€).O..d[ayev, Q.K.Bayramov, Q.O'Ramazanov
MOI\OMERLOR
KIMYASI
.;
1
Ali moktoblar
lir:iin ders vosaiti
Azerbaycan Respublikasr
Teosil
Nazirinin 23.06.200tr-cr il 511 srtyb
amrina esasen ders vasaiti kimi negr
edilrnesi tdvsiye olunub.
Sumqayrt
Ii-'
i
-
2fi)7
''ttr-;'t-a'
RA 'r ai, irr'a,rrr" "-nTl
L_:_-
' i'iABxA\A
?rQ-.
Raygilar:
Azarbaycar IltiA l,olimer lVlaterial ar institutrinun
<Funksional prrlimerlon> labr;trator.lvaimrn rniitliri.
amekdar elm xadir.ri. k.e.d.. profr:ssor .ri,I
l.eulilev
Azarbaycan Dllllet Neft Akadernir,;Lsr <]'iiksek
molekullu birloqn.ralerin texnologiya:;rl tut.,,,"r,n,n
mr.idiri. ornokdar el:n radimi. t.ii., p..rfessor V.V.
Bilalov
lledaktor:
k.e.d,, profcssor D,B.Agurov
K.e.d., prof. ekber Oli ofilu Afayev, k"e,n.. dos.
Qorxmaz
Korim oflu Bayramov, k.e.n., doi. eafar ' ,ebdiileli
o[Iu
Rantazanov
MONOMERLOR KiMYA"$I
liumqapt - 2007
uygun
oJaraq ytiksek nrolekulhr trirlegmeiorin
,^..."111:,*.lll,"proqrama
tsrensatrnda lstrlado olunan bazi senaye ahamil,yatii
monomerlarin
kimyasrndan behs edir.
I)ers vesaiti 2 lasildan ibaratdrr fasilda polimerle;rna proseslorinde,
_t
lasilda isa polikordeslogma proses/arinda
;riif.a,, olr'nm innnom*rtorin
anatrzi iisullannoan. fizil<i. kiml.eri va tiziolrrji rasseterindan,
ill:l:i
I" vo
poltnlerlaima
.polikondeslagma r.-aksiyalarrnrn al,arrlm.i i.sullarrnrlan va
atma-t yaiksak m,rlekullu birlagmalann tatbiq sahalonnrjan
Ca,rr:tlrr.
II
t)ars vasa,li ali mektahlarin kimya va kim1.a
fakiiltelori
n
in tolabsleri iigiin nezanle
tu tu
ternologilasr
lmu gdur.
Miialliflar ders vesaitinin rregrinde gdstardiyi kiimaye giire,
Sumqayrt Diivlet Universitetiriin rna"zunrr, :ri yi,:i* f,
Abrlullayev Sabir Tarverdi o[tuna iiz
minnetdarhqlannr
bildirirtar,
ir.rn
derin
GiiRj$
Yiikso< molekultu birloqmolerr kimyasL siirotla inliigaf cdon miisteqil
elm sahalaritrr:an biridir. Miiasir dr)r'rda insan t'aaliyyatinin elo bir szhosi
yoxdur ki, otada polimer materiallardan istifada olunmasttr' Bununla
elaqedrrr
ollraq yiiksek moti:kutlu birlaqmaler kimYast
sahasinde
miitaxossislo' haztrlanmast problenlino bu gtinkii heyahn ehtiyaclanndan
irali gelan nriihiim t€lobat kimi ba;<rlmaltdrr' Lakin uyfun darslik va ders
vosaiti olmadrqda yiiksek ixtisash miilsxossislar hazrrlamaq miimkiin 'rltnur'
Taassiifle, qe)'d etmok lazlmdrr ki, bu vaxta qeder polimerlarin sintezi
iigiin ilkin xitmmal ktmi istilhde olunan ntonomerklrin kim-vasr haqqrnda
azarbaycan <li)inde aytca ders vosaiti nagr olunmamtgdrr' Miialliflerin
<<Monomerioi kirnyasr> kursu
ilze
oxuduqlan m[hazirolar asastnda tortib
edihniq bu dars, vasaiti telabslarin rna dilinde yazrlmrq edabiyyaLr olan
-
ehtiyac lannr rmioyyon derecede iideyercakdir.
Dars vosaiti iki f'esildan iba:'etdir.
polirnerle$on monomerlorin senayede vo
Iaboratoriyada altnma va analizi iisullanndan' fiziki, fiziolo.ii ve kim'revi
Ririnc
i t-asiido
xasselerindorr, l,olimerlagma mexanizminden va ahnan polimerlarin tetbiq
sahelannden .latttgtltr.
ikinci far;ilde polikondenslerpn monomerlartn bozilarinin alrnma
tisullarrndau. ti:ziki, hzioloji, kimyavi xasselenndon, polikondensle;me
reaksiyalan noticssindo altnan mehsullann tetbiq sahelerinden dantEtltr'
va
Ders v;saiti haqqrnda oxuc'llar tarofinden editan biitiin tonqidi qeyd
teklifler ntrallillor tarafindan razttlqla qabul edilecak ve diqqatle
nozarden kegirihcokdir.
I
FOSiI,.
por-iMERLO$MO REAKSiY,{LARTNIN
MOi\()\{ERr,oRi
l. f]tilen
Etilen halo gox qedimdan clkimvaqrlara rnolurn idr.
Ilazilrus
Vale::tinus grisrorirdi ki, etilen <<ammonyak kimi hirficgen
xhrrirlia
nettrallagrr>. XVIII ssrin sonunda _l{ollandiya kiml.aqrlarr
eiilenin bir srra
kimyovi realsiyalarrnr tedqiq ermi9. f)alton jsa cnul qurulu$unu
miialryanlagdirmiqdir. Uzun miiddat etilenin biradikal qurui.uga
rnalik oldu!u
qorara alLnrrrrg
ve o radikallar nazeriyyasinin
tnkiga.finJa bt,yiik rol
oynamrqdrr.
Etilen bir monomer kiui tI DLinya miLharit,es:i srafosind;_r
meghurlagmrgdrr. Bu drivrdo bir s,rrrl dovletler rizlsrinirr
elektroternika
sona'/esinin r.htiyacrnr ridamekdor,.
drrii yiiksok keyliyyittli
i;zolaeclicj
mate;iahn istehsalmr tagkit etmek problemini neoo heU
etmok haqrirnda
diigtiniirdiiler. Or.r,allar
bu maqsadle Almaniyadrrn gotirilan
polivinilxloridden irrrifada olununju. Etilenin yiiksek
razryiq attrnda
polinrerlelmosi iisulu iglanib heyara kegirildikdon
dielektrik
ve alrrmn poLmer.in
l,e rzoleedici xasselari iiyrenildikdan son;ra bu polimcrin
awolce ingilterede, sonralar ise digar <ilkrilardo brglanridr.
Hal-hazrrda polietilen elekrotexnika sanayesinda qi1,n
rarli izoiaedici
istehr;altna
materiallardan olave, sanayenin dig.ar sahelarinda
islifada olonur.
da
gr:nii; mrclvasda
tr.1. iEtilenin labor:irtoriyada allnmasr
Etilenin laboratoril'ada an qadirn allnnla i.isulu etil spirtinin 160- I 80cC
tr:lnperaturda sulfat .urgusu igtirakrnda birbaga dehrcLratlaqmast iis':ludrrr-
c 1r.oH ,#:,.1- ('.H" - u,o
Bazi hallardrl spirt vo turp qangr$tna I'eallagdrncl kimi
rrtisin,
aliiminiumun vo digor n etallann sulfaitart da alavo edilir. Bu iisulda etilenin
qrxlml gox aqagr ohnaqli yanapr, ahnan qanqtqda digar
iini
birleqln,:lor va
xeyli miqdarda kiikiird a rhidridi de ohrr.
Yiiksak lemlrliya va gtrlma malik olan etilen almaq iigtin etil spirtint
100-4000C
temreraturda
Alroi
katali;uatorunun igtilakrnda
dehidratlagdrnriar:
c rr.orr ,fft'c,Ho+1111
On temiz etileni rrlmaqdan ijtrir iso etil spiriini pirofosfat turqusu ila
doydurulmug perni:a iizarinda 280 3000C1 temperaturda birbaqrr iisulla
"lsulun yuxartda adlarr gokilon iki iistrldan ferqi
ondadrr ki, hurada !t07o grxtmla temiz etilen altnmr4la yanagl, katali:latorun
dehidratlagdrnrlar.
Ilu
istismar miiddoti ([a ovvs]kilardan xe1'li artlqdtr.
1.2.
Etilenin rionayeda ahnmasr
Sanayeda etileni esasen doymug .karbol:
idrogenlarin 7E0_g30 ,C
tenlperaturda pirolizi prosesindan allrlar.
Bu moqrsadl: nellin hasilatr zamanr
altnan samr qazranndan, neftin vo t*bii
r.,azla.rn emarrndan arrnan
mil trsullardan xammal kimi istifada
olunur.
Somt qazlalnda etan, propan. butan liaksil,aian
i,e qaz benzini piroiiza
u!radrhr.
Neft enah mohlrullarrndan piroliz iigiin
tarlLibindo eran va propan olan
qazlar va oktan adadi agagr olan
benzin istif.ada oiunur.
Tebii karbohid'ogen
qazrarrndan piroriz tigii
n etan fraksiyasrndan
istifada olunur.
Parafin karhol..idrogenlorinrn par\alanr:.ast
realsivasrnr iimurni
gak-irde aga!ldakr sxenrle gdsrarmok
olar:
ct.," H:r,,,,),
5
C",H_,,,
r (,.Hr,
,
Mosalan:
CrIIB -+
Cl2H4
+ CH4
,.+(',H,,(H,
C,H'n-rl
L-)C.l{4
+ C-H.
Yiiksek tamizliye malik etilelL aln.raq
iigiin piroliz prosesindan ahna.n
qaz-larr tamizlamak lazrm golir.
Tamizlama prosr:si :1000_don _130 l-l_dak
teml)eratur ve 0,5_den 4.9
MtUm? tozyiq geraitinde aparrlrr.
Etileni tr:rmiz.ayici qiill:r sisterrrlarindon keq'irmoklo' torkibinda
olur'
qargrqlar olmayan 99,9 '. ;-li tamiz etilen alrraq miimkiin
f'eal
1.3. Etitenin analizi iisullarr
vo yaxud
Etileni keyfiyvato] tayin etmok iigtn bezan onun bromlu su
olunur'
kalium permanqanatln sulu r"rahlulu ile reaksiyalartndatr istifada
Lakinharikireakliv,iligarolefinlorintesirindenderangsizleldiyindan,
iisulun deqiqliyi giibhe dolumi-
etanla aparllan rangli reaksiya da doymamtg
toyin edon iisul hesab
birlagmelarin hamtstna rias oklufundan, etrleni daqiq
seqilmelidir ki'
edilo bilmez. Bunr.rnla olaqedar olaraq ela analiz iisulu
Hatta.
tetran rtrol:n
madda aynlsrn'
naticada xaraktenk xiisl-rsiyyata malik otan kristallil<
0C olan vo yax;l kristalla$an
birteqma erima temperat'rru 90
Bele
etilendirodanidriir.
O
rsanhqla etileni soyudulntug qurluqun rodanid
suspenziyasr iizarin<lan t'uraxnraqla altntr:
_ S-.CN
CH, S-CN --)
CH-'
CH: _ S.. CN
l
L
CIi, _ S.- CN
Etilenin ke1'hylirtca loyininin digar iisulu onu []-xloretil-2'4birleqmeni etilena Kra$
dinitrofenilsulfid Paklin;t salmaqdan ibaretdir' Bu
tasir etmokla altrlar:
reaksiyast iizra 2,4-tli-nit:obenzolsullonilxloridla
o,N
€>s
-11o,
cl
- cH"
- cH'
-
o
N
<> .N0.s cH (rr'cr
Etilenin tarkibindo olan
k, n p rcks duzLr ir.,,,0,.,u,,,,
lii,j"llj_'#i:n'il:il"::'J'
reaksiya ile tayin errn€,k miinrkiin(lit.r.
$,,.::
Asetilenrn ohnasr baniivgayi rangli
nris ast_lilenidin omale gelmesi
ila
rniiayyen edilir.
Etilenin rniqdarca toyini i.is,:Jlarrnrr:
hanrrsr i<iqat elaqa ila
reaksiyalara asaslanrr. On ktjhr
rurs,su,a er,ena nozaron
""ili::I#:I:;
ged.,ln
H,::'::i:,Til:,;':
r'
Etilenin hornoloqlarr duru sulfat
turgusu nrr,hlui..r lle reaksiyaya girdiyi
halda, etilen mrqdarr cehetdon yalnrz
c1afi sulf.at .urgusu
ila birlegir. (Analiz
olunan qazr miixlolif qatrhrlll sulfat
turq;.rsu ,r,.1 r1, igerisindon
buraxraaqla). eaz qangrfrnt1a
olan orefinrari rriqdrrr:L cehetden
ayrrm:rq
miinrkiin olur.
Etilenin nriqdarr:a analizi iisullarrndan
bin onun katrrlitik hidrogenleqmasi iisuludur. Etilenin hitlrogen
tagnrasi iigiin hir molekul hidrogen
talob
olundugu halda, asetile:n va
dien ka rbohidrogenllri iigiin isa
hamin goraitrlo
iki molekul hidrogen sorf olunul
CH" =CH: + fJ, --
C.H,,,
va
L>CH, .-CIl,
,2fir--\C"H
,r
Lakin etilenin miqdarrca tayin edilmar;inin
r-rriiasir [isullarr infraqrrmr.zr
liiitlo spekrroskopiya iisullarrclrr. l{er
iki iisul doqiqJiyi ila digor
iisul lardan ier.cllanir.
1.4. Etilenin
fiziki va fizioloji rassaleri
Etilen rongsiz zail efir -yL, yiil;sak srxhla Inalik qazdlr. Runa gdre
:tilene avvallar aglr gi,.ili karbo)tidrogen da deyirdilar. F.tilen igrqsal'an
llovla yanrr; hava va oks':enle panlayrg r'eron qanl,q amole gatirir.
Etilen suda demak olar 1:i. holl olmur (100 q suda, 20 ''C-de 0,(1149 q
:tilen hall olur). nisbotarr iizvi halledicilerde yaxgt hall olur. Etilenlo nafas
aldrqda insan hugunrr va hessaslrgtnr itinr, buna gtiro ondan bazan carrahi
anleliyytlarda narkotik ma.dda kimi istilada olunur.
Qox dunrlaqdrrrlmrq halda (t:5000) elilen nreyvolarln tez )ctr$mosi
prosesinda isrit'ada ohr"rur. Ru n6\' meyvaler normal ranga vo dad
keyfiyyatine malik olur. Etilenin br: xiisusiyyotinden mey't'elarin uzaq
mesal'oye dagtn maslrtda istifada olunur.
1.5. trltilenin kirnyavi xassalari
Etilen
ClIl = CIlr
yiiksek rerrksiyaya ginna qabiliS"atino malik
oirlagmadir. Onun <imlavi xassalari asasan karllon atonrlart arastndakt
rkiqat olaqo ila saciyvaianir. Etilen birlagnre real:siYalanna girmaya qox
meyllidir.
Etilena iizvi halir)dicilarin (adoton dixloretan) ve domir xJoridin
iqtirakrnda xlorla tosjr etdikda 9ox asanllqla dixloretau almaq olur:
cH:'.cr,-91. -l"j]' ) clcHr
cHrcl
Bu reaksiya bloml.L karalizatorurr igrirakr olm,ldan bela gedir Eiilenin
yodla reaksiyasr iso dtina rdir,
l(
Erilsn AICIr il;tirakrnda berzolu alkilo;direrek etilbenzor
eme,re
gotirir:
CHr .. CI lir -) C6tt.
C,,I{,r +
Iitilen gox
asanhqra
__
(,1-{, CHr
IrClo e birleqer,.rk
r:tirenxlorhidrin onre ra
gotilir:
CHr
:
CII, + HCl0
--
> HOCIt. -
CI{.Ctl
Etilen IICII-Ia 30 0C tenrperarurda ctil xlorir: amolir
gatirir:
Cl{r:
CH, - HCI _,__r
CI{.
CHrCI
Kriktrd xloridlo etilen rlixlordictilsullld anralo
lloririr (iprit):
SClr
-
2CH,
__+ (CICII, _CXI,).S
=()H,
Etilenin sirka tur$usu !o
I
IrSOr iytirakrnda
formaldehidle
rcaksiyasrndan iigrneri I 3n qlikol omi,le golir:
crH,
=cH, +HcHo --'
I')tilen nitrat turgustr
xl;li',-r
ila orl,elca
I
toqi,crrrcH,
B_niti:retil spini sonra isa
nitroetilnirat amola gatirir:
ClH,
=,
CII"
=g->
No,r:tLCI t,OIl .-.-.ll\- -+ IlCr,CH, CH,ONO,.
II
f)_
Etilena N:O1-i n birlogmosi natici.rsindo dinitr()etan allnrr:
ClI. = ('l I, + \:Ol -+ NO:CI I, -
Cl IrNO..
Etilenin CO va hirirogenla reaksiya.srrdan propion aldehidi, Ctl), ila
.
r'eaksiyasrndan ise pr,rpio;. tur$usu ahnrr:
CI{r= CH, +CO i-H2
CHr= 6ll" + H2
-
--f CHi-CIIr--CHO
CO2
----| CHr- CIITCOOH
Etiteni K-\,lnO -in sulu mahlulu i a oksidlagdirdikda etilenqlikol ahnrr.
2ClJ, = CH, +4ILC' + 2l.,IvlnOo
+
2l:{OCHr
-
CH:OII + 2KOH + 2MnO:
Etileni katalizr.tonrn iqtirakrnda havanrn oksigeni ilo oksidla,.dirdikda
ttilen oksidi airnrr:
o
CIlr:CllI,
+ O:
,/\
-r Cl lr
- CI{,
Onu H,SO. iqtirakrrrda hir-lratlagd rmaqla etil spirti almaq olar:
CHr:Cllr -tl,O
-%
Crll.-Oll
Iltilendon ishladir olunmaqla hoyata keginlon miixtalif niiv
-
reaksiyalan aqa!rdakr sxenrden.Caha
a.r,r.hn
l?
giirmek olur:
Ctl, = C'HCI
Tiokol
\
/
/
-HCt
tlOClrCHrOHeclCHrCftrcl
o
""
cttrcHrcHo
f o, .,'
\= I
.H,o
coru,
"")/
r-C
HOCHTCHTCI
P,
c,H, oH
t{2NC:H2{H2OH
)':,
HOCHl{'HrC\
I
3|
,JI
,,/
EI
\1u,-o,
\\
\ctr,+t'u-
polictilien
1.6,.
xu.
CH]
t.-| 'H,()
CHCN
siiltgii r-a,jlan
Etilenin polinlerlapmersi
Etilenin polimer.laqmasindan gox qiymel
i
pt,limer olan potietilen
ahnrr:
nCH, = CH,
[_ CH: _
-+
C
H]
l"
Poiietilcn etilenin ytli_sek toz),iq alnnda radikrrl, apalr, yaxud atmosfer
tazyiqinda ion polimerl.egme reaksiyasr ila ahnrr. ytikr;ek tazyiqdo
(1004Cr0
MPa) etilen 200-300 o(l-do inisiator kirni oksigenin
igrrrakiJa
polimerlegdiritir. Ahnan polietilcn
l,iiksak l.azyiclli polietilen (yTp) adlanrr
ve onun molekul kiitlosi 80.000-500.000, srxhlr i:a 916_935 kqr,mr_dir. yTp
titiiriilme reaksiyalarr nsticosindo ahnan gaxali qrlruluglu makromolekullar.a
malik olur. Buna grir.a da onun drinlo relnp(:raruru
1105-l0g 0C) la
I]
kr:istallayrna
tlorloasi (55 76) nisb,rtorr
ilo potietilenin
aEa$t altmr.
icn polirnerlogma
0sulu
Sr'0, va )'a aliimosilikat ii:zarino
(Filips iisulu), yaxud Al(CrH.),'TiCl4
rrhnmasr agagr tazyiqilo
giikdiiriilnriig Cr,O, igtirakr
ila
kompleks katlliz:atoru igtirakr ilo atrnosfer tozyiqindo (Siqler iisulu) apanltr.
o(:-da
-6
I 25-150
MPa tazyrqde
Metal oksidleri iizarinda edlen 3
polirnertegditti I va alman polietilen ona tazyiqli ({)TP)
adlanrr. C'TP-in
0C, kristalla;ma daracesi
srxhlr 950-970 liq/m3, erima temperatlrru l2'7-130
90 9/odir. Kompleks katalizatorlar igtirakr ilo porimerlagme 0.1-0,5 MPa
tazyiqdo 80 0tl-vo qocler temperat'rrrla iizvi helledicitsrde apartltr. Btr yolla
ahnan polietilen aqafr tezyiqli polietilendir (ATP). ATP-in srxhfr 940-1125
0C, kris'ialhq riarecosi 85
o/o-d
ir. Ort,l ve aqafr tezyiqli polietilenin rn':lekul
kiitlasi 30000-1000000 hsddinda dayigir. YTP yum;aq vo elastik OTP ve
ATP isa sert rnateriallardrr. Polietilenin her iig ntivii qaxtaya qargr yiiksek
oC'dak temperaturda istjfade otuna bilir.
davamhhfr iLa ferqlanir va 70
oC-den aiafr
- ((Marleks-51],) rrarkah OTP (ABS) iiz xasselerini -i20
temperaturda rlolxyub saxlaylr
Polieril:n turlulara, qelovilore ve iizvi halledicilero qar$r davarnhdtr,
soyuqda iizvi halledicilarda hall olmur', yalnrz onlann bazilerinda 9i9rr' 70800Cdo poliedlen benzolda, toluolda, lsilolda. xlorbenzolda'ro CClo-de hell
olur. Polietilerdon toz,viq altrnda t<ilcnta, ekslruziya ve iiliirma iisullan ila
emal etmekk, .<orroziyaya qargr davamlt borular, izolyasiya iirtil{<1ori,
plyonkalar, rriirtelif mailet mornu.iatlan, elektrik ve radio-tele viziya
kabellari vs s, hzLztrlantr.
2. Izobutilen
Izohutilen CII.
-
iu'
:
C
CHr ilk dofe fraradey
Lareljrr,ltrn lg2-s ci ikio
hevvm plykrrini yiiksak temperatur g,:raitinda pargalarnarlla alrnrnrsdlr.
1875-ci ilda Vyilrs siw;; ya[lannrr pirolizrnden izobuti.,_.nr ala t,ilmi;;rJir.
Butlerov 1868-ci ildo nglii butil spil:ni duru sulfat turgusu run igtinrkrnCa
dt,lric.ratla.idrrmaqla ala bilmigdir.
2,1.
i2obutilenin laboratoriyada ahnmar,r
LaboratorJya goraitinde izobuttleni izobutil spinini vo yrrxud irglii.ur.ttrl
spirtini turgang tur$usunun igtirakrnda dehidratlagdrrmaqla alrrjar:
cll3 cH-cHroH
CH:
--
((o()H)':
+cIIr -.c=(lF,+ llro
(lH,
Daha temiz izrbutileni bu spirl.leri foal aliinrirriunr oksidi tzorindir
dehiiratlaqrd;rmaqla
a
lmaq olar:
CHr CFI-CH,OH j];>Cu,-C=CH: - H 0
Cftr
CH,
l5
2.2. izobutilenin sanal'cda allnmast
izobrril:nin :anayeda altnl'lastntn en kdhno iisulu <rckinq
qazlarrndan duru sulfat tur$usunu,:r kdmakliyi ila absorbsiya edilmirsins
asaslanmr;d;r. Monoolehnlar igorisinda izobutilen It,S0,Ja atianitqla
reaksiyava
g
ilarek iiqlii butil sulfat omolo gatirir va o venidar izotutilene
qerrilir:
CH,
[I
llH.o
rltl.-C .CH,-H:SO. >Ctl, C-CH:-[H l J
CI
oso,orr
clHr
-)
H,SO4 + CH3
cu,
-C -(lH. -----+ cH. -c
I
=
cll, - H'o
OII
Nisborarr
yeni iisul izobutil spininin ktrtalizatoi igtirakr ile
dehidratlagmrtstna asaslanmtgdtr:
(ltl,-(lI{-Ci{rOH
-l'll)' )CHr-q=CH:
'll
CHj
CH,
+H2O
izobutrlenin sanaye miqyastn,Ca istehsahnln daha miiasir iisulu btltan-
bulilen
iraks:.vastntn katalizirtor igtirakrnda dehidrogenleqrnosine
asaslanmigdtr. ()az qanqr$rndan izobutilenin reaksiyasrnt e<straktiv va yaxud
l6
azr:o'-rop distilyasiya
iisulu
ila
alrrrrlar. N-burilernler istr
katalizaLt,run
kiirnokliyr iio izobutilene izornerlaEi:..
izornerlagma katalizatoru
kimi Al,Or
dliintosilikat iizorino
hopdurulnrug lbsfor turgusundan istjlhcla olunur.
2.3. izobutilenin analizi iisutkin
lzobutileni keyfiyyatco tayin etrnakden <itrti onzL qLrru ritlrogen xlorid
va yaxud hidrogen bromidlo tasir :dirler. Bu zamai iig.ii-)util halogenid
errre e galir:
HCI
CHI
cHr-c='cHr
l(1
-)t
I
- lt
C'}I, --
5',',
t._ CH,
\.
.},
.r,
LHR5 ct{, - c-- rlHl
Br
Son zarnanlar izobutileni ke;,,fivyotce tayin etnlekdan
dlrii omur
2,4_
dilitrobenzolsul lonilrloridla rcaksil asrrndan istifade edirlor. Bu zaman g6_
870C -da eriyen xlor-iiglii-butil (2,4dinirrofenil) sulfld adh knstallik madda
aynlr:
CH,.
to,N-<),--s-c-cltr
NO]
CHr CI
Izobutilenin r.riqdirrr cohetdan tayini ondakr ikiqat rahitaye birlogtre
leaksiyaslna
osrlslan
$dtr.
68 7o sulfirt turltlsu ila aparllan analiz :arkibrndeki
qatlgtqlarln
olmasrna gtiro deqiq hesrLb oluna bilmirz. r-.isbetan daqiq natica sustlz xlorid
tur$usunun izobutilertla :eaksi!'astndan altnrt, Birleqmo ani olaraq gcdir ve
miqdan iiglii-butilxlorid irltntr:
crlr
CIIr
CHr
-
lt
CI1 =
C
I{:
- IlCl -r' CH.-C-Cl
l
CH.
brr mrq,lart analiz iisulu izobutilenin suda cive drrzlarr ila
(mesalen, Denij rr:aktivi ilo) kom:leks birlegrne amala gatirrnositre
Ragqa
asaslanrb.
Son zamanlar izohutilenin miqrlan toyini iisultt zamant daha miiasir
i.isullardan: iQ, kiitla-spclitrosktrpiya iisullarrndan istifada olunur.
2.4. izobutilenin
fiziki va fizioloji
xassolari
izobutilen CuI{, ((.icnevro nome nklaturastna goro 2-metilpropen ) pis
iyli, rangsiz qazdrr. O aranltqla -ti.9 r\I tcmperaturCa maveloqir. izobutilen
aavada partlayrg vera l:,ilan clanyLq am:rle getirir'. Onun rnolekul gokisi
56.10,
eritre temperatuiu T-140.35 "(J, qaynama temperaturu T-6.9
"C,
;tiasrndtrma emsah 1.38140, srxtrlr d;' -0,6002.
izobutileu zatrerlir.lir. Onun tosiri orqanizmin l'ardi xtisusiyyatindan
'se izobutilenin qatrh[rndan rlstirdtt. Zohorlanrnr:nin ilk antnda mada
pozuntusu, bag agrLlarr vo iirok bulanmasr miil;ahida olunur. Srlnrakt
t8
n.)rh€lode iso
hugLrn irnrosi, gcirmo
qabiliyl,atinin pozulmasr bag verir. Uzun
n.riidjol izobrLtiien quzr geraitindo olmaq
<i[imla natice,lene bilar.
2.5. izobutilenin kimyoyi rj,sssolori
Etilena nazora:r halc,genlor izobulilenir az
1'aallrqla birlagirler.
izoburilenlo xlorun qargrhqh tastrin,lon
do;rmug I a dc,ymamtg xlor tirreme,li
birlagmalarin qan;r!r allnrr:
cH,
cH,
( tr,
CH, C-cu,-_'L>cH,.1.-,r..---ji.L+(.I
l.'r
C] CI
t, J
cH,c.r-l
-
!n'
--+CI{,-C-CII
ll
C]I
CI
Elromun izobutilenle qargrLqlr tosirirdon
aprr!rd.kr birlagmaler ahnrr
CH,
I:]JI.
I
cH.
-
{.) ='
I
g11, _u', , cH..-CC',trr
Br
-+->
Il;-
a,rr,
--+ Br-CH,-
Iz.obtrtilen lo
- CIl, _ Br
Ilr
(_-
IlCi-un qar;rhqL tasirindan iigli.r butil xlorid amalo
galir
l9
i::ll{"
('tl,-( -HCI
-
---) CH--
(:H,
Hipoxlorid
rur$r
!u'
(' .Cl
I
cLrl
sunun izobrrtilenla qargrlrqh rasirindon uygun
rlolhidrinlar amala gali:.
(.1H.
II
CI l - (.
= CI1, +
CH,
HOCI
-+ CH. C CHr Cl
OH
izobutilenin izot oksidlori ile q,:rrgrhqlr tasirindan dinilrobirlegurolarla
I'anagr nitro-iigliibul il
CH..
t,
cH3- c =cHrr
niliat
da amala galir:
cHl
-Ii.o, --4r
cH.--c-CI{,-No.-4,
L
oNo
fH.
-+ Cll. C - CH
NO,
oNo.
izobutilenin ;rlorl r azotla qar;rfiqlL losirinden xkrrlu amin buleEmasi
alrnrr:
:0
cH,-.:cr.+ N.r, --.!t+[r, :''",,
]
*.,,.
",])
cIIr
-l}!l-;,2cr: - ,,*r. - | -- ",r.
lrr,,,r
,.
,
izobutilenln sulfat tur$usu ila qargrhqlt t{,siri a$agldakl
sxem Uzra
gedir ve noticada iiglii butil spirti ahnrr:
CHT
t:
CH,
C'll, ('= CIt_ -H..SO, +CII, -C_ClL -,//,,')
osoroH
cll,
I
-----) H?S(), * CHr.-C - CH,
I
OII
Ytiksak temperatur garaitind.t izobu:ilen
ahimini.rmhidridl:
reaksryaya girarok uylun hidridlor ornelo gelirir:
cH: _
CH,
tt
(lHr
(': cH" + Alrlr + cH, _ C.lt _ clt,
c.'H,
AIIL _. }
c)1,
I
--)(CHl ,CH. ()Hr)AlLJ.-+1r:H,
2t
lu,
r H,1,Ar
izobuti enin ber^zolla alki)legnre iindan n-iigltibutil benzol ahntr:
CII.
CH.
|
-:_==r
('"H,,' ( lt, -c = cH, -r (())-c - cH,
I
clll
izoburiienin ammonyakla qargrllqh tosirindan iiglii butilirmtn alttttr:
(:11..
CH,
rl-i
CH.
- C r NHr
-+ ('H,,I C -NHz
ctlr
Ilidrog:n sianid 400
cH,
')C temperaiurda
AlrO, katalizatorunun igtirakl ilo
- iztrbutilena birlalorek liglii butil nitril amela getirir:
9*r.
CTHCN
(lll.
cll,
-----)
9n,
Cllr-C-CN
cHr
2,6. iiobutilenin polimerlolmasi
llFr. AlCl., TlClo Ie s. katalizatorlartn igtirakt ila
kation polimertegmasi noticasinde poliizobutilen almr'
izobudIeo.in
I
00DC-da
n.r.r,
=c(lH.),
, -cll, c(cll,), cH. -c(cl{,).
-80-
Reaksiya
goli siirotla, b. rzot; isa ani olarac getdiv Lt.lan
poJinrerla5moni halledici (heksan) miihrtinde aparrrlar. IJr,
io;:aitcio elrnan
polii:robuttilenin orta moleknl kiitlasi 20000-400000, srxL!i isa
910_930
kq,mr-dur. Iexniki cahatden nrol,:kul kiitlasi 1000(1040U0tl0 olan
polii;robutiien daha 9ox ehemiyyetlirlir. Iiu, yumgaq, kauguka o:r;ar rnarerral
olub, elastrki xassolarini -550C-dak saxlayrr. Otaq r,.,mperaturunda
qerlavileril. turgularrn, halogenlarir tasirina qargr davamLrlr:.
eeyri_polyar
polinler kimi poliizoburelinin clietektrik xasserlari r;< x yiiksokdir..
Poiiizobutilen arcmatik karbohidrog(:nl.erda, karbon sulfidcLo. xlorlagdtnlmrg
karbohidrogenlerda yaxgr hollolur. Orun mcrhlull , yapl$(lar va yilpl$dlrrct
lentl.r istehsah u.qiin istrrhda olunur, prriiz.butilendan merar unrla.. damir
ycrlu sisternlerini, reaktorlarr korrozi',alan qorumaq tigrin iirti.ik kirni istifado
edilir. Ondan hernginin ekshtziya 1,o lu ile borular. ortiiklar., lentlor va s.
haztr'zmr.
izohutileniu (91 -98%) izopre:rlo (2-3%) birga polim,:rla;nrasindan
butill:augu k alrrur. Butilkauguk kim1ari
farqlonir
va
davrlnhlr,
aga$r qai:kegiri:ili1,i ilo
ondan avtomobil gi:lori, rezin qavrqlar,
l.aprgqanlar
hazrr,anmilsrncla istifada olunur.
3. litiirol
Stirol C,,H.,CFI
-.-
CH, normai qaraitda:xarakterik iyi rlan maye pakilli
do1.m amrg karbohidrogendir.
Stirohr
ilk
l-ci ildo stiraks qatranrrr qunL tiistillir
etmelila almrgdrr. On il sonra Jer.ar va Kaqor stirolu ,Jar.grn rurgusunrr
Ba(.OH), igtirakrrrda qrzdrrmaqla ahl plar Sonralar stjrolu clar.,:rn turlusunun
defer J.Bonastr 183
tiziinrlen birbaga karbonsuzlagdrmraq la va tlarqrn tur$usu0u
r mis
duzunu
telmiki pargalamaqla almtqlat. 1866-1868-ci tllarce Bertlo
etilbenzolun pirolizrndon, ben;:ol
stirolu
va etilen, asetiler. qart5tltntlan
ve
asetilenin pcrlinr erlaqmesi LisullannLn komekliyi ila a)a bilLnigdir.
3.1. Stirolun laboratoriyada ahnmasl
Laborrtcriya garaitinde az rrtiqdarda tamiz stirol olntaqdan 6trti
xammrl kjrni o.,
dibrometilben::o dan, p
B --
-
fenil etil spirtindan, a-etoksi-
p-brometil b:n;roldan va dargtn tr.rqusundan istifada olunur:
C#r
-
CH - Cll:
tl
Br
-i
(-.H.Cll = ('II: .
Br
-iI-
c#. -cH -('rr.ou
cHr
il
Br
Brz
- cll - c6l{.
-
:rn+cu
c6H.cH = CHr
> coH,- CH = CH,
OC.I'Ij
C6H., CH
3'lo(
.' c.H.- Ctl: cIIl
-"o.
CH COOH
it
Laborrrtoriyarla
az miq,larda stirolu polistirolu
:clmiki
depolirnertoqCinnakla da almaq olar. l3u maqsadla destilla qurgusur:da 20-
30
<1
polistiroru 0..5-2 mm civa siittutu vakuumu geraitindo qovtrlar. Bu
zanran kubtlzr temperaruru 300400
0C
saxlayrlar.
:14
3.2. Stirolun sanayeda ahnnrasr
Stirolun sanayeda ahnmasrnrn esas risulu etilbenzolurL (C6l15
katalizatorun
i$tr
{tFI.
C,Hr)
rakr ila dehidrogenl,rgdit.ilmosine esirslannr rE.lu.
istehsal prosesi iig marholayo biiliin{.ir: etilbenzolun istchsah. onun
dehirlrogenlagdirilmosi ve texnikj slirolun tarnizlenmasi.
Etil-bcnzolu Iridel-Krafts risulu ilo benzolu .AlC.l. katalizatorunun
iqtirakrnda etilenle alkilleqdirmak yoru ila aLrlar:
Cfio - C'H? CHr
--4l-lr-+ C"H. ('H' - ( H,
Ahnan etilbenzolun dehidrogenloqmasini 56(l-630 (C temperarurda.
metaI oksidlari (Fe, Zn, Mg, Cu) kata]izatorunun igtirakrnda altar:rlar:
(.#. - cH: - cH, -jp
C"H5Cil
- Cltr . rr,
Stirolu qangrqlardan temizlornokden rihii onu viLllurrm alllnda
rekti-ikasiyaya ufnrdrrlar. Rektttikasiya zamanr stiroun ijz_i\zitna
polinrerleSmasinin qargrsrnr almaqdirn
titrii onun tarkibirro indikator kimi
hicLroxinon alavo edirlsr.
3.3. Stirolrrn analizi
Stirotu keyfiyyotco toyin ctme,k iigiin onun 2,4-d initrobenz_ol_
sulfonilxk,ridl: ve rodanid suspenzivasr ile qarglhqll tasir n,aksiyalanndan
isrifade olunur:
C6H.
: C'li' Cll:.t S
CN -'>
Cfi.
S CN
':',,1r.
-
9H 5t-l:
SCN SCN (I)
- cH = CIl, -- o,N(lQ-s - cl-+o,NQ-s -cH, - cH-c6I1.
NO,
NO.
Reaksiya natirosirlda ahnan
rcmperaturlarr u-vfun ola/tq 143
0C
CI
(II)
(l) va (ll) kris:allik maddolorrll arlura
vo I03 oc-dir.
Stirolun miqd,rn a;ializi iisullart qox miixtaliidir, qiinki anirliz zamanr
monomerle yanagt,
onur tarkibinde olan oan;tqllrtn da miqdarrnr tavin
etmok lazrm qoiir.
Temiz stirolun nriqdannl ya ,;oki vo yaxud da hacm iisulu ilo
nriieyyan etmak olar.
Qaki iisulu stirolun pievdonir:rozit adll l.ristallik maddo emels
gatirmesine osaslanmr$or. Bu moqsedlo azot anhid dinden istifada olunur:
c,.H. crr .(. H, * N.(), -i'
[C,
I
tr
cH
cH, - N(],1
Nc'
)'
Alrnan krista[]an hrirlledi;idan a,vtnr, quntdur ve gakirli'r.
Stirolun hacn,i anrliz iisulu ila toyini ona civa asetatln birlalmasine
asaslanmrgdrr:
CiH. ,lH .,CHr i (CHl- COO),llg + llrg
-r C^tl, (lI{ .HgOClO- CiI,
I
C,lr
-1
Diger hecrni analiz iir;Lrlrr bronrjd-bronat mehlulunun istifadtlsino
i'sasLtnruldlr. [{ar rki duzun qarqr,rqh tasirindon aynlan brom
sttroldal:l
ikiqar rabiteya birlegorok. o, fi <libronrstir.ol omalo getirir:
- 3llrso,r ) 3ll.Or 3 h.,S()] +.i13r.,
C"H.(.'H -( lt-. . ltr. >(,,1t.(l _(.H
KElrO, + 5l.E}r
lr
tsr
Br
StiroJun qarrgrqda hacmrnin r.ayinini narrirrmbrornidle d'vdunrrrritrs
metil spirtinda 0,1 N brom rnehlulu ilo do apannaq olar.
Stirolun donma temperanrruna va ;tiasrlr:irrma omsahna griro d;;
ntiqdannr tayin etmok olar. Bu iisr-rl o vaxt de;iq Dlu biii:r ki, siirolurr
igorisinda valnrz etil berzol olsun.
Stiroldal.r aldchidin miqrJarrl
h
idr,rrgenl
l,.rridia titrlamaklu rjr,:l
etrnuk olur.
!'eroksid birlogmaleri tiivalentli danrir dr.zlan
halda iki valentli demir ii9 vatentlj demira oksidlo;, r.
iio teyin ediirr.
ijrr
Mi.iasir analitikrr texnikast stirol rsrehsalua lhsilesiz rrlarlrl
masspektromelriya iisuhrnun kdrnokliyi ilo nazarat etrn€,),s itnkan
verii.
3.4. Stit.otun
Iiziki ve lizioloii xassalari
Stirol rongsiz, 9effaf, xarakterik iyi olan nayerdir. Onun qaynanri
temperaruru 145,2 oC arimo temperatun t -30,62-,t 0C, srxlug;r
906 kqimr
gtiasrndrrma amsah n;n -1.5469-dur
Stirol tez rhgan. hava ilo
qar r-,.rI
pafllavlf veron ugucu maddedir.
Ldboratoriyada st.irolla iqlodikde ho<ldindrn artrq :hliyath olmaq
lirzirr,drr. Stirol iiz.
i holledicilorde yax;r holl olsa da, suda
,:or'C-da 100 q suda
0.(. 125 q
rpox prs
lrell olur
stirol iroll olur).
N{aye stirol dan iirtiif iinii qrcrqlandrnr, derida gatlar amole gotirir.
Stirol narkotik ta:;ira malikdir. Uzr-rn mijddat stirol buxarlan ili)
;rat-as
.rldrqda asob slstemi J,ozulur, nafer; yoLlan srradan Qrxrr. qanrn. eiyerin
tarkibi dayi$;. Buta g,rra slirol buxarlanntn tstehsal otaqlanna diismesino
vol vemrek olma;r.
irolun norme.l temperatur Soraitindo atmosierdaki
nraksimum buraxrla bi[,n mi<1dan 2.0 mc1/l.
St
3.5. Stirolun kimveyi xassaleri
iki hrlogenli birlaqmo
I{alogeoJor srirolr ikiqat rabita [izia birlaga;:ak
enrolo getirir.
C H.CII -_' 'H: + f]I'.
c6H.cH,-cH: +Jr
C.,H.
-E)
C&s
-5
- CII_
IBr
CH?
}ir
-fH-${,
JJ
Xlorbrorn va x)Lrryod slirolla fardr halogenlor kimi ikiqat tabitaya
birlasirlcr. Xlorbro.r.tun slirolla qargrhqlt tasirindan iig birlagrro aLntr:
---r coH. - cH - cH, - Br
ii'
(-,.1r. cH=.cH.,r clE:r
-llo-- -i-+
]- c"H.-cH-CI{, Br
- lBr
r
I
I ) CoH. CII
I
Cr
,t8
( tI. -Cl
llidlogr:n brornid stir,lrr iki,-lat rabjta iizre polyar rnexanizm ilzra
bir l.rqir:
C6H.-CII
.-CIL
HRT >Crlt. (t1{- (-)I.
i,,
Hipoxlorit turlusu ikiqat rahito),s birlailrok uygun halogenhril
ri,
amele gatirir:
Cbl{.
-
CH .. CH,
+
HOCI
+
C.:t.
-
CtI
CH,
olr
ct
Stirolun beqxlorlu fosforla qa,.yrhqh rasir iitrlan rlnlolr,r gelon birli)frrio.
hidroliz olunaraq ()-stirilfosfi n tur$u su ernolo getr lir:
C.II, CH=Cl{.+
PCI.
J rj"H.-(lH (lH, -PClr.iI->
,1,,
+
Qelavi vo ya
C:cH.-- CH
: CH
p,:XOI:I),
katalizato;lann i;tiraknda hiCrogen sullid stirr.rla
birloqerak doefir amelo gatirir:
trLrg
c
2c6ll.
l{r
('}{.
-CH=CH,+H,S;)'pC,tr. ( It S-(]J-C6II.
Stirolun spirtlorle qar;rlufr tosiri bir neqr,r aralrq rnohsulun ar,olo
29
i,:i)l..io,i ii., ha!'at,t keqrrjlir vo noliryot rne':iltenii karbinohlit alkil elirlori
omala golir. K;.talizaror kinri sullill ir rlusundan istil)da edilir:
(1,
(',.1r.
.(
I{.Cti = CII: -
-
|r.
r-r
HU
R
g
H
--Es,r--r
CuH.
- i'u
-lr'"r.r,
iii
O
s,-
t
(lHr
o].__-.r,
il.l
CTI.
I
+C,JI.-Ctl..O-R
Stiri, r n fenolla qarqrhqh tosirirdon $r$ katalizatorun i;tirakrnda
l.l-
iri liiriietirnlarur tdrsrnoleri ahmr:
oH
ti'
'i 'A"CtlVr\
l( ).n,lUl
\7
l'...CH 7fr
1\/
i( )' i,,' l.U]
".a--t
\2vl
I
"0:llo".
Hakrg,:rrlogmiE efirlor stirol.un ikrqat rabitesine poll,ar mexanizm iizre
birlaqirlor:
()ctIl
(_.H.
.(-H (.
- , ( I .-CIJ(j"tr.
lH"
'?
OCIIT
--) c6ttr
- cH ._ cH;, ,-. CI I __ C6H.
I
t_t
Brrli va ikili alifatik anrinjal qalavi merallarm iqtirakrnrll an ..r,rr,i
qalildo )rirlogidor. llu halda qolevi merallar arninlorla bir.lolorok
duz cmi.l,
getirir va o ise
stirolzL
birlegir:
((:H.):NH r
Na > lC,rr.)r.lal
.11
_t
( 6H. - CH - ( IIr . ((.', . lN \al .,
,.j
>
t
l(
L
"rr.
-r('"H.
-CH .(.t t . \(C,H.r.-j,1s 1_ri:l
CH - cH. - N((':
.)-
1
l{c-rr 1:.r,
L]
Aseianitrilin sti.olla qar$lllqlr rasirinden azotun
),tIIda
ovorrrrli
.:,.
olar asetarnid amole galir:
f
611.
- CIf = CHrr. 1116611, H:'il-,
f*',,
Crff.
- ltt - Nt I ..,:\ )
Ut t.
Asetjlxlor'id qalayxloridin i:rrircl<tnda stircl.l birlt,i ,.o1. x[:r-kc:,,.
I
erll.-{i,
llolr r
l.)r-:r o,: h itirttx io. llrsi'.trlti:q la benzalasett,n ahrlar:
c,,ll.-c'H-Cll:+(.1{r-}-cll.--:sI-+c.H.{ H-{}L{O{-I[
Htl-)
CI
, .r I...(;i =, r.'H CO
CH,
Fosgenin 45'rC temperaturda stirolla qargrhqh tasirinden >llorar.hidrid
i,rr,rli) !l.rlir. -i'crrperaltlr yiiksok olduq,la isa reaksiya oks istiqamatde gedir:
(lH:.
'.'(,1i.-C:H=
450
Cl
-CO-Cl 1:-CuH,',,450
(-'H CII:CC -Cll
|
CI
$orliL.J:n asrl, olaraq stirolu 1an zancir iizta hidrogenlagdirb etil
r,r'ilril rrirntrl olu;, \a;:ud da e1'ni zatnanda benzol niivasini hidrogenlt,gdinb
;
r:lts ill,rhel;sr..rr
c,,ii --cH
rr
irrlar
= ,:r,t.
*
2H-@)-crFt:- cH. ffig;-",-c'r,
Stilcl e.ik,ra nazeren dien sinle;:ina 9ox asanhqla girir.
Siirolurr butadieno birloq;mesi neticesinda t,2,3,6-tetrirhidrodifenil,
\iiir,rpcrrldieirlo iso 2.5-endornetilerr- 1,2,5.6-tetrahidrodifeniI emele galir:
(\
cH,
l,ii crr,
i|
"
'v^('H
trr
C.f
/.2/
I
ctt,
,a'. ci, 'cu
l/\l I
l7o:r8qv) {H .,ctl
lr
CH,
CII:
32
1t
(
li{
Cll {
/:\
I cH.Ctt a()
Ctt I
\. CH
180
lr CIJ.
!90"
,zc'Hr.
I
cr
p
ll
./- \
i:r'*(C),\
qH,l
cH
l rr.
(iH
3.6.
Stirolun polimerlagmosi
Stirolun inisiatorlar igtirakr
ila
blokda, entuJsiyarla suspenziyltl.r
radikal polirnerlegmesi yolu rle polistirol alrrrr.
n(:^H.cH
=
cx. -,[
r.u - Cu,
I i"H.
--l
I
,]"
Texnikr polistrrolun kiitlosi 10000-200000 h,rcldinds olur. poiisnroi
rcngsiz, berk, giig;oye oxqar madde ,rlub, srxlr$r 1050.1070 l:<; inr. giigirio5rr;ir
temperaturu 80')C-dir. 80-150 oc-d€, Larrgrrka oxqar hala kergir
,,..r
:t5(i..lo(r,_
da pargalanaraq strrol va bagqa mol,sullar omela gotirir. iroli_.tiroj sula.
tur$ulara (o crimladen, fliiorid tu6usr.rna). qalevilora qar;t \ox ,lar,arnlrtjri.
aromatik karbohidrogenlerda
ve mjrokkob ellrlrrdo toll olur.
Dipol
momenti, dielektrik niifuzlu$u r,a dielektril: itkisi bucapr t m.stnsjirin
,ox
a;a!r olmasr noticesinde polistirol genig miqvasda
ra<Uo
qurfllannd;r, elaca da yiiksek tezlik li texnilanrn ba:iqa
s;Lho e,riitdo
va
1ele.,iz,ya
ir rlado
olunrrr.
Yuxal
temperarurlarda b<i1.tik ax:crhga maiik (,lan p( lrstirol, r)iason
tezyiq altrnda tbkmo iisulu ile erral edilir. Bir gol hlllaxla. henl;irrirr.
l:r
preslarllo, ekstruziyiL.
ij
Iiirmo en]al iisullarlndan da istitbdo
olunur'
Polistiroldan olan blok ','a liivha]arilr mexaniki emaltndan linzalar va
elektrotexniki momuiatlar hazrrlanmasrnda istifada :dilir. Polistirol elirleri
goffal olduqlarrna girro
,if
optikasrnda
i;r!rn va tasvtrin verilmasi iigiin
tatbiq olunur. Sonayeda zorbaya davamh polistirol genig tatbiq sahalari
tapmrgdrr. $axelt ntakonrolekullart olan bu tip polistirol. stirolun 5-20o.'i)
kaugukla birge polirnerle: rnasinden ahnrr, izotaktik polistirol daha yiiksok
fiziki-rnexanila rasselari ila farqlanir- Onun srxh!1r
ll00
kq/mr, termiki
davarrh[r adi polistiroldalL 3 dal'e yiiksakdir.
4.
Vinilrlorid
Vinilxbndi ilk dafr: 1835-ci ilde dlxloretana Renyo qelevisinin spirth
nrahlulu ite tersir etrnekIr almrglar.
V
inilxJoridin polimcrleEmaye meylti
olmasr (xiisusen igrfrn ta;inndan) 1872-cj ilde Bauman terafindan qeyda
allnmlldrr. Vinilhalogenli birlagnalarin senayeda polimer nrateriallann
a mmasmda isti ladasine Llair ilk patr:nt l9l 2-ci ildo Ostrotnislenskiye
r,:rilmi gdir. Laki n vini lxlrrridrn polimerlarirl istehsaltnda satrg tnehsulu kimi
istifadesina 193(l-cu illerJon bElanmrgdrr. Ilal-hazrrda polivinilxlond ve
vinrlxloridin birga polimr:rlari cn 9ox iglonon plastik kiitlalardon
hesah
olunurlar.
4.1,
Vinilxlrridin senal'eda ahnma iisullan
Vinilxloridi sattaye miqyaslnda istehsal ctmakdan otrii ikr texnoloii
sxemdan istifader errrLak rrlar. Ilirinci iisulda xammal kimi dixloretandan.
ilinci iisulda isa.rsetilendin istifado olunur'
I)ixloretandan vinilxloridi qolel.i ilo iglolnaklo
va piroljz iisulu ila
alruLq olar
Dixloretana
42/o-li cplitvi mahlulu ila tosir
edarken
agafrdakr
leaksiya ba9 verir:
clcHr
cHrcl
-r NaOI.I
-> CfI- -,cFI(,1 + |taCl
Dixloretanrn detridroxlorlagm asrm
temperatur ta 3 atm tozyiq
miril spirtinin
. H.o
igtirakrnda 60_ 70 ,C
,araitindo soyudil:usu va qerrgdrrrcrsr olun
silindrik reakkrrlarda hayat3 kegirirlar. prosr:,t;
fasilasiz olaraq 5_6 s
miiddotinda apanlrr.
Vinilxioridin re(tifika$i),asl zamanl alavr,
mr,hsullar olan asetilen,
asetaldehrd, vinildierurlond, crilenqlikol
kin.ri tnehsullar da ayrrlrr l:i,
onlaldan da sonralar tarn istifada olunur.
Dixloreranln pirolitik pargalar;masr aq;a!rdai,:t
rea
CICH. _ CHrL-l _) CII: .. CIICT + |
kl;iya lizre gedir:
tct
Dixloretamn pirc,lizi 4g0--500 rC temperaturla
apaflhr.
Vinilxlorid dirlcretanla birlikde ayrrirr,
so rra rrrahluldan qovulur r,a
tomizlonir. Xam vinilxloriddu qalarr qanqu;lar
s.[lfat tur$usunun
ilo udulur. Arrnan qarrgr[r su ire
959irJi vinilxl.ond,
4-5o,,o
dixloretan
komakliyri
yuduqdarr sonra k:ndenslegdirirnri;;
9zir,.a l
oz,o_a
qode,r qarrgrq olan maye mehsul
almrr.
Katalitjk piroliz prosesini nisbeten agagr
ternperufurda (400 o(t)
dixloretan buxarlannr AlrOr, Fe,O,, TiO,
vo yrrxud gilin, feallagdrnlmrg
krimiiriin iizsrinden buraxmaq la aparrrlar.
Asetilen esasrrdi vinilxkrridil altlrnasr i.sulu asettlene hldrogen
xloridrn aga!rdakr t€nlik :izra birleEmt,sina asaslanrr:
CII = CI{ + I{CI -+ CH,
: Crlcl
Ilidroxlorlagnra prosesi qaz va r.rave fazalarda hoyata kegirils bilor.
Qaz fazah fasilesiz prosesi ha,,'ata kcairmakdan ijtrii borulu aparata
molyar nisbotda tamizhnmig va qurudulmu; asetilen va hidrogen xlorid
verilir. Katalizator kimi xlorlu civadan FlgCI, istifada olunur.
Hidroxlorlagma reaksiya irmn temperaturu 160-2200C haddinds saxlanrllr.
Reaktordan r:rxar, rinilxlorid su
va
1O%.li qelevi mahhrlu rlo
yuyularaq HCI-dan tamrirlanir. sonra KOII iizerince qurudulur, soyrtrnaqla
kondenslegd:rilrr.
Sonra rektjfikasiya qrillesinda monomeri: elave mahsullar ya
asctilendan termizlarrmasi hayata kegir:ilir.
Maye fazad: hiCroxlcrlagma prosesi qapah reaktorda 2rl-250C
temperaturda asetileni tarkibinde katalizator olan xlorid tur$usu
rnohlulundan burax maclla apanlrr. Katalizator '<imi CuClden va ya
sulemadan ([JgClr't iitifada olunur.
Reagentlarin Hg(i)- mehluhrnda qarErhqh
ttsirini
agagrdakt tonlikla
gostarmak olllr:
HC = l'H + ttgCl,
Clrlg('ll ='CIIC1
+
+ HCI
CUIgCH
-r
:
CIIICI
CH. = CHCI
-
IJgCt
Reaksiva qazrann: neytrallagdrrrb qurutduqi an sonra distilla vo va
ahsorhsiya yolu ila r rnihluridi ayrrrrlar.
4.2.
Vinikloridin analizi
Monomerin tanrizlivini toyiir etmak iigiin onun maye fazada srxhgrnr
tiryin edir !.8 qo\rma oyrisini qururlar, Bunrlan olavo polimerlagmoni
longidon ra ya polimerin kt:yfiyyetini apa[r salan birlagmelorin
vinilxloriddoki miqdarrnr te.yin edirler. Bela brrlagnralaro hidrogen xlorid,
asetilen. dsmir vo asetaldehid aiddir.
Asetilenin olmrrsrnr qazgakilli vinilxlorir:
i
etmekla toyrn edirlar. Bu zaman giiktintti ahnarsa,
ie,:sva1, reakrivino daxil
de
mali qangrqda asetilen
var. Hidrogen xloridin olmasrnr analoji olaraq q:rz qarrgrgrnr giimiii nitrahn
sulu mehluluna daxit edilir, mahlukla giimiipr:lorid gokiintiisiiniin olmasr
qanprqda HOl-un olmasrna delalat t:dir
Maye vinilxlori,Jin
sxhfr Mrrr torozilerinrlo to),in eclilir.
Demrri teyin elmakdon dtril 100 ml rnar.g vilrilxkrridi buxarlandrnr.
qahfu duz tulgusunda holl edir va d,:miri bromlu
,ru
ita oksidlogdirib mehlrrla
kalium radonid elava edidor. Darlir radonidin qrnnrzr rongli mohlulunu
etalonun rangi ila mtioayiso edib, d,:mirin miqdu rnt taprrlar.
Asetaldehidi toyin r:tmokdon
tjhii
aiiiltaldehidia cr_metrlindolla
reaksivasrndan istifader edilir:
A---
t(.I
-
+o-*CH-cH,-15
tl
NH'CH.
fn'
?H,,
NH
NH
J7
C[,
Kondi:nslaqnrer nrahsulu ranltsiz, hallolmayan
asrlqan
olur. Orun ruiqdan
vo;tiYYatda
giikiintiidiir' O nayeda
asetaldehidrn
qatrlrlr ila
m0tenasibdi:.
4.,!.
Vinilxloridin fiziki va fizioloji xassalori
Vinil-rkr::id adi garaitdo xoq efir' iylr qazgakilli rangsiz matldadir'
0c-do, donmasr ist' -159'7
ge,tTaf mayeye kondenslogmasi -13,9
Qazrn
Malenin gizli buxar)anrna istiliyi -85,7 t'kat'&cf iizliiliiyii (20 o(l-da) 2,ti1 spz. srxhEr 0,9'7 qismr, l-2 atm tazyiqdo !a otaq
oC-da baq v(:nl.
vinilxlorid maye haltttda olur'
0C, b<ihran tozyiqi isa -52'2
Vinih kr;:idin biihran temperaluru +142
ah;ma
atm. Onun hava ila 4-2l,T/oqansl8l (hacm) partlayls verir' Oz<iztine'
tem peraturu rrrla
temperaturu 5.15
oC.
\rinilxloridin nrolekul gakisi 62,5-dir'
Texniki temiz monornerdt; !)9 9 7o vinilxlorid olur, qarrgLqlar asetilen
va onun ho rc,loqlarrdrr. Vinilxlorid dixloretanda, asetonda, etil sFirtinda'
aromatik \'3 alitatik karbohidrogencla 1'axgr, suda iso pis holl olur'
Vinil:krrid insan orqaniznlina narkotik tosir r:dir- Onun buxarlan ile
gtira
nelas aldrqda L,al Eicellanmosi. hu1;un itmosi mtgahide olunur' Buna
otaqlannda onun miqdan 0,03 mq/l'drn gox olmahdrr'
i9
Vinih.lorid partlayls lr'aratma cohotdsn da tohliikalidir' Buna gdre
onun saxlanntast va neqti zamant lliitlin tehtiikasizlik tedbirlerino riayet
edilmahdir.
4.4.
Vinilxloridin kimyevi xassolari
Vinil;, toriddoki xlorun iqtirakr
ile
i8
gedan bir neqa lealcsiyaya nozor
s
lag.
Vinilxloriddo hidrogen xloriclin aynlrnasr l,a ilsetileril
anralo gahnesi
yalrrrz gtlclii qoloviL:rin igtirakr ilo l:,ag verir.
cH7--cH(-r
;*-?.cil .cu
HCI
Vrnilxloridin alkoqolyatlaria qarglhqL tasirindan viurl efirleri
aLnrr.:
R
oNa
-('l --cH =CHz -
fF**.,
.
R1
Ilalogenlar susuz miihitds vinih loritldoki ikiqat
I
r.abi
(.Fr cH.
roy,a
birlagolrk
,l ,12-iighalogenli t6romolar amala [iaririr.
CII:- CHCI
--'f +C'H, C't -Cr
C]I CI
Hidrogen xlorun, hidrogen yotiun vinilxloride birloqrrn
.rst liarniqa
di halogenli t<irameler verir:
Crl:
-('tl-Ct .HCt -fi-cH,-
cH.
=c'II-Cl
+ H.I
-.
1, I
crrCr-
I{j-')"H,_Cr(
fl
\.I
l,akjn III]r olan hahnda bu bir.logrne reaksiyarrrnrn ltot icosj
garattdon
as:h olur. Ogsr rr:aksiya milbitinda peloksid olarsa. _)Jor_2
I
trront_ctalt. rl9or
miihitdo tiofen vo 5'axud dir'eniranrrrr orarsa, onda iso [-rror-r-bro]netar)
.
a
lrnr
t:
(.1
cH,
//
r.lH
\
..f.,l;cn, 'cll (;tj,,,.+Br
'cHr- clH,- cl
Br
Vinilxlrrirla htpoxloritirr tasiriocon xlorasetaldehid alrrrrr.
ctt,.-t t: -t'i-'n''
,t'l
,lu-cH. iu l_-t4(1 -t tt,-t tt -o
\
|
orrl
0C) vo ytiksak rezyiq
Ii.idrog,:nin )iiksak temperatur (50-200
geraitinde (20-2(10 atm) vinilxlondla q:rgrhqh tesirindan errlxlorid alrn rr:
LlH,
,=CH-('l+rH ;--+ CH.,
CH.
-Cl
Hidrog,,:n sulhdin vinilxtoridle qargrllqh tasirinda asas m.rhsul kimi pxlorc1 i lmcrkal',tan ahnrr:
tl .S r CH- =CH
-Cl-4-+t{S-CH, -CH. -Cl
Vinrlxl,ridin qaz fazastnda azactq iniqdarda xlorun
oksidlagdirilrrres: ndan xlorasetaldehirl ahnrr:
,i].
CH
.=
CHz + O,
-lr Lll+Cl-Ctl,-.CH=0
d0
igdrakrnda
Doymantrq birlogmelario vinilxlorid holqoli birlogmolr:rr ontol;
gotirir.
Meselen, helqonin qapanmast tjnilxloridla terralluor a as,nda
150 o(l
lernpt:raturda va rozyiqde bag rerir:
Cl
- ltCH + CF. _.-- )Cl _ CH _ CF,
I
t
cH.
,
ctq
cH. cF.
_
Buna uylun olaraq vinilxlorid
Bu zaman
(.1)
birlsgmasi ile yanagt
ts
iklopentadienla birlo;r.resi bag verir.
e.,lara.q
(II) birlagm;rsinda al ntr:
CH
/1
CH CH,
CII
,,1-r,,
+ CH,
ieokhvd
lt
CH.
]
r\--CH
-
-*
CH
,21"',
)CH
I
I
tl
'
I
\l
'cII
./
->
CH.CI
CTI
ci cu)c(
'hr r "cHbH ;
t'u cri-r'r
\ crf \ crr'
4.5"
CH-; C[I,
CH
C]I
I
II
Vinilxloridin polimerlegmesi
Vililxkrrid rlsanhqla polimerla;;arak polivrnilxlorid etnal,.r gatirir.
ncll, =6p1-cl
*[ tt'' ,:l'
)"
.t1
Polivinikl,:rridt kiit)'rd.r (blokda), enrulsiyada. strspettziya vo yaxud
rrahlulda vinilxloridi radikal rnexanizmi iizra birlogdinnakle alrrlar.
Vinilxloridi ion me'.aniznti iizre
Ca polimerler;dirmok olar,
polirnerlagrnanin kalalizirtorunun mqdarl
gox nlohdud
lakirt ion
oldugundan'
s('naycdo adetan polivtnilxloridi radikal mexanizm iizre altrlar.
Polivinilxlord r'PV)() hazrrda istr:hsal hacmina vo totbiq sahalorino
grira geniq yayrlrnrg sintetik polimerler slraslna daxildir' Ondan siini dari.
ortiik, linolium, e lcktroizo I v asiya materiallan, siini liflar va s hazLrlantr.
Narrn toz hahnCa olan
temperaturu 87-950C1-dir.
(
P\)(-rn srxhfr
1350-1460 kq/m'. gi9ala;ma
)nun molekul kiitlasi gox p;enig hodda (l 0 0000
1l;0 000) deyiqo bilor. l'lisbetan agaiir molekul
lii(leli PvX
-
asetonda,
nriirakkab efirlerdo, xlorlaqmtg karbohidrogenlardo holl olur. Daha yiiksak
molekul kiitleLi Pv), isa tsilJoheksanda,
dimetilformamrddo,
tctrahidroturanda, dioksanrla yaxgr hell olur. PVX makromolekulunda xlor
atornunun olmasr om:n tcnniki davamlllrlrnr xey)i azatdlr. 130-1500(j-do
P'r'X dchidrogenlagarr'k qtrruluqtLnu doyigir.
Bu PVX-in erLaltn va ':rndan mtixtolif materiallann haztrlannlast
texnologiyasrm xeyli gatinle$irir. Bu qiistlru arrrdan qaldrrmaq [9iin
polimera stabilizatorlar (qurgugun, kalsium duzlan, antinlor) alava olunur'
5.
Tetrafliioretilen
Tetrafliiretilen va yaxud pc'rfliioretilen CF,
:
CF, adi garaitdo qazdrr'
Soyudularken o awalce mayele;ir. Sonra isa arima tempetatttru -142,5
0C
olan rangsiz kiitloya qcvriiir' Maye tetra [ltiorctilenin molekul gakisi 100,02'
xirsusi qokisi I .519 (-7rr.3't.')'dir.
42
5.1. Tetrafliiorctilenin emele galma iisultarr
'l ctrafl
iioret
iienin an qctlirn lhnnta iisulu I ::trax loretilen molekuluntla
xkrr al<lnrlannrn fltior ttontlan i]a avez olunmast ra asartlartl.,
Reaksiya 220
t'C
lemperanrr vs tozyiq Saraitin(la gr.imii$ fliioridirr tes
ri ilo gedir:
CI-C = CrCl" r 4Agn _.-:?1 +tegcl I l.;(. Crr,.
=
Tetrafliioretilen dimeri
pirolizi noticosinde de ahnr:
ila birlikdo
1,1,2,2-tetralliior_1_xloretann
CL
I
F,C-CHI..
--"'
j,F,C=CF. '-l
gF.
CI--.,
t]F, -
CF'.
Ietraflrioretileni tetrafli.iordixloretanrn spill<Leki mohlrLluna
sink tozu
ila tasir etmakla do almaq olur:
Fr
-,C - Ct,
CI CI
+ Zn -.1l.!l:!_) ZnCl" - CF. CFl,
=
'I'etrafliioretilenin digar alrnura
lisulu qurrr
perlldorpropionatriumun termiki parr;alanmasrna
iig l]
iiora setatln
osaslan;b:
F.C CO"Nn-1tl{-+(.O:
F,C
-
CF, .. CO
,
Na.
:i1r
+ NaF+
I
1t -_1 F;C = CF:
lf{ e611, + l,iap + F.C = CF,
va yaxu(l
Tetrafliiot'etilenin tlifltiorntetilxlorid osastnda sjntezi b<iylik oholrriyyat
xosb edir. Ogar difliiomti:riLrloridi gtinriig vo yaxud platin borularda 650-800
"C temperaturda pirolizo .r[ratsaq, onda o hidrogen x]oride re difliiormetiien
'ad ika Ilarrna pargalan rr kr . onlar da birl;rgarek tetrafllioretr leni verir:
2rrcIICl !:1jor'
Nahaytrt
tefi'a
:.2HCl+1.;C = CF,
fliioretileni politetrafl iioretileni vakuum alttnda piroliz
elmakls da almitq ohrr:
I cr,
cq
-I -r#-"+ncF.
= cF"
5.2. Tetrafl iioretilenin kLboratoriyada ahnmasr
Laboralori-va iararlinda az rniqdarda tetrafiiloreiileni tetraflriordixlor,:tanrn spirtdeki mehlulunu sink tozu ila iglamoklo, susuz natrirtm
perfliiorpropionatr terrr iki parqalanraqla. noha;rot, dilliiormet ilxloridi
atmosf'er
teryiqinda /00 ' Cda pargalarraqla alrrJar:
CIF.C- CFrCI + Ztt -:' Z.r'tCl, + CF- = CF.
F,C
- Cf, - CO.Na --iq-300'-+
2I.,CI ICI
ClO, + NaF + F"C = CIi:
- """ > 2I l(ll + CF'.
,l,t
==
CF.
5,3.'Ibtrafl iioretilenin sonaycde ahnmasl
Ilai-hazrrda sonaye miqyasrrrda tetrafliior(:rilenin yegana
ahnma iisulu
dilliiorxlormelanrn giimtig vo ya pl,:tin bomlardir piroliozina
esaslanrr:
2F,CHCI___.""!."" >F..C =
Ct F..
+ 2HCl
Pirolizdan sorrra alrnan r,:aksiya qanqr$rnr tezyiq altrnda
agalr
temperatur geraitindo ikiqat qovurlar. Birinci qor,:lmadan
sonra (3_10 atrn., _
50-45 ('C temperaturda) ylksok tempe.ralurrla qal,nayan
mehsullanlan
tctrafltioreti len, difliiorxlonnetan r,.o HCI-rlan jbaror qangrq
aynlrr. Alrnan
qanqrqdan IICI-u ayrrmaqdan orni onu xiisusi qLtr$ularda
su ilo yuyur vo _5
0C
tenperatur, 4-5 arrn tazyiq
laraitinda yenider qo,,araq tetrafliioretilendan
va difl iiorxlonnetand:rn ibarat tiakr;iva ahrl ar.
5.4.
li:trafliioretilenin kimyavi xasselari
Tetra.fliioretile n polyzrr mer.anizm r.izro Lrirlogmo reaksiyalarrna
qotin
girirler. Oksor birlogtna reaksiyal;rrrnr yiiksak lemperahlrda
vo katalizaror
daxil etmokla aparma,q lazrm golir.
Tetralliioretilenin brornla reaksiyasr gox v:n.ag gedir:
I
FrC
=,
CF; -f Br, -+
Otaq
Br
Br
f-,C
CF.,
tcmpereturunda hirlrogen halogellar tetrafli.ioretilt,ne
birlegmirlor. Onlar yalnrz 300 ,,C tc.n:perar.rrda
feal k6miir i.izonna
45
gdkdiiriilmiii CaSO., katalizatorunun ritiraklnda tetralltiorr:ti[ene birla;irlor:
CI- = CE,- t!L-) Cl -Cf , -Ctllj
Br-llF, - C-'llF, ( 't'Rr
luo
1ou
Spinlor terrafliioretilena u)'Eur, alkoqolyatlann igtirakrnda birlagiller:
C'F. = CF, + C,H
5OFl--sl-+C:H.O - CF, -
('H-F-,
iizra bir almosi
reaksiyasr da gox rnaraqhdtr. Pr,:ses katalizatorun igtirakrnda gcdir ve
Tetral liitrretilenin formaldehidh: polyar mexaniztn
nal jcada G,
u-difliiorhidrakril turpustr rlhntr:
Ctr .. cF,,
,,,,.oihi8lf
-t"
5ll-*_,rro-,rH.
-cF.--co:H
Qeyri-pclyar mexanizm iiz::i) tetralllioretilene yodun birle;mesini
giistarmak olar. Tazviq va yiiksok te xperalur garaitinde tetrafliioretilendaki
ikiqat rabitr:1,a yodrm birlagmesi nrLigahido olunur' Omola gelarr diyod
birlogmesi
ondan
d
yod
rvamsz oldulundan, istiliyin, ultraban6vgeyi giialann tasirinden
r)1
rhr. ivliia)Tan edilrnigdir
ki, birlagma reakiyasr
agaprdakr
sxern i.izra ar' 'ra gox deraceda telorncrlegma ile paralel godir:
F,C = CF, +
J
Bu
Jr-6'l-+J -CFr -CF, - J
-r.lF, - CF, - J +CF2 = CF,
hai
-r I *[Cf, -C:n',], -t
tetrafliioretilenirL metanol, xiorsirke lurlusu
46
polihalogonniltanolla reaksivalarr zamanr da miigahirlo ohLnu
xcF-, =
cF +cl{,
-olj(.#.L) }t
_
xCF, =CF-,+Cl _CtH,_69911
xCF.
-Cf:
,lrLr
_
[cF.,
rCi
+Cr.',J -l',.,1->Cf,
_
ct;f
[C],, -_CF.
:
-r!:11, --1,11
l. r:tt, _C()()tj
-[cn. cn-].
J
Polyar olmavan mexanizm uzra gedan reaksivava baqq:r bir urr::ll
olaraq tetralliioretilene azot iki oksidin b irlaqmesini gristetrne k olar:
ClF, = 61'. +
N-.lr
-l:rCFr
NO.
('F]
NO,
fliioretilenin halqevi birle;n-ra emela g;,tirmosinil si)bab, onda
ikiqat rabitanrn olmasrdrr. O, tsrkibinde ikiqat rahita olar trirlegmolorla
Tetra
qargrhqh lasira girarok helqevi birloqmelar verir:
2CF, - CIr,
'," >CF, - Ct-,
- !.rt
I
tcFr - cF:
cl-cF uF',
"u' >cl-cF-(I.
l+ ll - ar1''r{rn
CF, CF,
CF, - r:lF,
I
1,"
cH. - cF,
C]II,
I
I
I
t.fll
CIt
(--I
CF.
a
+,
C,
Il
C F,
--,!lJI-
J'
Ctt
CF,
(}r,
CI'.
fH.lcF.
---+ fH-cF,
fH- _ttr,
CH,
CF.
it
(
,F
te
CH, - ''?l >CF. -CH.
ll
''t'q I
I
tt. CII-CN
Polirrrrrinden
C'F,
cF,-cH-cN
forqli olaraq terrafliioretilen rnonomcri
viiksek
rr)peraturun toiirindon fliiora vo ka.rltona pargadlanlr:
CF,
=(['--'t-32F
+2C
Oksigt:n atmr:sferinda tetrefllioretileni yandrrdrqda karbon qazr ve
dljrdfliiorlu k rrhon amale galir:
CFr=61',+rf +COr+CL
Ogor l!traliiLorel.ileni yiiksok ten:peratur iaraitinda nikel horudan qrafit
karalizatorunLrn iizarinden buraxsarl. dimerle yanagr olaraq
diiz zancirli
pcrflrioretilcn lar da alrnar.
cF, = 6p. x0' 7rJ eCF -CF..
qEfr
C-F: r CF,-
-CF,
l-
CFT CF'
+CE
CF,
-CF'=
CF.
5,.5.'f etrafl iioretilenin polimerlegmesi
Po
lit,:tra lliioret
ilen, yaxud teflon, yaxud ftorylast'l
I t't,. t't.
]
tetraflLioretilenin 40-100 MPa rezyiqde,, 70-80 0c-da percrksid inisia,orlan
igtirakrnda enrulsiyada polimerlagrnasi yolu ile ahnrr:
nCF'
-
gP' -+
|
Cn'
-
CF'
-I
Son zamanlar elektrokrmyavi hoyacanlanma iisulurxlan istifade
olunmasr polimerlegmeni normal ta:ryiqrla ve aga[r lempt:rrrlurda (0 0C)
aparmafa imka.n vermipdir. CFrClOOtl miihitinde aplrtian polimr:rlogrna
aqaIrdakr iirnumi sxem iizre gedir:
CFrCoir---5CF., "'=tt
Sinmretnk
r[
CF,
- CF.
]"
retti qurulugu olan t ellon yaxgr kistallaqrr
\,,) r)nun arima
('C,
tempe-atunr yiiksakdir (320-327 0C), $i.qalagma tempcraturu I26
srxhfr
2100-2300 kq'mr olan teflon heg bir helledir;ide hell olmur, nitrat. sulfat,
turgulannrn, qalavilorin tos:rine qargr gox davirmlrdrr.
('C
ila 250 0C heddrndo praktikl olaraq
Politelrafliioreli len in xassolori -100
del,ignrir. 'Icrmilii vr: kirnyavi dar,amhh[rna giire pol itr:traflii,crd ilen
xlorid
d
polimerlorin hamrsrndan f iil<sokdo dayanrr. 'Ii:ll, rrn ra,Cio va
elektrcrtexn:ki qurlularrn, kimvevi da.,'amlr borularrn, nasoslarrn, ventillarin
m<ivct
hazrrlanmasr iigiin istilada edilir. Ye_vihnoya qargr davamlt oLnasr ve l9a[r
siiniinla
emsalr teflondan san geraitcla igleyen
diyircrrklar hazrrlamagrr imkan verir.
!e ya[lirnrn,r
1.rlah elmal,on
6.
Vinilasctat
(I lr :
\'inilasetat
(IHOCOCH.,
di
garaitda >:araktcrik efir
iyli goffaf
0C. erima temperaturu -100,2 fC,
rr;ayedir. Onun qaynlma lemperaturu 72,5
r;rxhgr 934,2 kq,mt. Siiasrndlrma emsah I,3958
-dir.
Vinilasetat arornatli karbohidro6;enlarda (ben.zol, toluol, ksilol) vo bir
r;ox
iizvi halledicilardo ('rjpirtda, etilasetatda) yaxgr hall olur. Suda 2C'oC-de
2,5% vinilasetat
hal olur. Vinilasetat 4000C
temp,eralurun tozyiqlno qarsl
r!avanrlrdrr, ondan yuxart lentperaturda o sirka hrrgusu ayrrlmaqla pargalanrr.
6,1. Vi.nilasetatrn labo'ratoriyada altnmasl
Az miqdarda !'inil,rsetatl laboratoriya peraitirrda almaqdan otrU Qrot
,;a ioqanson lisulunrlan rstifado olumrr. Reaksiyar,r asetileni daxil etmek
iigiin borusu, oks soltdl cusu ve qanrldrtctst olan iigbolazlr kolbada. l0ll00C temperatur va 100
rtm
su siitunu
izafi taryiqda aparrrlar. Kolbaya sirke
turgusu, sirko anhidridi, 40%-li hidr,rgentliorid tlrgusu va cive oksidi
qarrgr[r daxil edir vrr qa'tpdrnnaqla iqarisindan talnizlanmi; quru a:,etilen
buraxrrlar. Bu zaman aga! rdakr reaksiyzi gedir:
(lll ,=,JlI r CH"COOH ) CH, -
CHOC'O(ltl
,
CH, - (H()C\'.:H j +Crl jcaqH -+ CH.c:H(ocO(H,),
Proses
8
saat dalam edir.
Bu milddet keg,Jikdan sonra
asetilenin
'verilmasini saxlaytr va reaksiya qanqrftnr kolbal'a natrium asetat daxil
etmekla
neytraJlagc
rnrlnr,
3
0
daqiqadan sonra mayeni silzgacden
50
heqinnaklo duzlardarL ayrrrr vo vakuunr altrtrda qovmaqla fraksiyalara
ayrrrrlar. Xam !.irlil asetatr re kti ti kas i-rraya uglrdaraq gg %o grxrmla vinil
asetat alrrlar.
6.2 Vinilasetattn sanayeda ahnmast
Sonay edo vinilasetatr
rnrixtalif ii sullarla alrrlar.
Asetilen vo sirl(a turlusu esastnda vinilarretattn sanaye minqyastnda
aLnmasmr hom qaz ve honr
l
l(.: =
(H
+.CH
cJo
ma1,e fazada
{'OOL(
-,
CH
haylla kcairirler:
- = C'.1.{OC
C(.,t
1
t
.r
e
Qaz fazasrnda vinilasetatrn ahnmasr pr.rsesini boru tipli konrakt
aparatlannda Ill0-220 0C temperaiur gara..tindo. asetilenin sirka turgusuna
3:
I
nisbetindo katalizatorun igtirakrnda aparrrlar.
Maye fazada vinilasetat almaqdan tjtrii si;.ke turgusu. sirka anhidridi
vo ka.talizator kimi cive duzlalndan ibarot qar:1rlrrr igarisindan romiz va
qunr asetilen buraxrrlar.
Qaz lazalr proses glxtm yiiksok oldu[r.rndar, olar,o mahsullar
ahndrlrndan, rnayc fazadan dz iisttnliiyiine gdro .erqlanir.
az
Son zamanlar sonal.edo vinilasetatr etilen va sirka turgusu asasrnda
almafa dahir 9ox iistiinliik verilir. Bu iisulda et.ilen lo r:rk.sigen qanirgtnl
lrallldium xlorid vo natriumasetat mehluhndan strki) fur$usu igtirak etrnok
gorti ila buraxrrlar. tllilen sirka tur$usundakl palladiunr
xloridle komplel<si
omerlo
gelir (PdClrClH;
:
CIL). Elilen
qox. asan rqla narriumasetatrn igtirak
etdiyi palladiurn xloridin sirka nrrpusundakr rnahlulu ilo reaksiyava
girir.
Reaksiya agaIrdakr rarLlik iizra gedi.:
5l
61;.,. rJIl. I Pd(ll- r 2Ctl,CO()Na-)
-+ Cll. = CIIOCOCt{, + I,d + 2NaCl+(lHlCOOIl
Vinilasetahn elileni) nazoran glxrmr 9'l
oh
to$kil edir.
Bu zaman osas rerrksiya ile yanaqr etilidendiasetat va asetaldr:hidin
i lrnmasr ila naticalor,en olaya reaksiyalarda gedir:
CH,
CH
= CH()COI
-H
1
+ C H COOH -+
(' H )CH ((rcOC I I.).
. = CHOCT)(:H ., + LI ,O + CH.,CHO
+-CH
{:OOH
Etilen va sirkir turiusu i.sasrnda vinilaselatrn ahnma iisu)u ona giira
i'lveri$lidir ki, prosesda asetilena no:4aron ucuz ;rammal olan etilendon
istifada olunur.
6,3, Viuilasetatrn analizi
Polimer almaq iigiin istilhd€, olunan vinilasetatrn torkibinda
p'olimerleqme prosesina rnaneg:[ik t6radan vD polimerin kei,liyyotini agalr
salan qartgrqlar olmamalrtlrr. Bela maddolora turgu va qalovi :<assavo malik
c,lan inqibitorlar, aklehidlr:rr ve s. aiddir
Vinilasetah tayin elrnokri.rn otrii gdtiiriilan niimunoni sabunlaidlnrlar.
Ilu zaman asetaldehitl vo sirko turlusu alrnrr. Bu iisuldan alave vinilasetatr
t,ryin etmak r.igiin cnun rezorsinlo rangli reaksiyasrndan istilado edilir.
bir danrla :rnaliz olunan maddoni az miqdarda sublimasiya
ofl temperaturda 6
clunmug rezorsinla vr: 5 clamla qatl sullat turgusu ile 130
daqiqa mtddatinda lzdtrrrlar. Oril,or ktitleya nalrium qelcvisi ila tasir
Flunun tiqiin
edirtor. Bonrivgoyi n:ngin ahnmasr analiz olunan maddamn vinilasetat
olduluna dolalot edir.
Vinilasetatda asetaldehidin olmasr natrilm sulfrt vasitesile tevin
ed il.ir.
Turg tabiatli qanqrqlar, vinilasetafi 0,05
mctrmoldakr mahlulu ile 0
0C
N natrium qalavisinin 50 %.li
tempsraturda titrlorrrakla tayin edilir. indika,:or
kimi timolol'aisrmy istifado c,lunur.
Vinilasetatda suyun uriqdarrnr Figer reali..ivinin kd,mokliyi
ila tayin
edirtar. Su ile aqa[rdalo reaksiya gedir:
.t, + SOr r- 2E{,O
-r
2HJ + I lrSOo
Titrlamenin sonunda San rorrg qehvayi rorrge li.eqir.
6.4. Vinilasetatrn kimyavi ]{assalori
Vinilasetatrn tu:q vo qalevi miihitdo
hidrrlizi bir-birinden
I'erqlorLir.
'Iurg miihitdra vinilasel.ahn
hidrolizi nsticesindo ,pirt va tlrgu ahndrlr halda,
qolovi miihilda sirke furgusunun an:ionu ve asetajrlehirl ahmr:
o-H
CH3-CO O-CH =CH"t"lt' -+
-cl
'O-rlll-CHz
-+
i.-,,
-"-1"'';i-,: '-'*']--.
'tr,co'oLt 'FcH'1cH =oH
()
CH,
(]
\.o-('ll cH,,o ll +lcu,
lr, c+,.) tu-cH
L
'
.o
./,o
-r
Ct1, -
C
-,
+
CH,
o- Il
I
I'
CHO
Vinilaletatln etil spirti ila qargrJrqh tasirinden de asetaldehid aLnrr:
cH,C(n .Ctl=ctl, +c,H, oll -r_-+cH, -ccDC,H. +cH- -rlt{o
Vj nila setatln halogenlorJa qrrrslhqh tesir reaksiyasr aqagtdakt srem
iizro gedir:
o-co-cH
('H - CH ''.)Co ' CH. r Br' - ''' -+ Br 'Cll. C('
.
-Br
|sr-CH. .iri
--o-co-cH'1
-,#!
-ocH, ll--_*;:-,
|
,'
oCH'
-+Br-CH"-Cll
- t
ocn.
i4
+CH,-OCO-CFl,
I
I
l
VirrilasetiLta giiclii ntineral turgu,larrn ve ikivalentli civ,roin iiitirakrnda
spirtlarle tasir etdikda asetallor vo sirka turgusunun c"firi al:Ltrr ":
crI. = cH _oco_ctH.
+
I
+
Ho -
c,HF=-;)
.oco-c,H,l
lcu,
-cul
L
l-,,,,.o,,
oc.il
I
+CH,
,'
oCH
-CH\
"
+CH.COO-CoH,
oc,II,,
Vinilasetatrn sirka turgusu ilo <iargrhqh tesirinden asil,rl ahnrr:
cl I.
= cH
+CH,
-\
- oco - Cl l. + HoCo - CII
ococlH'
;--)
/'
CH
OCOCII.
Dibrrtilamrnin vinilasetarla qargrhql tesirirdon
p_(di_
butili mino)etilasetat ahnrr:
cH, +HI{(CII, _ CH, _Cil. _cH,). _{+
-C]OO-CIl. _CIf, _\(CH, _CH, _cH, _t,H-).
cH, - coo -cH
-+cH
=
Vinilasetatln sjrko turlLrsu nriitritlnda fosfat trrrgur-r"r vo katalizator
igtirakrnda formaldehidlo qargrlrqlr torilinden akrolein ahnr r.
ti5
CIl, - COO
-+ctl.:Clt
, F CH,O ---jel +
cI{() + cH.cooll
CH = Ctl
Hidror;ensianid vinilasetata aLmosfer tezyiqinda, nisboten ytrksak
terrrpelaturdu ,lalavi katalizatorlann igrirakrnda birlegerek asetaldehidsianhidndin iril<a tur$usu efirini emaie gotirir:
/oc:o-cH,
Cll, =Cll I -OCOlCt{,
+
}{CN--li-l--+CHr - CH
''t'*
Vinilaselattn CO ve hidrogenla qaqrhqh tasirindon oksialdehidlerin
mijrekkab e;irlsri altntr:
CH. -CH -CHO
oco-cHl
('H., = ('HO(.:OCH 1+L'O +
ocH-cH, - ca,
-oco
cHt
Vinilaseratln katatitik hidrogenlagrnesi ccmperaturdzLn vo
kalalizatorclirn astlLdrr, belo ki' 5 9i,-li platinto 43 "C-do hirlrogenlaqma
zamanr etiliseiat allndrlr halda,:12
igtirakrnda
e
0C tenperatur
va 10 ozl' katalizator
rildiendi setat vs sirko tui$usu a'llnlr:
i+
cH, - riFt, -oco - cH, o;;-cH, = CH - OCOCFI,
+cll - cH(oco-cH,). F(-lllrcooH
56
Viniliuetatrn tsiklopentadienla qargrlrql; tasirintlo 2 -a-s:toksi bi-ts ro.lo[2.2, 1]-heptcn-5 omola gelir:
,cH.\
(H\
|\
ICH
CH/
cH
clIz
,
ll
180
+ CHOCOCII.
0c
al'toklav
-CH
CH
CtI.
l
cI{:
ll
I
CH
CH
I
CH
,a'
ococH.,
Vinilasetat.rn retrafliioretilenlo qar$rLqh tosirinden tsiklobutz.n qrupuna
;id
birlesma ahnrr. Ilelqalegma har ilcr reaksiya komlxrr entrni inbifor
igtirakrnda 150 0(l te[rperaturda avtol;lavda qrzdlrmaq]a hot,at;t kegirilir:
c't'"
l
CT:
- c'H * oco - cH. ---rj!-) CI; - cH.- oc() --CI{r
ciH,
CF, _CH,
6.5. Vinilasetatrrn polimerlo$mosi
Vinilasetat. CH, = CHOCOCIJ, feal suretda sarbost l.adikallar omelo
gatirir. O. asanlrqla hom maye, hr,rnr de qaz fazasrnda isrflrr, istililin,
inisiatorlarn vo katalizatorrarrn losirinrren porimeriaqrr. inrsiakrrrann
tobia:indon asrlr olaraq, miixtelif nciv mehsullar
maddalerdan tutmu! bork polimer. mahsullar
-
mave<lon
vo dzliilii
da allrur. Vinilasetatrn
inisiatorlann igtirakr ila polimerlogntasi radikal ntexanizm iizr: gedir:
:i7
nCIl,
= CII
-
()
F r r' u
f
-,llOC}I, --+l CII Cll Cll, -CH
I
ococH. ococH
I
I
1..
Zencirin elenrentar manqalan osasan o, p lipii iizre brrlaqir. Lakin
polivinilasetatln mal..ronr rlekulund a l-2
9'o
u, o-tipi iizra birlepmig tnanqa da
ola bilar.
Senayedo vinilasctatm polimerlagmasini mehlulda, emuliiivada,
suspenziyada va kiitiada aparmaq miinrktind[r. Lakin bu iisullann igerisinde
vinilasetattn mahlulcla pt-rlimerlalnresi daha genig yayrlmrgdrr.
Polivinilasetat srxlrlr l,l8-1.19 qlsmr olan gerffaf. iysiz polrmerdir. O
zaharli deyil. Onun mol:kul kritlasi l0 000-dan I 600 000 hoddinde dayiqe
bilar. istiliye davam)rhlr.17-38 0C-dir. si.igalagma te:nperaturu 28 0C-dir.
Polivinilasetat yi:ks€k temperatur garaitinde igrlrn tesirine va
<iihnelmoye davam Lrdrr. Polivinilasetat laklann, boyalann. yapr;qanlarrn
stehsahnda geniq tetbiq rlunur. O. datinin, kagrzlarrn sathlarinin emaltnda,
:;iiLni
darilarin hazrrlann asrnda, senre,ntlorin tsrkibina alavo kirni
genig
istifado olunur.
Akril turlusunu Cl lr
7.
Akril
:
(:H
-
tur$usu
COOH rlk defa 1860-cr ilda Butlerov
yodoformun natriurnr:tilalla qarprlrqh tosirindan almrgdrr. Butlerovun ardmca
tru
tur$unu Beylsteyn
dehidroyodlay1rrmaq
ilde
I862-ci
p-yodpropion tugusunu
la almrgdrr. Akril turgusunun polimerlogmasini
sonra Linneman hoyata lieqirmigdir.
I
58
l0
il
drinya miiharibesindon sonra lvliize
erllr)l:da$lal ilo billil.do akr.il turgusunun xassalorini herterefli tiyronmtrye
baq
lamrgdrr.
7.1. Akrill tur$usunun laboraforiyadia ahnmasr
Susuz akri[ fi.ugusunun lab,:ratoriyada atrnmr iisulu onun qurguliun
duzunun hidrogen suliidlo pargalanmas:na osaslanmr;drr:
(cu.
= 611
-co,),pbr-n-s,--?u' )pbs 2('tI. - cH -co.t,l
Bu reaksiya horn gatin gedir ve
hon-r
de aiiril turqusunun grxrmr azdrr.
Nisbotan ah,erigli iisul cr, B-dibrompropion lLrrgusundan spirt miihitindo
sinklo vo vaxud aliiminiurnla qrzdumaola 2 atont bronlun qopanhnasr
iisuludur:
CIt, CH-COO)+Zn
bBr
,i,,,.,).,t
Z
Bt..
+t H. =<'It -(OOO
I
Daha olveng)i iisul B-yotlopropion jurqus.rnun qurluqrun oksidla qunr
qovulmasr iisuludur:
J --CII, -CllL -(:O(^:) --!!L-,(: t! " ,,, Ct,t -,(,()()o
Son zamanlar yiiksok tonrizlikli, susu;:.
yiilsirk r;rxrma malik al:rii
turpusu almaqdirn 6tri.i yeni preparat.iv iisullardan jstifad,l etlillir.
Bu iisullarda.n bin etilakri latrn ternrik i
p
rrpalarrmasr iisuludur:
CH-=(tl -(-()<)t;.H,-.L)677- =(lt COq
+CIt
,=(']t,
Laboratoriya niq]itstnda akril rxrgusu almaqdan ritrii asefilcn, darn
:dilir Bu
gazr va sudan istilada
plosesda katalizator va dam qazrnrn
llonbayi kimi nikel tctral.arbonildan islifada edilir:
IIC =Ctl r C() + H,O-filr->CH, = CH
-
COOII
Nahayar, labonyada on tomiz akril nrrgusu alrnaqdan
risul
lernr
13-propionlaktot,
iitrii
igladilen
dan turg kataliz:rtorlann tesir-indon ahnan policfirin
iki depolimerlag nesi iisuludur.
ilkin xamrral olan oktonu formaldehidi birlegdirmakle al:rlal:
g,
tl
l
o co
(.11,-tH.- " '':'
o
'lt..tt
- -__tal_+CH^
'
7nt1.
1q_:I1,
_CH,
o-co
l
. (H -t ()O\-. :-- +r',1/. t'tt.<()()(,
-co
7.2.
Akril tur$usunun
Akril tuqusunun
sanayedo ahnmasr
sr,,nayerJo ahnnta miqyasr, onun
efirlorilin
alrnmasr
rniqyasrndan ai;a!rdrr.
Bu monomerir nirel katalizatorlarr ii;tirakrnda asetilen, karbon iki
oksid va sudan bir.raga ahnnta reaksiyasrndan si:nayedo nadir hallarda
istifada olunur:
CH = CFJ + CO.r
tt.Of#+CIJ,
= g11 _ COOH
Sanayedo akiri turgusu ahnrrqdan trtrii an gox metilakrilata qatr
sultat
i,.tirakrnda qangqa tullusu ilo ttlsir etnrak iisululrJan istilhda
olunur:
ctt{, = 911 - 1;11,119 tt 3 + ilco(. it __i__)
-+ CH, =1'11 -(-1)O() +' H -('OO C'H3
Sana,yeda ist:ifada olunan bagqa
dehidratlagmasr
ve eyni zamandlt
t,Lr iisul etilensianhidrinin
hidroljzi iir uludur. Ilu reaksiya etilen
sianhidrini sulfat turgusu ile birlikde qrzdrrma$a osaslanrr:
lHr-cH,-t:N -!'"*f,L+ca,
olI
-.
Nohayot akril tur$usunu dolayrsr volla
c
iiid
--cooo
tur$usuna xlomatrium_
sullhnatla tasir etmokla do alrrlar:
CHr
-HC*ClOrFI- '' so,* )CHr -(lI-gO"H__&:{__)
OH
+
LrSo, rva
NaHSO, + CH, = CH--COOII
7,3.
Akril turEusunun
arnalizi
Akril
turgusunu Biimana 1r;dre tavin etmok olar. Bu
iisul akril
turgusuna duru spirt mehlullannda lIgO ila tosir rjrmev€,
esaslanmrgdr.
Cire
6t
akrilat suda vi) spirtdo hell olmavan rongsiz tozdur, O, akriI hrrpusunun izati
miqdannda, dum rnineral turgu)a:da ammonyakrn
re
qelevinrn sulu
mehlulunda holl olur.
Akil
tr.rr;usunun miqdarr analizini molum qatrhqh natirium qalavisi
mahlulu ilo titrlomaklo hayata kegi:irlar.
'7.4.
Akrit turgusunun kimyevi xassoleri
AkriL rurlusunu qeloviLarle
CH,=CH
-
n
eytrallagdrrdlqda duzlar ahnrr:
COOH +NAOH
--}
H,O + CI{.:CHCOONA
Spirth,rlo akril rurgusunun qaryrhqh tasirinden HCI igtiraktnda u1'!un
efirlar ahnu
:
(lH, =611 -COOH+HO-C,ll, -+H,O+Cllz =(l[{-COO(],F{,
Uqlii r'nrinlarin iqtirakrnda aliriJ turgusu ita etilen oksidirrin qtrgrhqh
tosirindan etilenqlikoiun akilefi ri erno la gelir:
o
/:,
CH. =CH -COOli +CH?
-+CH,
=CU
COOCH,
-CHr.--:')
*CH, -OH
Akril tr rgusundrkr ikiqat rabit,rl,a hidrogenin birleqmesi
su m[t,itinde,
otaq temperrlturunda natrium amalqamasrnrn igtirakrnda baq verir. Qeyd
elmok lazrrndrr ki, reaksiya haur polylr, hem da radikal treranizlr Lizre
gedir. Noticodo propion turgusu ahnLt.:
CH,
=.611
-COOH+2li----+CH, -L.H, -(OOII
Turgudakr il<rqat rabitaye halt,genin birlt,$n.resi ,nmanr
dihalogenli turgrr allrur. Adotan, bu reaksiyant inert holler: ici
lo
u.
ii_
rin, mirsolan,
karbcnsuJ hdirr ir;tiraknda apanrlar:
CH- = CH
-
COOH r Br -+ CH, _
Br
Hidroge
nhalogenlar
:*ril
t
lt _ (,:x )lI
B:
ulrfusuna birlagoral: ,Joyrnuq
p-
halogenlegmig rurgular omele gr,rtilider. Birlegme a$an surottda otao
temperaturunda eedir ve yiiksok g:xrnrla halogenli tuDu altntr
Cfi.
=
CH--COOtt+HC] -)CI -CH" -CtJ. .-CCrOIl
Hipoxlorit turpusu akril h.u$usurra birlagdikda halogenrrksiturgu_r;imLrrr
iki izomeri ahnrr:
Cll, =(lH -COOH+HOCI+fH,
CI
Atril
--CH -COOH rCrL,
()H
, lllt
OII
COOH
I]I
turgusunun hidrogensullida qargrhqh tasirinclor []-sulfohidro_
propion tur$usu allnr:
6l
t!.
C
.-
Ct{
.-
( OOO + HrSr
::ihrLs-cH. cH" Q)oH
Akril turlusumtn sulu mohlulur-a aglr metallann oksidlari
CH,
da birlt,;iir:
- CI{-COOH+Hg +l{.O+HO-CH, -CH-COO[{
Hg
Hidra;:inin asetatrnl akril ttrrgusu ilo qanqdrrdrqda pirazolidon-2 ahnlr,
L,clo
ki, ilkin onrala galan
mehsul darhal molekrrl daxrli tsikillaqrnaye
u!rayrr:
('O:H
[cH, -coou I
+n,x-NH, -rl I
I
l--ou.+
NH - NH.J
cH,
LCH-
(
H
,llH,
-,.
I
r:lHr
-
CO
)NH
-NH
Ogar rrkrl tur;usu ani)inle birlikda yiiksak telnperahrrda qtzdrn)arsa,
onda uyfun ltnilid omele gelir va eyni zamanda ikiqat rabitaye anilin
birlapir:
C.H,NH.
-)
Akil
(1,H.
+
CH.
,=
CI I-- (-O,H +
H,NC,H,
--uL)
- NH-Clt{, -(lll, -CO-NHC,,H,
:ur5usunu baflr boru ir;erisinda furanla birlikda qrzdrrdrqcla p-
oksipropion runiusunun akril efiri altnar:
l. = CII - COOH + C)H " =CHCOOH--U_+
+ CH, = CH -- COO -- Cll. -- CHr - COOII
CI
Akril turgusuta efir miihirindo soyudulmaq;erti ila,uot illl oksidle
tosir etdikdo o. p-dinitropropion tr[iusu ile yanai;r o-nilro_f]_oksipropion
tulgusu da ahnar:
CH, -611
-ssoH+N,o. -+ftr, -lHCooH+Cr{,
NO NO
Akril
-lll,
oH
_Coo}r
tio_
rurgusu vo anilinin toluc,ldal.r mahluluna ultrabarrrivgay i giialarla
tosir etdikda osasan []-fenilaminoprcpion tur$usu altnlr:
-NH, +ClH, = CII -COOH--!ffir.-,
+ c6l-15 - NH _ ClI, -_(lll,cooH
C5LI.
Alril
h,r4rusurun
2 fenilbutadien 1.3Ja
tsillopenr:ad
ienla qargrhqlr
tesir:ndon halqavi birlagmelar ahnrr
c fr.'
l'
CIt, =C-('H
cnHs
,r
q^-..--+
Yf\l
=CH +CH.
Il
tl , bu,.h
('H'-cooH
6:
J,
\l\(:ooll
ctlt
C]
HC.,\ 'crr.
I
CII,
cH\,/ - cH coon
t'H
ll
50
--_
_>
TI
r,1\
ctl,
., ll.tf;1.'-'o""
CH
CH
7.5. .,\kri I tur$usunun polimerloqmesi
Akril
x0susilyotina
tur$usunun yi.iksak ntolekullu birlaqmayo gevrilmasi
ilk dafa
1872-ci ilda Linneman diqqot yetirmi$dir. O,
hamginin miiayyen etmig<:i ki. akril turqusunun qalevi duzlarr, kalsium. sink
ve
bagqa duzlardan fr;rqli olaraq poimerlegmirlar. Birinci Dtinya
nriiharibasindan sonra Mii:e akril turgu unun polimerlegmasine aid bir srra
i;ler naqr etdinniqdir.
$taudunqor ve emlkdaglarr 193t)-cu ilda nesr etdiy"i iqlerda de bu
mesaladan etrafl r dantgrltr.
Tecrtibeda akri) tur;usunu blokda, iizvi halledicilann mahlulunda
ra
yaxud sulu mahlulda polirrerlegdirirler:
'l
[-cu.
-cu-I
n CH =Cll-+l
cooH.l"
, L
I
I
COOH
Poliakril turpusu kinryavi reagentlerin tasirina qargr davamLdtr. Bu
polimerler nitrar,
su
lfat
Iurgusu,
xrom qarrgrft va qolavilerin
da!rdrcr
tosirine qarqr davamhdtrlar. Onlar su-ammon;'ak mahlulunda. spirt va suda
terdrican
hall olurlar. Asttonda pis hell olLrr. xlorc,form. benzol va sirka
Ir.rriiusunda ise
hsll
c,lnrur.lar-.
Poliakril nrrgusu mohdud rniqdarrJa istr:hsal olunur. Onlann duzlarr
ernulsiyada polimerlogmo proseslarinda r:mulrlator rolunu oynayrrlar.
tl.
Akrilonitril va
rneta
Bu iki monornerdon <iz ahomiyyrtino
th-Lrul.
l(ril(,nitril
1;:;r5ro
alril,rnitril birinci
Akrilonitril son 50 ildo prerkriki ohorniyl.ot k,:sb
erlern ahemiyye
yerclo
tli bir
monomere gevrilmigdir.
Akrilonirril ilk ddlb Miire lerafindon Iglrl_cl ildo ctilensianhidrirrdarr
su qopannaqJa, homginin akril turgusunun amirlini dehidratlagdrrmaq la
alrnmtgdrr.
Metakrilonirr.ili
ilk dole I g9g.ci ilr:le Henri
asetonsianhirlrrni
dehidratlaqdrrmaqla almr;drr
8.1.
Akrilonitrilin ve metakrilonitrilin traboratoriyada ahnm:rsr
Akilonitrilin
laboratoriyada allnmaslnlr arr gerig vayrlmrg tisulu
ctilensianhidrinin dehidratlagdlnlnrasr iisrrludur
Etitensianhidnnin dehidratlagmaslnr de1eqntatorla techiz olunmug
qurguda 2300C tempcraturada natriumbisu lfat i;tirakrnda
rlpanrlar:
HO-Ct{, -CH. -Cht ---r_+ll.O+CH. =CHCN
ilagga bir iisulda etil:nsianhidrini rozgel:
akrilonitrili laboratoriya
gorai
tinda
al
rrlar:
lli
qalay iizorinde qovmrrqll
Ho
CH .cH
qT:
. C^
vH
-O
* Ctt. =.('HCN
I-aboratoriyada rretalrrilonitril almaqdan dtrti osason
i]kin
xamrnal
Lirni asetonsiaohidrindon islifade olunur.
Reaksiyam nisberten aga[t temperaturda fosfor anhidriniu iqtirakrnda
.
apnnrlar:
C}IT
CIIT
,t
cH,-(-
cH,..-c-('N
+H,O
irn
Metakrilamidi da
dc
:idratlaydrmlrqla laboratoriyada m,etakrilonitril
aliraq olar:
:,,
(H..-C- CN*
CH.=C Co -lt;ll' ---)
II:O
CH,
8.2.
Akrilonitrilin va metakrilonitrilin sen:ryedo ahnmasr
Hal-hazrrda akrilonitrili asetilen
vo sianid rurgusu. propilen ve
ammonyak esasrnda alrrlar- Asetilen vo rsianid turqusrt esasrnda akrilanitrili
ahraqdan iitrii prosesi rnayc ve qa;r fazast'nda aparrlar.
0C tempentturda 0,25 MNimr tazviqdo
Maye fazada reaksiyanr 83-87
vo mis bir xlorid katali;rator.rnun igtirakrnrla apanlu:
68
()I=CtI
r.HCN -+CI{" =CHCN
Qaztazalr proset;i 400-500 0C tenrperaturda, barium ve natriumsianidla
tftrvdurulmu; kdmiir katalizatorunurr igtirakrnda
al:rafl r..ar.
Lakin son illarda akrilonitrili gox olver qti iisul olan propilen
amnronyak osasrnda <oksidlirgdiric:. antmonoliz),
ve
iisulu la almala iistiintjk
r.erilir:
Cfl, -CH=CHt, + NIt, +1.5O_ +CH, =CH_CN+3H,O
Reaksiya 480 ocl temperaturda 0,3 MN/mr ;azyiqdo l<atalizator igtirakr
ilo aparrlrr- Katalizaror kimi ntolibdotlardan istifa.rle olunur.
Metakriklnitrili senaycda almaqdan dtrii asek)ndan istifade olumrr.
Ovvolca asetonu qatevi katalizatorlarrn i;tirukr il;r asetonsianhidrina
gevirirlar:
CII,
'2C=r)-H(lN *:+
('H, '
Clt, -OH
)C1
oU c' r' 'cN
Sonra asetonsianhidrini dehidratlaqdrr:araq lretal*.rilonitrili atrrtar;
CH,
.,)c.
ct{,
OI{
\tN
(:lIr
;ff'cu,:1,
-,'n*,,,o
ingilterede metakriltnirrilin ascton sianhidrinin
asetahntn
paryalanmarrt osasrnda metakrilonitrilin alrnrnasr
iisulu i;lanib
sanayeda
tatbiq olunr:ugdur. hfir buxarlannr karbon qazt ile durulaqdrrrb. qarrsr!r 4254,50
0C
remperatura qedar qzdrrrlnrr,. damir borulardan bunrxrrlar:
CH
,,/l
']CO
- ,.,
./\'cl
\
CLI ..
_
CII]
CIlr
--':---+ ('Hr =c -.cN r cH,cooti
CN
Ir{eta <rilonitrilin senayedo ahnmasrnrn baqqa
bir iisulu metal.roleinin
oksiminin deh.dratlagmasrna asaslanrnr;dr:
frr,
.
CIL.-t CH=N-O -=!5
ii.3.
9H,
H.:O*C'Hr-C
CN
Akrilonitrilin va metakrilonitrilin analizi
Akril:n,itrili miioyyon ctrnek iigiin onurr piperidin
va
yaxud
morfolinla rearrsiyasrndan istifado rrlunur.
Bu
pikin
zr mrrn ahnan
p-piperidirLplopionitnli va onun morfolin analoqunu
ile igledikda orirno temperaturlan uy'fun olaraq l6l-1620 ve
138-140
rlan pikotlar almrr.
Akil':nitrilin miqdan analizini hidroliz iisulu ilo tayin ctmok
turgu;u
DC
miimkiindiir. Elu iisulda akrilonitnli duru qalevi mshlulu ile qrzdrnr. aynlan
ammonvakr
r rniqdan malum olan sull'at turgusu ile lutaraq lniqdanol toyin
edirlar.
Akll,rnitrili tez ve doqic teyrn etmekdon otrti
polyar,)qrafiya
i.isulundan da istifado olunur. Bu ze.n'ian akrilonitril doymuq kakrmel elektrod
iizolinda reduksiya olunur. Alalizin doqi,lliyr temperilturdfln ils,ih oldugurla
giirer onu
miiolyon temperanrr intervalrnda (20 "-don 30 '<iak)
aparnraq
lazrrnrirr.
Fasi1,:siz olaraq analitik n.rzar.rt etmakdtrn ii
tii iQ. rVR
spektrcskopiva iisullanndan da istifado etmak olar.
Metakrilonitrili tayin etmokdon citrij onun bron,la birloi;nro
reaksiyasrndan istifado edilir. Reaktit kimi 0.1 n bromlrr rrudan istifado
olunur'. AnzLliz olunan ritrili xloroforrrrdl halI r:dirlar.
Metakrikrnitrilin miqdarrnr dtrhal toyin etmakdarr ,5tril kalomel
elektr dan istifada r:tmekle polyaroqrafik
reduksiYa iisulrrndan istita,jo
edilir, Elektrolit kimi tt,l M brom tetramelilammoniunt mahlul,tndan istifada
edilir.
8.,{. Akrilonit.ril v,a metakriloniih'ilin
Akrilonilril CH., = CH(IN (vo
78.Ii 'C
temperah.rrda. qaynayan,
fziki
ve fiziolo.ii xassolari
va.xud vlnilsianid) atn:<rsler taz;yiqintla
-!lll 0-de berkiyan ranl;li,:. mijtaherrik
ma)/e(lir. O dunilagdrrrlmrq piridin iy lidir.
Akrilonitril
Un'i
ma1,e hahnda
dom:r va poladda azacrq }:crlozil'a yaradrr
helledicilelda akrilonitril istoniien nisbatda qarrgdt!r haldil, onur
ol' tatkil edlr; harnitL temperaturda
normfll temperaturda suda hall olma:;t 7,3
sulun akilonihilda herll olmast isa 3. I016 tagkil edir.
Su r e bir srra
getLrir'.
iizvi mayelerdo
Akrilonitrilin buxarlarr
a
krilonitril binar ueotrcp qarrgr,l amalo
asanlt<1la ahgtr
va hava ila geni;
qahircl
intervahnda paftlrrylg veron qartstq orlrala gatirir'
!-izioloji tasirina gdro akriloDitril hidrogen sianide cuigaytr ra ondan
gilziin selil,Ji qr$astn1 ,llctqlandtrdtf
tn
rl gdro farqlenir.
;'l
0
hidr<
g,ern
sianiridon
lo dofo ar. siircidan
so 20 dafa qox zaharlidir. Akrilonitril buxarlitrrntn
Akrilonitrilin viiksak qlltrh[l
q'x tahliiketidir' Aknlonitril rezorptiv
havada buraxr abilen elatrlr[r 0,00C5 ntcl/l-dir.
olan miihitdo uzun mt'tddat
o1mac1
xassaya malik oldupundan, gahqrnaq laztmdtr
ki' orqartiznlin dari dniiSiiniin
onunla uzuntriiddatli lamasda olmastrr. Oks teqdirda ciddi noticasi olan
zeherlanma
bi.,g
vere bilar.
0(l-da qaynayan gaffaf.
Metakriionitril atmosfer tazyiclinda 90,3
rengsiz maye'lir. Suda mshdud halcia hall olsa da, iizvi hallediolerda
istenilan nisl,et,Ca qiirlgtr. Su ile, olduEu kimi, metakrilonitril iizvi
maddslarin bir goxu ilo do binar qanlrqlar emala gatirrr'
ki, nretal:ntonitril akrilonitrila nisbaton daha
qox zatrarlidi'. l-akin akrilonitrildan farqli olaraq metakilonitrit g6ziin
Miiolyln
olunntugdur
selikii qigasrnr vo dariYa bir o qadar qrcrqlandmcl tasir gtistermir Miiay-ven
cdilmisdirkr,liharada0,043mqnretakrilonitrilsiganlariiqiintildiiriicii
qatrhqdrr.
8.5. Akri
lonitrilin ve metakrilonitrilin kimyevi xassolari
Aklikrrritr'.1
vo metakrilonitrilin molekulunda ikiqat ahqali
karbon
f,torrulnun yarrtntla evi,zedici kimi nitril qrupu vardtr' Akrilonitrilin kirnl'avi
xassalerine
t:u lrijl avazlama 62 tssirini gostarir va ikiqat
rabitanin
fSallrgtrrrnxe.Tliamnastnasabebolur.Metaklilonitr:ldakiikiqatrabitonin
ioailrlr akrilo ritrildak i hemin alaqay'c nezeren xeyli a;afrdrr' Runa sabeb
rnoiekuldakr rttetil qrupunun olmastd r'
Har ikr trtonotnerte geden reaksiyanl iki qrupa biilmek olar: birinci
qrupa nitril qlup,llnun funksiyasrnrn rjoyigmesi ile gedan reaksiyalar, ikinci
qrupii isa ikiqrrt rabitarlin iqtirakr ilo gedan reaksiyalar aiddrr'
Karbon turgusuouo ba$qa nilrill(,ri kimi akrilonitrilde \urilrz sprt /e
qrrru hidrogen xlcridle birlegerek amirrc,elir amale gatirir:
CH, = C'H
- CN + I{O
-- CrH,
-
IICI -+ CH,
:
(.lit
,,.
- (l \.
N}I.('I
(fc,[t.
Nirril qrupunun an ohomiyyerli reaksiyalanndan biri ,rnun hidrolizi
hesab edilir. Flidrolizirr geraitindan asLh olaraq, reaksi\,,anl arnir.[in alrnmasrna
ve vaxud da ammonium duzunun ahnmrrst istiqametino ydnalhnak o)ar:
CH- = Cll - CN +
CH,
H,O-liii+ Ctr, = CH - (lO - l\:Ilj
f'r,
ir,,
=C-CN+ll,O ri-+CH, =C-CO NlI,
Hidroliz reaksilzasr yiiksek ternperatur garaitinde aparrldrqda uv$un
karbo-r hlqulan ahnrr:
C1{,
Ct
=69-911*2ll:O-]lsr!0" }CH, =('HI,
=6
-
13p
CH,
* 2Il,O
-lla!]il-)CH,
=
61
-
CCrOII
1-;11,,r,
('H,
Hidrolizden elavs, akrilonitrili qolavi metallann sianrdlarjnin sulu
mohhrllan ile qarrgdu'drqda daha da:irr gevrilmaler nriigabica olunur. Bu
zaman kehraba turgusunun jmidi ve r,:xuri sukginimid ernalo goltr;
-CN
'il)nt'
Clt
i9-rCtl
l:1l .!.)('H. C() Ntt.
'
ttl'
ctr. cN
cH,
Nitril
CIO
cllr []o
qrupunun g,rvrilmosina n-tisal olaraq onun amin qrupuna
g,:vrihnosini giislarnok ol rr. Bu reaksiyr akrilonitril€ qa),nar spinda natriunl
n
retalrnrn tesiri ila getlir:
[cH - cH. oll'CH. =cH cN + 4 N a -915!-6-r
4(cH,)"cH - cr r, - .)Na + (cH,),cH - clt?o - cH, - cHi - CH,NH,
5(cH,
j
t{alogenin akrilonih il va rnetakri.onitrilin
ikiqlt rabitasina birla,smasi
nsticasinda u1/gun cr, l)-dihalogenli nitrillar ahntr:
CH'
' CH
Cn--t
Br.--1!l;1-H,
Ilr
ti,
(
(.11.=t --CN+Br: '-'Cllr
Ilr
- CH -CN
Br
t,l.
C -CN
Br
Lakin aksar hallarda birlegma reaksiyast avozlam,: reaksiyast ila
.
'
qarqrlqh gedir. Masolon. hidrc:,<inonla stabillaqdirilmiq akrilonitrils l0-{r0
0C ternperaturda
xlor daxrl edilitsa. asasan cr, o, p-iigxlorpropionitril (lt va
onunla yanagr o, p-rlixlor;ropionitril (II) va fl-xlorpropionitnl (III) ahnrr:
14
CI CI
CL
CI
Ctl. =,CtlCN-- 1 +Cl{- Cl- CN+(:lH, -Cn-CN+
cr
(l)
(rD
+Cl
cHr
__
cH., cN
(III)
Iler iki
moLT,:rmera
alall
ternpcratul gora.itindo lkiqat rabitoyo
hidrogen xlorid vo yaxud hirlogerr bromid birlu;rr. Jltu zarnan akrilonitriklorr
p-halogenpropionitnl, metakrilonit rildon
is;a
p-h.rlogt:nizo-butilonitril altnrr:
Ctt] ., r.]11 CN+IICI !1!1s.-)CI - (.lll2 Ctt.-CN
rlHl
Clt. =C_CN+ttBr
_!:,-!Ir
Xtor sulu miihitda d2riinil hipoxlor
) Br
turgur,'.r
reaksiya zarnanl u-rlor-13-oksipro pionitrillo
(ll)
!n,
rlH,
(lt
C_CN
ki:lr
yanitgl
aparrr. Akr.ilonitri o
u,
p-dixlortciran rasi
do emola _qolir:
- cN (t)
t,
t^r,
OH CI
CII, =CH CN+Cl,
rll
,O-
crcH
c H -.
c'N ([)
CI
Oger reaksiyrr qarLErlrnda I{Cl-u urian nrad.do olarsa,
dix lcrrtiiremali birlorlrne airrullr':
orda
CH,
_(:it_ (,v , (./, + //,r/ -tr
Yiiksak tozyic
aririlonirril karbon
-
vil
1(t!..{,H
01{ cll
(.N
tenlperatur lorajlinda katalizator iltiral:rnda
iI:i oltsid va
hidr')genla birlasarak p-sianpropional-
O,,hidinio dimeiil asetzrlt arrala golir:
cH.
=
cH
-cN+co.rll,.--:i.lgr" rcll. -cH. -CtI(O('H.).
CN
Akrilonitril ve merakilonitril tarkihinde faa. hidrogen atomu olan
birlagmolarle de qox asanltq)a reaksiytr)a girarak uylun tijramalor amals
golirirlar.
Qalovi katalilatorirn i5tirakrnda suy'a
hirlaqarak p-B<irsiantlietil
efi
iki
molekul akrilonitril
rini amala galirir:
CH .,CH, ,, ('N
2CH, = Cl{ -
Akilotil
C\
+
llolf -'9n )O( .'CI
I. - C]H..
CN
lo su birlr'5an kimi hidrogcnsulfid de birlaqir:
H,S+ 2Cll-
.,('lt,- cll. - cN
=,
CII('N'--l;,*r'\.,,,
clr._ (.N
Akrilonilril :rpirl..,rla. qlikol.arla. lenolla birli-laral*
tlygun
ok: itbromolor amalo g0ttrit
l
CH, Oll I Clt. -, CH,.r.,N ,]1.+CH,
-OCFI"
_ Ct.t"CN
2CH. = CHCN + ltO - (CIl .). _ {.)H_yq!
)
CH.
-CH,
O(('H,).
_.
OC.
cN
OH
I
e)
t,
)
CH,
:N
ocI{.cH:Cll
A
I
Akrilonitril aminlarle birlagr,rok aminopropionitrillor amale gatirrr:
CH,
-NI{, r.CII, =CH(IN J(;H, - NH-CH-CH,CN
O-**,.
r('u =cHCN-rH,.,,,O'>N,. cHr- aH--cN
11
Hid-o6;en akriloniLrilin
ikiqlt
rabit(rsino nitril tlnrpundakr igqat
0C
temDeralulda misloslat
rabileyo nrr:zrrran asan birl€gir. 1\I ilonitrilo 200
katalizatorunun i.gtrrakrnda qaz llzastnda hidrogen trirtei'rrtasi propion
turgusunur
nlrrilinin emala galma:;i ila naticalanir:
r-'H,
=CH-CN, H,---'l e6'11, 6'11
(:N
Nitril;<loridin akrilonitrilderk ikiqat rabitaya birlegntasi da qeyri-
polyar mexaniznt iizra gedir.
Ilu
zaman esas mahsul olan c-xlor-p-
niftopropi,.'nitrilk) yanagr! o, i3-dixlorpropion turyusunun nitrili da a tnrr:
CH. ,=C!{' CN +
NO,(ll-q+CH. _CH-C:N+CH _CH-CN
tl
i
\o,
Mis :hi xlcnd
CI
CI
CI
lkrilonitril vo
uylun halogenli
iqtirakrr.da su-aseton mahlulunda
nretakrilorritr.lo diazonium duzlan birlogir va noLicade
tdrarnalor srrrala golir:
NrCl l- CIlz = Clt - CN l-+
CI
+ lr, -F o,N<O>- rlII, - Jll - cN
'IsikllaEma reaksivastna
ill:
78
ntjvbode dimerloqmo
real<:riyastnt
t!rislarmck olar. Ogor
akilonitril !i) rnetakrilonitrili hidroxir
200"C tenrpr:rarurda qrzdrlsraq, ihi molekulun
birlegmos
cxr igtirakrr da
i
uoticasinde
tsiklobutanrn t<iramoleri almar:
CH, =611 -CN---ro" )Cli:
cn. cir-cN ""''""* Cr.
I
-CII -Cl\
- l,t a*
CH,
lt
CH.,
Cl{, =C -CN-!-+CH,
-C- (lN
rh" rm
:+
CFI' = g-t*
CH'?- C--CN
I
I
CH,
CH]
A-lrilonirilin iigfliiorxloretilenle qarqrhqh tatririndon
de
lsiklobutanln tdromasi ahmr:
CI
- CF.
ll
CH _
ll
CF CH,
CN_.!I5CI
el]Hldn
_ CF
-
C:H --,CNI
CF, _ C:H:
M,etoakilonitnlin diazometanla gargrhqh tasirir.rla,r do holqovi
birlagmalar ahmr:
o
'll'
CI I.
ClH.
C]
N -C_CN
\.
No
-+
OHr
CH,
-
t,
t"l'C-cN
e,'na )
I\J
efird,'
\5
l!
CIII2
C
C]I..
CH,
CN
7g
,z \-
cHr
-J!r--y
Akr
ilonitrilil benzonitrilin oksidi ila qarqrlrrll
tasirindern beihalqeli
heterotsik:ik. birlogme altnr:
€i>-c"
QH, -if-O\---,'ll ,lllll
cH-c}J
.-qr,
\rfu -cN
.N
o
o
Ak.ltrnitril
butadierile tlien sintezi naticesinde halqovi birlogma
CH,
CH,
cH-cN
\i(
*
CH EH,
\crl,
ncf)cn-cn
HCWCH,
cH2
Met,*::tonitlil 2-etoksibutrrclien t,3Ja reaksiyala girerek heiqavi
birle$ma amole golirir:
,.cH, -CH,r':4''i
(dt + c'
tl \
|
.(--\:lH, cH,'clr
c,H,o/
.
8.6.
cH,
)
HC.r\'
ll l\
,clr,
I I cN
/c\,/c[,
,C.H.O,
CH,
Akrilonitril ve metakrilonitrilin polimerleqmesi
0C
Terrriz al<rilonitril qox davarnh birleqmadir. O hatta 150-!60
qalrr'
leinperaturil qoder uirun miiddet r;rzdrnldrqda bete dayigilmamig
Onun polirnerler;mesi ya ulrrabaniivgeyi gtialarrn tasririrr,larr.
yaxud da
pargalanaraq serbast radikallar eme)a g;eliron birlegmalorJn
ig.irakrnda bag
verir.
Poliakrilon
itril (?AN)
pero,tsid. azo_ vo dia;:obir:laqrra;rin
igtirakrnda akrilonitrilin emulsiyarla.
ve
yaxud
mehrulda radikal
polinierlagmasi 1.olu ils ahnr;
ncH,
* f .'u, -.n ])
l.-]"
t* [
= CH
Poliahrilonitril molekul kiitlosi 40.000_70.00(r, srxhg I 1 30_l I
60
kq/n:, giigeleqma telnperatunr g0 (C c,lan kiivrek alrangli maddedir
Miintr:zam xstti qurulu$[u zencirda polyar nitril qruplannrn (,lmasl
giic]ii
moielrullararasr clargrhqh tesir yararllr vr: buna gorc da llt\1,,1
arin.radan
3000C1-don
yuxafl tcmperabrrda par,;alanrr. igrq tosirir.ra qarlt
qox
davanlrdrr. Bezi halledicilerde (dimetilformamid, laktamlar) ho
olur.
PAN esasern nitron adr ila buraxrllo lii. ist,ehsah iiqiin i:rtiihdo
olunur.
Nihon lifi dziini.in i9r!a, istiliya, atmosfbr tesirino, kinrl,evi rea$)ntlors
vo
mikroorqarLianlerin tasirins qargr y,riksak davamhlr iln farrllanir.
).litron
lifinir yaxpr boyaq g<iriirmesi iigiin akritotrihil polimerlogerl<olL ona .)_5
To
vinilpiridin elave olunur.
Temiz rnetakrilonitril atmosf::r tezyiqi va 100 ((i .tr:mperarur
garaitinde polmerlaqmir. yalnrz l,rnperaturun vo
te;lyiclin
artmasr
metakrilonitrilirr polimerlegmesine goiai t yaradr.
Sanaye rniqyasnda metakrilonitril
polirnerleqnttrsinr
iizvi
halledicilarin uy$un mehlullannda hayata kegirirJor.
Elni.gzLtor kimi
iigetar:olamindan istjfade olunur.
Polirnetakrilonitrilin aqaltdakl qrirulu$a malik
olntirsr ehtinral
8t
('lunur:
(]H.CH,.
CH.
rt'l
C CH,.-C_C_CHII
ChI CNCN
nCH2:C-CN-+
cI{1
CH,
Polimetakrilonitril molekul kijtlesi 46.000-270.000. yum5alma
temperaturu I t5 "C olan amorftozdhur.
9. Butadien
-
1,3
Dien qrup karbohrdrogenleri igorisinde butadien 1,3 [ona eriiren,
viniletilen
ve yaxud clrL divinil da deyirlar) xlorprenla
ohemiy-vetli monomer h:sab olunur. Onu
yana;r gox
ilk defo I 867-ci itda Bento
r:tilenle asetilen <;a-rqt[rotn pirolizindan almrgdrr. Butadit:nin lerrniki
polimerleqmesirri
itl.
dal'o 1910-cu ilda Lebedev hayata kegirmig va
rraticede kauguka banztrr polimer almrgdrr.
Bir il
sonra bu naticeya
Qarries galmi;dir. Lcbedr:vin ixtirasr btrtadienin senirye miqyaslnda sintezi
rigiin apanlan tadqirlatlala tekan vemrig oldu. Bu tedqiqatlarrn noticosi
,rlaraq buradienin senaye miqyasmda i:rtehsal; ijsulunun iig osas istiqanrati
:niieyyenle$l: butadien
n
etilen esasrnda sintezi: butadienin asetilen
,:sasrnda sintezi: butz.dienin butan va butilenlar osasrnda sintezi.
9.1. Butadien 1,3-iin iim umi altnmesr iisullart
Butadien-
l,j-il
1,
iiksok tempcrarur geraitindo (500-600
0C),
katalizator iltirakrnda n-butanr r.o n-hutilenlari dehidrogenlegdirmaklo
alnrrq olar'. Rcaksiya aqa!rdalir s;iem iizra gedir:
i+ CH--ttt Cll
-H,
(tl.-c,q,.('H.-(',H,,I _ -
i
-_)
r (llt.,
I
cu,-,::tt =c'tt
- Clt . CfI
Buladieni doymu; karboh idrogenl.ori
,,,,
,:tH,
d,r
hidr,:genleqdirntek yolu ila
alntaqla yanapr, <izijnde az miqdlrda hidtogen saxlayan karbohidrogenlori
roduksiva etmokle da alnraq olar. Belo karbohidrogerlore vinilasel.ilen,
diasetilen aid edilir. Vinilasetile::in reduksiyl pror;esi maye fazada.20,){'
temperaturda palladium katali;ratorunun v,rr helL:dicilarin igtirakrrrda
aparrlrr:
CIl,'Pd=CH-(: =(,-H f{,+CIt =CH-CH-CH,
Vinilasetileni ve diasclilcni elektrokitnyevi iisulla vo ikivalentii
xrom duzlarr ilo reduksrva etmak.le da butadierralntaq olar:
CH, =1'11 -1' = rI1-:!!r:!ry:Ilgisl) 1.H1
cl}{ =
C
.=
CH
-CI{ =CH.
C'=CH- c(r,>C , =CH-L:H - (.tHr.rCH., =CH-C=Cll
Butadicnin sonrakr ahnma iisullan karlnhi<lnrgenlarin halogensiz)oqd
i
rilmesine esaslanrr:
CH. =
Ctl (' l. ( H. -Ct . l1l+(-it. = CH CII = C,H.
CHt
| ),t:tt .-t.-n, J
-.<.)tt ,CH.
=(: -Ctj .-(H)
; f;zznar.
+CH.
+
K.t + t!^()
CH,
cH: -
.
cH
()H
- Clt:
Elr Br Br
lC.IlrMgtir
-
-+MgCl. +VIgBr. +C.H, -C,H_
+
(I
Butadienin
gr.
al.
CH=Ct.rl
[]r
CII,-CH=Ctl -(.I1:
CI
=Crr
+
nmasrnrn
tl4
r.
CH, =CH-CH =CIi.
djgor iisuhi oklrigenli
r,rilrnasina asrlslanmrylt r.. Masalen. a llilakarbinolu,
triremolei.in
kotil
spirtini,
ol.sitsiklobutanl, bularrdiol- I ,2-nr dehidratlayJrmraqla. butadten-1.3 almaq
nriimkiindiir:
-
Cl{. =CH-Cll, -11H" OH,
cH,
cH
=,
'q',o,
}H,O+CH. =CH-t-H =Cll
cH.-cr.{... ot{ _-1, 'L_+(H, =(.H_CFt
ll.P ),
=
C
.
-l
CH:
CH,
_
CH:
CH. _61I_ay;1,_.:!:.31->2t{.0+CH, =CH_CH _CH,
'
At.o,
I
o1-I OH
Dehidratlagnra reaksiyalanna butadienin
etil
spirtindan
vo
asetaldehrdden almmasr reaksiyalannr da aid clmall olar:
2C,tl5OH-,39rr.Ij|--+Cl"
2CH.
--> C
It, - C H
oH
Ctt,
CH * ClI.
'ds
- CHO -+
CH 1
= CII
- CH = CI{:
- CHO
--&-r
t:H,,. CH - C h'
- (j' H
-1t roi)
oI.i
= CH z +
H,O
9.2. Brrtadien- 1,3-iin xiisusi a hnnta iisullarr
Digar birle$rnalar k-imi br;tadien do karbohidrogenlerin ve onlaltn
tiiremelerinin krekingi ve pirolizi zamatli. az vi\.' gor. miqdarda ahntr.
Maselan, Bertlo butadien.i etilenla asel.ilen qangrlrrun pirolizindan
ahnan mshsullarrn igerisinda miioyyon etmi$d rr:
CI{, = CH:
+
Tsikloheksanrn
CI{ =
Ctt
-rq4 )
CHl ,. CEi CH ,= CH:
yiiksek temperatur qar:aitindo
pargaianmast
reaksiyasr dien sintezi reaksiyasmm ekr istiqa.metinda gedir ve neticerde
butadien
al rn rr:
0
-*-"H,
=CH-cII=ClIz + cH, =c11,
85
111,
metil(sikloheksenin pirolizr reaksiyaltm 9ox
asanhqla llavata keqirildiy indon. laboratoriya $€,Iaitinda butadicn almaq
Tsil:loheksenin
vo
iigiin an elverigli Isul saYrlrr:
(]ir,=it',
=,r
,'".'r'CII'
[.-,J
--aH.
-cH =cH' +cH' =(rH'
=('tt -cH =cH, + ctl, =(
H
-cl-l'
2.3-dihidropirenin 6000C-de pargalanmast 9ox maraqltd rr' Bu tsiklik
efir piroli: zamanr iiziinii tsiklolle (seo kimi aparrr vo butadien-1,3-e ve
fbrmaLdeh ide, parqalanrr.
,CH.
' \-\-CH,
/'l
ll
\cH.
\n'\ ICH,
z
611
_ 6oio )
cu/lH\,
*ll
CH,
\
CTI,
o
O
0C temperaturda metilallenin VA
Butrrdien ctilasetilenle yana;r 330
460 ocl teinperaturda diametil vs 'ltilasel ilenlorin izomerlagmesindon da
alrnrr:
CH,=C=.CH
CFt,
-
C'
=C
-
CH
--l!:-rCH,
CH. *''rli'*'
=CH
-CH=CH' +CH '=C-C,H'
C*.t, = Cl-I
-
CH =
Ctl,
<-tf"'-
iki vinil qrupunun birlo; nasi neticasir'de butadieni
buxarlartntn vinilyoda tasirindon du olmaq olar:
ratrium
Cll. =(
Il
J+2Nq+.1 (-H =(.1i.)2,\tu.l
1
(:ll).,.( ..t't1..(:tt.
Butadienin difliioretandan antolo galmasi di) lnar'.rq dogurur. Bu
dihalogenli birlagmoda har ik.i fliior atomundan biri diger.in. c, rjera oJa
feallrrgdrnr
ki, fliiorelan molekulu 0
)C
temperaturda trutadrero, flijora vi,
hidrogenfl iioride, parq.alanlr:
2F
*CLl . -CH,
- f'f-+[.
,r.r]II.
Etil spirtinin lcoton aldehidi ile
=
C]l
-(l]{ ={:'H, + 2Htr
reaksiyasr
ila
butac.ienin antola
galmssina sabal) olur:
CHr - CH = CI{
-
CIHO
-:rri;ticH,
= CII
- Cl-r,= Crr,
Analoji olaraq propilenin forniaidehidla qargrLqh
trrsirurdar_^ do
butarlien ahnrr:
C[{,
-Cl]-CHr + C}l,O--lL1-)CH.
= CH --(lH
-=
( FI.+}I:()
Tiofeninirr vanadiumoksid ri;lot.indo hidrc,genlo;masindon da
bulalien almrr:
lJ7
9,-1,
Rutadien 1.3-iin laboratoriyada ahnmasr
Latontoriyr qoraitinie butadieni ya dixlorhutandan, ya
tsiklohek.senin pirolizindan vi) yaxud da butil,:nqlikol- I ,3 -iin
dehidlatla proasindan almaq olar.
Dixlorbutanr 700-?30 0C temperatura qader qrzdnlmri; damir
borular ir;,.rrir;indor buraxmaqla buLadien 1.3 ahnrr:
r rl,-(!1 . :'"0 ,( H. (H tll
:!'o/
(tl, tll,
ttt.-)\o;l+)ll
()
|
CI
Cl
Lairo:rtoriy'ada butadienin <iaha effekdi sintez iisulu tsikloheksenin
pirolizina osaslanrr. Tsikloheksen buxarlan kiizardilmig nikel. dermir ve
xrorndan ibarot orintinin tizeritrdar bwaxthr vo noticado 70-759'0 qlxlmla
butadrcn a [r;rrr:
CII
uc(
ll
t{c(
'lcr.r,
--_dijro-CFI_ =CH-cH=,cFI. +CH. =Cl{,
rozerdr rnB
)c'.H,
ctl
ButrmtLolfta I
,l,3-ii
dehidrat.lapdrrmaqdan
iitrii su qoparan agert kimi
anhidndinden istifade edilir:
('H, -( H -CH, -C'H,
'I
:u,,'
l' --!t!:'tle--CH.
C'H
OH
=
Ctl -CH = CII-
9.4. Butadien -1,3-ii n sanayede ahnmasr
S.V.Lebedev torefindon l92tl-ci
butadien-1.3 ahnmasr iisulu
ilk
ilda yaradrlan :tii
spinindan
sonave tisuludur. Buradir:nin at.rola
galmosini aga!rdakr i.imumi tanlikla ila,le etmek olar:
2C,l I.OH---3o]}eiJ
Proses 37C oc-da
':ll{,
= CH
-
CI.t
.=
CIJ.
va 0,1 IvtPa tozyiqda apantlr li.V.Lebeder]
terofinden taklif olunan oksid tipli kltzrlizator ham dchidrat)a $rrma, hom
de d':hidrogenlagdimre xiisusiyyotila rnalikdir. C)nun rqge,nerasiyasrnr
450490 o(l-do apanrlirr.
Faktiki olaraq etil spirtinin butadien-1,3-e (:evril11ar.i agalrdakr
morhrrlalerdan ibaretdir.
a) Spifl in asetaldehide dehidrollenlr;9mosi:
C,H.
b) Su;un
-oH_--)CIt,
aynlmasr
jls
-CHO
asetaldehidin kroron a.ldehidine
kondensleqmasi:
2(lH-
v)
-(lHO-ir,o-+CH. -ClI
-Cllt:r:
K-roton aldehidinin binn--i rnerhaledan ayrrlrrn hidrogenle
reduksiyasL neticesinda
CH,
= CH
kotil
spirtinin ahrmasr:
-(llt,=CFl-CHO+H. rCHr -ClH =CH -Cli.ClH:
q) Krotil spirtirin t:rrtadie,na deh idratlalntasr:
ClI, -CH
=CH-L'H:OH ,, o+(lH. =Cll -.Cll =CIl.
Proses zamanr butadienla yanagr asetaldehid, (:tilen. efirlar, ketonlar
.
\,o diger alava mehsrllar da ahnr.
Senayentiqyasrndrrbutadien-I.-i-iiKugerov-Ostromtslenskiiisulu
ila da almaq miimh1ndiir. Bu iisulda xammal kimi asetilendsn islifada
-
olunur. Bu proses agafrdakr methelelar,lan taqkil olunmugdur:
a) Asetilenin 92-9i tC vo 0.1 MI,a tazl.iqda FtgSOo karalizatorunun
iqtirakrnda asetaldehi,Ja hirlratlagmasr
I{(l
= CII -r H'O
:
-r C}t' - CHO
b) Asetaldchid n 20 !C-do KOH iqtirakrnda aldol kondenslagmersr:
2Cl t,
- (.:llo +
cH,
cH - cH
,_
Clto
;
I
OH
v)
i
Asetaldolun 5:i-?0 r'C-de Ya
;tirakrnda butilenqlil.ol-
cH,
I
-j
l0
MPa tezyiqdo katalizator
-e hidrogenlaqnrasi:
-cn . (H.-(o'\ ,cH, cH-(H.-cH.
drr
6rr
\r
drr
q) Butilenqlikot-1,. t-iin 270-280 'C-da va 0, I MPa tazyiqda koks
iizarina gokihui;; foslbr tr rgusu katalizatorunun igtirakrnda butadien- 1,3-a
dehidratla$Lnas r:
CLI,--Clll Ct'lz Cllr
oH
,I..6-)CH..,CH -CH =CH:
ott
Bu iisulda buta.dien-1,3-iin qrxrmr 8()% ti:,:rktl e dir.
Lakin haztrda sanaye mitlyasrnda butadier-1,3 almaqdan dtr i.i
ehtiyat rnonbeyi grrx olan butan .r,a butilcnlarin dehidrogenle;mosi
prosesindan istifada olunur:
{lH'
clr cr.-cH,
cH,-
,--,1
|--+t
(H']
cH '
cH
-j-,
H, r-tt CH ('lt, I
+cH,:(-'l{-cH=crFI.
9.5. 1,3-butadien in an nlizi
1,3-hutadieni layin etmakd,rn dtrii krista.lik rnaddanin ahnmasr i.o
naticalonan birlagmo reaksiyasrnrlan istifada ulunur. Mosolan, butadiene
bromla tasir etdikdo arimo rcmperaturu l l B.l19 0C olan tetrabrom tl
butadicn ornalo galir:
Ctl,
=Cft
CH=.Ctl: rzRr,,+CH,. Ctl -CFI_CH,
Butadrenin tc.yininin digor
ii
Br Br Br
Br
bir i.isrr[t trr:nomero sirka
!)t
turgusLrn<la
l,tlll olmug quru hidrogel bromidla tsliir ctmo),a
asaslanrb. Sonra alroan
r:rahsulu qavnama tetnpet aturuna gtiro miiayv.'n eclirlor. O ya qaynanra
t,lmperaturu 103 0C ola.n monobromldrame
trmperaturu 170-172t'C o
',rn
li (I) vo
yaxud qavnanra
ditrromtdramali rnohsul olur (ll):
rCHr - CH-r:lH=CH,
C'lt^
=Clt Ctl =t H:-
Br
>clil -cH-cH' -c}t"
1t
Br
Doymu;
(l)
l
(rr )
Br
va
doyutamrq karbohidroger, qarrgrfrnda butadienin
nriqdarrnr tayin ,:tmaiidan r.itrii, deqiqli';i ilo blri digarindan forqbnen bir
srra iisullar iglenib hazrrtanmrqdrr. Orr doqi,1
ve tez toyin etma
iisulu
butadienin malein anhidri,I ilo reaksiya:rrna esaslanmr$dlr:
/zCHz
CH
I
('H |
\
CH,
cH -
,\
cFr-
CH,
co
cH /\brr-co
Ir I
\
.,,,,t:1',,
tr'& ll L.o
co'
cnVcn-coCH,
Butadienin m,qdar analizini hoyata kegirmr;kdau dtrij. onun
xinonla reaksil,a-srndan da:slifacls edrlir Bu zarnan tsiklik hirlagme ahnrr:
92.
./CH,
r+
CH
20
C,H.OH-da
CH
\
)c
CH
CH,
9.6, Butadienin fiziki ve fizioloii xiisusilyetleri
Butadien-1,3 adi garaitdo rangsrz, pis
iyli
qazdtr. Onun mohkul
gekisi 54,09. arimer arima r.emperaturu - 108,91 0C qaynama lemperaruru 4,5 oc-dir. Butadieni kaskin soyLrtduqda o batkiyorak srimo tempcraturu 108,90C olan kristattik
kiirloyo gevnlir. I-lava iia butarlien 2,07-11,32 hacm
9/o-nda partlayrg arnalo gotiran qangrq
Ierir. Buladien suda hall olmur,
metanolda va ctil spirtindo do pis holl olur.
Butadien zaherlidir. Butadienin havadir az miqdan setikli qigalann
qtcrqhnmasrna, yiiksok qatrhqJlarr
isa mari:l pozuntularrna vo
gcirme
qabiliyyotinin zaiflamesine ssbob olur. Buhdie::in istehsal otaqlannda
rnaksimum qatrh!r 0,1 mqi t-dir.
9,1r,
Butadien-1,3 kirna5.r,i xassalari
Rutadien-1,3 qogulmug. delokallaqrrrrg rr-elektron
sistemdan ibaretdir. Buna g<ire r1a, delokalla;rnrq r;-r'abifslar
\o
quruhrElu
qnq xatk,rla
ya ox iEarasi ila gi,srorilir- (ox elektronlafln harakat istiqamatini
gdslerir'):
,,
CIIr
-
CH.
-
CH,
-CIl.
clt.
=
,-:---/
,1
-___i\ ._.{
cH
= cH.'
't -r/
c:t
Qogulmad:i takca karbrtn aLomlart deyil. digar elementlor rla iStirak
eda bilar'.
Q()$ulmu$ dienlor alkenlordan lerqli daha davanlh
reaksiyal,a ;3irmo qabiliyl orina :nrrlikdirlor.
ra
giiclii
birl:;mosi geraitdan astlt olaraq bir ve yaxud
her iki e.ile,n elaqasinin i;tirakr iJo gedo bilor. Reaksiyanrn gedil;iner ilkin
komponL ntlarin qatlhqlarl da ta;ir g<isterir.
Brrtrrdiena halogenin
Brta,liena bromun birla;,ntosinin birinci tnarhalasinda 1,.2-dibrom
buteu-J
v,:
1,4-dibrombuten-2 altntr. Bromun sonrakt b rlogmasi
noticasirda t.2.3,.1{etrabrombutanrn iki izomeri altnLr:
CI{: --CFl
-(:lll = (H,-{-+Cll. =r: lt -Cll
= C}1.
*,Cl{:
I
Br Br
-!--+(
-CH=Cll-CH.
Br
Br
-(H-(',H -( ll,
lt
-
t.tl,-(H
ll1l-.,1
('H -r'H,+
Br Br Br
Br Br Br Br
Flidrrrgenhalogenler btttadiena halogenlor
!!-
Br
kimi birkrgir. }{idrogen
rlorid tutr iene birlagma reaksiyastnt susuz hirJrogenxtondi
monome rin igarisindan buraxmirqla heyata kegirirler:
cH. =(.H-cH =c[{,
-'""'
>cH,
-(]H-cH =cH,
cll
+
(ltl, -
CFI = CH
- Ctl^
CI
94
I
+
maye
Analojj olaraq butadietro IIBr da birlepir:
CH, = 611 - CH = CH, --:.]:!--r CtH,
-
CH
-
CH = CI t, _-
|r,]],t, +
Br
-'cH -cFr=cn-Elr,
Hipoxlont tur;usunqn etil efiln; n butadiena birlagnros noricosindrr
aga!rdakr iki izorner birlagmelar ahnrr:
Cll, =CH-CH=6y1.
+
C,H.o,
+
Clo ,r
+C'l-CH. -CH-CH=CI{" +Cl - CH, -CH=CH C}r, OC.}t.
OC,HI.
Azot atomunun yanrnda haloilen olan karbon turgularrnrn arnirlltrri
butaciena 1.2 veziyyatinda birlallr:
CH, -,CIi -CH
-+CH2 =cH
:CII, + CIl, -ClO- NHBr+H,C,-f-)
-tX-ar,
- Br+cll, -ct; -NFI.
Benzolun turg katalizatorlanrr ::gtirakrnda buradien.lo alkilkrgmasi
reaksiyasl birnrenah getmir. $Draitdon asrll olaraq
hir ncge butadier molekulu reaksiyavr girir:
g:i
bil bena:l rxrlekulu jlo
CH
, (ltl = Ctl - Cfl
,
7i
,r..
-l-
0
I
C}I ,
-
."
,q
-cH-, ctt- cH, cI{, -clJ -cH - C[{. CH,
-,
('il - cil,
('H - Ctl - CH,
Butad,ene natrium metaltnrn igtirakrnda ammonyak
vs
arainlarla
tasir ctdikdo azot irtomuna birlaqmiq butil.en radikthndirn asrh olaraq birli,
ikili, i.iglii arrrinlar omele galir:
(ll.l,
= CH
(lf{,
-CH
= (lH
= Ct{r
+N}{,
-CII = Crl,
+ cH, - cH
= cH
-
-#(CU,
-CU
= CH
-CH,),N
rll,rN-(CH,)"-UH,-!li1
cH,
NH
-
(CH.)6
- NH, !'a s.
Hidrogen sianid butadient, esasen 1,4 vaziyyatir:da billagir.
0C
Katalrzita:un ntir.ilndon asrh olr:avaraq reaksiyant maye fazada 151)
temperautlda. tezyiq alttnda aparrrhr:
CH, " Clll - Clt = CH,
+ HCN,.
1q:
r-rCH,
-CH =CH-CHr
-(N
0C temperaturda apardtqda ise
Reakr;lyant qaz fazastncla 4()0-500
orrrola ge1:n doymamr$ nitril haklolo$ir:
CI (
CH,
H
ll
+g - l|!le-'
CEt
lrl
\'
cH,
N
1r-o
.,,CH('H
\
r{
CIH
N
\tcH'
Butadiene hidrogenle tasir et(til.do hom ikiqal alaqanin birini va
honr da har:
iki ikiqat elaqeni doydurnnq miimkiindiir_ Birinc; mrrrheloda-
hidrogen atomlan hem I.2 ve hem do
1.,4
veziyvetindo buta,ljcna birlssir.
(H'(H (H-r
c, crr.(.,.clr,_! tr>cH,
L) CH, - CH
(
ll-
i
ClFi
., ,(H ,:., (rr- (rr.
Butadienin izot dioksidla reaksiyasLnda I,4-dinrtrobule
n .2 ahnrr:
CIi, =611 Cll =CHr+ N:O,r--i1-+OrN CHr-Cl{,=C[l - 0{.Nrf,
Butadiene hidrogensulfidin bi:-le,gmasi reaksiyasr da cevri-polyar
mex.anizma
aid edilir Bu reaksiyanr qaz fazasnda aparrrlar..
nol icasinda krotilmerkaptan
CH,
=
1311
-.611
Rea.ksiy.a
alnrr:
=CIlr +H-
SH
-91'
,rCHr -ClI= CH- CIt.,
-S
Tiofenolun butadienle qargrhqk tosirindan
tiol anrala golir:
91
ikili
tior ljr -buran- I ,4-
cHt,/--)-sH
+cH.::cH-cH =cH,+HS
cH'_1Q> ii -crr - crr,
-+
crr, - cH,
<)>cH,-+
s1O)*cH.
Rodanrn butudier la qarErhqh rr:aksiyast da qeyri-polyar mexaniTma
aid edilir va rodan butarUena 1,4 r,ezi'yyatinda birkrqir:
cH.=(H -cH,, (H,,(s(N),
1.3-butadien
""*-'tH,
-(H=.H
[r/\
vo onun homoloqlan digar doymamrq elarlali
birlegmolerla reakslyal' r girarek tsiklik tdremoler amala gotirirler.
On sado tsil<lle;rno reaksiyast Drls va Adlero gdro dien sintezi
adlanan etilenle buladier arasrnda gccen reaksiyad'.r:
.//-CH.
CH
l-
I
CH
\
,CHI-\
,/
CIJ] :OO OC CH CH.
I
---------r ll
Cl{, 3.J0 atnr CH CH,
-r:gI
CH,
-ZHl
Stirol butadir:nle rlien sintezine,etilena nisbrrton gox asanhqla girir.
Reaksiya naticesinda
1.
11.5.6-tetrohidrodilenil ahmr:
glt
(lr,
CH,
\
CH''
l+
CH
;
Cll
i';
(]}I
///
)t''ttcn,
'(/.z\/\
\.\
.," -CI
CH,
I
\/
cH
CH
CH,
Butadienin 150 o(t tem|craturda uzun nrtidd$r qzdlrdlqda
i_
vinilrsikloheksen-3 ahnrr. O l.enilJan monomer n
bil molekulu ila qargrhqh
tesirdo otaraq I,2.3,5,1',2'.1',6' . oktahidrodil,r nil omola
gotirir.
cHl
2CII ,
CH
=.
Cl t = CH,
''o 'CH,
CI{I
t]H-
CiH
- CiI
.cH. alt (I{.cH.
cl{r
CH.
---->
H(l
cH.
HC
cH
a,cfir)n
Ill
-Cl+.. /{:H
YH,
Butadienin malein turgusunun arrhidri<li
1.2,3-tetrahidrolial turgusunun anhidridi airnrr:
.z;,
C1-I
qargrlrqh tesirind.,rn
CIly
CH,
I
CH
CH_CO
ll
tl
CII
ilo
\c'u,
I]II
.\
/t.
,.",
CO
,
r{c[-,/\ )cH_co
rl
" , lrc(\_r,/ lHC _ CO /)o
CH"
g9
Butadienin
to
nitr rrstiro lla qargrhq)r tosirind:rn da tsiklik birlirSmit
lan 2-nitro- 1-fenilsil.lohc ksen ahnrr:
c
-\ctt
NO,
CHr
CIIT
NOr. ./'ctrr NH
rll lj CH
----lj -.1Y.'!---+ CH t
/\ .,.
C"H. v
\.CH
rl
!1
II
.rcH
C&,
CH
CH,
CH,
Kiikilrd qazrnur incubitor i;tirakrrtda butadienle qargrlrqh tssirinrlen
c
a bagqa nciv tsiklik L,irle;ma olan butadien sulfon al:ntr:
t'H.
= CFI
-
CI{ = ('l{.
+-
SO.
-]s!s---)
CH = CH
I
CH.
\'
Diazometantn bulLrdienla qarl;rlrqlr
(lazometan
r
CH.
./
r;o.
tesiri zaman reaksiyada
bir ro 2 moiekulu iqtirak eda bilor rro naticorlo sada \'3
lipirazolin torarnaleri altr tr:
CH.
CH,
11,,,,
CH
|
cir
F CTI.N.
-
:-)
!,rJr
CH
(t{
\
N- .n'^ .
, NH "
I
CH
ll
CH.
CH :l
(t{,- cH .
cH_ NH "/
I
CH ,NH .
I
)N
CH. CI) ,,,
l0{.)
Tetrafl [jorerilenin butadien].o qar$lltqh tosiri {hiorlagmrg tiiremalalin
alinnrasrna sabab olur. i)gar har iki birlagmani okriigen olmayan geraitd.a
hidroxtnon igtirakrnda tozyiq altlnda qrzdtsaq, onda agalrdan rki
birleqnranin alrnmasr miigahida
CH,
I
CH
I
CH.
Iunrrr:
CI{, - CF.
I
I
CH+
o
--'tt' ) CI]
cF"
ll
l-
P
CF,
.(l
I
CH:
11
-('r.
CF,
C]F:
CH_ CF,
c..
l- cH2- cF,
CH
Cu
cH.,
Butadieni xlorlagdrrdtqda, kenar karbor at()ntunul yamnda ol,tn
hidrogen atomlan tarlrican xlorla avsz olunur va ne icado I va 4
halogenli
birlagmelarin qanEr!r ahnrr:
CH, =611 -('t{==CIl,
__+
cH, _CH_CH
-+ Cl,C = Clll
-
-a>CH,
=CH ..Cft =.CtH-Cl ,.,,
>
=CCl, !! )clcH =c _cH_Cl=cct, -_:!1, )
CH ==CCl,
Sulfolagma reaksiyasr
da,: nove
aid eclilir. Reaksiyanr butadieni
pilidinin sullht anhidridi ila reaksivasrndan
r hnarr trirema ile bidiktla
tazyiq alhnda qrzdrnnaqla aparrr vo natici:da butadi,:n- l-piridinin
sulfatr nr
alrrlar:
Cf{ =1111_giP,'n
* ()Nso, -.,.t0t
)
-''fc>)N
HSe- c r I.= cH- c H= cr,
Ov..rzlama reaksiy:rsrna butadienle 2,4-drnitrobenzoldiazoniumsulfat arasrnda geden reaksiyanr
<la
aid etmek olar:
o,.li--G> N . xnsii. - cH. = cH -CH = ('u. -+
-\No,
----r!-,- H,So, + No,<r>N=N-ctH=cH
-CrJ=,cH,
--.-'No,
Qa;
fazasrnda, 250 0C tr:n-peraturda butadieni giirniig
va yaxud
vanadium ol,sidi katalizatorunun igtirakrnda oksidleqdirdikde reaksiya
aga[tdakr ;xem iizra gedarak I\{ale:rr tur$usundan qlioksal, onun pc,lirnerii,
fomraldehiddan vo karbon qazrntlln ibaret qarrgrlrn anrola galnasina
sabob olur':
2(lH2
C]
fi
-
I
C H.
O, ---54-+
-CH.
-\O
c'[i'
lt
CHO
{:H,
l\
/cooE
"'
CH
t tH
+ H:O
COOH
.CH,
I+o,
J-----}
- CHO
polimer +- OCH.
2CH2O -+ CO + CO, + HrO
Ogr,r oftslggn molekulu hrrtadiena 1,4 veziyyotinde birlegirlise.
102
ozon yalnrz butadiena 1.2 Iozil,yolindc, birlegir. Xlorofrrrnr rtriihitjno"
butadienin ozonlagmasr noticosindo :lavamsr;z birlagrno
olar ikili
c,zcnid
alrnrr ki, o da ijz-rjziino pargalanaraq. r)sason turgong turfusu ,Jrrelt) gatirir:
o
cH,
C}I
I
CH_C]I:CI.I. ___9_+CH,
--.lL+ t:tI,
C]I
o
L)
,/
-o
CFI,,
j----1
CH,O + OCH -- CH
:
)o
___
++J
CH,O + HOCO
CH,
o
cll
ctH
( IL
oo
L_
- (lO,Il + (:H.o
Yuxlnda. qeyd olunan reaksiyalar noticasinda burtLdienin dc,rin
pargalanrnasr nalicasindo qarrgrq hirlegmalar ahnrr. Lakin selekrjv
oksidlagdirlci segdikdo (meselen, perhcnzol tu6usu), oksidto$rno epok:;rd
bir klgtnenin omela gelnrasi merhelesi;nrle qurlarrr:
o
Cll.
= cH
- C'tl = CH, + C.Ir,coooH +
C
H, = cH
-(It.-ir,
-(,,,.,. -.,,ra,,,
9,8, Butadienin pa,limerlegmasi
Butadien-1.3-Lin polimerlegmar;i noticasinde polibutadien llrntr.
Polibutadiel uzrn m0ddst butaclienin natrium igtirakr ila blokda
polimerlegnrasi yolu ilo ahnrrdr. l{tzrda onr peroJis irl, laxucl
diazobirlogrnolt;r igtirakr
ilo
emulsil,ada radikal po)itu,:rle;rn
I
iisulu ilo
alrrlar. Radtkal polimerlagme zamanr horr 1,4-birlagnro mohsrrlLr c,lan r';r
hem d,r ikiqat rabitanin esas zencirde ,:rldu!u polimer alrnrr:
r0l
-CII,_ ('t1
CiH =
\4[i.rv1,01 edilmigdir
(]II, CH CH. CH C.l'i: Cll = CH: CH = CII,
ki,
raCikal polimerlolmo iisr.r]rL
polibuladir:n makomoleh.Lllan nda har
nranqatar
iki hp
ilo
ahnan
birlegmo mohsulu olan
lmala galir:
CTI=CH CH._CI{.-C}{._CH=(:'II^
-l
tlll = (lH:
CH : C:Hr
Rca<sivanrn apanlma garaitinden asrlt olaraq 1,2-brrlaqma
manqalarrnur miqdan 49-800% tot;krl edir. Kompleks katalizatorlar igrirakr
ile polinrerlaqmo
zamanr yalniz 1.2-birlegma mahsulu olan sindrotaktik
polibutadi.:n ahnrr:
{JII = CH,
^ CH".-
CH-CH"
rl
CH:
'fer.rili
rl11
CH = CH:
CH.-CH
CH:
CH,
I
CH.-,CI{^.
CHT
meqsadlar iigiin a)rnan polibutadienin orta molekul kiitlesi
80.000450.000 hcddinda olub, srrlrgr 890-920 kq/m -dir. IJenztilda va
onurL halol;enli birlegmelerinde
Po librrr:adienden
holl olur.
a\tomobil ginleri ve rezin momulallarr, habele
ehorrit alrrrrr, Elutadienitr bir gox rnonomerlerle birge polimerlagmasi yolu
rla ntiihiim sonaye mehsullan olan rniixtelif ntiv sintettk kauguklar istehsal
olunur. Ilufaclienin 20-30% stiroll,l, l.axud cr-metilstirolle emulsiyada birga
polimerlo; mersindan butadien-stir:l kauquklan ahnrr'. Fizlki-m,:xaniki
t04
xasselarino
giirl
polibutadienden ristiin olan bu
kzLuqukJarr
an mrixtol.l
nriv r:zin rnornulatlan hazrrla rrr
Tarkibindo l8-40%o akrilonitril olan butadien-nitlil kaucuklarr
berrzin vo yaflann tosirino qargr davamlr olan rezin rnamulat Jnrl
haz.rrlanmasr iigiin istifado olunur.
10, I:zopren
izopren ve yaxud 2-metilbutadien- 1,3 yiiksek molekulu birla;maler-
kimyirsmrr tarixi ile stxr surotde al;r:ledardrr. Bu karb')hidnrlreni ill< dafe
1860.cr
ilde ingilis kimyagrsr Vil,vams tebii kaur;ukun yrerrgalanmasr
mohsullan igarsinden ayrrmrii vo onir .rii:oprcn>> adrnr vem:igrJir. 1ti79-cu
ilda Ilugard izopren asasrnda tobii k auqukxn xasselonne r;ori yaxrn olan
polinrer aldlqdan sonra, izopren vo c,nun reaksiyalan inrcnsiv tadqiqat
obl,ektine gevrildi. 1884-cii
ilda Tiklen izopreni
terper
tin
yafrnrn
pirolizindon ahb, onun qurulugunu mli€yyon etdi va aydln old.r ki. izopren
kaugrrkun qurulu; vahidinin asasrnr tagkil edir.
Bu l.odqiqatlirr kimyanrn
yeni sahesinin -- yiiksakmolekullu birlagmelor kitnvasrntn \/a plastik
kiitlerer sanayesinin yaranmasrna tek :n verdi.
Hazrrda izoprendan polinler birlagmelarlo :/ara$r.
birgo
polimerlorin ahnrrmsurda da genig istil'ada olunur.
10.1. Izoprenin Iaboratoriyada ahnmasr
Az rniqdarda torniz izopren alnraodan dtrli Qofrnanur toklif etdiyi
pargalanma reaksiyasrndan istifado olunur.
pinolidinlo metil yodla arasinda
Bu
rnaclra<ila B-meti1
1;;edan reaksiyadan
It,:
istifLtla olunur
It,jaksiya noticssirrdo r.lrna.r birlaqrneni r.rolevr kaljum Uzarindo qovaraq 2meti14-dimetilanrinob.rten-
I
alr', onu ayrrmadan yeniden nrctil vodla
tglayerak ammonium duzu abr, qalar.i krrliurn ijzarinilo qovara<1 izoprcnle
iiqmetilaminin qanil.irnr
ncytrallagdrnb, kalsiurrr
alrrltr. Distillatr rluru ineral turgu
xl:rid ii;rerindo qurutduqdan
ile
sonra qovub terr,iz
izopren alrrlar.
Ytiksek tamizl.ya rnalik olan izopreni labrratoriya goraitinda
aLnaqdan
6trii terperleri yiiksak temperatur geraitinde
Pz.rgalanmanr 75 mnt
pargalayrrltr.
c. s'it. vakuumda xiisusi aparatlarda kcizardilnri5
plrtin spirallarr iizarin<la hi
_vata
kegirirlar.
Texniki izoprendan tamiz izoprcn almaqdan dtrir ona bron
birlagdirmakle, tetrabromida gcvirir, sonra retrabromizopreni vakuum
ahrnda qovub, tozgakilli
slrkin trdmakliyi ile etrl spini mii.hinnda ondan
bromu ayrnb, temiz izoprcni alrrLar.
10.2. izoprenin sanayeda ahnmasr
Oweller qoder izopleni sintez etnrakdan iitrii on ucuz xarnmal kirni
terii qazlarrn, nelrin krekirigi yo pirolizindan ahnan izopentan- izoamilen
fraksiyalarrndan istifedo edilirrli. Lakin
ilhin xantmahn va
mDhsullann tarkiblarinin mtirakkob olmasr
ve onlann
ahnan
ayrrlnrasr
proseslarinin qotinliyi riziindon haztda izoprenin sintetik risulla
ahnmasrna iistiinliik veriUr. Bu iisullardan senayede ehomiyy-at kasb edoni
izoprenin izobutilen va tbn'radehid asasrnda alrnmasr iisuludur.
Reaksiya
il i morhe k,r1e gcdir.
Birinci marhalada izobutilenin formaldehi,lla sullirt
turgusu
rqtirakrnda kondensl:grnosi hoyara kegiliJir v.r uatic,:de a;a!rdakr sxem
iizra 4.4-dimetil- 1.3-dirksa r aLnrr:
106
H.C-CH,
cHr
c = Ctt,
l\.,.
.r
crr,o
-+
Gn,).
r(
\
O-
CH.
II
CH:
nrorhalado 4,4-dirnctildioksan-1,3-itrr hidrolizi va dehidratla;masr
tri.l icesinde izoprctr ahnrr:
-HzO
-il.r)
r+-CHr lrc.-CI{ CH.5(CH,)rC{H^C}{,OH
-CH?CI
H.C_ CH.
\
(crI1)'c
o
-
cl{,
o
oH5,
:( H.O
I
LG:r (CII,),(:
(.'tl.=
-
tl
('- CH- (
H
I
CH,
izopren izopentanrn hirloperok:idini alan zanranda asas mohsul
kirni ahnrr:
cH,
-cH
CrI, - Cltr
+o, r CH, = t
I
cI{
Cll
=
('H: r2H,O
I
(:.'Hl
r
Alrnani),ada izoprenin asflron vo asetilr:n asasrncla sanaye iisLrlu ila
ahnmasr tisulu iglonib hayara ker;inlmigdir:
c.{.
Ctl,'-CO rlflr+Clll
I
=Cil
;--;- +CII -C-C:::CTI
ort
l(r?
CIH
.
I
-) Cltlr
C-Ctl CH^- !19,CH:-C-Cll=CH.
lt
OH
CH.
izoprcnin perspektivli sintez iisulu propilenin dimeri osasrnda
hayata kegirilir. TulE katalizatorlann igtirakrnda bt: dimer (2-mctilpenrcn-
l)
2-metilpenlen-2-yo izomerlaqir
vo ondan pi:tliz naticesinda
CFl,
aynlmaqla izopreni alrrl:rr:
CH,
-C-CB"-Cllr CHr=-!-+CHr-C=CH- CHI
- CH1-j'rc5
cl{r
|
ctHr
cH.,
r CH" = (l - CII ,, CHCH.
izoprenin si,nayi.da ahnnrasrnrn digar iisulu mctiletilke:onia
formaldehidin kondcnsle Smasina
CHr
-CC)-CI.l: CIli
asast anmrgdrr:
+ ClI^O---.!9.--+CHi
-CO -CH-CFt. --jI,-J
i
CH?OI{
Cll,-Cll-.Cll Cll . .,--rCll.
llt
oH CFITOH
I0li
CH. C- CH,
CH1
lizi
10.3, iz,oprenin ana
izoprenr tayin ennakdan
d
irrrdonidtlan (orimr: temp
otrii onun k{istal liiramalari
I6-71tic)
CI
I- ... ( ]:I = C .. CH
Jo,,*
il: dien
maleinanhidridi
tcmperaturu
-
,
olan
vo
cir r, lc.'i
sirirezrndon aiinm[; mahsuldan (arirna
78-79 0C) istifirdo olunur:
CI].
scAcn*co
Cri,,-
ll I
)o
ClVJcfi -cO-
Izoprenin rniqdan
rcaksiyasrndan istilhde
Ct{,
=, CrH
o
analizinda
iso onun hidrogen xloridle
lunur:
--,:'= CH.
(lHr
+
fH,
2t{{Jl--- ,Cr{, -Cri,.,CH.
f
_Ct
Cl
Ahnan hirlogrne 145-146 o(il-do qa\nayrr.
Daha daqicl an;tliz. izoprenin hidro gr:nlogmesi lisuluna
osaslanmrgdrr. Bu halda izoprena d<ird hidrogelr atomu agaEr temperaturda
belo gox asanhqla birlagir:
('ll, = CH
(ltl,
!'=
i'l
I 2H.
J r:'ll,
cH,
:.1H,
,CU.-CHr
cH,
t09
Scn ;ramlnlar sarayedo izr;pren istehsaltrta tasilosrz olarac analitik
nczarol e:makdon ijtrii inftaqtrmtzi vo yaxLrd ultraboniivloyi
spektrc,sL op iya rlisullanndan
istilhrla olunur.
10.4. izoprenin
izr,pren
CIFJ
-
:
liziki va fizioloji xasselori
C(CHr) -- (-ll =CH; (2-metilbutadien-1,3)-14'rc-da
(la)/nayar rongsiz mayedir. O. sprnda, efirda va diger
iizri halle,licilarda
yaxgr hallolsa da, suda pis hall olur. Temperatur aga$t dilfdilkco o, yiigaya
0C).
izopren hava
ox5ar trark rradderyo gevrilir (arirne temperaturu -146,8
ilo
(hocml Ourrt,O hacldinda partlayl$ tahllikoli qangtq amela
gatirir. iropren asanhqla lhgu'ra onunla igledikda hadsiz ehtiyalh olmaq
1.7-t
1..59/o
lazrmdrr.
Fi,;io.ioji xassalerine gi)ra izopren butadiene oxEaytr. lakin ondan
daha
ftaldu Atmosferda az miqdarda
izopren olduqda i.rrok dtiyiinmssi
siiratlanir vo a[Lz boglulunda qu.ru.luq hiss edilir.
10,5. izoprenin kim; avi xalisalari
Qrrqrrlmu; doyntamrp alaqosi olan birloqmelerdo n-elr:krronun
rniitohorrikliyi biiliin sistem troyu l,ayrldrltndan onlar kimlevi cahotden
gox faaI r 'lrtr1ar.
izcpr,:nin nrolekulu aia(lda ehtimal olunan sxern ilzra polyarhimtg
r
aziyyettle ,rlur:
ct-1.
l()
o
.c-cH-ct{re> clt,-al-cH
CH]
tll
CH.
r
t0
=.cH, (+icH.
-c = cH
CH.
cH!
izopr"ne halogenler brtadie,ne birtagdikleri kimi bir e4irlar. i)g.rr
i;roprenin 4-xlorlu karbondakr metrluluna xlor daxil edilsa onda ahnan
rr:aksiya qangrlrnda 1,4-dixlor-2-metrlbutcn-2
3-iin dehidrox brla$maslndan aLnan I -xlor-2
CH, *
lt
CI
cI{3
ve
1,iZ-dix Ltr-2-metjlbulen-
-r:r eti lbr;ta dierL-
l ,li-dtr oL r:
frr,
C: CH - CH.
CI
I
cH,
+CI
=c-cI{=cH,
Izoprene hidrogenxlorid ardt(xl olaraq a$aEldakl
sx.,3rx
iizre birlo$ir
ve son neticoda 1,3-rlixlor-3-lnetilbutem emele gelir:
CHr
?*"
l
CH, =C--CH=CI.l,- r!IL+CHr -C-Cll==CH, +
cI{3
CH,
I
->
CH, C=CH-CHr-riiJ--lj!L+CHr - C-Ctl. - r:t{, - Cl
I
CI
Mokiyevskiye gdre hipoxlorit tur$usunun izopren.l birlegmosi
zrlmant
ikili riorhidrin ahnrr:
oir,
cH,==c
- cH:cH,
+ 2HOC1
--r
cllr
Cl
-
CH: -
f - CH - Crr, - C'H
oII
itl
,[]l
Hrdroger sulli<lin tzoprenir clernir oksidi katalizatorunun igtirakrda
birlegrnasi zrrnirnl 2-rnetilbutell-i,-t io -2 va 2-metilbr,Ltandiel io]-2,3 al nrr:
:',
CH,=6-ti11 =CU, +H,S ,I;-) CH, -C-CH-ClH, --r's-)
()J
,
STI
CI,t]
-+Cfl!
-Cl
-CH -CHr
SI:I SI{
SultaL tLrrgusu monoolelinla::o nazorcn dien karbohidrogenleri ila
daha intens
v
tasirda olur. izopreno sulfat nrrgusu
rangarang rlc'hsullarrn qangtpt
oxEar polimt,r. spirtlar, onlann
ila tosir etdikda
lhn;r. Bu mehsullar igorisindo
siikr
kartguka
turgusu efirteri va tci"pen)orc ai<i olan
birlagmalerr clur. -Bu mahsullarrn ilorisinder teyin olunatlarl qeranit,l (l),
(llI) vo onlann asetatlartdr:
onun izomerii linaol ( ll), cr-rerpineol
(:Hr
CH,
I
I
tlll, - (l = Cll - CH, - CII; -C,=
CH
-CI{, -OFI
(r)
I
I
cIJ, - C
.=
CrH ClI, - CH,
r.l
'C
Cl{
CH CH, OtI
//\r
CII{ CH.
CH.{
_
CH,
cI{1
=.
rlH,
I
oH
-\
/
cHz-cll'
t
cF:l
(u)
Hrdror4err sianid izoprena €,sz,iian 1,4 vaziyyatindo
II2
birlagir: [,2
vezivyatindo birle;,ma mahsulLr qox .r,' miqdarda olur. Kamti,,ator kinti
monoxl,)r misla ammonjum xtorirlin korirpleksi rstifade r'llunur:
r-(H.C=CH
CH,
.t,.=f ,H
I
Cu,
L) CH,
CH
'r.,,,;f.,1
-u'-.I
clt.rlrcN
Platin katalizatoru igtirakrnda izopreni
Clt. -,
N
f",
=C-CH..rtN
hidrogentagd ird
ik
da
ham
ikiqat rabitenin birini ve hem da her iki.irri doyrlurmaq miimkiin clur:
CiIr
CFlr
clrl
cH,-1.-*=.rr,
r
+-*l*
CIIi
-Cll -.Clj - CtI, +Cll, = (' -.(1t, -.('H,
CH.
I
Clllr-C -(lFi-CHr
cllr
cltl -cij- cH?
c
,
Maye ammonyak igtirakrnda izrprenin natrjr:rrla
aga!rdal r sxem iizre gedir:
cH,
rlCtl. - C. tlH
CH.,
=
CH,
.lr-,( Il,
I t-l
C
-
Cn ('
r
reiiuksiyasr
izoprene akroleiniri rirlagrnasr dir:n sintazino r-r1,!un olaraq gedir ve
rr
oticada 4-rn etil-
I . ?.3 ,6-t
e
rrahidrobenzaldeh id ahnrr:
CH., (:Hl
C CHT
cti.
CH,
///
cltl
C
ll
r clt -'*"
,
ar.tlar&
CH
\\
CHO
C]I{-,
il
C:H (){
\,/ \
CI], CHO
10.6. Izoprenin polimerlotmosi ve birga polimerlo$masi
Son illerda sonal,e n'.iqyasrnda poliizopren kau(:uklanmn istehsahna
gcnig yer r,erilir.
quruluguna
Bu nijv sintetik }:auguklar kirnyavi torkibine va
goro tebii l:auguka yaxtn olmaqla stereotanzimlonntiq
birlogrnalerdirler. Bununlrr da rabii kauguklar polizoprenin xassalarinin
tamamila oxgar olmasr izah edilir.
Poliizopren kauguklarr izoprenin sterespesifik kalalizatorlann
v(, onun lizl'i
tiiramelr
irinin. yaxut da kompl:ks omoia
-
Ijriunl
gotiron
katalizatorlann igtirakrnda polimr:rleqmosinin mahsuludur.
Polimerlagmoden alrran makromolekula agafrdakr qurulu,.a lna.ik
olur:
...
('H. C: t_-H, CH" CH. - C : CI{ = CtFt. _ ...
(]H.
CH.
l
izoprenin izobutilenl:r birge polimer[rgmosinden hutilkauguk alrnrr.
B;rga polinterleqrna prosesl zamanr hell:dici kinll mr:tilxloriddan istilhda
IIJ
olunur. Proses .9li oC tenrperaturda ve
AIC!
katalizatoru igtirakrnda
apafrdah sxem iizro gedir:
CH.
nclIr -C = Ctt.
CH.
I
m(,ltl, .- C r:.tl = Cttl,
r
I crr
r
l.ll
-rl(-c-t-'1t..), .i..crt- ( . Cl cu, -)"
(U,
L crr,
]^
I
Butil kaugukun molekul kiitlesi 40.000-r1an ii500() qadar olur_
Butil kaugul: iysiz, dadsrz va prakri,li olaraq ileherli
elostomerdir. Butil kaugu-klannr.r miixtolif
makronrolekuldakr doymamrphlrr gora
b
n,
olmavan
,vleri molekul kiitlesina va
iri-bil ndsn fercllanirlor.
Butil kauguk taxminen agairdakr ,:lurult, ia mllikdir:
...
c,llr
c'H, gH]
ttl
cH1
{tttcH,-g cH,_{{H- CH,{l{,- C{l {I
C:TI] CI{] CII3
CH]
t._
c_
cH,
cH.{_ctH._..,
CIir
CrI.
Birgo polimerin terkibindo ikiqar: rabitotarin saylnrn az olmas,na
baxrnayaraq o vu lkanlagma!a meyillidi r.
iz.oprenin polimeri
vo birga
polr
uerl.ari dartrlma
zamrrnr
krisLallagma xiisusil yatlerine, vu lkanlaqrnrq mohsullarrn dinarriki yuklorin
tosirino qargr davamhhlrna
ve
eleastik tklif
inin yiiksak olmasr
xiisusiyyetlerina gtire diger kauguklardarr xeylr iistiindtirler.
lt5
I
I
FASiL
POLiKONDE:{ S l.AriNr €) REAKSrr",{LARr}i tN MON
OtVr
ERLORi
1, Feno,l
-
.
Fenolun aldehidlarla reaksiyasr
ilk defe
kimyaqrsr A.Bayer tor,:rfmrlan gar.h edilntigdir.
1872-ci
ilda
alman
Artrq t900-cu ilda bir
gox
taCqiqatgrlar t'enolun alderidlerle konc.enslegmasin<lan ahnan mehsulu
he,rtarafli riyranmoya say 1:dsterirdilar.
llu radqiqatlar 1902-ci ilda fenoi-
formaldehid esasrnda yarrmzarrld garairinda
ilk
sinretrk polimerin
lakkainin ahnmasr ilo natic alandi.
Sonrakr illorda fenol-aldehid polimerlerinin
va onlar
esasrnda
al:nan memulatlarrn isrehsaJr xevli geniglanmigdir.
l.l.
Fenolun aInrna iisullan
Fenol-aldehld qr)tranlannln isrehsa.h iiqiin dag k<imiirden vo sintetik
yc,lla ahnan fenoldan ir;tifatla olunur.
Dag kdmiirdan lenoLr kdmi.irii kokslagdrran zarnan omala galan Daq
ka,miir qatranlndan
al
'rlar. Lakirr da9 kiimr.irdan alrnan fenol sonavenin
arian talabahnr ddorrediyir den onu sinterik yolla da ailrrlar.
Sintetik lbrrolu bir gor iisullarla almaq miirnkiindiir. Lakin onlardrrn
sanaye
ahemiyyetlilar
1.
agalirdakt lardrr:
Kumol iisulu ila fruolun benzol ve propilen esasrnda ahnmas::
cHr
+cll, ,.('H -,rH,-+;fl
'(O) .,
CH3
lt6
2. Sulfat turgusu iisulLr. Bu
iisrulda ben:tolu sulfat rurgusu ila
qangdrrrr. alrnan benzosullo tur$unu qalovi i1a iqle,yib
benzosulfoturgunun ,
natrium duzunu alrr va onu yeniden qalovi il:r 1glel.iir fenol ahrlar:
(Q t,,.o. -' r,,.t.,c;l{.,so,H, -";l"jjl:,
r^\) ) so,Na . :Nd(,,H----:"u' )
-r((\-,/
,€)
3. Qolovili
Ir.n
oNa1 so.
+,,o-..-* ()
xlorbenzol iisulu.
xlorlagdrraraq rlorbenzol
Bu iisulda
-o"
benz,olu svvalca
alrr. sonra omal; gelan monoxlor
benzolu
yiiksak tazyiq va temperalur gor itinde t;layaiak fr:noI alrrlar:
€).a,,
4.
Ragrq dsulu.
---JJ!!e6,61.1''1
IsnOH --\1, )C(H5oll
Bu iisul benzolun hiJrogcn xlorid va oksigenlo
qarytl:qlt tosirindan altnan xlorbcnzolun hidroiizinr:, asaslanmlgdrr:
t1
(g]),-'
r',
,+
,.so.,+
Dii n,zada [enolun
illik
<'i-).,.,-n,o
-('g|
orr -
,cr
istetrsah 3 mln. tondur.
Fe:rolu Iaboratonyada diazt,nium duzlannr hidroliz ermokla almaq
olar.
f)iirzonium duzlan C,,H,N
,,:
N H", anilinin nillit vo hidrol;enhalo-
genid hrrr.ularrnrn qargrltqlt tasirin<lan altnrr:
t.rt
t\
(\-/
-,
N:Cl
,\
f/1)
' NaNO: + 2HCl -, [U I r-NaCl + ]H:0
Dilzoniunr duzlarr nr$ rnLLhitde ve varud qzdtrmaqla hidroliza
u!rayarar: Ienolii, ezota va hid;o1;en xlonda pargalartr:
-f,ct
(0
OH
-''", ff\)
V
H',T
1,2. Fenolun
1'a:zc, qovulmug
4 LoC-do
rN.-HCl
Iiziki ve fizioloji rassaleri
fenol ColJ,OH rengsiz, keskin xrlrakrerik iyi olan
r,riyon,,e 182"C-da qaynayan kristallik maddedir.
Fcrol spirtlarda. efirde, asetonda ve xlorformda laxgr holl olur.
100 q srrda l5L'C tcmperatur<la 8
,tr
:enol hall
8
oh.rr.
Ienol griclii antiseptik xassaloro - yanl bir gor, mikroorqln izrn li,r.r
nrohv etmok xassasina malikdir, ze,horlidir. Dorlya diig,.hjkclo onu
yan.dlnr. (Jlun havada buraxtla bilon ctatrL[r 0.005 mq,'l-dir.
Fenol bir stra sonaye miiassisalorinin (koks llimya zuvodlarrr rn.
plastik kiitlo. anilin-boya istehsallarrnrn t axrntr sularmdl cLrr. Sudln
istifada olunan sahalorda fenolun buraxtla bilan
1.3, Fenolun
qattlfr
0,00]2 r'rqlt
kirulavi xasseleri
Fenollar spirtlera ve suya no;ter-alt gticlii turqrulardrr. Bu onurrla
elaqadardrr
ki. alkil qrupundan ferqli olaraq, fcnil qrupu
rnorLfi indukriv
effekta malikdir.
Bunun noticasinde fenol nr,tlekulundakt hidrokl;il
qrupunun
hidrog,:ni daha miisbet vliklanir:
O.--HtY
,,\-.
lrl l
iul
\ -i"n
3undan t'alqa hidroksil qrupunun hidrogenini qoparrlxllru
alman aromatik helqa fenolyat anionur,u eft-ektjv delokalJagdrnr
O*-Hu,t
0-,.-
()
.il
'-Q-
.-'0
rr)
ll9
Burru fenclun
ve
ts
klo lteksanolun rurguluq sabitterirti (K")
rrrriqayiso erriikda asanlqla gcinnoir: olar:
OH
OH
,\
,.,\
a
(,
rq:1 l0':!
F:,
=1,3.
1010
Ferrotdakr hidroksil qru.oun,tn benzol halqosino tosirinden, benzol
hatqasind,rkr hidrogen atomlan ciaha mlitoharri< olub, asanlrqla digar
irtom vB qmplarla evez olunu.rlrr. Meselan, fenol qtzdtnlmadan ve
katalizatolsuz brorn vo azot turyusrl ila reaksiyaya girarak lig evezlirnmig
(2.4,6 ) tijrrrnolar +mala gotirir:
OH
/.
0) | 3Br2
-+
OH
OH
o:N\rvNol
frHNo,
)
-r
v
No,
r20
Uglii spinler kimi fenol da iiz:vi
1;r9g1ns12 de1,il, anh,dricllerle
lo
halogen anhidridlerlo esterlagirlrlr:
o
CHl -C
z/7
rA
(v
O-+
C6H.OH +
CHt_C
()
\ o
I
+ c:Hr
- (l - c'H,
CICOCHl
Fenolu aselon triihitinda potz;rn igtirakrnda alkilhali,l:r:nidlorla
birbaqa alkillogdinneklo (Klyayzen reallsiyasr) sade etlrlerr alrrur
ColI.OH
--
R5;.-*,to,'"{!!LJ
(.1(
H.OR
+KCl+lt
:
O+ C().
)renolun satla efirlarini fenc,lyatlara alkilha logenidlorte tasir
etmakla da ahnaq clar:
CuH.ONa +
Ctl,Br + C,.I{.OCH] + NaCl
I.enol.rn allilhalogenli birlegmalarle qargrhqh tosirindan da elirlor
emole galir:
oH
ocllrcH.=,ct-t
+
CI('llr('11.. t
rr\'
tt. tgl't l(
(v,
)
r
t2
t
Fenol sulfat turlusu
ilo asanlqla reaksiyava 1;irorak sulfotur$ular
entelo gatirir. AfaEl t€mperaturda orla iromer, yuxarr temperaturlarda ir;a
para-izomer risriinliik topkil edir.
oIl
20'tl
,'Nt'o''
__-_-|l
OH
V
0
I
roooc
+
olI
I
h)
[v]
Y
so,H
1.4. ltenolun aldehidla pnlikondenslagmesi
Fenol turg
ve lola.i miihitda
asanhqla fomraldehidlrr qargrlrrlh
ta:;irda olur. Naticado 6tenig rniqvasda lotbiq sahasine malik olan
fenolformaldehid qatranlar: ahnrr.
Ovvalca,xa- vo pa:a oksibenzil spirtlari alrnrr.
OH
OH
0.'(1'OcHoH'
tt
122
OH
0
Yau.,r,
t
Omolo golan birlopmnlor fbnolla rlarqrtrqh tosirda olub,
su
avrrllnaqla veni biriagma omalo gatirir:
OH
0
OH
cH:-ioH+H
i
-4"r.
ivj
Yeni birla;rra formaldehille qargrLqh rosirc,
O}I
A.r,
tul
\r/
OH
+ H"O
tirir:
OH
-,A- n-r(u
_n
t{,,)l
V
1..
- (,)'.'
CH,IfH
Bu birlagma fenola. kond:nslagir va s,,nra fornraldehidle qargrhqh
tasira girorak lerrol-formaldehid qatranlnr omole
srtirir.
Fenol fonnaldehid qatranrndan iso plustik kiills crlan fenolplastlar
ahnrr. Fenolplastlar sana;-enin bir gox sahelerinda alvan va qara metallarr
avaz edir
2. Formaldehid
Fonnaldehid
-
HCHO arima
ten.rpc
raturu 118 0C, qaynama
temperaturu -19,2 0C olan rangsiz, kaskin qtc,qlandrrrcr
iyi olan qazdrr. O
su r.a spirtlarda ya:<9r. benzolda, etirda, xlorll,.rmda iso tadrican hall olur.
l2'l
onun xiisusi gakisi c E0 0,9151.
(l^ocm) partlayrg \'eror
d:0
0.6152-diir. Hava ila 1,0-7,2
oh
qarlrq onolo garirir.
Fomraldehid az micdarda bir srra iizvi n.raddaltrin natamarn yarma
mahsullarrnrn tarkibin da o ur.
Formaldehid saxlanlna miiddetinda oz-tiziina polirnerlaEir. Ogar
fcrmaldehidin torkibinda ciizi mrqdarla bela nen.rlik, htr$u vo spifi
qartgtqlarr olarsa, p,ell11 Ellegma prosesi daha da siirorlanir. Elu
qirngrqlardan tamizlormig lbrmaldehidi
temperaturda
bir
neqer
Ie
yaxud onun mohlulunu -800(l
giin erzinde saxlamaq nliimliin olur. Buna gt,ri)
fcrmaldehidi adatan onun :t0?6-li mahlulu olan formalin geklinda istifade
erlirler.
2,1. Irorrraldehidin ahnma iisullarr
Sanayedo formaldehidi metanolu katalizatorlz.nn igtirakrnda hava
r.r}:sigeninin krimakliyi ile r.rksidlagdirma:<la alrrlar. Katalizakrr kimi pe,mza
ii;:orina gakilmrq gtirniiEden isrifado olunur:
2{,'Hr()ll A.l'r!!;:CH(l
Digar senaye iisulu ltetantn 400-600
ilo oksidlagdirilmosi
+ 2H,O
oC'
ternperahrrda hava oksigeni
,rsuludur. (atalizalor kirni bu iisulda az mrqdarda
azot oksidlarindon isti iada rrlunur:
CH{
-
0:-i):
{1'}'
l?4
)CI.l,o+H,o
[.akin bu proses amola gelon fornraldehrdin qaniqa tur$usuna qodar
oksidloqmosi vo sorrra ailrirn turr;unun tilm yantnas ilo mi.irokkoblo$ir:
(
H,.-l
'2' o. -r Itr.'ooH ,1.
,
)().F(o..
Laboratoriya geraitinda lormaklehrdi nrt:tanolu
mis tizarinde
dehidrogenlagdirmekla almaq okLr:
CH.OIJ.i!+ftCHO+Fl
,
Fomraldchidin laboratoriya geraitrnde iLlrnrrLasrnrn bagqa bir iisulu
parofonnun depolimerlagmasrno osaslanrrr gdir
:
HO(C'H.o),,_ IJ--
@"'
>n +
t{.lH.O+ H.O
2.2. Formaldehidin kimvevi xessalori
F,rnnaldchid yriksak realsiyaya gimro qabiliyyarine malik ii;l,i
birlagmodir. O giiclii rcdr.rksiyacdici hesab er.ilir: duz mohlullarrnda t:ir
gox melallarr (Ag. Pt, Au,
Bi va b.)
gdkdlirnr. [Ju zaman 6zii qarrrqa
tur$usuna oksidlagir. Masol,,rn, formall:hid. giirnii$ oksidirLin
arntnony'akdakr merhlulu ilo qrzdrrdtrlda. giim ligi.in reduksiy,asr vo
lormaldehidin oksid[egmasi reaksriyasr
berg
verir
.-()
./,/,/,/
tl C\ -Ag.r)-;ll.t'
'l{
1:5
-r
:
)
,:AgJ
'( )t{
;
Forrlaldehitlin griclii cl:l:trotil rassaye miLlik olmas' onun
torkibinde rriiteharrik hidrogen rttomu olan birlagmok'rlo lo;Ll reaksiyaya
gimrasine irtkan verir.
RCCH,OH
.#-nocu'on
3[HSr]H.oHl
--
--+
CH,
srl
ti
s
lrc--cH,oH lt:cvcH,
NaOSO,CHTOH
O
Formaklehitlin ammonl'alJr. reaksiyast da tec:iibi cohatcetr 9ox
ohemiyyertliriir. I}r reaksil'a nertir:ersinds urotropin (heksanlctilen tctramin)
r
ltntr:
CH,
t:CI{.O -
4NH, r
'
CH.
I
N
CH,
(
Ur()troDin tobabatdo sidik yollarrnrn miialicesintla antiseptil: nadda
kimi i,.leJilir. l{cksametilentctraarrin homginin sik['rnit
panlaytct maddanin altnmastnda dit istifada olunur:
adlanan giiclii
No,
Itr
.
\",,,
cl{,
"'(
I
N
9H,
C
Nd\ . /
1't
Nro.
CH.
Formaldehidin
birli alninlerla reaksiyasr trimerir
alnmasr
marralesindo dalanrr, rkili aminlarle, isa formaldehirl bis(,lia lkilarLino)_
metan omola ge ti r:
3HCHO r- 3RNH^
+ 3[RNHC]I,OH] riiii.)
*/r{,,*
"''(.,j.,",
NP.
2cH?o i-2HNRr
+
2[R,N
-cH.,:)]J]_;;
+R,N _.cH, - NR,
Formaldehirl alnmoniunr du;tle.rr. amidlarla, anr in o t urEularla
asa.lrqla reaksiyaya girir. Onun amrnoniurn xlorid|r rr:aksivasrndan
sanayede mctilarninin ahnmasrlrda istilhca edilir:
2Ctr1.O+ NH.CI
+
CI
l"lrlH. . HCt + HCOOrI
Iromraltlehitj arornatik aldehidl{}ra nozeran asan oksirliar;di1,inden,
t2i
or)un ben,rcaldelrirlla
qargrl1(11:.
tosiri zalnanl o clarl$qa turgusunir qadar
oksidlogir trcnzoaldehid tso berzil ;pirtine gevrilir:
C"Hr(ltlrl+H-CO-
r-l!!.-'
('i,t'l
lCIl,OIl
+ t|COONa + HCCrOtl
For naldehid hidrogcn xloriclo xlormetil efiri emalo gotirir:
CH.O + CH.OH + Htll -+ CII,OC'IlrCl + tIrO
For:naldehiti
tu$ (atalizatorlarln i:;tirakrnda
olefinlorle
konrlensla;erlitk l,-l-qlikolla 1,3-Ci,:ksanrn qangr!rnr amokr getiri: (Prins
reaksil,ast
r:
\,/\/,/'\
lc=tt-cH.o n" )/ (-c
"'-
C..C
'.r'Io
)o
cH.
ottcil,otr |u, t/
Onlrn asetilenla kondensk;qmesinden proparS;il spini
la
I,4-
butindiola.inin ahntr:
CH.O + (:tl = Ct{
-,
CH =
C ( tl:OH-!!5HO-CH.
C=C-CH.O
2.3. Formaldehirli n polikondenslo$mosi
Yurartda fenolun fomraldehidla polikondensloEmesi prosesine
atraflr ba:<rltnrgd rr. A;alrda lta'.b rmidlo formaldehidin polimer e;lnesi
pLosesini n xil susiyvatlerindan tlatrt;rtl tr.
$arartdon asth olmayaraq
ilk marrolode
karbamidlrr lormaldehrd
arasrnrlakt reaksiy adan terkibinda metilol qruplar olan birla6nralar alrnrr.
Nozori olnraq karbarnid diird rru.l lel:ul lbrmalde.hid birl,aqdirenrk
tetrametilkarharnid amele gatira t'ilor. t-akin karbamidd:rki azt trn
yamnrlakr hidrogen avaz olunduqca orun reaksiya qabiliyyoti r$a!r diiyir.
Buna giire karban:idle formaltk:hidin qa.rgrhqlr tosirindan ilsas{)D mono \,'o
dimetil mrrqevina al1mr. Qalovi r1)iihitda (pH 1tr-13) kc.rbamid vo
fomraldehiddan hetta durulaqdrnlmri mahlul bele monc,nretilkarbanrid
amale galir:
ll,N--C - NH, +CH,O 5: H,N-C-NHCHzOH
lt
o
o
Reaksiyanr ncytral
vr) zoif qalevi miihitde (pii-l '7-8) ilkin
kornponenilorin nisbatinden asllt olaraq mono
H,N C-]{H, +CII,OS I1"N
-C
Io dimetil
kartrarnid almtr:
NH-CH:OH r
oc)
1
cH,oH
5 HOll,C NH--C-NH-CII,OH
,3
Monometilkarbamid orime teml)eraturu 109-l
l0
TC ,)laD,
soyuq
suda va metanolda hell olan kristal maddodir.
('C-dD
oriyen, suda, metanol vo etanolda
Dimetilkar:amiC 138-140
hall o lan kristal nraddodir.
Turq rntihitde metilkarbarnidi
ayt
nnaq miimkiin oltnrrr, bela ki.
onlartlan su a1'rrmaqla metilen karbaniclor allnrr:
l2e
Ctl?=
N
,:
O..
Ntt.
CHr
N-N=CH,
--N-('
I'
()
Qrzdrrdrqda ltu pr,-rses daha cla siiretlanir. Suda holl olan
karbamidformaldehid oliq,. rmerli.rri alnr;rqdan dtrii ntono va dimetilol
karbamidlorin zail'suh mol:lullarrnr (pH 4,5-6,0) qrzdrrrrlar.
Oliqomedelin i,mal., gahna mo.anizmi miir:rkkab olub, kitayot
qador tiyrenilmonri;;dir. Re;rksiyanrn ilk rrrorhalasinin bir nege istiqametda
gctdiyi ehtimal olunur:
NH _ CIJ, ,, NI
NH
t'!
l) C= O + O = C- rro rC=O (',=O
NH _
r-
CH.OH
!l
NH.
I
NII:
NH.
NH,
\l{-c}I.-N-CH,OH
I
-CH,C'H
2\ 2C= o
irH,
r +C= o
c=o
Nlt,
-o" JI NH,
xrr -ct[?-o cHl -NH
LI
,_*f= O
C=O
I
NH2
NH.
NH CTI"OH TIOL'II,NI.I NHCH.OH
l-l
3)C=O
C=O iror(=-O
rl
NH,
HOCH.N|{
NFt _ CH. _ NH
o:c4)
OTT Nlr.
\H - (,'H, NH
C:O
- C' O ,.0+,::O
C:O
tll
NHCHTOH NI I.
l{H - CI{^OH NH2
NHCIi
lll-i
ri0
NHolrotl
NH,CI{,OH NHCFI,OH
I
I
c=o
I
NIICH"OH
NH
-
C:t{2
I
5)2C=O-*;-r
(.1
-
=o
,{
r:_:Hr0I{
I
NHCII,OH
NHCH,,OH
NHCH,OFt
t-
I
c=o
C:O
NH-CH.-O - Ctt. -\tH
I
NH -CLIrOl{ N = CFIr
6)
NH,
I
,l =(.t
i(-=O
t"''l --x.o+ .lC:O-r
NH,
\H.,
It.t:
/
N,.
/
YH,
tl
H,N C..NL N.C-NHl\./
li
ll
r:IL
O
Rer:rksiyalartn siirot orlsallanm rniiqa)'isa
polikondenslaqimo reaksi ytlarrrrda NIJ.,
-
.e
O
tdikde g<irmak olar ki,
ilrupunun r0aksiyava girmi)
qabiliyyali karbamiddoki bu qrupun reaksil,aya girma qabiliyyatinrlan
xeyli ap[rdrr. Analoji olaraq ilirnetilol kartramirldoki metilol qrupulun
reaksiyaya girme qabiliyroti m,rnometil karbamirldeki metilol qrupurun
rea.ksiyaya girme qabiliyyotindan aEa[rdrr.
Karbamidformaldehid oliqornerl:rri eslsrncla igrfa davamir, asan
ki, on,lu esilsrncia da ugaq oyuncaqlarl,
qalantereya mahsrrllan, qablar, elelctrik iizqrrxanlannrn giivdol,;ri,
ronglonen plastik lnaterial altnu-
elektroarrnaturlar', siqnal diiyrnelrri va s. haz:r amr
t3l
2.4. F,ornraldehidin fizioloji xass,alari
Formaldchid kt,skirr qrcrq)andrncr iyi oJan qazdrr. Ona esas iizvi
sntez. sintetik kauguk, p'asrik kiitle. r.izvi $,.iga, tak vo boy,a, darman
maCdolon istehsahnrn axlritr sulannda r-ast galinir. O insan orqanizmino
mutagen, allergen va clrcrqlirndrrcr tesir gristarir.
iqmali
stL
h<ivzelerir da orrun buraxrla bilan qahhq haddi 0,01
nrq,/J_
dir.
3. Epixlor}ridrin
Olefinlarin okl;idleri
iizvi sintt:z senayesinin ahemiyyoth vo
goxtonnajh mehsullarr hcsab edilirler. Bu sinif birlegmoler iqerisinrla
eJrixlorhidrin miihiim ahanrryvat kosb edir.
3,1. INpixlorhidrinin fi ziki xassalari
EpixlorhJdrin
- EIr /CHCH,CI rangsiz.
'(i
qaffa l, xog i-vli mayedir.
F,pixlorhidrin su ilrl qangrnu, lakin sprrtlorlo, kelonlarla, sado vir
rntirakkeb efirlarla, arcmatrk karbohidrogenlarlo yaxl,t qan$araq homogcn
mohlul amala garirir.
Qaynama temperahrrr.r
Xiisusi qokrsi d;'
-
$iiasrndrrma omsah
-
I l6,toC;
t,Zl2;
nil
-
Alrgma temperaiuru 40,5
Yanma
istiliyi
1,43805:
t;
4521.2 kaVq:
132
IluxtrlanLra
itiliyi
- 9061J kalr'mol.
Ozliiliiyii. puazla
0"
-
0.01.56
260 -- 0,0101.
3.2.
Epixlorhidlrinin fizioloji rassolari
Epixlorhidrin zohorlidir, onun buxarlirfl nolas yollarrndakr selikli
r,1i5alan qrcrqlandrrrr,
dori vasitesi
i1o d;r
orqaliznrs ke\:ir.
Epixlorhidrin istehsalLnda iqlayir,n insrLnlarrn qrrn drivranr, bronxociyor, m()r'kozi-osieb sistemkrrirLde poarntulai rnii;ahida edilir.
SdabiyatlarCan molurndur
ki, EXH
istr:hsalrnda zoherli madds olan
dioksin omala gerlir. Bunlan nezars alara,.l
El(ll ila daimi igladikde
miioyyon tohliikasizlik tadbtrlarino omal olurrnalt,ltr, xiisusila onun
buxarlarrrrdan qonmmaq lazrmdrr.
EXII buxar'[annrn
burada buraxrla bilan
qarth!r 0,00 I mq,'l-dir-
Epixtorhidrin esasrnda sintez olr,nan bir sua mohsullar farmakoloji
Kassolara malikdir, I\4asalern. 2.(i-d imL:lilpipe rrdino-2-hidroksipropil
rdrenobloklagdrncl xassavir malikdir. Fanr.akoloii akliva hamginin 1fenoksi-3-aminopropanol -2 tijremosi do mali Ldir.
EXH-nin 0.,1-5
o/L'-Ii
sulu meh,lulu
r:Lorha.l
a[rrru kesen darman
maddssi kinri istilade olunur.
3.i!. Epixlorhlidrinin alnrna iisullarr
Epixlorhidrin iizvi sinte;: sonayesinin ahorniyyetli xammalr olub,
,ssason
qliserin, epoksid qotranr, moditikatorlar, ,raprqqanlar, holledicilar,
ill
pl,rstifi kaLr,rlzrr istehsallnda istifado :rlunur'
ir.trlrhirlrinin an t'h eritli altnma iisulu propil:no osaslanmtSdtr'
Br: proses :ir neqa marheleni tiziinLlo camleqdirir'
Ovt'ah:e ptopilenlo xlorun qrirqthqlt tasirindrln allilxlorid altrlar:
Ep
Ctt.
= CH
-
CFt,
-
I'Cl,
AIuLan allibilondi tomizlevrr
Hai-+CH'
-
CHC] l"Cl
ve xlorlu sir ila i;lalorek qliserrnin
dixLrrhidrinilti alrrlar:
(.:lrlH, ,.CH
- f tl" --]!o ]r3cH:cl - cll(oF)-
c H 'cl
Dixlorhidrinin sulu moh,ulunu holtetiici igtirakrnda qelari ila
iglayarek,:pixlorhidrini alrrlar:
,,o.
cH.cl- cH(ol{)
Basqa
turqusu
ilo
911.c;
*N'cl*H,'l
-r!r!L-'i}1. -iHCH'cl
bir tisulda epixlorhxlrin qliserindan alrrlar' Qhserini :ilorid
qtzdrnr
va
almar, dlrlonliserini
qolali ila
iqlayerek
cpixlorhidrir,i ahrlar:
CII:
' .3I{
cH
-oH-
ll
t'li. -
r)H
CI{? _ C
'i:' cH or{
cH'-
cH-()
|' _..
CH +NaCl+tlrO
I
CH]
(.1
13.+
Ci
Epixlorhidriuin kinryevi xakssaler,.i
3.4.
o
Epixlorhidrin
-// \
('H, -'CH
CI.l,,Cl yiiksek reakrrivayagir mo qab ,iv_
yel.ino malik xioriizvi bidagmodir. Epc,kridlarin yiikrrek reakl;iya_vagirrro
qab'ili-,,yati iiqiizvlii helqanin gorginli.li
bir-birini dttmasi atorr niivelerini
bi
ile balhdrr, o-
rabit€
lj or.bjtlerin
oqdiren bir xslt iizro tleyil, miioy-van
bucaq alturda baq verdiyindan, rabito daha davan.nrz rrlu" va halqa
turpulinn, spirtlarin, aminlorin, qale,vilerin, temperaurun tosirindr:n
asanhqla qrnlrr- Epixlorhidrin su
ilo
reaksiyaya girorok qtiserin
erm.qlo
galirir:
CICH"
- CI{ - C}t,
\.,,,
O
Ona qel:vi
+
HOH
+ CH?
CH _ CH^ + EtC,
I
I
OH OI{
I
OH
ile tasir
etdikdo ise xlor hidroksil qnLpu i1o evaz
olunaraq qlisidiI spirti amele gelir:
CK)H, -- CH
- CHr
+ 2NaOH
-) CH, -CH-CHTOH+
Nar3l
o
Epixkrrhidrin mineral turpularlz, -. IICI, HrSO4, HNO,. lI.pOo vo
gox yaxgr reaksiyaya girarak uylun t6ramr:lor emele gel.irir.
s.
Susuz miihitda piridin helledicinin igtirakrnrta ep xlorhidrina
hidrog.en xloridla tesir etdikde qliserir in dixlorhidrini onraftr gr,lir:
CICH,
-
Clt
\,2
CH,
,r-
HCt
-, CtI,Ct - CHOH
(:)
I
l:;
CII.C.l
Bu r:aksi-va epoksi <lnrprr layin etmak iigiin secivl'ovi reaksiya
ot-i tr:rnperaturda epixlorhidrinlo monoazot
saylllr. l:latl HNOr l0-15
turgunun r lorhidritr elirini amala grrtirir:
CllCFt, Cl:I-CH, +HNO, )CICH, -CHOH- CI{,()NO,
\./
o
QatL )1rSO.,, HrPOI E,XII
ilo
sulfat va fosfat tursularlrLrn turi
ctirlarrni i,nt :rle gotirir:
+l{,Srl
Cl{lll" CI{-CH1
\. ,//
-+ClCH, -
CI-t
ooH
Cl(
- C]{,OSO-OH
I
JClCll'
I,,' (H-CH,+ll,PO,
\-/
o
- CH
-CII)OPO(OH)
|
or{
EXll adi tcmperaturda asatltqla ammonyakla birlagorek
mono-,
cliaminspirtle,r va yiiksak motekullu birlegmelar amele getirir;
ClcH.
o
,,, \
cH - cH, + NI t,, JNH, -CH,CH -ClHrCl
OH
Sonra ammonyakrn ikinr:i molekulu reaksiyaya girerkrn xkrrhi.drat
1
3 61i2111i;loptopanol amele getirir:
l]6
-(lH, ) Ntl.CH.C}l CIl. +N}r.[l
t\,,,
oH Ct
o
Nll, +l',{ll,CH,CH
Nll. + Nll^CII,CH - CH. + Nll"CH.CH -Clt.NH,. t{Ct
tl
OH CI
OH
o
//\.
Nll, rCll. -CH CH.NI]- )H,NCH,CIJOI{ CH.:.tilBirli aminlor epixlorhidrinlo
atiaEr temperaturlarda r.rnmonyakia_
oldulu kimi reaksryaya girir:
crcH,
cH - cH, _-!!BJ, r:]lllt,cHcHrNHt(
_irtl-
),
L)
) CH,
-
CH
- CII,N11p.-,&)L; ppg6H,CHC)UCH.lJt Li
o
Tur; rniihttde epixlorhidrino 8 0C temperaurda
i;toJrropilaminli:
tasir r:derak rrga[rdakr quruluga malik arninospirt almrqrlar:
Clcll-,-CU
.\,,, CH" +iCrH?NH
ooHH
+ ClCIi._-CH CH.Nirt!H.l
|
Arornarik aminlarlo ds EltlI-nin reaksiyasr liifiLvr:t qador
<iyrenilmigdir. EXH-a anilinla tasir etdikda monoamin -N va Ndiensidil-anilin airnrr:
[7
(ll.. ('HCll,(l N| L. , aCtCll..-(
\,/
\
o\oHH
I
-.CH.NC.H.
c.H.\HCII)
Clt - cH
N C.
.
6rr
ikili anrinlar da i:XH-o birli aminlar kimi
rliaminler amolo gatirirlo
R
...,NH
R''
birlagorok mono yo
:
R..
oH
,,0 .",
+:H?
CH Clt.Cl >_,\Cl.t.-rltl-Clt.Cl.-\!t!!'
>
R-
RR'N(
tl. CH
I(R
CH,
t)
-]r'|! ,)N('H? -\H -CH,N(-R,
)<''
trt
t
Epixlorhidrin iiglti arrinlarle birloi;arak amrronium osash xl,rrlu
duzlar amele gotirir. Illasolon, eyni hrrcnrde EXI I va trirneritamini
qrzdrrdrqda xlorlu tig netrl,2,3-epoksipr,:pilammonium ahnrr:
(l
ctCH"
o
\.
,/,
-. CH - CH . + N(CH, ). + Crr . N_ CH. _ tu iu
.,, \
,
CI
Epixlorhidrinin spirtlarll kondensloglnasi
iki
llirinci nrerhalado x orhilrin efiri. ikirrci rnarhsledo
l -'18
marhr:,lede gedir.
isa hidrogenxloridin
ayrllnasr ila qlisid etirinin irrnelo gelmasi bag verir-
llXIl-niu (io)iatomllr spirtlarlo
leaksi",'asr senayenin ehtiyacrnr
iioamakdon iil rii tadqiq olunrru$dur,
On gentg miqyasda EXII-in
ctilenqlikolla rcaksi'y'asr tadqiq cdilmigdir. Rcrksil,a rurq katal izatorlar
r
n
(tl,SOn) igtrrakr ila hayata kegir:ilir r.e ntrticL.,do etilenqlikolun 3-xlor-2
oksipropil
efi
ri alrnrr:
ClCrI. - CH - CH- + Cl.l. CH. +
CH. CH CII,OCH,CII.
orr oH cI oH
o
oH
Etilenqlikolu irtrqlamasl ilo gotiirdiikdo ,lliseriuin 1,3-dioksietilef.ri
a
Irnrr:
Cl(lH,' -.Cll- CH,
\//
-2CH.CI{r
I
O
OII
Epixlorh idrini:a
CrH.
-
r:-lH,O
0TI OH
iizvi
-CH-CH,O--CH. -CIt.
I
I
OH
OH
turgui.arla renksiyirr;r katalizatorsuz, ham
<la
turgu va qalavi xasseli kataiizatorlarrn iqtirakr iL,r gedir.
Qolavi
onlala galil:
xassal
i katalizatorun ii;tirakrnda
osas
x
1,2-xlorhidrin eliri
o
,,, \.
R COOH + (:lCH. Clt ,CH. ) Clctl. Cll
CH,OCOR
I
OH
Turq katalizatorun i;tirakr zamanr isu birli va
efirlarin qarrgr[r ahnrr:
r.t9
ikili
miirokkr,b
o
.,,\
R.COOH 1 (-ICTI. -CII-cH. -} CH, _ CII _CH,oCoR
it
CI OH
+CH,-CII-CH,
l-t-
ct
+
oCoRoH
Sirke turgusu ila i:pixlorhidrine tasir etdikder 1,2 vs 1,3_xtorhidrin
efiriarinin ekvivalen: mic rlarda qangr[r ahnrr:
Ct{.CCOH
+
r (llCH
. Ctl
\,,/CH"' + (tlCH.
ooH
_
CH
LtI-t^OCOR +
1
clcH_ clt - cr1.oI{
o(_.oR
Epixlorhidrinin fetrol tciiamaleri ila qarEihqh tesirindon qlistdolun
R ovezedicisi olan 1'enil efirlon ahmr:
OH
A
o
-o
oor,dtr-trr,
. HCl
'Cl(-H,-CH -( ll,-, rA
,,2\
v
R
R:
R
H.( H,. t'.jO.,OCIlr.Cr"t{7
140
.
3.5.
Epixlorhidrinin polilnerlefmasi vi, porlikondenslegmesi
Ep ix lo
rhidrinrio epoksid lrr:rlqosinin vo :llor irtomunun olmasr onun
polimerle;mo, birgo polirnerlog.nra va polikL,nderrslagrna reaksiyalarrna
ginnosino imkan velir.
Epoksixlorhidrinin 1,4-butcn iig lialar iirtiralcnda polimerlegmosi
neticasindo molekul kiitlasi J,4-15 min olan pc lrepi<Lrrhidrin alnrr:
//\\
ncl('H, -cH (H,
C]
+
Ct1.
i' cr{o)btr, cuo_
(H.q.-(t{
tlLl
CH,CI
{.
-
Ctr:c,
cH,(.r
Epixlorhrdrinir.r polistirolla, akr-il tulsusu, malein anhid di.
ak:ilatlarla birge polimerlagnrosi reaksivi:.u hoyala kegirilmipdir.
Epoksixlorh idrinin etilen oksidi
ilo birga polilnerlsgnl{,si ndon
a;a!rdai<r
tlurulu;a malik polirner altmr:
nCI(
H.
(11
()
,CH.
r
nCil
-r[<r,.:H.< tl-(rCH.C-H
() t
,CH.
-
I
cH,cr"
Eprxlorhidrinrrr difenilolpropanta poli[:ond,:nslagmesindon r;ox
rliymatli tiziki-mexaniki xassalera malik olan epoksirJ qalranr altnrr.
Epoksid qahanrntn alrnmasr agalldakr sxt:rn iL,re, gedir.;
CH,
Ho
(O)-g €>
O
oHr 2(,rcrr
CH
t4l
jl ), -
cH,
+cl,ilr cH - o-@-1-@>"
c H,
oH
aH.
-cH
oll
OCH.O
./\l.z--vql-,clr--cH
Cil.(ir +
-c'H:-o-(9-;ocr{.'-('rr-
( H. + \acr
CH.
i:)mr,lo galan yeni epol<sid hatqesi difenil propanla real siyaya
gi:orak iin,urli qunrlugu agagrdzrkr kimi olan qetran emala gotirir:
(.
ll
crr
tI-
CH,
CH
-cr-clrr--o<O>
I
-
CH, _ CIt,_-I
i
tlHr
\r
)
4, Difenilolpropan
Di fe
nilolpropan
-
(CH,).,f1(C6U4Ot{)1 (.1.4'-dioksidil'enitpropan,
0C olan
Dian. bisl'en,rl A) arima temperaturu I55-156
ai rongli krislallik
maddadir Spifilardo, asetonda. sirka turgusunda, efir ,'a benzoldzr yaxgr
hcll olur,
sr-rda
Dife
pis hall olur.
niltrlpropanr fasileslz ilsulla
asetonu
fenolla
l,:ondensla.sdilrnaklo ahrlar. Prosesde kation miibadilali qetranlardan
rstifado olunur:
O
[email protected],.cH,
CHr
l' or, ( :'tr,-+H@:-@-ott-H,o
(tH,
l{?
Real.siya naticasinde a,ynlan.tu va asetonun izafi
grxarr:, bisttnol
A isa kristallaqrr. Kristal
t
i,.ylarr qo.,,ub
ayrrdrqdan sonrir, i:nolu ,,,uvub
temizloyirl,ar.
Epoksid qatranlannln keyfiyyolilro va xassalerinin stlb;lli1,ino ilLin
xalnmahn tamizliyi tralledici tasir pristonr. Masalen, difbnilolprcparrin
terkibinda xeyli miqdarda 2-(2'-olLsilbr:ril)-it-(4-oksifenil)prc,pran, 4-(4
-
oksifenit)-2,2,4-iigmetilxroman, 2,4-L,isio,c-dimetit-4'-oksiheruil)felol.
n-izopropil fenol, fenol kimi
qlar olur. Serbest ii:mrlun clmasr
kondensleiima reaksi.zasrnr stiretlendirir, kigik molekullu mol.,sullrnn
amerle gelrnasine garait yaradrr. Diqer qangrqlar i:;a oliqornerin
qarrgr
berliimesini siiretlendirir. Bu qangrqlal difenilolpropanrn torkibinrlen
delirlorle kristallagdlmaqla ve ya;rud vakuum goraitincle qcrvrnac-la
grxanrlar. Ovvetler qeyd etdiyinriz kimi, difenilolpro:rrn
epok:ri,J
qatranlannrn allnrnasrnda osas komponentlardon biri sayrlrr,
Difenilolprr:pan
-
asanhqla toz-a$an kristaltik mitddr: olub, darilo,
bunrn va griziin selikli qigalanna qrcu;Jandrrrcr tesir erien mad:ladir. Brrna
gtira <rnunla btitiin igkrri g<izliik
iglatmekla irparmaq
taxrrLaqlzL.
el:yhqaz ya xiir;usi qi,),mo1lor
lazt mdrr.
Difenilolpropan epoksid
va fenol qotranlarr. homr:inin rezirr
istehseLllannln axrnh srrlarrnda olur. Srr hrivza,erinda buraxrl,rt,ilan qatllrq
haddi 0,01 rnq/l no66rrn6u6,r.
5.
Alkil (aril) xlorsilanlaruio alki[ (aril)
Alkil (aril) xlorsilanlar vo
oksisr:illa nla
r
rrr.osilisium turqusunrur el.irlori
poliorqanosiloksanlanrr sintezi itgiin xanLmal kimi istifada olunr.ljar.
Al[:it
r.ariL)
xlorsilanlar hartoratli
oyrenr)nriq
vo
te;rniki
ol:anrivyet,i silisium ijzvi monot0cl. birle;malerdirlar' lvlolekuldakr rlor
atomlarrnlr. say-rndan asrlt olaraq, onlar mr:nohtnksivr.rh llrSiCI,
bifunksiyalr \SrCl, va iiglUrrkr;iyah RSiC\ olmaqla bir-b'rindan
forqlanirlo.-.
)xlorsilanlar kaskin iyli, rongsiz
rlar. Onlar havadakr rtomliyin tesirinde hidroliz olunaraq
Okslrr hallarda
.
maddakrrd
a
lkil( aril
ijzlarind.ln HL.1 ayrnrlar.
'
mlxtalif lsullarla alrrlar.
l. Birrasa sinrez yolu ila. [!u iisulda yiiksek terrperatur tar'litindo
alkil-arrlxlL'r.dlaro silisium metah ila ve ya tarkibinde si{isiumdan elava
katalizator (nesalan, mis metalt) sayxlayan kontakt kiillasi ilrr tasir
Ajki l(rril)xlorsilanlarr
etlrrk;r:
2RCl
2.
+
'+ R,SiCl.
Si
\'l.rcpreziunr[izvi sintez iisul.r:
RS iC
l, + R'M11(l
RR'S
I
i
Cl,
--+
8u isul qangrq gaktrnda olar alkilarildixlorsilanlann sintezl iigiin
o
lveriglrdir.
3.
liilisiumlu hidridlarin dolrnamrg birlagmelerlo tesrrinden:
RCH
I
Iararla
ki. R
-
Cttz +
CF,,C)f-5,C,H
llsi(:I. -+ RCHICH,SiCI'
'OCO.
Clt-llO.
t.t4
4. Qaz fazasrnda silisnrl'rlu
hidrLdlorin xlori.izri birlognri,r.rlla
kondenslegmesindon:
RCI +
R
llsiR;Cl.
"
Ho
) RR:Sir],
"
aromatik ve ya alil'atik radikal:
R'-. arom:tik vo ya alifatik rarlikal;
n:0-1.
5. Silisiumlu hidridlarin
\na\
e
fazada aromatik birla$mi)l.,rla ^
tosirindan:
ArH-r HSiCl.
.,\r
-
_,
>ArSiCl,
aromatik radlkaldrr.
Si:na1.eda alkil(aril)xlorsilaolan sintcz elnrakdan Otrii
ajt
cox
hirbaga sintez rjsulundan istil'ade ol.rnui.
Alkil(aril)oksisilanlar
orta ;ilisiurn
turqunun .lll<il etjrlorinin
ttiramaloridirlor. Onlarda bir, iki va yruud iig efir qrupu ii,r,i r.a<likallarla
:n,oz ohrnmu$ur. Onlar morofunksional R.SiOR',
bifunksional
R,si(oR.), ve iigtunksiona, nSi(OR'l oturlar,
Slisiumiizvi polimerlarin ari:Lale gelmasindo valnrz
r.Llli.oksi
qrlplar
igtirak edir. silisiumun vanrndirkr iizvi radikal toxrmulntaml$ qallr.
Or:osilisium trrrgusunun ev.]zolunnrug efirlorini iki osas iisu la a llrlar:
I I Alkil(aril)rrlonilanJara sprrtlella tosir etmirkla:
R,sicl4.
r(+ n)nOn > R,Si(oR,)4
t45
"
r14--n)rrct
2,
Ortosilisiurn turq;usundakr tam efirlaro rnaqneziunr iizvi
btllognrulorle tasir etmtlkla:
Si(oR')., + nRMsl(
-) R"Si(OR'). . + nR OMgX
5.1. Poliorqanosilanlann sintezi
Polir:rqanosilanlarr adate,n alkil(aril)xlorsilanlar vo vaxud atkil(aril)
alkoksis.lar.lan hidroliz ed:b. hidroliz molsullarrn sonradan
pc,limeriaynesi va ),axud polikondensla$ma yolu ile altrlar.
Alkil(aril)xlorsilanlar asanhqla hidroliz olunurlar. Hidroliz prosesi bir neqo
msrhalodr: gedir. Birinci marhr,li: 9ox siiratle gedir:
(-l
I{
I
CI R
|
\'l
-Si -Cl +11,0 + Il
'
R
\r
.Si
-Cl
R
I
.---)Ho-
Si
Cl
I
R
/OR
H
[].drolizrn birinci marhalosindon allnan rnonofunksional alLil(aril)
xkrrsi lanlar- silanollar- dimer ge::linda birlegirlar:
RR.RR
II
R.Si Oll+ HO Si
ll
Il --rH--:.= +R -Si
-O-Si-R
RRRR
I}r
birla;melarda silonal hidroksil qruplar
monof'urksional birlogmolor
-
olmzrdrErndan
iil,alkrl ve iigaril xlorsilanlarn silisiumiizvi
polinrr:rl rrin sintczinda tacriibi,rl:omiyyat kasb etmirler.
116
Funlisional alkil(aril)r:lorsila:nlarrn bidro]izi zamar
rnalrsullann sonrakr qevrilmo mexarri;rtlori miixteli I olur.
I
oimolo seion
Su gah$madlqda emole gele:n mehsullarrn molerl;ul kiitlal;rrinin
atlntasr pillrrli polikondenslegme mcr.anizmi iizre gedir. Ilu ha.kia h:.lroliz
melsulunun iimumi formulunu a;alrdakr kimi olarr polirrre rr:moloqlarrn
clangr[r togkil edir:
-\
(n
R
cr,l-ii -c,-i-Ai-cr
[r
_]
r
Bu tip polimerlof xetti qunrluqa malikdirlar.
Su yu artrqlamasr
ile giitiirdi\l;do hidrolizin mr:xaniz:rni awelkin<ian
ilkin morholodo anrale gelon silanol, scrn:arlan ya piloli
polikondenslergrna sxemi ils va yu:ud siLandiolurr emr:le
6;alnrasi ila
xeyJi ferqlanir.
naticolenan tanr hidroliz sxemi ilo r;:aksiyaya girir:
CIR
I
Cl
-ii
-OH---!,o
R
1'
+ll.O,H.
-.OH - ,rr-rHO-ti
,.Si
I
,.)H
R
/
H
Da.r,amsrz
olan silandiol piJleli molekullararast
kondenslaqma
reakriyasrna gilerek, zancir.in sonlrda hidroksil qrupu srurlayan xatti
polirner ornalo gotirir:
,4i
I(RRR
--t
HO-Si
oH,HO
Rhl.*
Si
_oH- ,;;;rHO_Si o
si
_otl
yii5
vd yaxu,l da tsiklik mohsullar ahnan molekuldaxili kondenslogma
reaksiyasr r a
girir:
RR
R
R
t,----"-----",
oH
-Si-oiH
---'----t-'-'
I
o
r.
Si
I
*.--
/,si-o-si -R
RR
oo
Rl
l.t
rl
I
Si
RO
R
4tt
Si
ODOBiYI',A.7
1. B:uty;rr.tx
ll. Xurrug
r,toHoMepoB.
M rIls-so l4uocrpauuar rx reparypa-
1960 738 c.
2- @uzep Jl.. Ou:ep
I n Il rou l'l:
M. Oplattnrecxel xl.ul,'r'
,rXsrran,r. I 970, tr88 c.. 799
Hr-eLr
c.
3. Qaravev S.F., imagov tl.B, Tahbov G.lvl. Uzvi kiml'a, Bakr: <Qantma
servili)) na$ri))'atl. 20t)3, 472 seh.
4. Hnrcraes A.O. Cvtrlernqecrlle no-ll4rrtepbl lt rlJlAcrllqecrl'e vaccl{ Ha
rlx ocHoBe. M.: l['l-eo <Xnuul>>, 1960, 76E c.
5. llIoc-iaxoncxNfi
coe.qllHeHt{i.
M.
I.[{.
M.,ll., E1'prrNcrporia
Cunre:llt
opl-a llH rlec Kfi:t
Hg-so <Xullur>, 1!)52.332 c'
6. Perulx A.3.lernpoxrtue npeacraR)'lcH14' R opraHttvccxoii xtttunu' M':
H:-no <Xtlltar>, 1950,412
7. Jler5e.ues
ll.l{. ,f,}l{tl{ L
c.
TsxHoJlorlli{ ocHoBHofo opfall}lcecKoro
u
uerfr:xuuavccxor o cuHre3a. M.:Xllllrtr. 1981, 608 c'
8.
Kanxuu B.ll., Caeuxeqxar I-,A.. rlaol'puu
.B
ll
Te:trlo'qonrc
oprarllqecKoro cturre:la. M.: <Xun.lu,'l>, 1987, 400 c'
9.
Ct:pr:6prror E.l)., Macaryroa P.M, IlpalarrH B
oF,raHut{ccKol o
10.
Bop,:6r,er
f
[lost,te ilpotteccLl
crHtela. M.: Xuuur, 989' 400 c'
8.A..
L
AIrApxaHoB P,,4. TexHoirorxr
norxttepou M :
<flucuan lrro;ra>, 1971, 360 c.
I
I.
Ol<barov O.]I., Ozizov A.O., Ollborol' E O Yiiksak rttolekr'rllu
birle gmalarin kimyasr, Bakr:
12.
(a;rollu 2004
368
s.
Kparxar xltl\{Ittt JcKarI 3Htu'I}cloneA[x. M.: rov 5, 1967. I lti c
iistr,mov, V.},{.Abbasov, ,a..ltd .\4oherremol', \ '3l.iir:rlirnova.
Z.S.Scyidov. M M.Abbasov, Osas ii,:vi Ya neft kiml'ast sinte''i (BrkrD
13. N{.i.
R
149
;
-No;r, 2003, 25tr s.
14.
1
@.Aralrep. XHI*ur n lrtxtlolrorlu vorroole{lxot. l\,locrua. I 60,719
5. A.M.Maharramor,. M.r{.Ba; ramov.
sintez. Bakr, [.lniversitet nogrjFyall,
I50
c-
Ncft kimya:.r vo nevt kiml,evi
2{ 106,
6(t4
s.
MUNDoRiCA't
Cing
I
4
FASiL. Polimerlegnro
rea <sil,alar.rntn
monomerk:ri
5
l. E tilen
I l. Etilenin laboratori:/ada allnnl&sl
6
[.2. Etilenin senayede almmasr
7
L3. Erilenin analizi iisullarr
8
L4. Etilenin fizikr ve fizioloji xarsalari
l0
5
1.5.
Etilenin kimyevi xesselori
l0
1.6.
Etilenin polirnerlogmosi
13
2,lzobutilen
2.
l5
t. lzobutilenin laboratoriyada alrnmasr
2.2. lzohutrlenin senayeda ahnrnas
l6
2.3. lzobutilenin analizi iisullan
2.4. lzobutilenin
i5
)7
liziki va fiziolcji
xassaleri
t8
2.5. lzobutilenin kimyevi xasselerri
1.9
2.6. lzobutilenin polimerk4nresi
it2
3. Stirol
3,1 .
Stirolun lahorrtoriyada ahnnrasr
).2. Stirolun senal,ede ahnmasr
"14
J.3. Stirolun anali:ri
25
25
1.4. Stirolun fiziki ve fiziolo.;i xa:.soleri
1.5. Stirolun kimy,rvi xassoleri
2E
3.5. Stirolun prlrrrerlegmosi
3:|
4. Viniixlorid
4.l, Virilxloridin
34
ronayede ahrmLasr
3.4
4.2. Vinilxloridin troalizi
37
4.3. Vinilxloridin liziki ve fiziolo i xasselori
33
4.4. Vinilxloridin kimyevi xassol.rri
38
.
4.5 Vinilxloridin polimerlapnrosi
4t
t5t
5. Tetrafliiorctilen
42
5.l. Telrafliioretilenin omele golme ii,rullar
5.2. Te trafl,:rorch
lc n
43
in ,,Bboraroriyada altnmasr
M
5.3. Tetrafl iioretileriin sanayedo €.llnmasl
5.4. TetraflLjoreti enin
k
45
imye,ri xasselarr
45
5.5. Tetrafltioreli. enin polimerlegmesi
49
6. Vinilaselsr
:
6.l. Vinilasetahn
50
labor atjoriyadE
allnmasl
50
6.2, Vinilaselatrn sooa,, cda ahnmasr
-sl
6.3. Vinilaselattn anahri
52
6.4. Vitrilasetann kimyavi xasseleri
5_1
6,5. vinilaserstrn polirrrcrlepnresi
7,
Akril
7.1 .
7.2.
57
turiusu
Akril tu$usurun llrboratoriyada altnmast
Akril rurqusunun ej,naydo ahnmasr '.
7.3,
Akril
turgusunun
7,4.
Akril
turgusunun klmyevi xasseleri
7.5.
Akril
nrrgusunun polimerlogmesi
enalizi
58
59
-_
.
60
--
6l
62
Akrilonitril va meraisilonirril
8.LAkilonitrilinvenretakrjlonitrilin laboraroriyadaa.lrnmasr
8.2. Alrilonitrilin ve nretakilonit iljn sana;,ede
ahnmrsr
66
8.
8.3. Akri ltmi rrilin va meahiloni
8.4. Akrilonitril vo
8,5.
tsi
xasseleri
Akrikrnitilin ve rletal(rilonitrilin kimyevi xasseleri -
9.1. Butadien l,.l-iin iirrrrrmi ahnnrasr ii$ullan
osullan
68
9 5. Butadien- t.3-iin anrrlizi
..
,?1
72
80
82
82
-
9.3. Ilutadlen- LJ-iin laoDratorjyada airnnlasl _-.Burad icn- I .3-iin se:tayeda ahnmas:
67
70
8.6. Akdlonitril vo metakrilonitrilin pol imerlegmasi
9. Butadien 1.3
9.{.
..
lin a nalizi
met.ikilonitiijn fizili ve fzioloji
9.2. Butad iex- I ..1rtn xtisusi atffna
6'.7
85
8ta
89
91
r52
9.6 BJtadienin fiziki \o fizioloji xiisusiyyatlori
9.7. B'rladien- L3 -iin krmayvi
9.8. Butadienin
xasseleri
.,
alrnmasr
sernayede atnmasr
...."............
...
II
t-i
103
. .. .... .....105
" ' 105
- '
..-..10.5. izoprenin kimyevi
10.6.izopreninpolimerlegmosivebirgepolimeriiagmrsl.... .. ..
l0-4. izoprerrin
93
93
polimerlegrnasi
10.1. izoprenin laboratotiyada
10.2. izoprenin
.. ......'.
. '-.'-
xasseleri
xasselari "
ziki ve lizioloji
FOSIL. Polil<ondenslaqmi) reaksiyalarirm roonomerlsri
-
110
110
l14
116
I . Fenol
6
.
iisullan
l.l.
Fenolun ahntna
I .2.
Fenolun fiziki ve fiziolo-ii xa sseleri
116
I t8
-
xasselori
1.4. Fenolun aldehidlo polikondensla;meri
L3, Femohrn kiul,evi
I 19
l.Z2
2. Fonnaldehid
2.1. Formaldehidin ahnmr iisullan
xasseleri ' : 2.3. Formaldehidin polikoudenslrrqmesi
2.4. Ftrrmaldehidia fiziokrji xassrrlen -'
3. Epixtorhidrin
3.1. Epixlorhidrinin fixiki xassebri
3.2. Epixlorhidrinin fizioloji xasselari
3.3, Epixlorhitlrinin ahnma lisullirn
3.4. Epixlorhidrinin kimyavi xaksseleri
'".
2.2. Formaldehidin kimyen i
3.5. Epixlrnhidrinin polimerlegm.esi
l:lt
.
...'. 132
132
................ 132
..
...
...
. ... ... ,..
133
133
135
vo polikon<inslerynrasi ...... .......... l4l
. . ... 142
4.
Difbnilolpropan
5.
Alkil (aril) xlorsilanlar ve alhil (aril) oksisikrr.rlar.
5.1. Poliorqanosilanlann
125
siniezi
Odebi,gyat
r53
.- -
.
.
" .... 143
- --.-.146
,
.. 149
Download

kımyası - SDU-nun Elektron Kitabxanası