbeytin bul maskara,
Oylandý endi barmakka,
Sol elden habar almakka.
Kazak bolsa kayýrýlýp,
Eñgimege kanbakka.
Kalmak bolsa zarada,
Oyladý kýrðýn salmakka.
Ras bolsa hat sözi,
Oyladý ölip kalmakka.
...........
..................
..........................
__________
ö
"Yazdýðým mektubu görse" diyerek,
Taþýn üzerine yazýsýný mühürler,
"Alpamýs" adýný yazýp,
Sonra kendi adýný da ekler.
"Yaþadýklarým bunlar" diyerek,
Yazýya göz yaþlarýný serper.
Kadýnýn yolu kýl gibi incedir,
Ýþi rast gitmedi,
Geri dönüp gelir,
Bütün gece koþa koþa,
Ulaþýr kýz evine sonunda.
Kudreti güçlü Huda,
Yardým etseydi olmaz mýydý kuluna?
Kýz evine girinceye kadar
Alpamýs mektubu görünceye kadar,
Arasýnda bu ikisinin,
Uzun saatler geçer.
Býrakýp gidince elini,
Uçsuz bucaksýz gölünü,
Yurdundan giden yalnýz biri onmaz
Býrakýp gidince memleketini.
Sarýbay'ýn kýzýný kaçýrýp,
Kartal Alpamýs dengiyle kaçarken,
Karaman'la karþýlaþýp,
Cezasýný bulmuþ gibi oldu niyetinden.
"Ata ruhlarý beni cezalandýrdý" fikri,
Hiç çýkmýyor aklýndan.
Karaman'a bakýnca gördü,
Çehresi de soðuktu demirden,
Kuvvetine mest olup,
Dizlerini çiðneyip kemiren1,
"Korkuyorsa, kýzýný versin" diyerek,
"Bu hükmüme boyun eðsin" diyerek,
Yiyor hayvanlarýný semiren.
Tekrar tekrar bakýp üç kez okudu,
Her kelimesini gönlüne iyice yerleþtirdi.
Sözleri bu mektupta yazýlý
Gördü okuyup körpe çocuk,
Kuvvetine mest olmuþ çocuk.
Kendi dediði olmazsa,
Baþkasýna boyun eðmez inatçý çocuk,
Düþündü þimdi gitmeyi,
O yurttan bir haber öðrenmeyi.
Bir Kazak görecek olursa yanýna gidip,
Hikâyenin tamamýný dinleyip bilmeyi.
Eðer karþýsýna çýkacak olursa bir Kalmuk,
Düþündü saldýrýp hemen öldürmeyi.
Doðru ise mektupta anlatýlanlar,
Düþündü uðrunda can teslim etmeyi.
...........
..................
..........................
__________
Latin Harflerine ve Türkiye Türkçesine aktaran : Dr. Metin Arýkan
1 Öfkeden kudurmuþ gibi.
Download

(7 Alpam\375\376 Bat\375rBUd\374z.qxp) - e