A.B.Oskerov
eEYRi-Uzvi xiruyeNtN
roDRisirue nio
>
q
PRAKTIXUIVI
(Ders vesaiti)
9(]
Azerbaycan Respublikasr Tehsil Nazirliyi
Elmi-Metodik gurasr "Kimya" bdlmesinin
16.'10.2008-ci il tarixli 62 sayh protokotu
ve Tehsil Nazirinin 13.1 1 .2008-ci il tarixli
1244 sayh amri
Sumqayrt lgc/8-'_ -. -.-.
*'
*
--/'
5{6 t{utt
-J
e
,
q4
Elmi
Sumqaytt Dovlat Universiteti "Neft
kimyasl va kimya texnologiyasr" kafedrastntn
mudiri, k.e.d., professor Alayev O'O
Rey
veronler:
redaktor:
Bakl Dovlot Universiteti "Umumi va
qeyri-Uzvi krmya" kafedrasrntn mudiri, k e d '
Professor T. i. ilYaslr
Bakr DOvlat Universiteti "Kimyanrn tadrisi
metodikasl" kafedrastntn dosenti, k e n'
R.AzadaliYev.
Sumqayrt bovlat Universiteti "Umumi ve qeyriuzvi kimya" kafedraslnln mi'ldin, k'e n', dos
R.F.Qehramanov.
A.B.Oskarov. "Qeyri-Uzvi kimyantn tedrisina aid
praktikum". Ali maktebler Uqiln dersliklar va dars vesattlari
seriyastndan. SumqaYrt 2008.
Taqdim olunmug ders vesaiti iki hissaden ibaratdir' I
hissade kimya Iaboritoriyalarl ve bu laboratoriyalarda i9
qayAatar,, reaktivlarle davrantg ve tahlUkasizlik tadbirlari
haqqlnda telimatlar verilir.
ikinci hissede isa universitetlarin kimya ve biologiya
fakiiltalarinin tolebelerinin kimya tedrisi metodikasr laboratoriya
darslerinda va orta maktablerde tocruba zamant aparacalt
praktiki maqgalelere dair (teyri-uzvi kimyadan. muhiim
iiouzutar segiiin verltmigoir. Bu movzulara aid genig nezari
malumatlann'verilmasi vasaitdan ali makteblarin ve biologiya
fakirltolerinin telabalerinin, orta maktab muellimlerinin ve
hemqinin kimyaqr metodistlerin istifada etmalerina zamin
yaradtr.
tr!
ut
UT
@
o
u,
-UJ
(r)
sx
C)
uJ
J
s
sx
=
UT
=
F
(Jl
sl
ol
EI
<l
vl
()l
u,
I
M0aaDDiMa
Respublikamrzda azad, musteqil
dovletin yaranmast
ile
va
demokratik
elaqadar orta Umumtahsil
mriessisalarinda tahsilin, telim va terbiyanin kciktindan
deyigmesi vo yenidon qurulmasr zerurati meydana grxrr.
. .. . Azerbaycan Respublikasrnrn 1992-ii ilda qebul
etdiyi Tahsil qanununda, hamginin haztrda miJzakirasi
edon yeni mukammal Tehsil qanununun
layihesinda tahsil
terbiyenin qargrsrnda duran
vezifelerden danrgarkan darin
hartarefli biliye,
bacarrga, vardrga ve praktik hazrrhga malik gexsiyyetin
formalagdrnlmasrnrn vacibliyi tam ciddiyyeti ila'ieyd
edilmigdir. Bu mi..rhUm vezifaterin muvaffaqiyyafle heyata
kegirilmesinin markezinda har geyden avvel kamilliye
malik keyfiyyo i mijallim kadrlannin hazrrlanmast durur.
Nazeri biliklerin va bacanqlarrn takmillegdirilmasi
va tetbiqi kimya darslarindo formul va tenliklarin
yazrlmasrna ve onlarrn ijzarinde muxtelif hesablamalarrn
aparlmastna aid gallgmalarrn yerina yetirilmasi ile yanagt
telabelarin praktiki ma$Oalelari de xi.jsusi yer tutur. Bu
prosesda talabalar bilik vo bacaflqlan darinlsgdirmayo aid
tecrubaler yerrna yetirir va eksperimental mbseleljr he
edirlor. Praktiki maggela derslerinda muellim tolebalare
nezari. biliklen praktikaya-kimya eksperimentrna tatbiq
etmeyi ciyranmak kimi didaktik vezrfani hoyata kegirir va
belalikle onlarrn eksperimentat bacanq ve verdigini
tekmillegdirir.
9"y.".
va
va
..Son illar azerbaycan dilindo (Kimyanrn tedrisi
metodikasr>na aid dayorli, nezeri bilikleri Oyrotmeye
xidmet- edecek xeyli edabiyyat gap olunmugdur. La(in
taessi.lf hissi ila qeyd etmek lazrmdrr ki, praktiki darslare
aid adabiyyatlar demek olar ki. yox seviyyesindedir. Bu
meqsedle teqdim olunan metodiki gcisterig tolebalerin
kimyanrn tadrisi metodikasl kursunu menimsemelarine
komeklik ugun nazerde tutulmuqdur. Burada universitet
bakalavr proqramlna uy$un olaraq qeyri-ilzvi kimyadan
kimyanrn tadrisi metodikasl praktikumuna dair mOvcud
olan yeni adebiyyat materiallaflndan istifada olunaraq
segilmig laboratoriya megoalslari va ntlmayig tecrubalari
oz eksini tapmtgdtr.
Har m6vzuya dair onca qtsa nazeri malumatlar
vermayi meqsade uylun hesab etdik. Vesait haztrlayan
zaman movcud adebiyyatlardan genig istifada olunmus
va bazi Umumi nezari ve praktiki mesaleler demak olar ki,
hemin kitablarda oldugu gekilde verilmigdir' Vesait
Sumqayrt Dovlot Universitetinin telebelari UqUn nazerda
tutulmairna baxmayaraq ondan kimya
tadrisi
metodikastndan ders deyan mUtexessisler, orta ve ortaixtisas moktoblarinin kimya muollimlari de istifada eda
biler.
Vasait haqqrnda doyarli teklif ve mUlahizelarini
bildiran mutaxassislora qabaqcadan oz taqekkurumu
bildiriram.
K|MYA LABoRAToRiYAsINDA TaHLUKosizLiK
QAYDALARI
1.1. Kimyavi reaktivler va onlarla davranmaq
qaydalarr
Kimya laboratoriyasrnda apafllan biltun tecrubelerin
icrasr zamant bu ve ya digar kimyavi reaktivlardan
istifado olunur. Bu reaktivlarin xasseterini ve onlarla
davranmaq qaydalarrnr bilmadan tahliikasiz icrant temin
etmek olmaz.
Bu
sobebden kimyavi reaktivlarin
xassalerini bilmek ve muoyyan qaydalara emel etmek
teleb olunur.
Adotan kimya laboratoriyalaflnda kristal maddaler
polietilen kisolarde ve ya SUga qablarda, maye reaktivler
ise gugo qablarda saxlanrlrr.
Bi.itun reaktivlerin uzerinda onlarrn kimyevi formulu
va adr yazrlmaIdrr. Ogar istifada olunacaq kimyevi
maddanin adl ve ya kimyevi formulu qab Uzarinda
yazrlmaylbsa,
bela
reaktivlerden istifado etmek
qada!andrr.
Zaherli ve ugucu maddaler (mayelar) xijsusi agzr kip
(germetik) baglanan qablarda saxlanrlmah va valtagrfl
onlarrn saxlanma veziyyeti yoxlanrlmalrdrr. Reaktivlari bir
yerdon digar yera aparan zaman onlarrn xassalarini
bilmak lazrmdrr. Ugucu ve zeherlayici mayelarla xUsusi
ehtiyatla davranmaq lazrmdrr.
Kimyevi reaktivler temizlik deracasina gore <<tamiz>,
<kimyevi tamiz), (analiz i.lgun temiz) ve <xUsusi temiz>
olurlar. Reaktivlerdan istifado etdikda onun safhgrnr
yerina yetirilacak igin xarakterina g6re segmok laztmdtr.
Kimyevi reaktivlerle igledikda onlann girklenmasina yol
vermsk olmaz.
Kristal maddalar vo qelovilerla iglayen zaman va
onlarr ezdikda qoruyucu eynokden istifade etmek
moslahetdir.
Zaherli maddelarle ancaq sorucu gkafln altlnda
xususi ehtiyatla iglamek lazrmdtr. Cive buxarlart xUsusi ile
zeharli oldu!undan onunla gox ehtiyatla iglamak laztmdtr'
Cive yere toktildukdo, o, saat cive tokulon yere kiikurd
tozu i6kmak laztmdtr. Bu zaman marqanisli sudan da
istifade etmak olar.
1.2. Kimya qablarl va onlardan istifada qaydalarr
Kimya laboratoriyastnda istifade olunan qablarln
va levazimatlarln goxu gusaden hazlrlanlr. Bundan bagqa
gini, kvars va metal qablardan da istifade olunur'
Laboratoriyada istifada olunan bUtUn qablardan gox
ehtiyatla istifada etmek laztmdtr' Bu qablarla iglemak ve
reftir qaydalart Umumi halda qrsa gekilde agaglda
verilm igdir:
1. $iige qablar:
Bunlardan laboratoriyada an gox istifade edilen slnaq
gtigelori, stakanlar, balonlar, silindrlar, menzurkalar, pipet
ve buretler, soyuducular, qrflar, 9ii9a gubuqlar,
9U$o
qangdrrtctlar, kolbalar, kasalar va s.
a; S'naq gitsalerinden laboratoriyada an gox istifade
olunur. Onlardan istifade etdikde slnaq gi.rgasino reaktivi
tam aoztna qedar doldurmaq olmaz.
Stnaq gugasindeki mayeni qartgdtran zaman
onun alzrnt barmaqla tutmaq ve uza yaxln saxlamaq
,
olmaz. Onu el ile va otrafa haraket etdirmakle va ya slnaq
gugesinin dibina barmaqla vurmaq kifayetdir'
b) $u9e stakanlar. Laboratoriyada istifade olunan
kimya stekanlartnln tutumlarl miixtolif olmaqla yanagl
nazik gugeden haztrlantr. Bu stakanlar buruncuqlu ve
buruncuqsuz olur, Qrzdrrtlmaq iigun asbestli tor uzorinda
su va ya qum hamamtndan istifado olunur.
Yuxarrda adlan qeyd olunan bUtUn gUSe qablardan
gox ehtiyatla, butun tahlukasizlik qaydalarrnr g6zlamaklo
istifada etmak ve har birinin xususiyyotini neiera almaq
lazrmdrr.
1.3. Qablarrn yuyulmasr va qurudulmasr
Kimya laboratoriyasrnda xijsusi diqqafle izlenen
maselolardon biri da istifada olunan kimyevi qablafln
temiz yuyulmasr ve qurudulmasrdrr
Qablar Uzvi va yaglt maddalerle girklondikde onlal
adetan su ile yuyub, distille suyu ila yaxalamaq kifayotdir.
Oger qabrn divannda yaprgmtg maddaler olarsa. onlan
xususi yumgaq gotkalar vasitasi ile tamizlamek lazrmdrr.
Bu zaman gotka olmadtqda qumdan istifada etmek olar.
Lakin istifada otunan qabtn divan nazik
gUgedan
hazrrlanmlg olarsa, qumdan istifade etmek olmaz.
Bazen qabrn divarr suda hell olmayan maddelarle
girklenir. Bu zaman mLixtslif halledicilarden istifada
olunur. Ogar bu rlsulla tamizlame miJmktin olmazsa.
onlan yandtrmaqla tamrzlamek olar.
Adetan kimya qablannt yumaq Ugrin xrom
qangt0rndan istifada etmak daha elveriglidir. eablar
parafin, qetran ve yaglar ile Qirklendikdo onlan evvolca
40%-li qalavi mehlulu ve ya sulfat turgusu ile yaxalaytb,
sonra su ile yumaq olar. Bu zaman her iki madda ile
ehtiyath olmaq lazrmdtr.
. istifade olunan qablar irzvi maddslarla girklandikde
onlarr tamizlemak Ugun miJxtalif irzvi halledici-lerdan (efir,
spirt, aseton, benzin va s.) istifade oluna bilar.
... Kimyevi qablar yuyulduqdan sonra onlar taxtaya
maili vurulmug, kigik agaclara, barmaqctqlara kegirilir va
qurudulur.
Kigik hecmli guqe va gina qablarl quruducu gkafda
qurutmaq olar.
1.4. Umumi qaydalar
Kimya laboratoriyasrnda iglayarken, deyilanlarle,
bir arada yaddag gaklinde verilan aqagldakr umumi
qaydalara da hdkman emel edilmelidir.
1
Ust geyimlardo (palto va plaq)
iglsmak
ve
yi onlal
laboratoriyada
laboratorlyada saxlamaq qeti
qadagandtr.
2. Laboratoriyada hOkmen xalatda iglemak laztmdtr'
3. Laboratoriyada i9 (meggala) sakit va iggUzar
garaitda getmolidir.
Laboratoriyada igleyanlarin bir-birina mane
olmamalan ugtin, ucadan dantgmaq, sas salmaq, bir yere
yrlrgrb danrgmaq, lazlm olmadan o yan bu yana getmak
igojmakl, igleyan telabalero mudaxilo etmek, onlart igden
yiyrndrrmaq kimi hallara yol verilmemalidir'
4. Laboratoriyada telabenin i9 yeri deqiq bilinmali va
igladiyi bUtUn mUddatde her talebanin i9 yeri temiz olmalt,
i9 tigUn lazrm olan bUtiin reaktivler ve lavazimatlar sallqe
ila yrgrlmahdrr; ayrlca stol Uzarinda (va ya rafde) ilmumi
istifada Ugtin duzulmi.rg reaktivlari va ya avadanlt!t gaxsi
getirmak olmaz.
ig- yerino
igin sonunda qaz vo su kameri krantnt ba$lamalt,
ig yerini temizleyib saliqeye salmalt, laztmstz geylari
qablart yumalr'
liiUitil ziOit qutusuna atmalr, girklonmig
.
i9 zamant altnan maddelari kanalizasiya kamarina
tdkmek qeti qadagandrr. 19 zamant ahnan maddelari
xijsusiyyeilerina uy!un olaraq xususi guSe balonlara
toplamaq laztmdlr.
6. Laboratoriyada igleyacek qrupun telebalerindon
tayin olunmus novbatqi hor kasdon awel laboratoriyaya
5
r0
gelmali.ve tacfl.ibe darsi qurtardtqdan sonra yoldaglafl nrn
ig yerini yoxlayrb, laboratoriyantn tam qaydada otdugunu
mtieyyon etdikdan sonra, laboratoriyant laboranta iahvil
vermelidir.
7. Laboratoriyada novbetgi olan talebe OzU do o biri
talebeler kimi tacruba ma$galelarini yerino yetirmalidir.
Lakin o, eyni zamanda qrupun talobelarinin nizam ve
intizama riayet etmalerine, i9 yerinin seliqede
saxlantlmastna va ig qurtardtqdan sonra 5_ci bendda
gOsterilenlera amal etmelarina nezaret etmelidir.
NOvbotgi taleba bu qaydaya omol etmoyan teleba
haqqrnda mUallima malumat vermalidir. Umumiyyefla
ndvbotgi taleba her bir hadisa haqqrnda dernat mUiillma
ve laboranta vaxttnda xobor vermeyo borcludur.
Bu qaydalara emel olunmasr darslerin semereli ve
mahsuldar kegmasina va bag vere bilan har cur bedbext
had-iselorin qargrsrnt almaga gox boyuk kctmek edir.
Naticeda har bir talabenin va buliinli.tkda qrupun
ta h lu kes izliyin i tamin edir.
. Butun bu iglera umumi nazarat tecri.ibe aparan
muallimin dhdesine dr.tgirr ve bu sebebden o, talebalerin
heg bir qanunsuz haraketine yol vermemelidir.
1.5. Laboratoriyada badbaxt hadiso bag
verdikde gtisterilsn ilk yardrm
Laboratoriyada iglayan zaman tohlUkosizlik
qaydalarrna neca emal etmak va onlarrn qargrsrnr almaq
Ugun laztm olan qaydalar haqqrnda atraflr melumat
verilmigdir. Amma laboratorlya iglari va magoaloleri
zamanr mtixlalif gakilda meydana grxan bedbext hadise
ba9 vere bilar Bu sobebdan her bir kimyagr bele hallarda
gosterilacek ilk yardrm qaydalaflnr yaxgr bilmeli va
bacarmalrdtr.
l1
Laboratoriyada igleyen zaman har hansr bir zada
aldrqda darhal hekima mUraciat etmak lazrmdrr. Hekim
gelinceye (ve ya hakimin yanrna gedinceya) qader
agagrdakr ilk yardrm gdstarilmelidir.
1. Yaralandrqda yaranrn etrafrnr yod mahlulu ila
tamizlayib, Uzerine sterliza edilmig bint qoyub sarrmaq
lazrmdrr. Yaraya su vurmaq olmaz.
2. Ozilerek zoda aldrqda, hemrn gaxsin hekim
yardrmrna qeder sakit garaitda uzanmasrna imkan
yaradrlmahdrr. Hekim galeno kimi zerorgakenin azilmig
yerina soyuq kompres ve ya buzla doldurulmu$ rezin
qovuq qoymaq lazrmdrr.
3. Badenin her hansr bir yerinda xarici tesir
naticasinde yanrq amola golarsa, onun uzarino vazelin va
ya bitki yaor surtmeli ve ya da natrium-hidroka rbonat (gay
sodasr) sepmoli.
Ogar yanrq giddatli olarsa, onun uzerine tanninin
spirtde mehlulu ve ya 5%-li kalium-permanqanat mahlulu
sirrtmeli.
4. Deriya qatr turgu (sulfat, nitrat, asetat va s.)
srgradrqda, derhal o yeri 3-5 daqiqa giddatli su axrnr ila
yumalr. Sonra hamin yera tanninin spirtda mahlulu va ya
3%-li kalium-permanqanat mehlulu sUrtmali.
5. Goze turgu va ya qalevi mohlulu srqradrqda onu
otaq temperaturunda olan su ila goxlu yuyub, derhal
hokimo mUraciat etmali.
6. Dari fosfor tesiri ila yandrqda, yera 2o/di
mis(ll)sulfat mahlulu sUrtmak lazrmd rr.
7. Xlor, brom, hidrogen-sulfid va dem qazr ile
zeherlandikda, xestani avvalca tomiz havaya grxarrb,
sarbast nafas almasr UgUn imkan yaratmaq, sonra da
hokima mUraciat etmak lazrmdrr. Hakim gelene kimi
zerargekene qahq ve ya sUd igirtmak lazrmdrr.
o
12
1.6. Laboratoriya iginin yazrh hesabatrnrn
hazrrlanmasr
tacrLiba iglerini mustoqit suratde
..^.,-_ -T"t"-b?l.r
venna
Ligun asantrqta duzetdita bitan
va
,trt"i,t
fllT:l
.
varlanloa ve laboratoriva-ntjmayig
cihazlafl lxUsuii rta
Kipp aparatr; qazometr; tzanatori iL oavranis.i"ririrr,.,
miikemmol bilmelidirlar.
i$a
baglamazdan
qabaq telabaler metodist
mrlellima movzuya aid nezeii meiumattai-va
t".iiolri"
gedi$i haqqrnda koilekvium vermelidirler.
np"r,irn n"I'Oir'
taboratoriyasrnrn tehtUkosrztik t"rnifr.,
P:l:,!" tadris
rat€otonna
uygun segilmolidir. La.boratoriyaAa apanlacaq
uyoun muvafiq reaktivter
;" l";;;;;il..
l?:l_r,!?y,"
evva-tceoen
laboratoriya mudiri, laborant ve mUallim
""""
terefinden yoxlanrlmah vo tschizat te;11in
eOifr.f;Oir.
Praktiki iglar yerina yetirilen zaman
tehtut<esiztiX
.texnrkasr
qaydalarna amai olunmaldrr. iil ;;;;;1,
telebetar aSagrdakr formada ya.,l, nerao'aii
;iil[,
mUellime tehvil vermalidirler.
igin adr
Tacrubanin
maqsadr, tesviri,
reaksiya tanliklari,
gakillar va
natrcaler
1
Tacruba
TacrUbanin
tahlukesizliyi, bag
vera bilecak
Qeyd
tahlUkanin aradan
1.
Tac(iba 2.
Tecrribe 3.
Tacruba 4.
Teloba hesabatr mriellime taqdim edib mi]sbat
rey
aldrqdan sonra bu i9 tehvil verilmig nL.aU ofrnri_ --"' '"'
t3
FaslL. oEYRi-uzvu K|MYA KURsuNq! a-s39,-.
LABoRAToR-racRUBo isLoRlNlN
rta6vzuianiurN
-'
rr
5inerir-ruesi ruerooirest
Hidrogen
2.1 .
elementinin igarasi H' slra nomrosi i-'
Hidrogen
-kutlesi
1,008-dir' Hidrogen qtoT'.' b"?9P
nisbi atom
ls.
element atomlartna nezaran sada qurulugtuour:sada'
nisbeten
I"f,in onun kimyasl bagqa elementlare
Bu onunla
;t,r;r'; bir cor hallardi onlardan forqlenir'
bilavasrte
;;;;"hlr;; ii niorog"nin vesana elektronu
birlegmolero€
oksor
nw"nin tasir sierasr ndad r' Hidrogen
r
iJ'-
oxiior"sra derecesi gostorir
vo
quvvotli
reduksivaedici xassaya malikdir'
'""-''-ii"ini ii[ jat'a niorogenin altnmast 1745-ci ilde
haqqlno.a)
M.V.Lomolnosovun <Metal parlltlsl .ingilis alimi
;;.;",;;ilt isinda verilmigdir' 1766-cr ilda
; ;;;;1;
telratinoen sarbast halda altnmtg ve xassaleri
suyu
*r*it.ia.ilt. 1873-cil ilde franstz alimi A Lavuazye ibarat
oksigendan
onun hidrogen va
*"yyon etmig, tlemente hidrogenium adt
codvelins daxil etmigdir'
'- on, kimyevi elementler
"Li.i"r,,iebietde taptlmast: Hidrogen en gox yaytlmtg
biri olub, yer qabrOrnda kutleca. 1% v€
Hidrogen
"terenit"iO"n
atomlann umumi sayrna gila 17o/o tagkil edir'
giJne9ln'
ve
olur
qatlannda
serbest halda atmosferin ust
GUnogda
bovUk planetlerin asas terkib hissesidir'
hidrogen
ni,i.s"ti atomar halda olur' Sarbest halda
quyulartndan
neft
ve
,rltr"n putturresi zamant ayrtlan
crxan oazlartn tarkibindo olur'
Eiriri xasselari: Hidrogen adi garaitda rengsiz'
az
ivsiz oazdrr. O, havadan 14,5 defa yUngUldUr ve suda
Atmosfer
hidrogen)
ri"ir
froo nacm suda 2 hacm
t".p"t'turda mavelaqir ve -2590c
li"rr,qi.lj
"""
,i,lrii
;ffitr*"l"i"x
'.'-
iri
-iii6c
14
temperaturda barkiyir,
Hidrogenin UQ izotopu vardrr. K0tle adedi 1, 2, 3
olan; lff -protium, XflilD) -deyterium, lrqln -tritium.
Tebietde hidrogenin iki izotopu-protium ln(99,885%) va
deyterium (agrr hidrogen) ?H (0,01 5%) var. Tritium
radioaktiv izotopdur ve sUni yolla altntr.
Hidrogen birlesmelerda +1, hidridlardo iso -1
oksidlegme daracosi gOsterir.
Ahnmasr: Laboratoriya geraitinde hidrogeni
aga$rdakr Usulla almaq olar.
1. Sink ve ya demir
qrrrntllarrna duru sulfat ve ya
xlorid turgusu ila tosir etmoklo (reaksiya Kipp aparattnda
aparrhr):
2.
Zn + 2HCl = ZnClz + Hzl
Fe+HzSO+=FeSO++Hzl
Qelavi ve qalavi{orpaq metallara, elece da onlarrn
hidridlarine su ila tasir etmakla:
3.
2Na+2HzO=2NaOH+Hz1
Ca+2HzO=Ca(OH)z+Hzl
CaH2 + 2Y1rg = Ca(OH)z + 2Hzl
NaH+HaO=NaOH+Hzl
Amfoter xassali metallara (aluminium, silisium va
sinke) qelovilarin sulu mehlulu ila tosir etmekle:
zn + 2NaOH + 2HzO = Na2[Zn(OH)4] + H2l
2At + 2NaOH + 6HzO = 2NalAt(OH)41 + 3Hrt
si + 21r1rg, + HzO = NazSiO3 + 2pr1
4. Suyunelektrolizindan:
etektroliz
2H2O
_..--2H21
lra
i
O
fl.
+ gr1
.Vo lSOa .
Senayede hidrogeni almaq UgUn
agagrdakr
Usullardan istifada olunur:
1. Konversiya usulu: Kozardilmig (10000C-ye qecler)
kdmijr irzerinden su buxarrnrn buraxrlmast:
t5
C+Hzo '
'CO+Hzt
Altnan qaz qarlgllr su buxarl
ile
birlikda
k6zardilmig demir-monooksid (500"C-de) uzarrnden
OuErir,i damir-monooksid burada katalizator kimi igtirak
edir:
CO+ HzO
'
Fo
'COz+HzI
Karbon-dioksidi tutmaq uQiln onu sudan va qalavi
mohlulundan buraxtrlar'
2.
Metalrn su buxart, karbon qazt vo ya su buxarl va
karbon qazl qarrgrgr ile konversiyast:
tZCO +2H2l
CHa +
66,
CHa +
1116 ' 'CO+3Hzl
3CHo +
66, + 2H2O
--:"-'
4CO + SHzT
bag verir
vo
maqnezium-oksid, aluminium ve digar metallar
alava edilmig katalizatorlardan istifade edilir'
Bu
prosesler
8OO-1OOOoC-da
3. Su buxarlnln bezi metallarla (Fe, Zn'
reaksiYastndan. .-:-nor
4,
MS)
Karbohidrogenlerin krekinqindan:
krekinq
-=cHa + Qfl3-Qf{=Qf{2 +
2CHt- CHz
|
CHe
CHa-CHz-CHs
;l:O l'StC
+CHz=CHz + Hzl
:'iircrzar)
, cH2=cH-CH3 + H2t
Kimyavi xassaleri: Hidrogen atomu
nUvosinin
yukunun ailrgrndan elektronu zeif cezb edir ve elektronu
o vaxt cezb-edir ki, digar element elektronu asanltqla
halda hidrogen atomu hellumun atom
verir.
Bu
t5
quruluguna oxgar iki elektronlu bulud amela getirir.
Hidrogen ikiatomlu molekul hahndadrr. Onun
elektron formulu (6.)2 ile ifada olunur.
Hidrogen oksidlagdirici va reduksiyaedici xassa
gdsterir. Adi geraitda az aktivdir, yalnrz fluorla realsiyaya
daxil olur.
Qelavi vo qalevi{orpaq metallarr elektronu
asanlrqla hidrogena verir. Reaksiya metallann hidrogen
atmosferinde qrzdrrrlmasr zama gedir va
duzamalegetirici birlegmelerin-hidridterin amile gelmasi
ila mir$ahide edilir.
2Na + Hz -ji-* 2NaH-natrium-hidrid
a(]
x
Ca + Hz -f--- CrHr-krlsium-hidrid
Hidrogen UgUn +1 oksidlegma deracoli birlagmelar
daha xarakterikdir. O, demek olar ki, bUtUn qeyrimetallarla qargrhqlr tasirde olur. Fluorla qargtlrqlt tesir
reaksiyast hamiga partlayrgla gedir.
Hz+Fz".,2HF
Hidrogenin xlorla reaksiyast daha sakit gedir.
Hidrogenin xlorla qargrhqll tasir reaksiyast qaranltqda va
qrzdrrrlmadan kifayet deracedo yavag gedir, igrqda isa
sirretla, inisiator (qt0rlctm, qrzdrrmaqla) igtirakr ilo
partlaytgla gedir. Hidrogen xlor atmosferindo yanrr. BUtUn
hallarda reaksiya aga$rdakt kimi gedir:
Hz + Clz -- 2HCl
Brom va yod hidrogenle zaif (yavag), oksigenle isa
flUor kimi aktiv reaksiyaya daxil olur.
Hz + Brz' }2HBr
H2+ J2 -2HJ
2H2 + gr'-,2HzO
Mg2Si + 4HCl --- 2MgCl2 + SiH4
Hidrogen bir gox metallarrn (qelavi va qelavitorpaq rnetallanndan bagqa) va qeyri-metallartn
oksidlorinden ve xloridlarinden oksigeni ve xloru grxarrr.
Bu zaman o, reduksiyaedici kimi igtirak edir.
CuO + Hz -i---- Cu + HzO
--j=-
Ag2O + H2
2Ag + HzO
MoO3 +3H2 --j-----... Mo + 3Hzo
CuCl2 + H,
6, a 2119;
-J-----..
p-elementlari
ila
qargrhqlt tesirdo hidrogen
reduksiyaedici xasso g6sterir:
Cl2 +
Yuxarrda
H'--3- 296'
C + 2Hz - 'a--. cHo
gdstorilon
reaksiyalarda hidrogen
biitun
6ziinU reduksiyaedici kimi apararaq +1 oksidlegme
daracesi gostarir.
Hidrogen metallarla reaksiyada oksidlogdirici
xasse dagryrr ve bu halda bir elektron qabul edarak menfi
yiikh.i iona gevrilir.
AH = - 67,2 kClmof
Ho + e- =
H-
Ca+Hz=CaHz
Bu reaksiya qrzdrrrlmrg ve ya kozardilmig metal
irzerindan hidrogen kegdikde gedir ve emala galan
birlogmalara hidridler deyilir.
1. Aktiv metallann hidridleri (LiH, CaH2 ve s.):
Bunlar ion rabitasi hesabrna amala gelen, istiliyi ve
elektriki yaxgr kegiren duzabenzer kristallik maddalerdir.
ion rabiteli hidridler qUvvatli reduksiyaedicidir.
2CaH2 + TiO2= 29^6 + Ti + 2H21
3CaH2 + Al2O3 = 3936 + 2Al + 3Hz1
2.
lrl2f{+H2O=NaOH+Hzl
p-elementlErin hidridlari (B2H6, CHr,
r8
NHg,
HzO, HF va s.): Kovalent rabite hesabtna amele golan bu
hidridlar turgu xassoli birlegmalordir.
SiHa + 31116 -- HzSiOg + 4H21 turgu
p-elementlorin hidridlarinden bazileri amfoter xasse
dagryrr.
AlH3 + 396, = Al(BHa)3 asas
AlH3 + KH =
turgu
d- va f- elemenflerin metala benzai hidridlari:
Bunlara misal olaraq VH, NbH, TiH2, HfH2, UH3, paH3 va
s. gOstarmak olar.
Kimyevi rabitanin tobiatine gdre hidridlerin UQ qrupa
bolunduyr.tnU gostardik. Agagrda onlara aid misallar
gcistarok.
K[AlHa]
3.
LiH BeHz
NaH MgH,
KH CaHz
ton
BzHs
AlH3
GaH.
CHo
SiH4
GHo
NH, HZO HF
PH. HZS HCI
AsH3
HzSe HBr
\-________--!____/
ion-kovalent
kovalent
ion hidridler kristallik maddalardir. Orintilari elektrik
coreyantnt kegirir. Kovalent hidridlar adi goraltda qaz va
ya maye hahndadrr. ion hidridler asasi, kovalent hidridler
turSU xasso gostarir.
LiH+BH3=LilBHrI
Qetd etdiyimiz kimi ion-kovalent hidridlor amfoter
xasseli maddelerdir. Reaksrya Saraitinden astlt olaraq
ham elektron cutuni.in donoru, ham de elektron ci.]tLlnUn
akseptoru kimi reaksiyaya daxil olur. Bu reaksiyalar
susuz mehlullarda gedir. Musbet polyarlagmrg hidrogen
ionu anion kompleksler emolo gatirir.
KF+11P=KlHFzl
KNO3+HNO3=K[H(NO3)2]
19
Bu tip anion komplekslerdo hidrogen ionu merkezi
atom rolunu oynaytr. Hidrogen kompleksleri molekularasl
hidrogen rabitasi vasitesi ile yaranlr vo hidrogen ionu xotti
qurulugludur.
tF--H-Fl
-
[o2No--H-oNo2]-
Onun emela gelmesi MO-Usulu ilo izah edilir' iif,;-ionunun Mo-orbitallarl hidrogen atomunun 1s orbitall ila
iki fliror atomunun 2Px orbitallnln kombinasiyastndan
yaranrr. Naticada bir adad o baolayrcr, bir aded qeyriba!layrcr va bir odad zaifladici molekul orbitallarl amale
geiir. Kimyavi rabitenin amala galmesinda igtirak- edan
iOrd etektionOan ikisi baglayrcr, digar ikisi qeyri-ba!layrcl
molekul orbitahnda yerlegir. Difluoro-hidrogenat ionunun
elektron qurulugu o:i.oc,): kimi ifade olunur' Hidrogenatlar
yalnrz susuz mehlullarda davamlldlr.
qiymotli
xammaldtr. Ondan ammonyak va sintetik metil spirtinin
alrnmast, maye ya$lartn va piylerin hidrogenleimasi tigun
istifada edilir.
Tetbiqi: Hidrogen kimya sanayesindo
20
i9 Ne '1. Hidrogenin altnmast ve xassalErinE aid
tacraibelor
i9 iigtin lazrm olan lavazimaflar: kimyavi
slekanlar, stnaq gi.igelari, ttxaclar, qazaparan borular, ucu
darttlmtg guge boru, qaz ve ya spirt lampast, asbest
veraq, tutacaq, kibrit. Kipp aparatr.
lS iiqiin lazrm olan reaktivlar: sink va demir
qrnntrlan, xlond turgusu, sulfat tur$usu (1:5), mis(ll)oksid,
alUminium ve sink tozu, qatt natriu m-hidroksid va ya
kalium-hidroksid mahlulu.
Tacriiba 1. Metallarla turgularrn qargtltqlt tasiri
Kipp aparatrna, reaksiya naticosindo
altnan
hidrogeni qurutmaq ijgun, lgarisinda qatt sulfat tur$usu
olan yuyucu qab birlagdirirler. Kristallizator ve silindii su
ile doldururlar.
Kipp aparatrnda ahnan hidrogenin tamizliyini
yoxlamaq i.lgun igarisina hidrogen doldurulmug stnaq
gugesinin a1ana yanat Qop yaxlnlagd trr lrr. Oger qaz
gorunmez alovla sassiz yanarsa bu hidrogenin tomizliyini
gdsterir.
Zn + 21161 =ZnCl2+ H2l
Zn + HzSOcrar = ZnSO4 + H2t
Hidrogenin alovu
gox geffaf olduou
UgUn
gOrUnmLir. Alova ka$rz yaxrnlagdrnn. Ka$rz derhal
alovlanarsa, bu hidrogenin yandtlr zaman amele galon
alova sUbutdur.
Tecr[ibe 2. Metallarla suyun qargrhqh
tesirinden hidrogenin aknmasr
Tacriiboya hazrrlrq: Quru pinset ilo vannada olan
21
kerosindan bir parga natrium-metall grxarlb, filtr kaglzl il3
qurutmah. Qurudulmug natriumun oksidlagmig hissalerini
tamizlemoli va onu igerisinde kerosin olan xususi
bankaya atmalt. Tamizlenmig natriumdan bugda boyda
parQa kesmali.
bir nega
isin yerine yetirilmasi: lgarisinda su olan
kristallizatora, su ila doldurulmug silindri bagr a9a$t daxil
etmeli. Natrium par9alarlnl tamiz va quru tanzifa sarlmall.
Pinset ile tenzifin kenarlndan ele tutmaq lazlmdlr ki,
natrium parqalarl onun igarisindan sijrUsilb diigmesin'
Natrium ila birlikde tenzifi igerisinda su olan silindra daxil
etmeli.
Reaksiyantn tanliYini Yazmall
2HzO+2Na=2NaOH+Hzl
Alrnan hidrogen, suyu stxrgdrrrb silindrdon glxarlr'
Tanzifde olan natrium reaksiyaya daxil olub, qurtardlqdan
sonra, yeniden quru natriumun bir parqaslnl tonzife
bi.rkirb silindra daxil etmali. Silindr tam dolana qodar
prosesi davam etdirmali. Silindr qazla tam dolduqdan
sonra suyun altlnda, onun agzlnl 9u$e pargasl ile 6rtorek
sudan glxarmall. $USa pargasrnr qaldrrrb, sillndrin agzlna
yanar gop yaxrnlagdtrmalt, yt!tlan qaztn yanmaslnl
mugahida etmeli.
Tacriibe 3. Laboratoriyada hidrogenin suyun
elektrolizindan allnmasl
Laboratoriyada hidrogeni suyun elektrolizi yolu ile
almaq olar. Suyun elektrik keqirma qabiliyyotini artrrmaq
ugun ona az miqdarda elektrolit (turgu, qolovi ve ya duz)
elava edilir.
Elektroliz neticasinde katodda hidrogen, anodda
isa oksigen allnlr. Elektrolizin sxemi.
HzOeH*+OH22
-Kl2H-
+ e-
+Al4OH-
-
-
Hz
4e- -.- 2H2o + Oz
Tacriiba 4. Hidrogenin yanmast
Lavazimat va materiallar: Duru xlorid turgusu,
sulfat turgusu, Kipp aparatt ve sink, sulfat turgusu iladolu
yastr yuyucu qab, gtativ, 1-1,5 litrlik gu$e stekan, susuz
mis(ll)sulfat,
lgin
yerina yetirilmesi: Kipp aparatr ila
birlogdirilmi$ yuyucu qaba gtativin pancesine bklegdirilmig
dUzbucaqlr borunun dartrlmrg yuxan ucunu birlogc,irmeli.
Kipp aparatrndan ehtiyafla hidrogen coroyant buraxmah
(guruldayrcr qazrn grxmadr!rna emin olduqdan sonra) ve
borunun dartrlmrg ucunda gazr yandrrmalr. Hidrogenin
yanmasrndan altnan su, alovun Uzarinde tutulmug gUge
-emeie
lOvhe i..izorinda kondenslegir. Su damcrlarrnrn
galmesini susuz mis(ll)sulfafla da yoxlamaq olar.
Duzun goyermasi hidrogenin yanmasrndan suyun
golmasini
emola
tasdiq edir.
Hidrogenin xassalari
Bu movzu iizra hidrogenin yalnrz bir srra kimyevi
xassalari Oyranilir.
a) Hidrogenin yanma reaksiyasr
b)
c)
mahsulunun tayini;
Guruldaylcr qazrn xassaleri,
Hidrogenin reduksiyaedici xassaleri.
va
yanma
Tacriiba 5. Hidrogenin oksigende yanmast
Mektablerde hidrogenin xassalari ilo
.hidrogenin
oksigende yanmast
tanrgltq
tacritbesi ile baglanrr.
Silindre ve ya gugo bankaya oksigen doldurub, iQarisine
qurtaracaq hissasindan hidrogen alovu gtxan qazaparun
boru daxil etmali. Hardan e$idilan fit sasi, hidrogenin
yanmasrna sarf olunan oksigen avozine bankaya havanrn
ila
sorulmasr
alaqadardrr. Bankanrn divarrnda su
damcrlarr gorilnirr. Buradan bela natice grxarmaq olar ki,
hidrogen oksigenda yananda su alrnrr.
Tacriibo 6. Hidrogenin havada yanmasr
Owelki, tacri.ibado oldugu kimi, hidrogeni alrb,
onun temizliyini yoxlamalr va alovu stakanrn iQerisina
yoneltmali. Stakanrn divarlannrn tarlemesini mugahide
etmeli.
2H2+Q'=2Y1'6
Tacriiba 7. Guruldayrcr qarrgr!rn partlamasr
Guruldayrcr qangrq haqqrnda tesovvur olda etmak
ugun hidrogen va oksigen hacmca 2:'l nisbatinde
qarrgdrrrlrr. Qazr toplamaq irgirn silindra muvafiq miqdar
oksigen (1/3) ve hidrogen (2/3) doldurmalr, suyun altrnda
silindri guge lovha ilo ba!lamah, silindri dasmalla
mdhkam sanyrb, stolun Ustilna qoymalt. Silindrda
apafllan tecrubonin xatasrz olmasr iigun her ehtimala
qargr onu dasmalla sarrrnaq lazrmdrr. Silindri polietilenla
sarrmaq olar.
Tacriibs 8. Hidrogenin hava ile qarrgr$rnrn
tanake qabda partlayrgr
Bu igi yerina yetirmek ugun iki aded hundur ve dar
teneke qab segmali. Nazik mrxla har iki qabda kiEik degik
agmalr. Degiklari nam ka!rzla va ya yonulmug kibrit gdpu
24
ile ba!lamal, qabtn igerisine havantn serbest daxil
olmast UQun onun alttna bir gop qoyub, Oagragagu stotun
Ustuno gevirirlar
va
hidrogenla Oonjruitai
Kipp
aparatrnd_an qabrn hidrogenla dolmasr 2_3 deqiqa arzinda
apanlrr Kipp aparatrnr baflaytb, qazaparan borunu kenar
etdikden sonra qabtn agzrnr agrb, uzun yanar g6ple qazt
yandrrrrlar. ewelca hidrogen sakit yanrr, 'sonra'
galmaoa baglayrr,
fit
ses getdikce arttr, nehayet
qulaqbatrrrcr ses golir.
Tocrubeya baglamazdan onca stolun Uzarini tam
yr!rgdrrma| ve stoldan aralrda dayanmaq laztmdtr.
Diqqat etmak vacibdir: Oger qab hidrogenlo tam
dolmazsa alovu qaba yaxrnlagdrian kimi partiayrq ba9
verir. Bu oylance xarakterli bir tacrUbedir.
-
Tacriibe 9. Mis([)oksidin hidrogenta
reduksiyasr
Hidrogenin tamiz oldugunu yoxladrqdan sonra onu
qrzmrs mis(ll)oksid rizerina buraxrrlar. Reaksiya
zamanr
ahnan suyun si.izulmosi ugun srnaq gttgesini miiti
vaziyyatda $tativin pancasine berkidirlar.
Reduksiya naticasinda alrnan qrrmrzr rangli misi
daha. yaxgr agkar etmek ugUn qallr gini haiangOe
-ki,
narrnlagdrrrb, toz halrna salmaq lazrmdrr
metal iisr
ayani gekilda gcirmek mumkun olsun. Bu zaman hokmon
alrnan misi hidrogen axtntnda soyutmaq laztmdtr, aks
halda mis yenidan oksidtego biler. Oger mis(ll)oksid' artrq
miqdarda gdturulersa hidrogen buraxdrqdan va mdhkam
srzdtnldtqdan sonra, qrzdrrrcr qurgunu bir mtrddat kanar
etmek olar.
zaman mis(ll)oksidin hidrogenle
reduksiyast ekzotermik proses oldu$u Ugiln mis(ll)o[sidin
62-02Une kozarmasrni mUgahide etmak olar.
tacruba oksidlagme_reduksiya prosesleri
Bu
Bu
anlayrgrntn tegokkulunirn asasldlr. Vlll sinifda
oksidlegma-reduksiya reaksiyalartntn mahiyyati
maddelerdan ayrllmast va birlegdirilmasi kimi
menimsenilir.
Burada gagird oksidlagdirici ve reduksiyaedicilar
haqqrnda ilk molumatlar allr (oksigeni veren maddeler-oksidlagdiriciler, oksigeni alan maddoler-reduksiyaediciler adlanlr).
Yoxlama suallar ve gahqmalar
1. Qaz almaq UqUn Kipp aparatrnln
diger
cihazlardan UstUnluYU nadir?
2.
3.
4.
Hidrogen sanayede va laboratoriyada hanst
ilsullarla altntr?
Hidrogenin masamali arakasmeden diffuziyasl
zamant fantan allnmastntn sabebini izah edin.
Hidrogenin oksidlagdirici va redukslyaedici
xassalerini gosteran tonliklari yazln va izah
edtn.
5.
6.
7.
Mis(ll)oksidin hidrogen vasitasi ile reduksiyasr
zamant 3 q su allnmtgdrr. Reduksiya UQiJn no
qeder hidrogen sarf olundu$unu hesablayln.
Guruldayrcr qaz ve su qazr nadir? Hidrogenin
oksigenda yanma mehsulu nedan ibarotdir?
isbat edin.
NHr va BHr-la qarslllqll tasir misallnda H+ va
H- ionlartn rn donor-akseptor xasselarini izah
edin.
Hidrogenin atomlara dissosiasiyasl temperaturun artmast ilo nece deyigir? Hanst temperaturda atomlara dissosiasiya maksimuma gattr?
9.24 q alitminiumun suya, qolevi va xlorid
turgusuna tasirindan eyni miqdarda hidrogen
8.
t6
grxarmr?
10.
Na Ugtln hidrogen zetf elektrik
tesirinden aktivlo$ir?
11.
100
I
hidrogenla 100
I
oksigen
cerayant
qarr$rOrnrn
partlayrgtndan nege litr su buxan ahnrr?
12.25O ml sudan: a) elektroliz yolu ila; b) har hansr
qolavi metaltn tasiri ila alrna bilecek hidrogenrn
hacmini (n.9.-de) hesablamalr.
13 150 q CuO-i tamamila reduksiya etmok UgUn
lazrm olan hidrogenin hacmini hesablayrn.
27
2.2. Oksigen
Oksigen elementlerin dovri sisteminin VI qrupunun
ilk tipik ;lementidir.
Elektron formulu
1s22s22p4
Seklindedir.
Oksigeni tamiz halda avvalce 1772-ci ilda isveg
alimi K.V.$eele, sonra ise 1774-ci ilde ingilis alimi
C.Pristli cive(ll)oksidi pargalamaqla almrglar. Oksigen
turgu toredan manastnt verir. Bu ad ona A.Lavuazye
(1774-1775) terefindon verilmigdir. Oksigenin (O) 9[a
nomrosi 8, nisbi atom kutlesi 16-drr. Oksigenin 14o,
-'"O
(99,759%): "o (0,03740/o); '8o (o,zoggy") stabil va
l50, 1eO radioaktiv izotoplarr melumdur. Xarici etektron
tebaqesini tamamlamaq ilgitn oksigen atomuna iki
elektron gatmtr. ona gora da flOordan bagqa digor
elementlarla birlagmalarinde oksigen atomu bu 2
elektronu qebul edib -2 oksidlagme darecasi gostarir.
Oksigen atomunda
d orbitah olmadt$tndan
o,
yanmqrupun digar elementlori kimi 4, 6 valent ve ya +4,
+6 oksidlagme derecasi gdstara bilmir.
Tabiatda taptlmast: Oksigen yer qabrgrnln an gox
yayrlmrg elementidir (52,3o/o). Suda 89%,
insan
orqanizminda 65%, qumda 53%, gilde 50%, atmosfetde
kirtlaca 23%, hocmco 21o/o vatdr. Bir gox mineral
duzlarrn, bitki va heyvan mongali Uzvi maddalerin
terkibine daxildir.
Fiziki xasselari: Oksigen rengsiz, dadstz va iysiz
qaz olub, helledicilerde va suda zeif hell olur. Maye
oksigen mavi ranglidir va maqnit terafinden cazb olunur.
Oksigenin bu xassasi onun molekulunda tak elektronlarln
olmasr ile izah olunur. Maye ve berk oksigen paramaqnit
xasselidir. iki elektronlu oksigen molekulaslntn elektron
qurulugu oi o';'
rrl,;o'r' zr.i1 elektron formulu ila tfade
4
olunur. Atmosfer tezyiqinde oksigen
-182,90C-da
mayetogir, -21 8,80C-de berkiyir.
Ahnmasr: Laboratoryada oksigeni qelavilerin sulu
mahlulunun elektrolizinden, az miqJarda' otsrgeni -ise
hidrogen-peroksidin parQalanmaslndan
lkatalzaior krmr
P-l?,!n.Aar9.1 rla ortr.ilmus, ptatin va ya [Cu(NH3)4]SO4_den
rStrtada edirler) altn tr.
Oksigeni laboratoriya geraitinda a$agtdakt usul_
larla almaq olar.
1. Bertole .duzunun KCIO3 MnO2 katalizatoru igtirakr ila
qrzdrnlmaqla
pargalanmasr ndan (termiki pa19"rai"li").
2KClq
-:::1
2KCt
+ 3O2
2. Kalium-permanqanattn termiki pargalanmastndan:
2KMnOr = K2MnOa + MnOz + Oz
4KMnO+ = 2KzO + 4MnOz + 30,
3. Civa(ll)oksidini termrki parQalamaqla:
2HgO=2Hg+e,
4. Qelavr metallarrn nitraflarrnrn termiki pargalanmastn_
dan:
2NaNO3 --1- 2N3NO, * O,
5. Agardtcr ahangi katalizator (kobalt duzlafl) jgtiraktnda
termiki parEalamaqla:
zCaOCl2 = 2CaCl2 + Q,
- Peroksidlorin pargalanmasrndan:
6.
2t-tro,
-!!!L.2H2O
2Bao2
-IIl!-,
+ 02
2Bao + oz
. .. panaye miqyastnda temiz oksigen suyun
elektrolizindan allnrr. Bu zaman elektrolit limi f.ati,]m_
-1Jeia
hidroksidin 30%-ti mahtulundan istifada otunur
mehlul elektrik coreyantnl yaxgr kegirir). pro""s
,am"'n,
Katod damirdon, anod isa platinden hazrrlandrqda
daha
yaxgr netica alda edilir.
Katod: (reduksiya) (Fe)
(4H2O + 4e- = ZHz + 4OH-)
4OH- - 4€ = ZHzO +
Anod: (oksidlagme) (Ni)
(4OH- - 4e- = 2Oz + 2HzO)
2H* + 2{ =
Oksigen laboratoriya va apteklarde mavi rengli
polad balonlarda 15 mPa tazyiq alttnda saxlanlllr.
Senayede oksigenin digar alrnma usulu maye
havanrn -1830c-da rektifikasiyasrndan (qovulmaslndan)
Oz
Hz
alnmasrdrr.
Sarbast halda oksigenin iki
allotropik
gekildayigmesi melumdur: oksigen 02 molekulu vo ozon
Ozonu $enbeyi 1840-cr ilde kagf etmigdir. Ozon
faltin iyti, g'6y rengti qazdrr (-1100c-da qaynayrr,
-1930c-de aiyir). Ozon-yunanca (veran)) demekdir'
Kimyavi xassalari: Oksigen 4 tip oksigenli binar
birlegmeler amele gatirir. oksidlar (gksigenin oksidlagme
derecasi bu birlagmalarda -2, O-z), peroksidlar (o-:-),
superoksidlar (o;), ozonidlar (OJ) ve oksigenin fliior ile
olan birlegmoleri (o*2, ot).
Oksigen quvvetli oksidlesdirici vo aktiv qeyrimetaldrr. O, btitiin elementlarla bilavasite qargtltqlt tesirda
olub oksidler amala gatirir. Kimyevi xassalarina gdra
oksidler; asasi, tur$u, amfoter, duzamelagatirmayon ve
duza banz{ oksidlar kimi tesnif olunurlar.
Oksigen metallarla (platin ve qlzlldan bagqa)
qargrlrqh tasirde esasi va amfoter oksidlar em€la gotirir:
4Al + 3O2 _,2AlzOt
2Ca + Oz -. 2CaO
Oksigen halogenlar ve tasirsiz qazlardan bagqa
digar qeyri-metallarla qarglhqll tesirda olub turgu oksidi va
duzamelegatirmayon oksidlar amale gatirir.
N2+02 J 2NO
Os
S+Oz=SOz
2H2 + O'= 251"6
C+Oz=COz
P++5Oz=2PzOs
Qeyri-metal oksidlari asason turgu xasseli
maddelordir. Qeyri-metahn oksidlagme derecasi artdtqca
uygun oksidin turguluq xasseleri gUclanir.
P4O1o+6H2O=4H:POr
LG9"* = -59,9 1;5 ,rrno1
SO3+9,6=HzSOr
= -91'6 i'*6 1"o'
Cl2O7+4rg=2HClOa
LG!r" = -339,9 1r6 |lnoi
LG!'"
Bir srra qeyri-metal oksidlari suya qargt indifferent
olduqlanndan onlar duzemolagetirmeyan oksidlardir,
Oksigenin peroksid tipli birlagmo$leri: Kimyavi
reaksiyalar zamanr oksigen molekulu elektron itirme vs
ya qebul etma imkanlanna malik oldugundan
o, O!- ,O: ,O; tipli molekulyar ionlar amele getirir. Oksigen
molekulu bir elektron birlegdirdikda superoksid o; ionu
emala gatirir.
02 + s- = 2LH)r" = -94 1rg
Bu ionun toremeleri superoksidlor adlanrr ve feal qelevi
metallar UgUn melumdur.
K+Oz=KOz
Laboratoriya Seraitinde hidrogen-peroksidi agagtdakr kimi almaq olar.
BaO2 + 1116 + COz = H2O2 + gqgg.
BaO2 + grggo = BaSOr + HzOz
Sanayede h idrogen-peroksid i qatth!t 50%-den gox
olan sulfat turgusunu elektroliz etmakle altrlar:
Katodda: 2H- + 2e- = Hz
Anodda. 2HSOr- - 2e- = HzSzOo
Anodda alrnan persulfat turgusunun hidrolizindan
3l
hidrogen-peroksid altntr.
H2S2O6 + 2H2O = 2H2SOa +
l-12Q2
Hidrogen-peroksid asanlrqla atomar oksigen
ayrrdr$rndan, krmyavi reaksiyalarda ozunu qUvvatli
oksidlagdirici kimi aparrr.
2HJ+HzOz ,2HzO + Jz
PbS+4HzOz-PbSOr+4HzO
H2S + 4H2O2 + HzSOa + 4HzO
+
2FeCl2 HzOz + 4NaOH = 2Fe(OH): + 4Nacl
Qargrlrqlr tesir zamant reaksiya geraitinden ve
maddanin tebiatindan aslll olaraq h idrogen-peroksid
dziinu reduksiyaedici kimi da apartr:
2KMnOa + SHzOz + 3HzSOr = 5O2 + 2MnSOr + KzSOr +
+8HzO
Ag2O+H2O2=2Ag+Oz+HzO
Tetbiqi: Oksigenin an genig totbiq sahalari
metallurgiya va kimya sanayesidir. Bela proseslere misal
olaraq-p-oiad, Euqun, nitiat turgusu, sulfat turgusu
istehsahnr gostermek olar.
ig lt&2. Oksigenin altnmast va xasselarina aid
tacriibalar
Oksigen ile elaqadar tecrijbalar uQ osas hissaden
ibaret olur: a) oksigenin allnmasl, b) oksigenin xassolori,
c) ozon
iE iigtin lazrm olan levazimatlar: qazometr,
kolba, terazi.
iS iigiin laztm olan reaktivler: kl.lkiird, fosfor,
natrium, demir, kalium-permanqanat tozu, parafin,
ehangli su, manqan-dioksid, 3%-li h id rogen-peroksid
mehlulu, mis(ll)oksid, barium-peroksid, cive(ll)oksid,
qrrmrzr ve goy lakmus, k6mi.ir.
5t
Tocriiba 1. Oksigenin ahnmast
1. Stnaq gugosine bir qader
kalium-permanqanat
tozu tokub qrzdrnn. Oksigen gtxmastnt kOzarmig
vasitasi ila yoxlaytn.
2.
Qop
Eyni qayda ila soda, kalium-sulfat vo mis(ll)oksid
gOtUri.ib kozardin. Tacr[.lbe zamant oksigenin gtxmastnt
kdzarmig gop vasitesi ila yoxlayrn.
3. Temiz quru stnaq gugesina bir qedar Bertole duzu
(kalium-xlorat) KC|O3 t6kmeli. Srnaq gOgasini taxta ma$a
tutaraq lampanrn alovunda qtzdtrmalt (duzu
ila
qrzdrrma0a baglayandan oksigenin gtxmastna qader
kegan vaxtr qeyd etmali). Duz aridikden sonra stnaq
gugesina arabir, kozermig gop daxil etmeli.
e6pun alrstb
yanmast, Bertole duzunun pargalanmast naticasindo
oksigenin glxmaslnt gostorir.
Reaksiyan rn tenliyini yazmalt.
Diqqot: Bertole duzu ile iglodikde ehtiyaflr otmalr
ve onun iQarisina kagrz, gop va komUr pargalan kimi yana
bilon maddalorin di.l$mamasino diqqet etmak laztmdtr;
eks taqdirde Bertole duzu surtitnma va ya qrzdrnlma
naticasinde giddotli partlayts amala gotira biler.
4. Tamiz quru stnaq $tjgesine bir qader cive(ll)oksid
tdkUb, maili veziyyatde tutaraq qrzdrrmah. Civa(ll)oksidin
ronginin deyigmesina diqqot yetirmali. Stnaq gugosine
arabir kozarmi$ gop daxil etmokla, oksigen ahnmasrnr
yoxlamah. Srnaq gijgesinin divarrnda ytgtlan gUmUgu
rangli damctlar naden ibaretdir?
Reaksiyanrn tanliyini yazmalr.
5. Quru stnaq
$il$osine bir qedar barium-peroksid
tokmali; bunun uzerina 1-2 ml distille olunmug su elave
edib, srnaq gugesina derhal kozarmig gop daxil etmeli. Bu
zaman na mugahtda olunur?
Reaksiyan rn tenliyi beledir:
2BaO2 + 2HzO = 2Ba(OH)z+ Oz
Natice: Tarkibinde oksigen saxlayan yalnlz mlioyyan
maddalorden oksigen almaq olar'
4-5 ml 3o/o-li hidrogen-peroksid
o.-iri .inrq guga;ino
birina bir qadar
gUgelerindan
mohlulu tokiin. Sinaq
yuxarl
giigelerinin
.i"ftttok"id tozu alava edib, srnaq
1 sm
f,i"i"iin" maftil dolayrn. Srnaq gtr$eleri bir-birindan
giigolerrnl
arah olmaq gerti ila maftillari birlagdirin Slnaq
lampasl- ile
ya
itrtiuin p"ili"tinden astb, qaz ve qtzdtrtn.
.spirt lgonslnde
mahlullan qaynayana qodar
mis(ll)oksid olan slnaq gUgasinden oksrgenrn dana
gtxdrglnr musahide edin'
suratlo
7. igerisi-nda hidrogen-peroksid mohlulu olan srnaq
gugesina bir qeder manqan-dioksid elava edin Oksigenin
kozermig Q6p vasitasila yoxlaytn'
''-'4. S,n"q qiiqaiine hidrogen-peroksid mehlulu tdkub'
",*h"s,n'
oavnavana kimi qrzdrrtn, tizarina bir qedar fosfor(V)oksid
Bu halda
v" irlt nege damcl fosfat turgusu elava edin
"'"
oksioenin
clxmasl daYanlr.
- -- "
B, iecrubeler naticesinda gagirdlarde katalizator
madde
traqqrnoa (kimyavi reaksiyantn suratini dayigon
Xiilii ,u"W"" fikir formalagrr (CuO, MnO2-reaksiyant
suretlenOirrr, fosforun birlagmelerl ise azaldrr)
Tocrtiba 2. Qoxlu miqdarda oksigenin allnmasl
lgarisinde kalium-permanqanat tozu olan sljnaq
susesini maili surotde $tativin pencasine barkidin
iaicatanma 2400c-de baglantr' Qlzdlrllma .zamanl toz
halrnda kalium-permanqanat oksigenle birlikde ugur' t'lna
gdr" d" stnaq gijgosinin aozlnr pambrq ila baolayln 1 10
q oksigen almaq olar'
f, k"lirr-p"rr"nqanatdan 0,7
34
Tacriiba 3. Oksigenin havadan aSrr olmasrnr
tasdiq eden tacriibo
a) Quru kolbanr qazometrden oksigenle doldurub,
terezinin gozune qoyun va onu hava ile dolu ikinci kolba
ile tarazlagdrrrn. Bu halda tarazltq pozulacaq. ikinci kolba
qoyulmug terozinin gOzii yuxan qalxacaq.
b) 500 ml-lik bankanr oksigenle doldurun ve onu
astaca hacmi 250-300 ml olan bagqa bankaya t6kun.
igerisindan oksigeni k6gurUlmug birinci bankanr bagtagagt
Qevirin. Kigik hecmli bankada oksigenin varlrgrnr kdzermig
gctp daxil etmekle yoxlayrn.
Oksigenin xasseleri
Tocriibo 4. Oksigenin ayrrlmasr
Quru srnaq Su$esinda bir qeder natrium-peroksid
goti.]rmali va onun izetina 1-2 ml distillo edilmig su alave
etmeli. Srnaq gu$esine dorhal kozarmig gop daxil etmali.
No mt.rgahide olunur?
Reaksiyanrn tenliyini yazmalt.
2Na2O2 + 2HzO = 4NaOH + Oz
Tecriibe 5. Kiikiirdiin oksigende yanmast
Metal qagtq igarisindaki kUkUrdU havada yandrnb,
oksigen olan bankaya daxil edin. Kukurd yantb qurtardrqdan sonra qagr!r bankadan grxartmall; bankaya azca
distille edilmig su tokub, agzrnr gu$a pargast ila drtiib
mdhkam galxalamalr.
Mahlulu rki hisseya boltrb, birini qtrmtzt, o birini g6y
lakmus ka$rzr (ve ya mahlulu) ile yoxlamah. Ne mUgahide
olunur? Kukurdi..in oksigendo yanmast vo kilkiird qaztntn
su ile qargrlrqh tasiri reaksiyalanntn tanliklerini yazmah.
.lt
a)
KukUrdu
bir
parga komurle avez edarak,
yuxarrdakr tecrubeni tekrar etmeli.
Tecriiba 6. Fosforun oksigenda yanmast
Eyni yolla fosforun oksigenda yanmastnr yoxlaytn.
Ogar qrrmrzr fosfor nem olarsa, onu ewelca sl]zgoc
kagrzr arasrnda qurutmalr.
Tacruba 7. Natriumun oksigende yanmast
BuQda boyda natrium metalrnt kasib, filtr ka$tzt ila
qurudun va oksidlegmig yerlerini tamizleyin. Metal qagtga
asbest qoyub, hazrrlanmrg natriumu asbestin uzarinda
yerlegdirin va oksigenla yanmastnt mijgahida edin.
Yanma qurtardrqdan sonra btittin bankalara su elavo
edib, lakmus kagrzr ilo yoxlayrn Mugahidalerinizi izah
edin.
Tacrtba 8. Demirin oksigenda yanmast
Nazik polad maftildon (maselen, tar siminden)
spiral hazrrlamalr (meftili mtxa sartmaqla), maftilin bir
ucuna kigik kibrid gOpii taxmalr, o biri ucunu ise eyarek
halqa gaklina salmah. Metal qagtgtn destesinin ucunu
azca eymeli va halqanr ora iligdirmalt.
Oksigenla dolu bankada su olmad tqda ora azca su
alave etmeli. Spiralrn ucundakt gopu yandtrtb, darhal
hemin bankaya daxil etmali. Maftilin oksigenda yanmastnt
mugahido etmeli. Qarrgrgr bankadan gtxardtqdan sonra
suyu Qalxalamalr va iki hissoye bolLib, qlrmlzl va gdy
lakmusla yoxlamalr. Ne mtigahida edilir?
Reaksiyan rn tanliyi beladir:
3Fe+2Oz=Fe3O4
36
TacrUba 9. Ozonun ahnmasr va onun
oksidlegdirici xassesi
(tacriiba sorucu gkafda apanlmahdtr)
igin gedigi: iri vo quru srnaq giigesinde
ammonium-persulfatrn 4-5 kigik kristah Uzerine 10 damct
qatr nitrat turgusu mehlulu (srxlrgr 1,4 qTsrrr3) alava
etmali. Srnaq gUgasinin alzt qazaparan boru kegirilmig
trxacla baolamalr va onu qaz lampast alovunda zeif
qrzdrrmalr. Qazaparan borunun igarisinde 1-2 damcr
kalium-yodid mehlulu va 1-2 damct nigasta mahlulu olan
srnaq $U$asina daxil etmali. Na mugahida olunur? Ozonla
kalium-yodid arasrnda gedan reaksiyantn tenliyini
yazmalt. Ammonium-persulfatla nitrat turgusunun
qargrlrqlr tasirinden ozonun ahnmasl agagrdakr tenlikla
ifade olunur:
3(NHq)zSzOa + 6HNO: = 6NOz + 2O3 + 3(Nl-la)2$Qa +
+3HzSO+
Yoxlama suallar ve masalalar
Laboratoriyada hansr maddalardan oksigen almaq
olaQ
2. Oksigen atomunun elektron konfiqurasiyastn I
yazmal.
J. Suyun terkibinde nego faiz oksigen vardtr?
Oksigen sanayedo vo laboratoriyada hanst Usulla
1.
alrn rr?
Mekteb tecrubosinde istifado olunan
hansr
maddelar oksigen almaq iigun sarfalidir?
o
Oksigen alarkan
manqan-dioksidin oksigen
manbeyi olmayrb, reaksiyada ancaq katalizator
kimi igtirak etmasini tacrubi olaraq neca sUbut
J/
etmak olar?
7. Ozon oksigenden hansl xasselarina
gtire
forqlanir?
8. 50 q
Bertole duzunun parqalanmaslndan allnan
oksigen normal garaitda na qeder hacm tutar? Bu
miqdar oksigen ne qadar kukiirdi.rn kiikurddiokside gevrilmasina kifayet edar?
9.
Normal geraitde 10
I oksigen almaq
UQiin nege
qram ka llu m-perm nqan at par9alanmalld lr?
a
1
O.
150
q
kalium-xloratln pargalanmasrndan normal
garaitdo neqa litr oksigen allnar?
'10 I tobii qaztn yandtrtlmast
11 .Alok-i metan olan
Ugun normal garaitda nega litr oksigen laamdfi?
12. Qizdrrrlma neticasinda kalium-nitrat pargalanarkan
ahnan oksigen 1,5 q kukurdun yanmastna kifayet
etmigdir. Na qader kalium-nitrat ayrtlmastnt va
nege qram oksigen ahndrStnr hesablamalt'
10
2.3. Halogenler
Dovri sistemin Vll A qrupuna fli.lor, xlor, brom, yod
va astatium daxildir (bu elemen ar p-elemenfleri strastna
aiddir). Metallarla duz emela g€tirdikleri i.jgirn onlara
halogenler adt verilmigdir. Bu elemenflerin xarici elektron
tabeqolorinda 7 elektron yerlegir-ns2nps. Oksigena g6re
ba9 oksidlagma darecaleri +7, hidrogena g6ra isa -1_dir.
Flilor but[in birlagmalerda -1 oksidlogma darocesi
gostarir.
F,-At istiqamatinde reduksiyaedicilik xassesi
guclenir, oksidlegdirici xasso ve feallrq zeiflayir.
_ _ Vll A qrup elemen erinin elektromanfiliyi
F-Cl-Br-J-At
srrastnda getdikca
azalr. Odur
ki,
gostarilen srrada onlarrn qeyri-metallrq xasselori tedrican
zeifleyir_ Har bir halogen F-At srrasrnda tizi.jnden sonra
galen analoqu, birlegmalerinden gtxartr. F-dan At-da
dogru aqreqat halda dayigir: F, Cl-adi garaitda qaz,
Br-maye, J-bark halda olurlar.
Xlor
Xloru 1774-ci llda isveg alimi K.$eyele manqan_
diokside xlorid turgusu ila tasir etmoklo kogf etmigdir.
1810-cu ilde H.Devi hamin maddenin yeni element
oldugunu stibut etmig va rengine gore ona xlor adr
vermigdir (yunanca <xloros> sdzundon goturulUb, manast
yagrldemakdir).
Xlor dovri sistemin 3-cij ddvrijnda Vll qrupun esas
yarrmqrupun-da yerlsgir. Onun atomunun elektron
qurulugu 1s22s22p63s23p5 kimidir. Oksigen va fluordan
bagqa digar birla$malarde xlor atomu bir elektron qebul
-1 oksidlegma daracesi g6sterir.
99!b
birlegmalerda +1, +3, +5, +7,
Oksigenle
fltiorla birlegmalarde isa
(ClF3) +3 oksidlesme darecesi gostarir.
Fli.Jor atomuna nisbaten xlor atomunun valent
orbitallaflnrn olgiisij yuksak, ionlagma enerjisi ise azdlratomunun davamltlt!t xlor
Flijora nisbatan
xlor
molekulasrnda o-rabitesi ila yana9l n-rabitasinin
mdvcudlulu ile izah edilir. Xlor molekulunda rabitanin
tertibi't,12-ye baraberdir. Xlor aktiv oksidlosdiricidir.
Fiziki xasselari: Xlor sarlmttl-yagll rengli qazdlr.
Havadan 2,5 dofo aSrr, kaskin iyli qazdtr' Tenaffus
yollarrna gox pis tasir gdsterir.
Otaq temperaturunda bir hacm suda iki hacm xlor
hetl olur. Bele mahlul xlorlu su adlanrr. 100C-den a$a!l
temperaturda Clz'6HzO vs Clz'8HzO torkibli kristalhidratlar verir. Bela kristalhid ratlar klatratlar adlanlr.
Xlor, atmosfer tazyiqinda va -340c-do maye hala
kegir, -101oc-da berkiyir. Xlor bir gox Uzvi helledicilerde,
xiisusile CClr-de yaxgt hell olur.
Alrnmast: Laboratoriya geraitinde xloru almaq
09Un qr..rvvatli oksidlagd iricilera (MnO2, KMnO+, KCIO3 ve
s.) xlorid turgusu ila taslr edirlar. Bu reaksiyada
katalizator kimi mis(ll)oksid goturuliir vo reaksiya 400"Cde aparrltr.
KCIO3 + 6HCl = KCI + 3Clz + 3HzO
2KMnOr + 16HCl = 2MnClz + 5Clz + 2KCl + 8H2O
KzCrzOt + 14HCl = 3Clz + 2KCl + 2CrCb+7HzO
YUksak tomizliye malik xloru q tztl(ll)xloridin
termiki parga lanmastndan almaq olar.
2AuCl3 -- 3Cl2 + 24u
Xlor sanayede natrium-xloridin qatl mahlulunun,
qelevi-metallann xloridlerinin, erintilerinin va mehlullarlnln
elektrolizinden altnrr. Elektroliz prosesi agagrdakl kimi
gedir: anodda xlor, katodda isa qalavi ve hidrogen ayrlllr'
Anodda: 291_ _ ls_ _+ Cl2
Katodda: 2Na* + 2HzQl2-C---2NaQ.H
tizl
2NaCl + 2H2O
elek.role
H21 + 2NaOH + Cl2t
Kimyevi xassaleri: Nem xlorun kimyevi aktivliyi
gox yi]ksak olub, aktiv oksidlagdirici xassa gostarir. 02,
N2 va tasirsiz qazlardan bagqa metallarla ve qeyrimetallarla birbaga va-ya qrzdrrmaqla birlagir.
2Fe+3Clz=2FeCla
Si +291r=5;61o
Cu+Clz=CuClz
2P + 3Cl2 -!------ ZPCIt
2P + SClz -!""'- ZeCl,
25 + Clz
- a=-
SrCl,
Xlor qeyri-metallarla gostarilen reaksiyalarda
ozuntl oksidlogdirici kimi aparrr. Lakin fltlorla qar$tltqlt
tesir reaksiyasrnda ozunU reduksiyaerdici kimi apartr:
3F2 +
91, , 2ClF:
Xlorun hidrogenla reaksiyast zencirvari mexanizm
uzra gedir; yani xlor molekulu rgrq enerjisi (ftv) udaraq,
hoyacanlanrr vo atomlara pargalanaraq sonrakr reaksiya
zencirinin yaranmasrna sebab olur.
Xlor qelevi mehlullafl nda disproporsiya reaksiyasrna
daxil olur.
Cl2+2OH-=Cf+ClO-+H2O
Cl2 + 69g- = Cl- + Cl o; + 3H2O
ion xloridlar yUksak arima temperaturuna malik
bark maddalerdir. Kovalent xloridlor adi geraitda qaz,
maye, asan ariyan maddalerdir. ion xloridler hidroliz
olunmur, kovalent xloridlar isa ddnmeyen hidroliz olunur.
ion-kovalent xloridlar amfoter xasselidir.
SiCl4 + 3H2O = HzSiO: + 4HCl
KCI +AlCl3=KlAlCl+l
AlCl3 + 3BC13 = AllBClrls
Xlor BrCl, JCl, JCl3 tarkibli halogenlar
4t
arasr
birlagmalar emale gatirir.
Xlor daha aktiv halogen kimi brom ve yodu onlarln
yodat turgularlna
suda mehlullarrnda bromat
oksidlagdirir.
Br2 + 591, + 6HzO = 1oHCl + 2HBrO3
Jz + SClz + 6HzO = 1oHCl + 2HJO3
Xlor su ila qargrhqlr tosirde olaraq iki turgu emela
getirir.
ve
cl2+1119=HCl +HCIO
Xlorun NClo, ClzO, ClzOs, ClzOo, ClzOz tarkibli
ikielementli birlegmaleri aga0tdakr reaksiya tanlikleri
asastnda ahntr:
2Cl2+HgO=HgClz+ClzO
2NaClOa + SOz + HzSOr = 2ClO2 + 2NaHSOr
4ClO2 + 2O3= 2Ql2Q6+ Q,
2HC|O4 + PzOs = Cl2O7 + 211P9.
Xlorun butiin oksidlari kimyevi aktiv, davamstz
birlagmelardir.
2Cl2Q=2C12+9,
ClzO+HzO=2HC1O
Cl2O6=fQlQ2+Q,
Cl2O6 + |-irg = HCIO3 + HCIOa
Xlorun [ClF2]-, [Clof, [ClOrf, [ClO3]-, [ClO4f,
[CIOF4f, [ClO3Ff torkibli anion birle$malari molumdur.
Xlorun oksigenli turgulan va onlartn duzlart
aga0rdakr reaksiyalar osaslnda allnlr.
2Cl2 + Ylrg + 2HgO = 2HCIO + HgzOClz
2Ba(OH)2 + 4ClOz= Ba(ClOz)z + Ba(ClO3)2 + 2H2O
t
6Ba(OH)z + 6Clz -........- SBaCl2 + Ba(ClOr)z + 6HzO
Ba(ClOs)z + HzSOr = BaSOq + 2HCIO:
Ba(ClOr)z + HzSO+= BaSOa + 2HClOe
Hipoxlorid turgusu zaif turgudur, lakin guclU
oksidlagdiricidir. Qelavi miihitinda dz-ozuno oksidlegir va
reduksiya olunur.
42
NaCIO + HzO + COz = NaHCO3 + HCIO
3HCIO=2HCl +HClOe
Kalsium-hipoxlorid daha gox praktiki ohemiyyeta
malikd ir.
2Ca(OH)z + 2Clz = Ca(OCl)z + CaClz + 2HzO
soyuq qelevi mehlulundan xlor
Duru
kegirtmaklo hipoxloridlar altntr.
2NaOH + Cl2--- NaCl + NaCIO + HzO
Xloratlan katalizator igtirakr olmadan qlzdrrdlqda
perxlorat alrn rr.
4KCtOs -,- KCI + 3KC|O4
ve
Xlorat turgusu piramidal quruluslu ve gilclti
turgudur. Xloratlarr qatt ve isti qelevi mehlulundan
kegirmoklo almaq olar.
6KOH + 3Clz -+ SKC| + KCIO3 + 3HzO
KCIO3 bartt, kibrit, partlayrcr
Bertole
genig
tetbiq edilir.
maddalar istehsaltnda
Perxlorat turgusu HCIOa serbast halda melumdur.
O. havada tijstulenon milteharrik mayedir. Perxlorat
sulfat turgusunun
turgusunu, kalium-perxlorat
qovmaqla
altrlar.
qarrgr$rnr aga$r temperaturda
KCIOa + H2SOa -- HCIO4 + KHSO4
Susuz pexlorat olduqca quwatli oksidlegdiricidir.
Qrzdrrrldrqda asanhqla pargalantr:
4HC|O4 = 4ClOz+ 3Oz+ ZHzO
HCIO---HClO2---HClOa-HClOr
strasrnda birlagmalerin davamltlrQr va turgu xassolari
gi.rclanir. Bu srrada Cl-O alaqasinin uzunlugu uygun
duzu
ile
olaraq kigildiyindon oksidlegdirici xassa zoiflayir.
Bu
xUsusiyyatleri agagrdakr reaksiyalardan g6rmak olar:
NaCIO + 2KJ + H2O = NaCl + 2KOH + Jz
NaClO3 + 6KJ +3HzSOr = NaCl +3J2++3K2SO4+3H2O
NaClOr + KJ + HzSOr # reaksiya getmir
43
Gorunduyti kimi birinci reaksiya neytral muhitda
getdiyi halda, ikinci reaksiya ancaq turg muhitde gedir.
Tetbiqi: Sarbest xlor Uzvi sintezde, xlorid turQusu,
helledici, monolif, zeharli kimyevi maddeler va s.
istehsalrnda, hipoxlorid va xloritlar kaglz kUtlesi va
parQalar ugun a!ardtcr va dezinfeksiyaedici kimi,
perxloratlar partlayrcr maddalar va raket texnikaslnda
genig istifada edilir. Bir slra xloridlar irzvi sintezdo
katalizator kimi igledilir. Kalium-xlorid gubra, natriumxlorid ise yeyinti sanayesinin avozedilmaz terkib
hissasidir.
ig Ne 3. Halogenlerin ahnmast ve xassalerina
aid tacriibelsr
Xlor
iS UEiin laztm olan lavazimatlar: xloru almaq
bankalar, Kipp aparatr, srnaq gUgaleri, xlorun
cihaz,
ii9irn
suda hall olmastnt aks etdirmek u9iln kolba, r.iQ tubuslu
uducu boru.
i9 iigtin laztm olan reaktivlar: xlorid turgusu,
manqan-dioksid, kalium-permanqanat, natrium, lakmus,
qalevi mehlulu, surma, mis, damir, fosfor, fuksin, rengli
parga, skibidar, kalium-karbid duzu, qatt sulfat turiusu,
gumUg-nitrat, maqnezium tozu, sink, kalium-xlorid,
natrium-xlorid, gumUg-nitrat mahlulu, qurgugun(ll)nitrat
mohlulu, qu rgugu n(ll)asetat mehlulu.
Tacrtiba 1. Xlorun altnmast
(tacriibalar sorucu gkafda apartltr)
Vyurs kolbaslna 20-30 q oksidlegdirici-MnOz va
ya KMnOa tdkmali. Kolbanin alzrna rezin trxac ile birlikde
ayrrcr qif birlasdirmali. Ayrrct qtfa qatr xlorid tur$usu
tc,kUlUr. Oksidlagdirici kimi Mn02 gcrturirldUkde kolbanr
qrzdrrmaq lazlmdtr, qalan hallarda reaksiya qrzdtrrlmadan
da gedir. Vyurs kolbasrntn qazaparan borusunun ucunu
bankaya ve ya kolbaya salrrlar. Vyurs kolbasrna
birlagdirilmig qrfdan hissa-hisse qatt xlorid turgusu elava
olunur. Qabda xlorun altnmast qabtn sanmttl-yagtl renga
boyanmasr ila teyin edilir. Altnan xloru bankalara va ya
kolbalara doldurduqdan sonra, hamin bankalann vo ya
kolbalafln alzrnr (sorucu gkafrn altrnda) giigo lOvhelorla
ba$layrb, xlorun xassalarini 6yranmak UgUn saxlayrrlar.
MnO2 + 41161 = MnClz + Clz+ 2HzO
2KMnOa + 16HCl = 2KCl + 2MnCl2 + 5Cl2 + 61116
Xlorun alrnmasr ve yrQrlmasr zamant gagird xlorun
bazi xassaleri: rengi, iyi va kimyevi xasseleri ile tanrg olur.
Tacr0be 2. Xlorun xassalari
a) Xlorun natriumla qargrhqll tasiri
Srnaq $ugasina filtr kagrzr ila qurudulmug va
tamizlenmig bugda boyda natrium pargastnr yerlegdirmeli.
Oger natrium kerosindan yaxgr tamizlenmeso, o zaman
xorek duzunun aQ kristallarr avazina duda alrna biler.
Srnaq gi..lgosi Ufiqi veziyyatde gtativin pancasine berkidilir,
igarisina diizbucaqh gekilli qazaparan boru saltntr.
Borunun ucu stnaq gugosinin dibina gattr. Srnaq
$Ugasinin agzt pambtq ila ortUIUr. Qazaparan borunun
diger ucuna rezin trxac taxtb, ikinci stnaq gtt$esina daxil
edilir. ikinci stnaq gugesino avvalcaden 1-2 q manqandioksid ve qatr sulfat turgusu tokulur. Stnaq $Ugesi gtativa
berkidilir va havadan asrh vaziyyatde qaltr. Qtxan xlor
natriumla reaksiyaya daxil olur. Ogar natrium ahgrb
yanmrrsa, natrium olan stnaq gugasini qrzdrrrrlar.
2Na+Clz=2NaCl
b) Slirmenin xlorda yanmasr
Qinl havangde surmeni toz hahna salrn,
45
hisse-
hisse icinde xlor olan bankaya tokUn Bu halda sUrme
xlorda yanaraq SbCl3, SbCls tipli birlegmalar emsla
getirir.
2Sb+3Clz=2SbCle
2Sb+SClz=2SbCls
c) Demirin xlorda yanmasl
Metal qagrqda demir tozunu kozerdib, xlor olan
qaba az-az tOkiin. Damir xlorda qlgllclm
emela
qum
tokulur'
qabln
igarisina
gatirmakla yantr. Owalcadan
Bu guga qabln partlamaslnln qar$lslnl allr'
2Fe+3Clz=2FeCls
d) Misin xlorda Yanmasl
Nazik mis tel topaslnr maga ila yanar
qazda
k6zordib, xlor olan bankaya daxil etmeli. Mis kdzarerok
xlorda yantr ve bankada tUnd rang tustu amela gelir' Bu
tUstu mis(ll)xloridin hisselerinden ibaretdir. Bankantn
pargalanmamast iigUn, onun dibine ewalceden qum
tokUlUr.
Cu+Clz=CuClz
e) Fosforun xlorda
Yanmast
Metal qagr$a bir qader qtrmtzt fosfor qoyub' xlor
olan qaba daxil etmeli. Fosfor xlorda evvalcedan
qlzdrfllmadan da Yantr.
2P + 3Clz = 2PClt
f)
2P+59lz=2PCls
Rengli parga zolalrnln ucunu su ile islatmalt; onu
moftilden hazrrlanmrg qarma$a taxdrqdan sonra, xlorla
dolu silindre sakb bir-iki deqiqa gdzlemali. Pargantn
iglenmig yerinin rengi ne cUr dayigilir? Xlor hanst goraitde
aoardrcr tesir gdsterir?
g) Kigik gamt metal qaSrqda yandtrmalt va xlorla dolu
baniaya salmalt. $am na tlgtln yanlr? $amt gtxartb
bankaya azca distille edilmig su tokarak galxalamalt,
sonra mohlulu gdy lakmusla yoxlamall. $am xlorda
yandrqda na amele gelir?
Tacr0be 3. Xlorun kristalhidratr (klatratr)
Slnaq $U$esina bir az su tokub, buzla dolu qaba
yerlagdirmeli va suyu xlorla doydurmah. Srnaq gUgesinde
sanmtrl rengli kristal kUtlenin emale gelmasine diqqat
etmeli. Bu krlstal kUtla xlorun Ctz .8HzO tarkibli kristalhidratrd rr (klatrat).
Xlorun buxarlanmastnt dayandtrmalt ve altnan
kristalhid ratl sonrakt tocriiba i.igil n saxlamalt.
Tecr0be 4. Xlorid turgusu, xloridlar
a) Ug srnaq gugesi gOturrib, bunlardan birincisine azca
maqnezium tozu, ikincisina bir nege parga sink,
ijguncusuna isa damir tozu (va ya mtx) salmalt. Stnaq
gugalarine 2-3 ml durulagdrrrlmrg xlorid turgusu tokub,
alrzlarrna yanar gop tutmal. Xlorid turgusu bu metallara
neca tasir edir?
Reaksiya tonliklarini yazmah.
b) Ug srnaq gugosi goturub, birincisina 2-3 ml duru
xlorid turgusu, ikincisino
qader natrium-xlorid,
UgUncirsiine isa o qader kalium-xlorid mehlulu tctkmali.
Srnaq gUgalarinin har birine 4-5 damla gUmiig-nitrat
AgNO3 mahlulu elavo etm€li. Na mi.igahide olunur? Xlor
ionunu neca teyin etmak olar?
Reaksiyanrn tenliyini yazmah.
c) GUmUg-nitrat mehlulu evezina qurgugun(ll)nikat
qurgugun(ll)asetat Pb(CH3COO)2
Pb(Nq)2
mehlulu goturUb, yuxarrdakr tecrirbani tokrar etmali.
Reaksiyalafl n tanliklarini yazmah.
o
vo ya
47
Brom
igde istifada edilecok lavazimat ve reaktivlar:
300-350 ml-lik Vyurs kolbast, damcl qtft, adi qrf,
kristallizator, 150-200 ml-lik kolba, kalium-bromid,
manqan-dioksid,
(1
:1) sulfat turgusu, buz ve duz qartgtgt
(3:1)
Tacriibe 'l. Bromun altnmast
Tacriibaya haztrltq: Vyurs kolbastna 10 q kaliumbromid ve 20 q manqan-dioksid qarrgrgr tokub, gtativin
poncesina barkitmoli. Damct qtftnt 1 .1 nisbetinda sulfat
turgusu ile doldurmalt. Kolbantn yan borusu tlxac
vasitasila soyuducu ila birlasdirilir. Soyuducunun arxa
ucuna allanj geyindirib, qebulediciye daxil etmoli.
Qabuledici kristallizatorda yerlegdiriltr
iEin yerina yetirilme qaydast: Damcl
qrfr
vasitasila kolbaya 300 ml sulfat tur$usu mahlulu tokulur.
Soyuducaya su $rrnagr buraxtltr. Kristallizatora su ve
xdrek duzu ilo buz qaflgtot tokUlur (3:1). Kolbanl ehtiyatla
qrzdrrmalr. TUnd qrrmrzr brom buxarlart soyuducuda
kondenslagarok, tirnd gtrmtzt rengli maye geklinde
qabulediciya daxil olur.
2KBr + MnOz + 2H2SQa=(2$Qc + MnSO+ + Brz+ 2HzO
2Br- - 2€ -- B(,o
MnO2 + 2e + 4H* = Mn*2 + 2HuO
2Br + MnO: + 4H*:Br2o + Mn*2+ 2Hz0
Tecrubanin sonunda brom kolbadan gox ehtiyatla
brom saxlanan qaba kegirilir.
l)
2)
48
Tacriiba 2. Bromun xasseleri
(tacrtibeler sorucu Skafda aparrhr)
a) Srnaq gugasina bir qadar bromlu su tokun, onun
rengini qeyd edrn, azca qrzdrrrn. Na mugahide olunur?
b) indiqo ve fuksin mohluluna bir qeder bromlu su
tokun. Bag veren dayi$ikliklarin sebebini izah edin.
c) igerisinda 5 ml bromlu su olan srnaq gi.igesina
galxalamaqla hissa-hissa maqnezium
tozu
tOkUn.
Mahlulun rangino diqqat edin. Mehluldakr dayigiklik nayi
gdsterir?
Reaksiyanrn tenliyini yazrn.
Mg + Brz ---MgBrz
d) Srnaq gugasina 2-3 ml hidrogen-sulfid li su tokub
(onun rangini ve iyini qeyd etmeli), iizerine damcr-damcr
bromlu su elava etmeli va mehlulu galxalamalt.
MUgahidaleri qeyd etmali.
Reaksiyan rn tanliyini yazmal.
e) Kigik guga silindre 1-2 ml brom tokub, agzrnr gu$e
pargasr ila ortmali. Bromun buxarlanmasrnr siirotlondirmak i.igr.in silindrin agalr hissosini, bir nege deqiqoliye
igorisinde 6O-7OuC-e qedar qrzdrrrlmrg su olan iri stakana
salmalr.
SUzgac ka$rzr ile qurudulmug bulda boyda qrrmrzr
fosforu metal qagrga qoyub, brom buxarlarr olan silindra
daxil etmali. Qox gekmedan fosforun alrgrb yanmasrna
diqqat etmali (tacruba qurtardrqda, qagr$r
ila
su
yuduqdan sonra kdzartmali). Bromun fosforla qargrlqlr
tasirinden maye fosfor(lll)bromid PBra ve berk halda
fosfo(V)bromid PBr5 ahnmasr reaksiyalarrnrn tenliklarini
yaztn.
49
Tacriiba 3. Bromun aliiminiumla qargrhqlt tosiri
i9 09iin lazrm olan levazimat ve reaktivlsr:
diametri 3-4 sm va uzunluOu 25-30 sm olan stnaq gugesi,
bc,ytik stakan, tanzifle saflnmrg aktivlagdirilmig iomtir,
aluminium yonqar.
lgin gedigi:
BdyUk srnaq gtigesini
gaquli
veziyyatda gtative borkitmali. Srnaq gugosinin alttna
igarisinde qum olan kristallizator qoymalt. Srnaq gUgasina
az miqdar maye brom t6kmali. Stnaq gi.lgesinin aoztnl
tonzifo bUkulmir$ aktivtogdiritmig k6mUrta baglamalr. Biriki daqiqaden sonra ali.lminium alrgrr ve tUnd qrrmrzr
rengli alovla yantr. Stnaq gugosinin divarlanna qrztlt rangli
parlaq alUminium-bromid kristallafl g6kilr.
2Al + 3Brz-.- 2AlBrt
Tacrobe 4. Bromun naftalinle qar$tltqll tasiri
iS iiCfin lazrm olan lavazimat ve reaKivlar:
naftalin, brom, gi.iga, pambtq, kolba.
. Tacriibaya hazrrhq: kolbaya 5 q naftaltn tozu,
damcr qrfrna ise maye brom t6kUn. U-gekilli borunu
naftalin va gu$a pambr$tn qangrgr ila doldurun.
lgin yerine yetirilmasi: damct qrfrndan kolbaya
damcr-damcr brom alava etmoli. Kolbadakr naftalinla
brom arasrnda reaksiya gederak, hidrogen-bromid axrnr
emele gelir.
C1sH6 + Br2 = C16H7Br + HBr
Qrxan brom buxarlan, U-gekilli boru terafindan
tutulur.
Tecr0be 5. Kalium-bromattn altnmast
i9 iigiin
lazrm olan levazimat va reaktivlor:
stekan, kasa, gtativ, damcr qrfr, Buxner qrfr, kaliumhidroksid, maye brom.
lgin gedigi: stekanda 12 ml suda 12 q kaliumhidroksid hall etmeli. Stakanr, igerisinde soyuq su olan
kasaya qoyub, mahlulu soyutmah. $tativin halqasrna,
igarisinde 16 q brom olan kigik damcr qrfr yerlegdirib,
kasadakr stekanr (kasa ila birlikda) bunun altrna qoymalt.
Soyuq mahlul Uzanno damcr-damcr ehtiyatla brom elava
etmeli.
BUtUn brom alava edildikdan sonra, bir nego
daqiqa erzinda kalium-bromat gOkmeye baglayrr. QokmUg
kristallan Buxner qrfrnda mahluldan ayrrrb, sUzgec ka$rzr
arasrnda qurutmalr. Reaksiyanrn tenliyi agagrdakt kimi
olacaqdrr.
6KOH + 3Br2 = 569t. + KBrOs + 3HzO
Alrnmrg mehluldan quru srnaq gugosinda bir qedar
qrzdrrmak. Duz tamam aridikde, srnaq giigosina arabir
kozarmig g6p daxil etmali. Ne miigahido olunur?
Yod
Tacriiba 1. Natrium-yodid ve natrium-yodatdan yodun
altnmast
iS 0eiin lazrm olan lovazimat ve reaktivler:
srnaq giigesi, xlor, 500-600 ml-lik stekan, SUSo gubuq, 0,5
N natrium-hidrosulfit-NaHSOe, natrium-yodid, xlorlu su,
manqan{ioksid, qatr sulfat turgusu.
lgin gedigi: a) Stakana bir qader natrium-yodat
mahlulu tdkmeli, iizerine 1 :1 nisbetinde natrium-sulfit ve
natrrum-hidrosulfit qarrgr$rnr qarrgdrra-qarrgdrra ehtiyatla
olava edin.
Reaksiyanrn tanliyini yazrn.
2NaJOs + 3Na2SO3 + 2NaHSOa = 5Na2SO4+ HzO + Jz
1) 2JO; + 1Oe- + 12H. -5l
Jzo + 6HzO
2)
SO"-2
-
2e- + H,O
2.16.-+55ffi
-
SO,-2 + 2H'
b) Bir qeder natrium-yodidi azca manqan-dioksidle
qangdrflb, srnaq gugosina tokmali. Qangrq i.rzerine bir
neQa damcr qatr sulfat turgusu elave edib, srnaq gugesini
zaif qrzdrrmah. Benovgoyi rongli yod
buxarlannrn
gtxmastnt mugahido etmali.
Reaksiyanrn tanliyi beladir:
2NaJ + MnOz + 2HzSO+ = Na2SO4 + MnSO4 + J2 +
2HzO
c) Srnaq gugosinde 2-3 ml natrium-yodid mahlulu
ilzorina gokiintir emela gelane qadar xlorlu su elava
etmeli.
Reaksiyanrn tanliyini yazmalr.
Tacriiba 2. Yodun tayini
iS iiSiin lazrm olan levazimat ve reaktivlar: Yeni
hazrrlanmrg 1%-li nigasta mahlulu. yodlu su, 800-1000
ml-lak stekan, distilla olunmug su. 0,5 N kalium-yodid
mahlulu, xlorlu su.
igin gedigi: iki stekana yanya qador su tokun ve
10-15 ml nigasta mehlulu elava edin. Birinci stokana
qangdrra-qangd rra mahlulun rangi goyereno qodar
damcr-damcr yodlu su alave edin. ikinci stekana 10-15
damcr kalium-yodid mahlulu alava edin. Mehlulun
renginde deyi$iklik omala gelmir Reng deyigikliyi yalnrz
sorbest yod olduqda bag verir. Yoxlamaq ijgirn srnaq
giigesina xlorlu su damcrladrn ve goy rangin altnmastnt
mirgahide edin.
2KJ + Clz= 2KCl + Jz
TecrUba Uqi.rn istifade olunan kalium-yodid taze
hazrrlanmrg olmalrdrr. Qox qaldrqda o, tadricon
pargalanrr, serbast grxan yodun hesabrna mehlul
JI
tundlagir. Oger mehlul arttq saralmtssa, onun iizerina
qaflsdrrmaqla bir nege damcl sulfit tursusu elava edilir.
Bu zaman mahlul rengsizlagir.
Jz + HzSO: + HzO = HzSO+ + 2HJ
Tacriibe 3. Yodun xasseleri
a) Quru srnaq gugosine yod kristallarr yerlesdirin.
Srnaq gugasini alt tarefden yungUlco qrzdlrln, havada
soyudun. Reng deyigikliyini ve soyutduqda aqreqat
hahnrn deyiQmesini mU$ahide edin.
b) Quru srnaq gugasina bir qador yod kristah atmatl
va uzarine 5-10 ml su tokub, mohkam galxalamall.
Bu
zaman mahlulun rangini qeyd etmeli. Yod suda nece hall
olur? Hall olmayan yodun suda mahluluna bir neqa damct
kalium-yodid mahlulu alavo edin. MUgahidalerinizi daftere
yaztn.
c) Srnaq Str$asina 2-3 ml hidrogen-sulfid li su t6kub,
uzanne hemin hacmde yod mehlulu olave edin.
Reaksiyanrn alamatlarini qeyd edib, tenliyini yazrn.
4J2 + H2S + 4HzO = 8HJ + HzSO+
d) Qini kasada va ya asbest tor Uzerinda alUminium
va ya sink tozunu narln azilmig yodla qartgdtrtn. Qartgtla
bir-iki damcr su olava edib, yenidan qarlgdlrln. Na bag
verir? Suyun katalizator rolu oynadt0lnl nozara allb,
reaksiyanrn ianliyini yaztn. Apanlan tecriJbolar ile yodun
xassaleri haqqrnda netica gtxartn.
2Al +3'1'=241'1'
Zn + Jz= ZnJz
Tecriiba 4. Yodun sinkle qargtltqlt tasiri
iS iiCiin laztm olan levazimat ve reaktivlor:
Sini
havang, saxsr pargast, asbest karton, 9U$o Qubuq, 10053
150 ml-lik konusvari kolba, quru ttxac, narrn ozilmi$ yod,
sink tozu.
igin gedigi: gini hevengde 10 q yodu nartn azib,
2,5 q sink tozu ile birlikde konusvari kolbaya koqurmeli.
Kolbanrn aozrnr trxacla ba$lamalt va qartgdtrmalt.
Qangrqdan bir qedar saxsr parQast ve ya asbest tor
Uzarine tdkmali. $Ugo Qubuq vasitesile qa$rqda Quxur
agmalr ve ora 1-2 damla su tdkmali.
Zn + Jz= ZnJz
Bu zaman ehtiyatlt olmaq laztmdtr, reaksiya gox
giddetli gedir.
Yoxlama suallar va mosalelor
1.
Halogenlerin fiziki va kimyavi xasselarini atomlarln
quruluguna gore mUqayisa etmell.
heyacanlt hallarlna
2. Halogenlarin normal
mUvafiq atomlannln elektron formullartnt yazmalt. Na
Ugijn fliior bUtun birlegmalorde -1, xlor, brom ve yod tsa
+1 , +3, +5, +7 oksidlagmo daracalari gosterir?
3. Halogenlorin senayede vo laboratoriyada altnmasl
iisullaflnr gosterin.
4. JzOs ve ClzOz molekullartnda rabita yaranarken
xlor va yod atomlarrnrn hanst orbitallan istifada olunur?
5. Xlorun oksigenli tur$ulartntn formullartnt yaztb,
adlarrnr gostermali.
6. Bromlu su uzorina az-az qelevi mehlulu tc,kdUkda,
mahlulun qrrmrzr-qehvayi rengi agtq sart rong altr. Burada
davam edan reaksiyanrn tenliyini yazmalt.
7. Natrium-bromid, manqan-dioksid ve sulfat turgusundan istifade ederak, brom altnmast reaksiyastntn
tanlryini yazmalr.
8. Yodu kenar qatrgtqlardan temizlemak iigiin, yodun
hansr xassalerindan istifade etmek olal?
ve
hidrogen-sulfida neca tasir edir? Reaksiya
mohsullan neden ibaretdir? Davam eden reaksiya yodun
na kimi xassasi oldu!unu gostarir?
kalium-yodat duzlarlnln
10. Kalium-yodid va
mehlullarrnr bir-birinden neca segmek olar?
11. Buruq suyundakt yodidlerden yod alarkan,
suyu sulfat turgusu ila turgulagdtrtb, iizarina nitrit
9. Yod,
(meselen; NaNO2) elava edilir.
Bu proses hanst
reaksiyalara asaslanmtgdtr?
12.18 q natrium-xlorida sulfat turgusu mehlulu ile tesir
etdikda (n.$.) nege litr hidrogen-xlorid altnar?
1 3. AgaQrdakr gevrilmalera uySun gelen reaksiya
tenliklarini tertib etmeli:
NaCl---,Clz-PCls-HCl--+KCl-.Clz---+KClOg--,KClO+
14. 15,8 q kalium-permanqanata xlorid turgusunun
tosiri ila normal garaitda nega litr xlor altnar?
1 5. Xlorid turgusuna hanst oksidlagdiricinin tasiri
neticasinde xlor almaq olan
16. Kutlasi 63,5 q olan xlorlu eheng CaOCl2 almaq
uQun lazrm olan xlorun hecmini (n.9.) ve sonmilg ehangin
kUtlosini hesablamah.
t(
2.4. Kiikiird
KUkUrd qedim zamanlardan melum
olan
ktlkurdu
elementlerdan biridir. XVlll esrde A.L.Lavuazye
musteqil element kimi tasdiq etdi.
Elementlarin d6vri sisteminin Vl qrupunun ikinci
tipik elementi olan kukiird oksigendan bir slra
xususiyyotlerina gdra forqlanir. Kukurdun xarici elektron
tebeqasinde bog d orbitalr mdvcuddur. Bu isa onun valent
ve koordinasiya imkanlartnt geniglandirir. Bu sabebden
kUkUrdun musbat oksidleQme doracesi artlr vo olava
olaraq ir-alaqalerinin emala galmesi ugun g€rait yaranlr.
32S (esas izotop)' 33S, sS,
Dord davamlr izotopu
365 vardtr. KUkUrd 2 oksidlosms deracasi gdstarir.
OzUndan yiiksok elektromenfiliye malik elementlarle
birlagmelerinde ise +2, +4 va +6 oksidlegme daracesi da
gOstarir.
Tebiatdg yayrlmast: Yer qabr$tnda
iJmumi
m
kUkUrdiin
iqdarr 5.1 o-2ok-di.
Tobiatda kukurd ham sarbest (Orta
qum
sahrasrnda, Volqa boyunda, AB$, italiya, Yaponiya), ham
sulfidli birlagmalar-PbS (qalenit)-qurgugun partlttst, ZnS
(sfalerit)-sink aldadtctst, Cu2S-mis parrlttst, FeSz-pirit,
FeS-pirrotin, CuFeS2-xalkopirit va ya mis kolgedant,
HgS-kinovar.
sulfatlart ise
Kukurdun ahamiyyetli
aga! tdaktlard I r:
Na2SO4, Na2SO4 '1oHzO-Qlauber duzu, CaSOq
2HzO-gips, MgSO+'7HzO-acr duz, BaSOa-a$rr gpat.
Vulkan poskurmelari zamanr ki.lkurd ve hidrogensulfid ayrrlrr. Deniz ve okean sulartntn torkibinde sulfatlar
gaklinda kUkilrd vardlr Heyvan ve bitki orqanizmindaki
ztilallann terkibinda kUkitrd olur.
Ahnmast: KirkiJrde serbest halda rast gelindiyi
tebii
56
onun bog sirxurlardan ayrllmasl muhum ahamiyyet
kasb edir- Tabil yataqlardan kukurdu ifrat qtzdtrtlmtg su
buxafl vasitasila grxarmaqla (Fraq Usulu) allrlar.
Frag usulunda yerin altlna borularla stxtlmtg isti
hava va ifrat qrzdrnlmtg buxar vururlar. Bu zaman buxartn
tesirindan ariyan kiikiird havantn tazyiqi altlnda su ile
birlikda yerin sathina gtxlr ve soyuyaraq barkiyir.
Senayeda kukurd h idrogen-su lfidden altntr. Bunun
Ugijn H2S va 02 qarlglgl 500'C-de katalizator ilzarindon
irQun
kegirilir. Katalizator
kimi aktiv komi.lr va
dami(lll)hidroksiddan istifade olunur. Proses
ya
iki
marhelada baga gattr:
l.
ll.
2H2S + 3Oz = 2HzO + 2SOz
SOz + 2HzS = 35 + 2HzO
Yaxud
SO2+26=S+2CO
Laboratoriyada kUkUrdU a9a$ldakr irsullarla almaq
olar:
1
.
2.
3.
Piriti 600-1OOOoC-da xususi sobalarda qrzdrrmaqla
serbast kUkiird altnt r:
FeS2 --i---'-* FeS + S
Tebii sulfatlardan k6zarmig komur vasitesile:
CaSOa + 4C --------- CaS+ 4CO
CaCO3 + l-{25
CaS + HzO + COz
+25
+
2H2O
2H2S 02
Hidrogen-sulfidi yUksek temperaturda kiikUrddioksid vasitasila oksidle5dirmekle.
'
-
Fiziki xassalari: Kukirrdiin bir neQa allotropik
$ekildeyigmosi melumdur. K0ki.lrd sarr rangli kristallik
maddadir. Adi garaitdo sart rombik kUk0rd (a - 5)
57
stabildir. 940C temperatutda a - 5 monoklin p-ktikurde
(t". =1 19,3oC) gevrilir- B-kUkUrdirn rangi rombiq kukurda
nisbatan solgundur. Otaq temperaturunda tedricen
f-kiikurd a-kUkUrda gevrillr va iki kristahn qarrgr!r altnrr.
z- ve r-kUktrrdun molekulu I atomdan Sa ibaret olur va
atomlar tacvari qurulug omale getirirler. Zancirler
arasrnda Van-der-Vaals qirvvelari movcud olur. Se
molekulunda
kukurd
atomlan
sp3
hibrid
veziyyetindadirler.
$akil 1. KUkiirdiin tacvari qurulugu
Kiikurd molekullan qaz halrnda temparaturdan
asrlr olaraq altr, dord ve iki atomlu olurlar.
Ktiki.ird buxafl ugun a$agrda gdstarilan tarazhq
sxemi xarakterikdir.
eooor
^ lsooc ^ ssooc ^ .....'-....'-...-n2
^ tsooor
i,8'-------------+U6+ba
^
nanncr qtrmtzt -=.D
safl
Kukurd bir srra Uzvi helledicilerda (spirt, benzol,
CSz va s.) hall olur. Suda ise az hall olur. Yuksek
temparatura qedar qrzdrnlmrg maye kttktrrdU soyuq suya
tokdiikde qara rangli, yaprgqan xassali,
uzanan
kutlaye-plastik kUkUrda gevrilir.
Kimyavi xasselori: Birlagmelerinde kUkurdtin
koordinasiya ededi osasen ddrda beraberdir (spr). lakin
o,6 koordinasiyalr (sp3d2;-da ola bilir. Kukurd otaq
temperaturunda fluorla suratla, gttmui va cive ila isa
yava$ reaksiyaya daxil olur- Oksigendan farqli olaraq
ktiktird hem oksidle$dirici
AG=-201 kC
Hz+S-HzS
:
hem de reduksiyaedici ola bilar:
4G=-300 kC
S + Oz =
KUkirrd disproporsiyonlaSa bilir:
35 + 6NaOH = 2NazS + Na2SO3 + 3H2O
aG=-84 kC
aktiv qeyri-metaldrr' Orinmig
KUkUrd
kuktlrdden xlor keQirdikda SzClz, sonra isa SCl2 amele
gallr.
SOz
tipik
25+Clz=SzClz
S2Cl2+Ql2=2SCl2
Bu birlegme davamstzdtr; qlzdlrdlqda reaksiya
sola dogru gedir.
va HzSn): On
ehamiyyatli birlagmasi H2S-hidrogen-sulfiddir' O, yuksok
tempeiaturda hidrogen ila kukUrdun qarqlllqll tasirindan
Hidrogenli birlasmalari (H2S,
allnlr:
'
H2S2
S+Hz=HzS
Az miqdarda temiz hidrogen-sulfidi Al2s3-la (temiz
Al ve S-den alrnmrg) hidroliz etmekla almaq olar:
AI2S3 + 61119 = 2A|(OH)3 + 3H2S
Hidrogen-sulfid lax yumurta iyi veran qazdtr'
Hidrogen-sulfid qtiwetli reduksiyaedicidir. Havada yantr'
Onun tam Yanma reaksiYast
2H2S+3O2=2HzO+2SOz
natamam Yanma reaksiYast ise
2H2S+02=25+2H2O
kimidir. Bu reaksiyadan qaz fazada kuki.ird almaq trgun
istifada edirlar.
Hidrogen-sulfidi gUclii qlzdlrdlqda hidrogene va
kUkurde Parqalantr:
59
HzS5HS-+HHS-=Ht+S-2
ikinci tenlik Uzra dissosiasiya gox zaif gedir.
H idrogen-su lfid in halogenlarla qargrltqlr tesirinden
sarbast kukirr aynlrr.
H2S+Br2-,2HBr+S
Oksigenli birlagmalari (SrO, SO, SzOs, SOz,
SO3): bunlardan en ohemiyyatlisi SO2-kUkUrd-dioksid va
SO3-kijkUrd{rioksiddir.
Kiikurd-dioksidi laboratoriyada sulfit turgusunun
duzlarrndan alrrlar:
NazSOa + 2HzSO+ = 2NaHSO+ + SOz + HzO
KiikUrd-d ioksidi senayede isa piritin, serbast
kuktirdun va ya alvan metallafln kiikUrdlU birlagmalerinin
(Zn, PbS ve s.) yandtnlmastndan altrlar.
S+Oz=SOz
4FeS2 + 1102 = 2Fe2O3 + 8SO2
2ZnS+3Oe=2ZnO+2SOz
Ktikirrd-dioksid rangsiz, bogucu, asan mayeya
gevrilen, zoharli qazdtr. Orrme temperaturu -750C,
qaynama temperaturu iso 'louc-dir. suda yaxgr hell olur:
20uC temperaturda t hacm suda 36 hocm kUkurd-dioksid
hall olur. Polyar molekuldur.
KUkUrd-dioksid ham oksidlegdirici, hem do
reduksiyaedici xassa gostarir. Bu sabobdan onun
xarakterik kimyevi reaksiyalan 3 qrupa bdlUnUr:
1. KukUrdUn oksidlagme darocesinin dayigmesi il€
gedan reaksiyalar: mesalen; kU kurd-dioksid in su, esaslar
va esasi oksidlerle qargrlrqlr tasir reaksiyalafl.
2. KUkUrdUn oksidlegma derecesinin artmasr ile
gedan reaksiyalar. Masalan:
-ill-
2So2 + 6,
zso,
2Na2SO3+02=2Na2SO4
60
2NaHSOa + 2Clz + H2O = Na2SO4 + 4HCl
sulfiril-xlorid
SO2 + Q|, =
Na2SO3 + HzOz = Na2SO4 + H2O
2KMnOq+5SOz+ 2HzO=2HzSOr+KzSOr+2MnSOr
Bu birlegmalar (H2SO3 va SOz) va onlara uygun
golen duzlar ozlorini daha gox reduksiyaedici kimi
SOzClz
apa'|rlat.
3. KUkUrdun oksidlagma deracasinin stftra qadar
azalmasr ile geden reaksiyalar:
SO2+296=S+2COz
SO2+2915=2H2O+35
2H2+59r=2H2O+S
SO2+2C=2CO+S
Burada qiiwetli reduksiyaedicilarla onlar
oksidlagdirici olurlar.
Sulfitler qrzdtrtld rqda disproporsionlagtr:
4Na2SO3=3Na2SO4+Na2S
Ela reaksiyalar da vardrr ki, burada
kukUrddioksiddeki kukurdun oksidlegma deracesi hem arttr, hom
daazafi.
+4
+6
-2
SKOH + 4SO2 = 3111560 + KzS + 4HzO
Teyini: Kukurd-dioksidin yod va ya kaliumpermanqanat mehlulu rangsizlagir.
SO2 + .1, + 2HzO = 2HJ + HzSOr
5SO2 + 2KMnO t + 2HzO = 2MnSO+ + KzSOr + 2HzSOe
Kiikiird-trioksid: SOf2 ionunda kukiird sp3 hibrid
vaziyyetindadir. Bu ionun qurulugu agagrdakt kimidir.
.]'
6r
Kuki]rdtrioksid ueucu mayedir. 450c-da qaynayan,
17ocden aSaOr temperaturda aO kristallik kutleye
Qevrilon rengsiz mayedir. GUclii hidroskopikdir.
Alrnmasr: Kiikurd{rioksidin SO3 laboratoriyada
alrnma Usullan:
1. Aluminium ve demi(lll)sulfatlartn pargalanmasrndan:
Alz(SO+)r.]Al2O3+359.
2.
--j-,
FezO: + 6SOs
2Fe(SOr)a
Kalium-bisulfatrn pa rgala n m a sr nda n:
'- K2SOa + 59'
KzSzOz
-j
3. Sulfat anhidridi kimi molum olan SO:-kitkiirdtrioksid, senayedo katalizator igtirakr ilo (VrOs, NO, P0
kukUrd-dioksidinin havanrn oksigeni ila oksidlegmasindan
alrn rr.
2So2 +
9' jiL.
zsoa
Kimyavi xasseleri: KUkurdtrioksid
mayedir.
O,
ugucu
donor-akseptor olaqoleri hesabtna
polimerla$orok agrq ziqzaqvari ve qapalt zencirli mUxtalif
modifikasiyalar emela gatirir. Sulfat anhidridinin
modifikasiyalarrndan biri olan 1t - SO: kristallart uzun
iynalerdan ibarat olub, ipek sap kimi parrldayrr, 320C
temperaturda eriyib ziqzaq Sokilli zancir amela getirir.
ooo
\o,"-
li
P{t--
li
i
o.r4r
--,.--
li
o----.-- ;
\ /
Qaz fazasrnda kUkiird{rioksid
qurulugludur.
62
o
Ugbucaq
o
,r4i\'Sieo"
.ro
lia
1.
o
i
6OO0C-don yuxarl temperaturduqda
qrzdrrdrqda par9alanlr.
Kirku rd-trioksid
>eo
oof
2SO3 '-j-::'------ 2SO2 + 9'
Kirkiird{rioksid su ila derhal reaksiyaya girorak sulfat
turgusu amale gatirir
?
SO3+g16=HzSOr
turSusu ila qarslhqll tasirde
xlorid
KUkiird-trioksid,
olaraq xlorsulfat turgusu amela gatirir:
HOo
SO3 + HCI
---,
ct
'o
Xlorsulfat (xlorsulfanat) tur$usu havada tUstulanan,
-800c-da oriyan, '1520C-da qaynayan mayedir' Tamamtla
hidroliza ugraytr.
HSO3CI + HzO - H2SOI + 1-161
4. Kukurd{rioksid giiclu oksidlagdiricidir.
SO3+2KJ=Jz+KzSOa
3SO:+2P=PzOg+35
Sanayede sulfat
turSusu-HzSOr
ile
altrlar: Kontakt
Usullarl
va
nitroz
turgusunu kontakt
aparatrnda altnmrq qaz hallnda kUkUrd-trioksid su buxart
ile duman $oklindo sulfat turgusu emale gatirdiyindan,
onu nisbetan qah sulfat tur$usu ila (kontakt Usulu)
uddururlar. Kontakt Usulunun ikinci merhelasi olan
kukUrd-dioksidin katalitik oksidlagmasi, katalizator kimi
vanadium(V)oksidinin igtirakl ile gedir. Prosesde arallq
mahsul kimi vanadil-sulfat (VOSOT) alrntr. Burada VzOs
Sulfat
oksidle$dirici kimi i$tirak edarak, kukijrdii +4 oksidlegma
+6 oksidlegme darecesine qedar
oksidlegdirir, sonradan isa ozu esas komponenti olan
derocasindan
oksigen ile
yenidon
oksidlegarek ilkin
vanadium(V)oksidina gevrilerek, regenerasiya (V5*.- Va*)
olunur.
KUkUrd{rioksidin sulfat tur$usunda mohluluna
oleum (latrnca yao demakdir) deyirlar.
Sanayede alrnan oleumun tarkibinde 25-650/o
kukurd{rioksid daxildir Kontakt usulu ila 92,S%-li sulfat
turgusu ahnrr. Sonra duru turgu ila qarrgdlrrlaraq istenilan
qatrlrqda sulfat turgusu almaq mUmkun olur. Reaktiv kiml
-95%-li sulfat tur$usu hesab olunur. '100%-li sulfat
turgusunun texniki adr monohidratdtr (SO3 .H2O).
Fiziki ve kimyevi xasselari: Sulfat turgusu ozlu
mayedir, 100%-li sulfat turgusu ouC temperaturda ariyir,
340"C temperaturda isa qaynaytr, daride yara amela
gotirir. Onun qurulugu:
o
II
..oH'O
i\o
H
kimidir.
Sulfat turgusu qUwatli turgudur, giddatli (giiclu)
oksid legdiricidir. Kimyevi qargrltqh tasir zamanr o, adoten
kUkUrd-dioksida gevrilir.
35+2H2SO4=3SOz+2HzO
C + 2H2SO4 = COz + 2SO, + 21116
H2SOa + 2HB(HJ) = Bt2(J2) + SOz + 2HzO
2Ag + 2H2SO4 = Ag2SO4 + SOz + 2HzO
Ca+HzSO+=CaSOr+Hz
Osaslarla qargrlrqlr tasirda olur:
2NaOH + H2SOa = Na2SO4 + 2H2O
NaOH + H2SOa = NaHSOa + HzO
esasi oksidlerle qargrLqh tesirde olur:
BaO + HzSOr = BaSO+l+ HzO
CaO + HzSO+ = CaSOr+ HzO
Qatr sulfat turgusu aktiv metallarla qar$tltqlt tasirde
olduqda hidrogen-sulfid aynlrr.
8Na + 5HzSOa = 4Na2SO4 + 4HaO + HzSl
Soyuq sulfat turgusu damiri passivla$dirdiyindan,
onu demir qablarda noql edirler.
Pirosulfat turgusu-H25207 Pirosulfat turgusu
sulfat turgusu ile kUkurd{rioksidinin qargrltqlt tasir
mohsuludur.
HzSOr+SO3=l-{r5r9,
Bark maddedir, t",=350C. Su ile qa19r1q1 tesir
zamanr sulfat turgusuna gevrilir.
Ho. ll
\S'-
/\
ll/oH
H2S2O7
Persulfat turgusu-H2S2Oa sulfat turgusunu
elektrokimyovi oksidlogdirmoklo persulfat turgusunu
almaq olar:
2HzSOr=HzSzOe+2Ho
Katod Uzarinde reduksiya olunaraq hidrogen qazr
kimi ayrrhr. Anod Uzarinde hidrosulfat anionu
oksidlegarak awelca hidrosulfat radikafuna, sonra ise
dimerlagerek diperoksosulfat turgusuna gevrilir:
2HSO4- -2e- = 2HSOc
2HSOa = f{'$'6'
Peroksosulfat vo ya Karo turgusu-HzSOs
Persulfat turgusu ila hidrogen-peroksidin qatr mehlulunun
qargrhqlr tesirinden da altnlr:
HzSzOa+HzOz-2HzSOs
(t -470C), quwetli
maddedir.
malik
olan
xassalara
oksidlegdirici
Umumiyyetle peroksosulfoturgular ve onlarln
duzlarr qox guclu (hatta HzOz-den) oksid lesdiricilardir'
Masalen:
to t
K2S2o6 + 2AgNo: + 4KOH
'
-r 2KzSOa + 2AgOl+ 2KNO3 + 2H2O
Bu zaman giimugi.in Ag*Ag3*O2 quruluslu qara
rengli oksidi (Ag2O2) emale galir.
Tatbiqi: Sulfat turgusu an genig tetbiq sahosine
malikdir. Ondan xlorid, nitrat, fosfat, flUorid turgulartntn ve
azot giibralerinin, Uzvi sulfobirlaqmelerin istehsallnda,
nitratla$drflcr qazlafln terkibine daxil olan qazlarln
tomizlonmesrndo, boyalarrn, partlaylcl maddelerin
istehsahnda, akumlyatorlarda istifada olunur' Sulfat
neft m€hsullannrn
turgusundan elaca da
genig
qurudulmaslnda
maddalarin
temizlonmesinde,
istifado olunur.
Onun duzlan da genig tetbiq sahosino malikdir.
Qlauber duzundan Na2SO4 ' 10H2O-soda istehsaltnda ve
giige sanayesinda istifade olunur.
Karo turgusu kristallik
i9
Ne
4. Kiikiird va onun birlagmolarinde aid
tecr0beler
i9 iigiin laztm olan levazimatlar: Qini heveng,
gini puta, guga gubuq, metal maqa, asbest vareq, asbest
tor, metal $tativ, ttxaclar, tutacaqlar, slnaq giigeleri,
qazapa?n borular, kolbalar, stakanlar, 9u9o silindrler,
saat gugasi, sacayaq, rezin boru, suzg€c kaolzl,
termometr, eksikator, BUxner qtfr, damct qtft, qazapatan
boru.
66
i9 tigiin lazrm olan reaktivlar: kukiird, demir tozu,
cive, sink, mis zola!r, dami(ll)sulfid, qatr xlorid turgusu,
kalium-permanqanat, qatr sulfat turgusu, hidrogen-sulfidli
su, barium-xlorid mehlulu, q ur0ugun( ll)nitrat mehlulu,
ammonium-hidroksid, barium-xlorid, karbon(lV)sulfid,
mis( ll)sulfat.
Tacr0ba 1. Rombik kiik0rd0n ahnmasr
Srnaq gijgasinde 1-2 parga kukurdtr,
azca
karbon(lV)sulfidda (C52) galxalayaraq hall etmeli. Bu
zaman ehtiyatlr olmaq lazrmdrr. Pis iyli maye olan
karbon(lV)sulfid asan|qla ahgrb yanan madda oldugu
UgUn, tecruboni oddan uzaqda aparmaq lazrmdrr.
Alrnmrg mahlulun bir hissosini saat gugesine
tOkiib, buxarlanmaq iigirn sorucu gkafa qoymah. Mahlul
buxarlandrqda rombik kUki.irdun alrnmasrnr m0gahido
etmali.
TecrUba 2. Plastik kukiird0n ahnmasr
Srnaq gugosine bir nega kirk0rd pargasr salmalr,
srnaq gugesini tutacaqla tutmaqla kukurd
oriyib,
qaynayana qador qrzdlrmah. KUkUrdUn rengindo amele
gelen dayigiklikleri mtjgahide etmeli. Qaynamaqda olan
kUkUrdu nazik axrnla soyuq su ile dolu qaba tdkmoli.
Suda yr$rlmrg saqqrza banzer kiltloni dartdrqda, onun
rezin kimi uzana bilmasini mugahida etmali. Bu kUtleni
saxlayrb, darsin sonuna yaxrn nazsrdan kegirmali. Onda
no kimi dayisiklikler amele galmigdir? O dartdrqda yene
uzana bilirmi?
6/
Tecrilbe 3. Kaikiird ciqayinin altnmast
Asbest vereqinin ortastnt azca kasib, igarisinde
kukurd olan Qini putanr ora kip yerlegdirmali va sacayaq
irzarine qoyub qrzdrrmalt. Qtzdtrtlan zaman gini putantn
a$zrnr guga ile 6rtmali. Kiikurd qaynama$a bagladtqda,
emala galan buxartn guganin soyuq divarlarlna
toxunaraq, nann toza-kukUrd Qtgayina gevrilmasini
mugahido etmali.
Tecr[ibe 4. Kiik0rd0n xassalari
a) Ktik0rdiin civeye tesiri
Qini havengde azca kiikurd ve bir neEa damct cive
tokub, havongin destesi ila mdhkem qartgdtrmalt. Bu
zaman qara rengli cive(ll)sulfidden ibaret kutlo amelo
gelmasini miigahido etmeli.
b) Kiikiirdiin misa tesiri
igarisinde kUkiird olan srnaq gugasini maga ile
tutub qrzdrrmall. Kukurd qaynamaga bagladrqda ensiz
mis zola$rnt metal maga ila tutaraq, azca qrzdrrtb srnaq
gUgesina daxil etmali. Mis lovhonin altglb yanmastnt
mtrgahida etmoli. Burada CuzS-in altnmastnl nazarde
tutaraq reaksiyanrn tenliyini yazmah. Reaksiyada
mahlulun suda va xlorid turgusunda hell olub-olmamastnt
yoxlamalr.
Reaksiyanrn tanliyini yazmalt:
2Cu+S=CuzS
c) Kiikiirdiin demira tosiri
1 q nann ezilmig kukurd ile 1,8 q damir tozunu gini
hevangde mohkam qartgdtrmalt. Qartgtgt asbestli tor
tizarina tokiib, sacayaq irzarina qoymalt. $ti9a gubu$un
ucunu mohkem qrzdrrrb qarrgr!a toxundurmal. lstilik
aynlmasr ila $iddatli reaksiya getdiyini mUgahida etmali.
Reaksiyan tn tenliyini yazmalt.
d) KlkUrd0n sinka tasiri
3 q narrn azilmlg kukirrd ile 6 q sink tozunu
qarrgdrrrb, gini kasaya tokmali vo kasantn igerisinde kiQik
topecik duzaltmeli. Qangroa yanar gop yaxtnlagdtrmall.
Derhal ba$lanan reaksiyanrn tenliyini yazmalt:
Zn+S=ZnS
TecrUbe 5. Hidrogen sulfidin allnmasr
Srnaq gUgasindo nartn ezilmig demi(ll)sulfid
gc,turub, Uzetine 2-3 ml qah xlorid turgusu mehlulu tokUb.
darhal a$zrnr qazaparun boru olan tlxacla ba$lamalt.
Qazaparan borunun ucunu igarisindo su olan stekana
daxil etmali va reaksiya qurtardtqdan sonra altnan
hidrogen-sulfidli suyu g0y lakmus ka$tzt ile yoxlamalt.
Reaksiyanr n tanltyini yazmalt:
Ps$ +2HCl = HzS + FeClz
Tacriiba 6. H idrogen-sulfidin yanmasr
Beginci tecrubede istifada edilan
cihazda
qazapatan borunun ucunu aridilerek darttlmts ttxacla
baglanmrg boru ile avaz etmeli. Yena de stnaq $Ugasine
narrn azilmig damir(ll)sulfid daxil edib, Uzarine 2-3 ml qatt
xlorid turgusu elava etmeli. Bu zaman ucu darttlmtg
borunun aozrna yanar qcip yaxtnlagdtraraq hidrogensulfidin yanmasrnr vo alovun rangini mugahida etmali.
Hidrogen-sulfid alovun uzerine quru stakan tutduqda,
onun torlamosinin sebebini izah edin.
Reaksiyan tn tanliyini yazmalt:
2H2S+3O2=2HzO+2SOz
69
Tecriibo 7. Hidrogen sulfidin reduksiyaedici xassasi
a)
igarisinde kalium-permanqanat mehlulu olan slnaq
gu$asina 4-5 damcr qatt sulfat turSUSU ve 4-5 damcl
etmali. Mahlulun
hidrogen-sulfidli
edin.
izah
sababini
rangsizlagmasinin
Reaksiyantn tenliyini yazmall:
2KMnOa + 5HzS + 3H2SOa=2MnSO++KzSOc +5S+ SHzO
b) Srnaq gugasina 3-4 ml kalium-bixramat KzCrzOt
mohlulu olave edib tacrUbani yeddinci tacrubodeki yolla
davam etdirmali. Mayenin nartnct rengden yagtl range
gevrilmesini mUgahida etmali; bunun sebabi nadir?
Reaksiyanrn tenliyini yazmalr:
KzCrzOt + 4H2SOa + 3HzS = Crz(SOr)a + KzSO+ +
+ THzO + 35
su elave
Tacr0be 8. Sulfid ionunun teyini
Srnaq gugosinde qurgugunun suda yaxqt holl olan
duzunun mahlulunu gotUrUb (masalen; Pb(NO3)2) Uzarine
bir nego damct hidrogen-sulfidli su tokmali. Bu zaman
qara rengli qurg u$un(ll)sulfid gokUntusu omale galir. Bu
sulfid ionu Ugiin xarakterik reaksiyad rr.
Pb(NO3)2 + HzS = PbSJ + 2HNO3
Tacr0be 9. Kiik0rd qazlnln allnmasl
Kolbaya 3-4 q natrium-sulfit Na2SO3, damct qtftna
isa qatr sulfat turgusu tokmeli. Qtftn karanlnt aqaraq
ehtiyatla, damct-damct sulfat turgusu axltmall. Kolbadakt
bUtUn duz turgu ile islantb, qazrn gtxmast yavagtdrqda
kolbanr zeif qrzdtrmalr. Alrnan kuki.ird qazt ile iki stnaq
gugasi va bir stekanr doldurmall. Bunlartn agztnt ba$laytb
sonrakr tacruboler tJQUn saxlamalt.
Kigik kolbaya 50 ml-o qader
su
tokmsli.
Qazaparan borunun ucunu kolbaya daxil ederak, suyu
kUkUrd qazr ile doyurmalt. Kolbantn a$ztnt ba!laytb
sonrakr tecrubeler Ugi.i n saxlamalt.
Reaksiyan rn tenliyini yazmalt.
Tacriiba 10. Dem ir(ll)sulfatdan sulfat
tursusunun ahnmasr
Srnaq gtrgasine bir nega damct demi(ll)sulfat
kristalr FeSOr.7HzO salmah. Srnaq gUgasini maili olaraq
gtativin pancasinda barkidib, lampantn alovunda
qrzdrrmah. Srnaq $ugasinin aSzr gaquli vaziyyatde gtativa
ba$lanmrg ikinci srnaq gtigesinin agzrnda durmalt.
Demi(ll)sulfatr qrzdrrdrqda emala gelen deyigikliyi
va ikinci srnaq gUgasina sulfat turgusu damctlartntn
axmasrnr miigahida etmoli.
ikinci srnaq giigasina bir nega damct barium-xlorid
mehlulu trikUb, barium-sulfatrn g6kmasini mUgahida
etmali.
Reaksiyanrn tanliyi agagrdakt kimidir:
2FeSOa=FezOe+SOz+SOa
SO3+616=HzSO+
Tecriiba 1 1. Sulfat turgusunun aia/i maddalare
tasiri
a) Sulfat turgusunun gakari
Kigik stekana
34 q
k<imUrlegdirmasi
nafln ezilmig gakar tozu
tokmeli. Bunun uzerina 20-25 ml qatr sulfat turgusu alavo
edib, gU$o gubuqla yaxgtca qartgdtrmalt. Bu zaman
gakerin komurlagerek, stakanda getdikce yuxart
qalxmasrnr rnUgahida etmali:
CpHzzOrt=12C+11HzO
7t
b) Sulfat turgusunun a6act k6miirlegdirmasi
Kigik stekana bir nege gop sallb,trzerine bir qedar
qatr sulfat turgusu tokmali. Bir az sonra 96piJn
komijrlegmesini mtrSahida etmoli.
c) Sulfat turgusunun kaltzt k6m iirlegdirmesi.
9U$e gubugu ehtiyatlaqah sulfat turgusu mehlulu
olan qabtn igerrsine saltb, bunun vasitesile kagtzda bir
soz yazmalt ve bu soz olan yerin kcimUrlaqmasini
mijgahida etmali.
Tacriiba 12. Sulfat turgusunun kiik0rde tesiri
Srnaq gugesinde bir qador narrn ezilmig kiikUrd
uzanna 2-3 ml qatl sulfat turgusu mahlulu alava edib,
srnaq gusasini ehtiyatla qtzdtrmalt KtikUrd-dioksidin
allnmasrnl iyina ve ya su ila isladrlmrq goy lakmus
kagrzrnrn qlzarmaslna gora muoyyan etmali.
Reaksiyantn tanliyini Yazmall.
S+2HzSOr=3SO2+2H2O
C + 2HzSOr =COz+ 2SO2 + 2H2O
Tocrfibs Ns 16. Sulfat turgusunun normal ve turg
duzlartntn altnmast
Konus gakilli kiEik kolbada 4-5 ml qatl kaliumhidroksid mahlulu uzerine, mayeni qartqdrrmaqla bir neqe
damcr durulagdrrrlmrg sulfat turgusu tokmali. Suda
nisbatan az hell olan kalium-sulfatdan ibarat ag g6kuntu
amela galdiyini milgahido etmoli.
1.
Reaksiyantn tanliyi beledir:
HzSOa + 2KOH = K2SOa +
2.
lfl2Q
Sulfat turgusu elavesini davam etdirmali. Kaliumhidrosulfat KHSO+ altnmasr naticesinda gokuntuni.in hell
olmaslnr mugahida etmeli.
Reaksiyan rn tanliyi a$agrdakt kimadir:
K2SOa+H2SOa=2KHSO4
Tecriibe
17 .
sozr- ionunun tayini
Ug srnaq Sugesini yaflya qadar su ila doldurmah.
Bunlardan birincisina bir damct durulagdtrtlmtg sulfat,
ikincisina bir damct natrium-sulfat, Uguncuya isa bir
damcr mis(ll)sulfat mehlulu alave edib, her i..lQ stnaq
gilgosine bir nege damcr barium-xlorid mahlulu tOkmali.
Bu zaman har iJg srnaq gUgasinde barium-sulfatrn a0
QokUntusu amale galdiyini mirsahide etmeli. QOkuntu
Uzerina bir nega damct xlorid tursusu elave etmali.
QokUntU hell olurmu?
Reaksiyan rn tanliklerini yazmalt.
BaCl2 + NazSOr = BaSOrl + 2NaCl
BaCl2 + H2SO4(d)= BaSO4J + 2HCl
BaCl2 + CuSOa = BaSOal+ guc1,
Tecriibe Ne 18. Maixtalif qatthqda olan sulfat
turgusunun sinke tesiri
iki srnaq Sugosi g6turub, bunlardan har ikisina 2-3
denaver sink pargasr salmalt. Stnaq gUgolarinden
birincisine 2-3 ml qatr, ikincisino iso bir o qedor
durulagdrrrlmrg (1:5) sulfat turgusu tdkmali. Birinci stnaq
gi.igesini tutacaqla tutub, zaif qtzdtrmalt. ikinci srnaq
gUgesinin agzrna yanar gdp tutmalr. Na mugahide edilir?
Birinci srnaq guQasinin alzrna su ila isladtlmtg goy
lakmus tutmalr. Lakmusun rengi dayigilirmi? Burada
hansr qaz alrnrr? Qatr ve duru sulfat turgusu sinke ne cur
tasir edirlar?
Reaksiyalartn tanliklarini yazmah.
73
lZnSoa + So2 + 21116
Zn + HzSOrtot -i- znsoo * H,
Zn + 2HzSorrqr
1.
Yoxlama suallart va moselalar
KukUrdUn allotropik modifikasiyalart hansrlardtr?
Onlar bir-birinden na ila ferqlanir?
2. Laboratoriyada gox vaxt qazlart tutmaq maqsedi
ile qatr sulfat turgusu igerisinden buraxlrlar. Hidrogen
sulfidi qurutmaq ugun bu [rsullardan istifade etmek
olarmr?
3- Laboratoriyada hidrogen-sulfid almaq ugUn hansr
Usullardan istifade edilir? Reaksiyalartn tanltklerint
yazma\.
4. Sulfldleri ha,l olmalartna goro nece bolmak olar?
5. Mis(ll)xlorid va sink-sulfat mahlullart igerisina
hidrogen-sulfid buraxdtqda, hanst mehlulda g6kuntu
altnar va no ugiin?
6. Agagrdakr birlegmalara natrium-sulfidle tasir
etdikde davam edon reaksiyalarrn tanliklerini yazmalt va
bu birlagmalarin Na2S ila qargtltqlt tasirindon allnan
maddalarin adlannr g6starmali: CuCIz; ZnClz; AszClg;
SbzSs; SnSz
7. 20 q 5 Yo-li qur$ugun(ll)nitrat
mehluluna
artrqlamasr ile hidrogen-sulfid buraxdtqda neQa qram
gokUntu emela geler?
Sulfat tur$usunun kontakt va nitroz [.lsullarl ilo
alrnmasr proseslarinin reaksiya tenliklarini yazmall.
reduksiyaedici xassesini
H idrogen-sulfid
gostaren reaksiya tenliklorini tartib etmali.
'10.5-:,5otr va 5o;r ionlarr vasfi olaraq neca teyin
8.
L
in
olunur?
11. KUkijrd-dioksidin ham laboratoriyada,
sanayede alnma Usullartnt yazmall.
74
hem
da
12. Tiosulfat, pirosulfat, Karo turgusu va dipersulfat
turgulannrn formullarrnt yazmal.
13- Qah sulfat turgusunun kukiirda tesirinden 326 q
kukurd qazt alrnmrgdrrsa, ne qeder kiiktlrd sarf
olunmugdur?
kukurd qazrnrn
manqan-dioksid
14.22O
qargrhqI tasirinden na qadar manqan-ditionat ahnar?
0,5 N barium15. Natrium-tiosulfat mehluluna 2
qedar
barium-tiosulfat
xlorid mahlulu ila tasir etdikde na
q
aInar?
'16.
ile
I
Ayrr-ayrr qabda olan barium-xlorid mahlulu
Uzorino tozo hazrrlanmrg ve hamginin uzun muddat agzr
agrq qabda qalmrg natrium-sulfit mehlullan tokulmugdur.
Hansr halda gokunti.rnUn hamrst xlorid turgusunda hall
olmaz va na Ugirn?
1F
2.5. Azot
V qrupun asas yartmqrupuna azot N, fosfor P,
arsen As, stibium Sb ve bismut Bi, alava yarlmqrupuna
isa vanadium V, niobium Nb va tantal Ta daxildir. V
qrupun osas yanmqrupu elementlarinin atomlarlnln xarici
eleitron tabaqasinda 1ns2np3) beg elektron vardlr. Bu
sebabden onlar ozlarina ii9 elektron birlaqdire bilar ve ya
beg elektron vera bilarlar.
Azot hoyatstz (yunanca <a> inkar, <zot>> hayat),
yani inert demakdir. Latlnca azotun adr nitrogeniumdur ki,
bu da gora doluran demekdir. Bela hesab edilir ki' azot
ilk dofa 1772-ci ilda gotlandiyalr kimyagr D.Rezerford
tarefrndon kegf edilmigdir. Birinci defa Lavuazye 1772-ci
ilde bunun ferdi qaz olduQunu sirbut ve tesdiq etdi
Azotun kimyevi igarasi N, slra nomrasi 7, nisbi
atom kijtlasi t +, eteftron formulu ve sxemi 1s22s22p3
kimidir.
rTTTTI
!Nm
Azot molekulunun elektron qurulu$u
ol oiz r,!n,ai
formutu ila ifade olunur. Hayacanlanmamtg halda azot
atomu Ug qogalagmamrg 2p-elektronu va qogalagmamtg
2s-elektronlarr ile xarakteriza edilir. Azot atomunun
2p-orbitahndakt qogalagmamlg elektronlartn hesabtna
mubadile mexanizmi ila ug kovalent alaqe yarana bilir va
bu baxrmdan da onun itgun en xarakterik hidrogenli
birlegma ammonyakdtr-NH3. Azot atomu ikinci dcivr
elementi oldu$undan onun d-yartmseviyyasi yoxdur ve
buna gdre de hayacanlanmrg vaziyyetde 2s-elektronu
promotorlagmtr. Bu elektronun n=3 orbitaltna kegidi gox
boyuk enerji mesrafi talab edir va yeni alaqeler
yaranmasr hesabrna amele galon enerji bele keQid iiQun
kifayat olmur. Buna gdre de azotun maksimal valentliyi
76
d6rda beraberdir. Dord0ncu alaqa'
2s-elektronlarl
hesabrna donor-akseptor mexantzmi uzra yaranlr. Lakin
qeyd etmek laztmdtr ki, azot N* ion veziyyetinda dord
aljqenin hamtmstnt mirbadile mexanizmi ila emale getirir'
Rzoi 1-a1-oan (+5)-a qedar butun oksidlasmo darecalarini
gostarir. Bunlardan an gox xarakterik olanlarl (-3), (+3)
va (+s)-dir. Azotun (-3) oksidle9me darecesi gdsterdiyi
birlegmeler: maselen, NHs, CaoNz va s
Ozirndan yuksek elektromanfiliyo malik
elementlarla birlegmelarinde azol xarici elektron
tabeqesindeki elektronlart verarok +s-den +1-dak
oksidlegma daracasi gOstarir. Meselan,
+1 +2 +3 +4 +5 +5
N2O, NO, N2O3, NO2, NzOs, HNOa vo s'
Tabiatde taptlmast: Azota serbast halda ve
birlegmelar gekilinda rast gelinir. Yer kurasinda 0,04%
(kutl; ile) azot, o cilmladan atmosferda asas kutlesi
4.10'u ton olan, 78,03% (hacmla) azot iki atomlu molekul
gaklinda toplanmrgdrr. Birlagmelar gaklinde azot asason
$oralar amala gotirir.
MUhUm yataqlarr Qilidadir-NaNO3-Qili gorasr,
bundan olava hind gorasr-KNO3 va
norveq
melumdur.
da
minerallart
kimi
gorasr-Ca(NO3)2
Azot nitratlar va ammonium duzlartntn terkibinda
-
yer qabtsrntn ust sathinda yayrlmrqdrr. O' zllali
maddelarin ve bir Qox tabii Uzvi birlagmelarin tarkibina
daxildir. Azot, bitki ve canh orqanizmlerin tarkibindo, az
miqdarda ise neftda va dag komurdo olur.
Altnmast: Azotu laboratoriyada ammonium-xlorid
ilo natrium-nitritin qatl mehlullarlnln qlzdlrllmasl
naticasinda allrlar.
NH4CI + NaNO2 = NHaNOz + NaCl
NHTNOz=Nz+2HzO
Laboratoriya geraitinde azotu almaq Uqun elace da
mis-dioksid irzerinde ammonyaktn par9alanmastndan
istifade etmak olar:
3CuO + 2NH3 = 36u + Nz + 3HzO
Meqsadouygun Usullardan biri de kalium va ya
natrium-nitrit ila ammonium-xloridin qatt mehlullarlnln
qrzdrfl lmasr ila alrnmastdtr.
NH+CI + KNO2 --j.- KCI + Nz + 2HzO
Agagrda gdstorilen termiki reaksiyalar vasitasi ile
da azotu laboratoriyada almaq mumkundttr:
NH+NOz=Nz+2HzO
2NzO=2Nz+Oz
5Mg + 1211119, = Nz + SMg(NO:)z + 6HzO
(NH+)zCrzOz = lrl, + Q12Q3 + 4H2O
1OFe + 6KNOg = 3Nz + 3KzO + 5Fe2O3
Xususi, spektral tamiz azotu adotan natrium-azidin
pargalanmasrndan ahrlar:
2NaN3=2Na+3Nz
Sanayede azotu maye havantn^ rektifikasiyasl ndan
alrrlar (\"r(O2)=-1830C, h"y(N2;=- 1960"). Bu zaman azot
daha asan qaynayan madde kimi qaz fazastnda, oksigen
ise maye fazada qaltr.
Fiziki xassolori: Azot iysiz, rengstz, dadstz
(t .=-2100C, h"v=-1960C) qazdlr' Bark azotun iki
allotropik modifikasiyasr melumdur: a - modiflkasiya
kubik, 6 - modifikasiya isa heksoqonal kristal qefasine
malik olub, molekulyar qurulusludur. Molekullar arasrnda
zaif Van-der-Vaals quvvelari tasir gostarir. Azot suda ve
ilzvi helledicilerde pis hell olur.
Kimyavi xassalori: Azot molekulunun qurulugunu
nazerden kegirdikde melum olur ki, ham VOU va ham da
MOU ndqteyi nezardan bu molekul ba9qa iki atomlu
molekullara nrsboton daha davamltdtr ve bu da
molekulyar azotun xasselerini muayyen edir. Bele ki,
N=N rabitasinin kifayet qedar davamltlr0r, qeyri-polyarhgr
va zeif polyarla9masl bu molekulun yiJksak
kimyevi
tesirsizliyini vs n5ticooa serbost halda yayllmaslnl izah
edir. Azot yanmlr ve yanma prosesinin getmasi iigun
garait yaraimrr. Otaq temperaturunda ancaq litiumla
Ui agir va bir stra elementlerla kompleks amela getirir'
6Li + N2 = 2Li3N litium-nitrid
Qrzdrrrldrqda sade vo mUrekkab maddelarle
tasirda olur.
bor-nitrid
28 + Nz = 2BN
3Ca + Nz = Ca3N2 kalsium-nitrid
toooo 2C +
Nz '""" ' (cN)z
disian
C2H2+11'=2HCN
Azotun murakkab maddalarle reaksiyalarlna
natrium-sianidin, hidrogen-sianidin va kalsium-sianidin
amelo gelmesi reaksiyalarrnr gostarmek olar.
Na2CO3+4C+
Nz '
'3CO
+2NaCN
natrium-sianid
C + CaCNz ve Ya Ca=N-C=N
Azot hidrogenla bir nega birlaqmo emole gatirir:
NH3 (ammonyak), N2H1 (hidrazin), NHzOH (hidroksilamin)
ua AN. thidrogen azid turgusu). Bunlardan bagqa bir stra
birlagmelorda melumdur, lakin onlar davamstz
olduqlanndan praktiki ehemiyyota malik deyiller'
Ammonyak NH3 azotun xarakteristik hidrogenli
toramesidir. Ozunun kimyevi tabiatina gora o, hidrogenin
nitrididir. Bu birlagmode azot sp3 hibrid veziyyetinda olub'
ug hidrogen atomu ila o -elaqa yaradlr. Ammonyak
molekulu tetraedrik quruluga malikdir (zHNH=107,30)
Tetraedrin dorduncu tapesi azotun bolunmemig elektron
cutir teroflndan tutulmugdur' Bu da ammonyak
molekulunun yilksek reaksiyaya qabil olmaslna ve
CaC2 +
11,
kimyavi cehatdan doymamrghlrna sabab olurAmmonyak molekulunun elektron quruluiu
79
6i oi d,
(o!'?
kimidir. Qeyri-ba$layrcr elektron ciitu
piramidanrn zirve n6qtesina ydnalmigdir. Elektron cilttr
guclu donordur. Ammonyak suda yaxgr hall olur. ouc
temperaturda bir hacm suda 1200 hacm qazgakilli
ammonyak hell olur. Ammonyak kaskin xarakterik iyli,
rengsiz qazdrr. Onun erima- temperaturu -77,9oC,
qaynama temperaturu isa -33,60C-dir.
Ammonyakrn sulu mahlulunda gedan fiziki-kimyevi
proseslari aga$rdakr kimi ifade etmek olar:
NH3 , H2O
k=0,2
NH. + tlrg
i-_-+
---_----------__..-NH3................HOH--
k=10
i;H;
-'
+ OH-
Hidroksil ionlartntn amole gelmasi hesabtna
ammonyakrn sulu mahlulunda mUhit esasi olur.
K = [i{Hr-l[oH-] / [rr,n3 .r.'.o1 = 19-s
Ammonyak molekulunun hidrogen atomlart digar
radikallarla evaz oluna bilar.
SO2C|2 + 4NH3 = 21111061 + SOz(NHz)z
FCIOa+NH3=H2NC|O4+HF
NOCI + 2NH: = NONHz + NH4CI
2NHa+3Clz=Nz+6HCl
Ammonyakrn elektrono-donor xassesi onun
birlagma reaksiyalarrna daxil olaraq ammiakatlar amele
gatirmesine sabeb olur.
2NH3 + AgCl = [Ag(NHg)z]Cl
CuSOa + 4NH3 = [Cu(NH3)a]SO+
ammonyakla
d-elementlerinin
kompleks
doydurduqda ammonyak liqand
birlagmelarin tarkibine daxil olur.
Ammonyakr senayeda elementlordon-besit
maddelerdan birbaga sintez edirler.
N2 + 311'=21111'
Ammonyakrn ahnmasr UgUn genis istifada olunan
duzlannr
kimi
80
Usullardan biri de sianamid i.isuludur. Bu proses UgUn ilkin
mehsul ehang dagtdtr.
CaCO3=CaO+COz
CaO+3C=CaCz+CO
CaC2+1'1r=CaCNz+C
CaCN, + 3HzO = CaCOr + 2NH.
Laboratoriyada ammonyakl ammonium duzlarl ve
qalevilarin qangt0tnr qtzdtrmaqla allrlar.
2NHaCl + Ca(OH)z -j .. CaCt, + 2NH31+ 2H2O
t
NaCl +NH3T +HzO
NH4CI +
Ammonyakda azotun oksidlasme daracasi minimal
(-3) oldulu trqun o, reduksiyaedici xasselidir,
4NH3+36r=2Nz+6HzO
Ammonyak, platin katalizatorunun igtirakr ila
oksidlagdikda, azot-monooksid alln lr.
4NH3+5O2=4NO+6HzO
Ammonyak halogenlarla reaksiyaya daxil olaraq
oksidlegir.
2NH3+3C12=11r+6HCl
Elace d3 ammonyak avoz olunma reaksiyalartna
daxil olaraq, ammonyaktn toremelerini-amidleri (NHz-),
imidlari (NH=1 ve nitritleri (N=) amalo gatirir.
Metal imidlerini birbaga qargrltqll tosir naticasinde
almaq olar.
NH3 +
NHzMe
Me=Na, K, Rb, Cs.
Bunlar bark maddelardir, asanlrqla hidroliza
u0rayaraq ammonyak emola getirir.
1171s
=
NaNH2+H2O=NaOH+NH3
Mg3N2 + 6H2O = 3Mg(OH)2 + 2NH3
Ammonyaktn toramosi olan NHzOH-hidroksilamin
nitrat turgusunu elektrokimyevi reduksiya etmekle vo ya
nitritlers ki.rkUrd-dioksidla tesir etmekle allnlr.
HNO3 + 6H* - 6e- = NHzOH + 2HzO
8l
Hidroksilamin kristallik, zeherli maddedir, su ile
bUtUn nisbetda qarlglr. O, asasi mUhitde qUwetli
reduksiyaedicidir,
2NH2OH + Jz + 2KOH = N2 + 2KJ + 4H2O
turg miihijtde iso oksidle9diricidir:
2NH2OH + 4FeSO4 + 3HzSO+=2Fez(SO+)g +
+(NH4)2SO4 + 2H2O
Hidroksilamin zoif asasi xasse gostorir, turgularla
reaksiyada duz amala
3NH2OH + HaPOr =
NH2OH+HCl =(NH3OH)C|
Hidroksilamin elektrono-donor xassalsrino malik
oldu$undan liqand kimi kompleks birla$melerin terkibina
gatirir'
(NH3OH)3POa
daxil olur:
[Co(NHzOH)s]C13, [Cu(NH20H)+]Clz
Ammonyakrn digar ehamiyyatli bidesmelerindon
biri da ammonium hidroksiddir Ammonyaktn suda
mahlulu zaif qelavi xassalidir.
H3N: + H-O, .? HgN: "' H-O: + .f H; + OH-
hk
NH3 + H2O
*
ve ya
NHo' H2O
e
i{H+' + OH-
Bir stra metallarrn suda hall olmayan oksid va
hidroksidlari ammonyakrn suda mohlulunda hell olan
kompleks ionlar amalo gatirir:
Ag2O + 4NH3 .HzO + 2[Ag(NHr)z]- + 2OH+3HzO
Cu(OH)2+4NH3'H20-,[Cu(NH3)4]:+2OH-+ 4H20
Ammonium-hidroksid NHqOH asaslarln butun
xassalorine malikdir. O, turgularla va turgu oksidleri ilo
qargrllqlr tosirde olur.
NHrOH+H2SOa + NH+HSO+ + HrO
NHrOH + NH+HSOr - (NH4)2SO4 + H2O
\
I
2NH1OH + COz
-
(NHr)zCOs + HzO
Azotun digar hidrogenli birlagmasi N2Ha-hidrazin
ve ya diamindir. Hidrazin molekulunun azot atomu sp2
hrbrid halrndadrr. Bu molekul burulmug qurulugdadrr:
HH
llH
tt,/
N-
H\
I\L.,Z
,,H
i(*,"r,
' , )o-
I
H
dr'r-r'r=0'145 nm
ds-r'r=O,1
Burada
gostarir.
.
<
02 nm
HNH=1120
-azol atomunu,O -hidrogen atomunu
Hidrazin jelatinin igtirakr ila, ammonyaka
hipoxloridlarla tasir etmaklo alrntr. Reaksiya iki marhalade
gedir:
NH3+NaOCl =NHzCl +NaOH
NH2CI + NH3 + Ps611 = NzHr+ NaCl + H2O
Hidrazin iyli, 20C temperaturda ariyan va 1 140C
temperaturda qaynayan, zaharli, partlayrcr mayedir.
Hidrazin kUkUrd-dioksidla, turgularla reaksiyaya daxil
olaraq muxtalif birlogmolara gevrilir.
N2Ha + 259, = HOOS-NH-NH-SOOH hidrazin
disulfon turgusu
N2Ha + 46156.H = 4HCl + (HSO3)2-N=N-(SO3H)2
hidrazin tetrasulfon turgusu
NzHa+61590=NzHoSOa
Hidrazin molekulunda azot atomunun oksidlegme
daracasinin (-2) olmasrna baxmayaraq, o, ammonyaka
nisbaten daha quwatli reduksiyaedicid ir:
4KMnOr + SNzHr + 6HzSO+ = 5N2 + 4MnSO4 +
2KzSOr + 16HzO
Davamltlt$rna gore hidrazin, ammonyakdan zoifdir,
gunki N-N rabitasi Qox da mohkom deyildtr.
Hidrazin 350'C temperaturda parqalanlr:
3N2Ha=Nz+4NHo
Hidrazin havada yanrr (At/ = 600 kc-i"r:oi) , yodla
oksidlagir.
N2Ha1.1+
O21q1
=
N21q1+ 2H2O1q1
i6e = -607 [C/ruoi
N2Ha+2jr=Nz+4HJ
Mahlulda hidrazin azota qader oksidla$ir. Quvvatli
reduksiyaed icilar (Sn2*; Ti3*, zn2*) hidtazini ammonyaka
qedar reduksiya edirlar.
N2Ha+ln +4HCl =2NH+C| +ZnClz
Azotun hidrogenli birlegmalerindan biri de hidrogen
aziddir HNr va Ya (HNNz). Bu birlegmada azotun orta
oksidlegma deracasi (- 1/3 )-a beraberdir.
VOU asasan azid turgusunun qurulugu beledir:
HsosoH
a\so'
, +
vil-.N-N-N:
2
, J.
\-=rr
:
zo'
0,125
nm
0,'125.'!,{
N-=---. N-:--
N:
J
il.
t.
Verilmig quruluga asason markezi azot atomu
hidrogenlo bagh olmayan iigtincu azot atomuna bir
elektron verir. Bu qurulugda birtnci azot atomu sp', ikinci
ve Uguncti azot atomlafl ise sp hibrid vaziyyatinda olurlar.
Ela bu sebabdan da azot atomlarl duz xatt boyunca
84
yerlagarek oz aralarlnda ikiqat elaqalor emela getirirler'
ilirinii azot ile hidrogen arasrnda ise elaqe adi a elaqedir'
Azid turgusunu laboratoriyada a$agldakl
reaksiyalar vasitesi ila almaq.olar:
2NaNH2 + NzO -.-........- NaNs + NaOH + NHs
2NaN3 + H2SOa = 2HN3 + Na2SO4
N2Ha+9116r=2HzO+HNs
+ HNOz = HNa + HCI^+ 2HzO
[N2H5]C|
-tuigusu-keskin
iyli, -800C temperaturda
nzii
qaynayan mayedir'
+37oC
temperaturda
oriyon,
Asinlrqla, boyuk gucle partlaylr' Onun suda duru mahlulu
partlayicr deyil. Bir stra azidler-Pb(N:)2, detanator kimi
tatbiq edilirlar.
Azid ionunun rn;. elektron qurulugu, (2sa)2
(2sb)'z al al n+,, (r!.,)+ elektron formulu ile ifada olunur'
Xetti qurulugludur
[ry-i-9
Azid turgusu zeif turgudur (k=10-5), qUwasina
gdra sirka turgusuna yaxtndtr. Sulu mehlulda davamltdlr'
Duru mahlullarda disproporsionlaqrr:
\;
HN3+g16=Nz+NHzOH
ionunda merkezi azot atomunun oksidlegma
darecosi (+5) oldu0undan hidrogen azid oksidlagdirici,
digar azoi atomlarlnrn ise oksidlosme derocelari (-3)
oldugundan onlar reduksiyaedici xassalar gdsterirler'
Azid turgusu oksidlegdiricidir' Bu xassasina gora
nitrat turgusunu xatlrladlr.
Cu + 3HNNz = Cu(NNz)z + Nz + NHo
Mg + 3HN3 = Mg(Ns)z + Nz + NHs
Azid tur9usunun duzlatt a9a$rdakr reaksiya
asastnda altn tr.
r\
85
3NaNHz + NaNOs
...........-
NaNe + 3NaOH + NHa
2NaN3=2Na+3Nz
Azid turgusunda hidrogeni halogenlerle
evez
etmakla halogenazidlari alrrlar:
HN3+HCIO=ClN:+HzO
Jz+A9Ns=AgJ+JNr
ClNo-xlorazid rangsiz qaz, JN3-yodazid isa kristal
maddodir.
Azotun oksigenli birlegmelari
Azot oksigenla +1-den +s-edek
oksidlogma
dorocasi gdstaron bir srra oksidlar amala getirir:
NzO-diazot-monooksid (azot-hemoksid)
NO-azot-monooksid (azot(l l)oksid)
NzOo-d iazot-trioksid (azot(l I l)oksid)
NOz-azot-dioksid
NzOr-azot-dioksidin dimeri
N205-diazot-pentaoksid (azot(V)oksid)
Diazot-monooksid-N2o, narkotik xassalara malik
oldulundan genlandirici qa? da adlandtnhr. Rongsiz,
iysiz, girintehar qazdrr, -890C temperaturda maye hala
keqir, -890C temperaturda qaynayrr, -91uC temperaturda
berkiyir. Bu birlegmade azotun orta oksidlegma derecesi
(+1)-a beraberdir. Azot (V) toromesi olan bu birlasmonin
qurulugu aga!rdakl kimidir:
:N-N-O.
nm 0,118
0,1'13
nm
Gorunduyu kimi morkazi azot atomunun valent
orbitalr sp hidrid veziyyetindo oldu0undan molekul xatti
quruluga malikdir. Bunu rezonans formullartn komayi ile
agagrdakr kimi de tosvir etmok olar:
-+00+..-
:N-N:O:
va
86
:N......-'......-
N-
O:
Diazot-monooksid ammonium-nitratln 1700C
temperaturda pargalanmastndan ve ya hidroksil
ammonium-nitritin termiki pargalanmaslndan allnlr:
NHTNOa=NzO+2HzO
INH3OHINO2=NzO+2HzO
Diger tisul, qalovitorpaq metallarrn qatl nitrat
turgusu ile qargthqh tesiridir:
4Ca + 1OHNOa1qatl *4Ca(NO3)2 + 5H2O + N2O
Kimyavi temiz diazot-monooksidi aSaglda
gostarilen reaksiya vasitasi lle almaq olar:
HNO3 + NHzSOoH = N2O + H2SOa + f{2Q
Diazofmonooksid gox davamstz va asanllqla
oksigena va azota Par9alanlr:
2N2O=2N2+Q2
Diazot-monooksid qtzdlrlldlqda
oztintl
qeyrr-metallarl
oksidlogdirici kimi aparrr, bir stra metal ve
(Hz, P, C, S) oksidlagdirir:
S+2N2O ' ,SOz+2Nz
Cu+NzO ' ,CuO+Nz
Lakin quwatli
oksid
lesdiricilorle
isa
6zUniin
reduksiyaedici xassasini gosterir:
8KMnO+ + 5NzO + THzSO+ = 3MnSO+ +
+SMn(NOr)z + 4KzSO+ + THzO
Su ve qalevilarla qarSlllqlr tesirda olmur-
Azot-monooksid (azot(llloksid)-NO
NO-molekulu gox davamll olub yalnlz agagl
temperaturlarda maye hahnda assosiasiya edarek
dimerla$ir ve NzOz emala gatirir. Rengsiz qazd.tr,
-r sl ,a'c tempeiaturda rnay6 hala t<egir, -1640C
temperaturda isa berkiyir. O, paramaqnit xassall qazdlr.
Zeifledici ii-orbitaltndakr elektronu itirarak nitrozil ionuna
87
NO* gevrilir.
:N...O::e_
= [:N=O:].
Nitrozonium kationu azot(lll)oksidin qatt turgularla
reaksiyasrndan alrnrr.
N2O3 + 1-1r5s6. = 1NO)zSeOr + H2O
N2O3 + 2;1r59o = 2NOHSOT + HzO
N2O3 + 2Pg19o = 2NOCIO+ + HzO
Senayede azot-monooksidi ammonyakrn platin ve
ya demir katalizatorlarrn rn igtirakr ila oksidlagmasinden
alrrlar.
Laboratoriyada azot-monooksidi agaotdakt
tanliklar izte al'rlar.
3Cu + SHNOstourul = 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4HzO
NaNOz+FeC l.+2
H
Cl= FeC13+ NaC l+H zO+NO
Havada azot-monooksid derhal oksidlagorek azotdioksida gevrilir. Kifayet qadar saf azot-monooksid bir
srra reaksiyalar esasrnda altna biler.
2NaNOz + 2NaJ + 4H2SO1 = Jz+ 4NaHSOr+2NO + 2HzO
2NaNOz + 2FeSO+ + 3HzSOr =
= Fe2(SOa)3 + 2NaHSOa + 2NO + 2H2O
3KNO2 + KNO3 + Qp2Q3 = 2KzCrOr + 4NO
QUwetli oksidle$diricilor azot-monooksidini nitrat
turgusuna qodar oksidlogdirirler:
SNO + 3KMnO+ + 6HzSOc =
5HNOa + 3MnSO+ + 3KHSO4 + 2H2O
=
Reduksiyaedicilerla qargrlqlt tosir zamant azotmonooksid turg muhitdo hidroksilamina, neytral mi.lhitde
ise ammonyaka qader reduksiya olunur:
3CrCl2 + NO + 3HCl = NHzOH + 3CrCls
5CrCl2 + NO + 4H2O = SCr(OH)Clz + NH:
Terkibinde azot-monooksid olan bir gox
kompleksler melumdur. Azot-monooksid bir gox
komplekslarde liqand kimi igtirak edir. Masolan, azo!
monooksidin toyini ugun sulu mahtulda domi(ll)sulfafla
88
azot-monooksidin qargrlrqh tesiri reaksiyaslndan istifade
olunur. Bu zaman qonur rengli kompleks emala galir:
+ H2O
lFe(HzO)olSO+ + NO = [Fe(H2O)5NO]SO4
gedir ve
qtzdrrdlqda
reaksaya
aks
Mahlulu
deyilir.
kompleksler
mehlulun rangi itir. Bunlara nitrozil
Diazot-trioksid (azot(lll)oksid)-NzOs
agaOr
Diazoltrioksid va ya nitrit anhidridi -1OOoC-den
temperaturlarda movcud olur. Maye ve qaz tazada
bu oksid disproporsionlagaraq iki oksid amala gatirir.
NO+NOz=NzOs
Diazot-trioksidi agaglda gostorilan reaksiyalar
vasitesila almaq olar.
2HNO3 + As2O3 + 2HzO = 2HsAsO+ + NzOs
-t Nzoa
2NaNOz + 2HzSOr = 2NaHSOa + 2HNOz
Qalevrlarle reaksiya
amola getirir.
zama
r
Hzo
diazot-trioksid nitritlar
=2NaNOz + HzO
Deyilenlerden aydrn olur kl, diazot-trioksid nitrit
turgusunun anhidrididir. Nitrit turgusunu almaq UQUn onun
duzlanna quvvetli turgularla tesir etmak laztmdtr;
AgNO2+HCl =AgCl +HNOz
N2O3 + lfrl391-1
va ya
azot-monooksid
ilo
azot-dioksidin barabor
hecmlerinin suda hell edilmasindan almaq olar:
NO+NOz+H2O=2HNOz
Nitrit turgusu asankqla disproporsionlagtr:
3HNO2=HNO3+2NO+H2O
Nitrit turgusu serbost halda alrnmamrgdtr. Yalntz
sulu mahlullarda vo qaz fazada malum olan zeif turgudur
(k=4.1
O{), amfolit xassel€re malikdir.
NO
+ OH-.--rHNO2 <--+H, + NO2-
Azot (+3) t6remoleri hem reduksiyaedaci, hem da
oksidlegdirici ola bilir. GilclU oksidlegdiricilar No; ionunu
if0; ionuna Qevirma qabiliyyetina malikdirler.
SNaNOz + 2KMnOr + 3HzSO+ =
= 5NaNOr + 2MnSOr + KzSOr + 3HzO
5HNO2 + 2KMnO4 + 3HzSO+ =
= 2MnSOa + 5HNOs + KzSOa + 3HzO
Nitrit turgusunu gUclu reduksiyaed icilar vasitesile
azot-monooksida qeder reduksiya etmak mUmkUndUr;
2NaNO2 + 2KJ +2H2SO4 = 2Na2SO4 + 2NO + Jz+ 2HzO
2HNO2 + 2HJ = Jz + 2NO + 2HzO
diger reduksiyaedici reaksiya:
HNO2 + 4N316marqama)+ 3H2O = NH2OH + 4NaOH
Azot-dioksid (azot(lV)oksid)-N02
Azot-dioksid qonur rangli, keskin iyli qazdrr. Azot
atomlari sp hibrid voziyyatindodir. Bu molekulda
qoFala$mamrg elektron oldugundan, radikal xassali bu
maddo asanLqla dimerla$ir:
t<
2NOz
-
NzOr
t>
Azot-dioksidin amela galmosinde azot atomunun
2s', 2p,-, 2pv-, 2p,- orbitallan va har bir oksigen
atomunun 2p,-, 2py-, 2p.- orbitallarr igtirak edir. Oksigen
atomunun 2s orbitallafl qeyri-baglaytct atom orbitallafl
kimi molekulaya daxil olur. Oksigen atomunun 2s AO
nezara almasaq 10 aded AO-larrnrn
xotti
kombinasiyasrndan 10 eded a$a!rda gosterilen Mo-lan
amale golir.
o o*, it ,2p, o ?p,o ;r ,1 o! nl, o] o"
oksigen
",
90
atomlannrn 2s2 elektronlarl nezere allnmazsa azot-
dioksid molekulasrntn elektron qurulusu
a9a$tdakt
di.isturla ifade olunar:
|
,oj ,ni,Zpi"Zpi, ?rn )=(oZ)'
Azoldioksid {tr:) elektronunu itirarek nitronil
ionuna (rVo,'-) gevrilir. Nitronil ionu xatti qurulugludur.
Suda hall olduqda iki nov turguya gevrilir:
2NO2+1116=HNOz+HNOa
Oxgar reaksiya qalavilarle qargrltqlt
tesirde
olunur.
mUgahida
2NO2 + 2KOH = KNOz + KNO3 + HzO
Axtrtnct reaksiya oksigenin igtirakt ile apartldtqda
yalnrz nitratlar amala galir:
2N2Oa + 4NaOH + Oz = 4NaNOs + 2HrO
Laboratoriyada azot-dioksidini qatl nitrat turSUSuna
ya qurguqun-nitrat kristallarlnl
misin tasirindan
kozortmakla altrlar:
Cu + 4HNO:(qato= Cu(NOg)z + 2NOz + 2HzO
ve
2Pb(NO3)2',2PbO+4NOz+Oz
Azot-dioksidi qatr nitrat turgusuna qeyri-metallarln
tasirindan
6HNO31q21,1+ S = HzSOr + 6NOz + 2HzO
va digar reaksiyalar noticosinde almaq olar:
2NaNOz + HzSOa = Na2SO4 + NO + NO2 + H2O
2NO+O'=2119'
Azoldioksrd quwotli oksidlaqdiricidir.
YUksak
temperaturda karbon, kiikilrd, fosfor onda yantr:
NO2+5=SOz+Nz
Digor azot oksidlari kimi azot-dioksid do plahn
katalizatorlan n rn igtirakl ile ammonyaka qadar reduksiya
olunur:
NO2+76=NHe+2HzO
9t
Diazot-pentaoksid (azot (V)oksid)-NzOs
Diazot.pentaoksid kristallik berk maddedir. Qaz
fazada molekulyar quruluga malik maddadir. 330C
temperaturda eriyir va pargalanrr.
2NzOs 4NO2 + 02
Diazotpentaoksid molekulunun qurulugu agagrdkr
kimi gdstorila bilor:
:d.i'
..
o
.b:
,1'
\'r#,(i. ," *
ll
:b
\
ir
o
N_
o_N
(
//
\
o
o:
Diazot-pentaoksid nitrat turgusunun fosfo(V)oksidle
ehtiyatla susuzlagdrr lmasr va ya azot-dioksidin ozonla
oksidlegdirilmesi ila alrnrr:
2HNO. + P2O5 = 2flPQ3 + frlrQu
2NO2+Q.=2N2O5+Q2
Diazolpentaoksidi diger reaksiyalarla da almaq
olar:
4AgNO3 + 2Clz= 4AgCl + 2N2O5 + Q,
N2O3+6.=N2O5+2O2
Diazot-pentaoksid gox davamsrzdrr va partlaytgla
parQalana bilar. Otaq temperaturunda tedricen azotdioksida ve oksigena pargalanlr. $iddetli oksidla$diricidir,
su ile reaksiyaya girib, nitrat turgusu amale gatirir:
N2O5+1-1,9=2HNO:
Drazot-pentaoksid bir gox irzvi birle$melorla darhal
92
reaksiyaya daxil olur.
Nitrat turgusu -HNO3
Nitrat turgusu havada tusti.ilanen rangsiz mayedir.
Orima temperaturu -410C, qaynama temperaturu isa
86uC-dir.
Nitrat turgusunu laboratoriyada natrium-nitrattn
sulfat turgusu ila qar$lltqlr tasirindan almaq olar:
2NaNO3 + HzSOr = NazSO+ + 2HNO:
Senayede ise nitrat turgusunu elektrik bogalma ve
ammonyak usulu ila alrrlar.
Elektrik bogalma iisulu: 3000-35OO0C istilik
veren elektrik bogalmasrndan hava i.rfirrdUkde, havada
olan azotun bir hissasi oksigenle reaksiyaya girib azotmonoksid amolo gotirir. Onu da soyutduqda azot-dioksida
qodar oksidlegir. Omele golan azot-dioksid suda hell olur
va bu zaman nitrat turgusu omele gelir.
N2+gr=21i19
2NO+9'=21"19'
4NO2+Or+2HzO=4HNOa
Ammonyak iisulu: Nitrat turgusu ammonyakrn
katalitik Usulla azolmonoksida oksidlagmesi vo sonradan
ise onun azoldiokside va nitrat tur$usuna gevrilmasi yolu
ile ahnrr:
NH3+gr=NO+HzO
2NO+g'=2116'
2NO2+1,2O2+HzO=3HNOs
Nitrat turgusu qUwetli oksidlagdirici xassolora
malikdir. Diger turgulardan ferqli olaraq nitrat turgusu
molekullarrnrn reduksiyasr kinetik cahetdon olduqca asan
gedir. Qalevi mUhitda bu proses xeyli getinlagir, yalnrz
alUminium vo sink kimi qUwatli reduksiyaedicilar nitratlan
ammonyaka qador reduksiya edirler.
93
8Al + 3NaNO: + 21NaOH + 18HzO =
=8Na3[At(OH)6] + 3NH3
Qeyri-metallarln nitrat turiusu ila qargtllqlt tesiri
zamanr adetan onlarln yuksak oksidlosmo deracali
tOremaleri altntr.
S + 6HNOa = HzSOr + 6NO2 + 2H2O
3As + SHNOa + ZHzO = 3H3AsO4 + sNO
3C + 4HNOg = 3CO2 +4NO + 2H2O
3p + SHNO3 +ZHzO= 3H:PO+ + 5NO
3J2 + 1OHNO3 = 6HJOa + 1oNO + 2HzO
Nitrat turqusunun qatlllglndan aslll olaraq aktivliyi
mUxtelif neticali reaksiyalar gedir:
eyni
' olan metallarla
+
3Ag 4HNOa(ouru)= AgNO3 + NO + 2HzO
Ag + 2HNOs(q"tD= AgNO3 + NOz + HzO
3Cu + SHNOsto,.t=3Cu(NOa)z + 2NO + 4HzO
Cu + 4HNO:(car,1= Cu(NO3), + 2NOz + 2HzO
Soyuq halda nitrat tur9usunda Fe, Al, Cr
passivlosir:
*
Me(Fe, Al, Cr) + Hlt16t,o"",
Qrzdrrrldrqda reaksiya bag verir:
Al + 6HNO: = Al(NOs): + 3NOz + 3HzO
Au, Rh, Pt, Jr, Ta qatr nitrat tur$usu ila reaksiyaya
daxil olmur. Onlar zerhelde (gar aragr) -1 hecm qatt
HNOr va 3 hecm HCI qarlllglnda hall olurlar.
tru + (HNO3 + 3HCl) = AuCla + NO + 2HzO
Oger xlorid turgusu arttq miqdarda goturiilarsa
reaksiya kompleks birlegma allnmasr ile sona yetir'
Au + HNOs + 4HCl = HlAuCl+l a t\Q + 2H2O
Nitrat turgusunun ammonium' kalsium, natrium
duzlan gtibro kimi istifade olunur.
Ammonium gorasr NHnNO3- ham gijbre kimi,
hem de partlayrcl maddalorln allnmaslnda istifade olunur'
Kalium gorasr KNOr- gubre kimi ve qara barlt
istehsahnda istifada olunur.
94
Qara barttln Yanma reaksiyasl:
3C + S + 2KNO3 = K2S + 3CO2 + N2
15o/o 1Oo/o 75o/o
Natrium gorasl NaNOs- tostiilanan nitrat
turgusunun altnmasl UQiJn vo gubre kimi istifada olunu-r
Kalsium gorasl Ca(NOg)z- gUbre kimi istifade
olunur.
Nitrat ionunun No; tayini: Nitrat ionu t!9un
xarakterik reaksiya, nitrat tursusunun duzlarlnl qatl sulfat
turgusu ve mis yonqarlarl ila qlzdlrarkon qonur rangli
azot(lV)oksid qazlnln ayrllmasl reaksiyasldlr.
4KNO3 + 2HzSO+ + C u=C u (NOs)z + 2KzSO++2NO z+2{zo
i9 Ne 5. Azotun birlagmelarina aid tecrUbalar
iS i.iqiin laztm olan lavazimatlar: gini heveng' qaz
va ya spirt lampasl, slnaq giigaleri, tlxaclar, metal $tativ,
tutacaqiar, metal maia, asbestli tor, qazaparan boru,
mirxtalif kolbalar, silindrlar, iki bogazlr kolba, damcr qlfl'
i9 09Un laztm olan reaktivlsr: ammonium-xlorid
(berk halda ve doymug mahlulu), s6nmu9 ehang., kaliumpermanqanat, 25%-li ammonium-hidroksid mehlulu' qatl
xlorid turgusu, qatl nitrat tursusu, mis zola0r, kaliumnitrat, damir yonqarl, natrium-nitril, ammonium-xlorid,
kalium-nitrat, ahang suyu, ammonium-sulfat' aoac
komUrU, skipidar, fuksin.
Tecriibe 1. Azotun allnmasl
1. Oksigen aldrqda istifade olunan
cihazt
qura$drrmall. 10 q damir yonqarl ve 0,5 q narln.ezilmig
kalium-nitratr qartgdrrrb, cihazln slnaq gugesine tokmeli'
95
Qarrgr!r zeif qrzdrrmalr. Cihazdan havantn tamamila
grxdr!rnr gozledikden sonra, alrnan qazlt su uzorinda kigik
guge silindra yrgmal. Azotla dolmug silindrin aozrnt suyun
altrnda gtigo pargasr ile ortub, sudan gtxarmalt. Silindrda
olan azotun rengini ve iyini qeyd etmali.
Srnaq gugasini soyuduqdan sonra, oraya bir qeder
su tokub galxalamak Mahlul iizerine bir-iki damcr
fenoftalein mahlulu elava etmeli. Na mi.jgahide olunur?
Azotla dolu silindri sonrakt tocrubelar uqun saxlamalt.
Reaksiyanrn tanliyi beledir:
6KNO3 + 1OFe = 3KzO + SFezOs + 3Nz
2. Yuxarrda qeyd olunan cihaztn stnaq gugasina 1 q
nafln natrium-nitrit NaNOz ve 5 ml doymug ammoniumxlorid mehlulu tokmeli. Srnaq $ugesinin aoztna, igarisinde
uzun vo bir ucu eyri qazapann boru kegirilmig ttxac
taxmah. Srnaq gUgasini zeif qrzdtrmalt, cihazda olan hava
tamamila grxdrqdan sonra, alrnan azotu su Uzarinda kigik
silindra ve ya iri srnaq gtigasine ytlmalt va agztnt giiga
pargasl ile ortub, sonrakt tecrube ttgun saxlamalt.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalr:
NaNO2 + NHrCI = NaCl + 2HzO + Nz
Tacriiba 2. Azotun yangrya kdmok etmamasi
'1
. Owalki tocrijbalardo azolla
silindrlerdon birine yanar gop sallb,
doldurulmug
onun sonmasini
mUgahida etmeli.
2.
Azolla dolu ikinci silindra azca ohang suyu tokub
galxalamalr. Karbon qaztndan farqli olaraq, azotun aheng
suyunu bulandrrmamasrna diqqat yetirmali.
Tecriiba 3. Ammonyaktn ahnmasr
1. 2 q ammonium-xlorid va 2 q kalium-hidroksidi
96
gini
havangda yaxgt qarrgdrrdtqdan sonra stnaq gUsasine
t6kub, qaz lampasrnda qrzdrrmalt. Srnaq giigasinin
alAna trxacla ballanmrg qazaparun boru qogub,
su olan stnaq SUgosina
borunun ucunu igerisinde
buraxmalr. igarisinda su olan srnaq gugasine fenolftalein
mehlulu tOkdukde qrrmrzr-morufu rang ahnrr.
Bu
ammonyakrn alrnmasrnr gOstarir.
Reaksiyanrn tenliyini yazmall.
2NHrCl + Ca(OH)2 = CaCtz + 2NHs + 2HzO
2. ikibolaz| kolbanrn bir a$zrna, igarisinden damcr
qrfr keQirilmi$ trxac taxmalt, digarini isa bir ucu oyri guga
boru kegirilmig trxac ila ba0lamalt. Borunun ucunu tomiz
quru srnaq gi..rgasina salrb, agzrnr pambrqla drtmali.
ikibogaz| kolbaya 10 q-a qeder ammonium-xlorid,
damcr qrfrna isa qatt kalium-hidroksid mahlulu tokmoli.
Darhal grxmaga ba$layan ammonyakla stnaq $Ugosini
doldurmalr, bunun agztna ttxac taxaraq, sonrakt
tecr[rbalar i.]gUn saxlamalt.
Reaksiyanrn tenliyini yazmah.
Tacriibe 4. Am m on ium-hidroksidin turgularla
qargrhqh tasiri
Ayrr-ayrr stollar Uzarinde olan stokantn birina qatt
ammonium-hidroksid, o birina isa qatt xlorid turSUSu
tokUb
galxaladrqdan
sonra mayelari
bogaltmalt.
ile 6rtmali. Ehtiyatla
stokanlardan birini digerinin a\ztna gevirib gUga
Stakanlartn alzrnr $Uga parqasr
ile xlorid
turgusunun qargrlrqlr tesirindan ahnan ammonium-xloridin
a0 tUstu gaklinda stokanlan doldurmasrnr mUgahide
etmali.
Reaksiyan rn tanliyini yazmah.
pargalannr goti.irmeli. Ammonium-hidroksid
97
Tecriibe 5. Ammonium ionunun tayini
lki srnaq
gusasinin birine ammonium-xlorid, o
birine ise ammonium-sulfat mehlulu tokiib, irzarino 2-3 ml
natrium-hidroksid mehlulu olavo etmoli. Srnaq gugolorini
qrzdrrmah. Maye qaynadrqda srnaq gtjgesinin agzrna
qrrmrzr lakmus kaQrzr tutmalt. Na mUgahida edilir?
Lakmus ka$rzrnrn goyermesi nayi gosterir? Mayenin iyini
yoxlamalr.
Reaksiyalarrn tanliyini yazmalt.
Tacrfibe 6. Temperaturun ammonium duzlarrna
tes iri
1. Quru slnaq gtigasino azca ammonium-xlorid tokub,
maili olaraq Stativin pencosine berkidarek qrzdrrmalr. Bir
az sonra duzun getdikce azalmasrnr, srnaq gugosinin
yuxan hissosinda isa a0 qonugun (nulcu$un) emela
galmesini mugahide etmeli. Duzun gox hissasi sublimo
etdikdan sonra qrzdrrmanr dayandrrmalt. Srnaq gugesi
soyuduqdan sonra qonuqdan bir az qagryrb suda holl
etmali. Bunun ammonium duzu olmasrnr, yuxanda qeyd
edilen qayda ila yoxlamalt.
2. 15-20 sm uzunlulunda guga borunun ortasrna bir
qeder ammonium-xlorid tokub, maili olaraq gtativa
barkitmoli. $Ugenin yuxan ucuna su ila isladrlmrg qrrmrzr
lakmus ka$rzr, agaor ucuna iso isladrlmrs (yag) SOy
lakmus kaorzr yerlegdirmeli.
Lampanr elda tutaraq ammonium-xloridi
qrzdrrmalr. Ammonium-xloridin istidan parqalanmasr
(termiki dissosiasiyasr) naticasinde lakmus ka!rzlarrnrn
ronglorinin dayigilmasini mUgahido etmoli. Borunun yuxan
ve aga$r uclaflndan hansr qazlar grxrr? Ammoniumxloridin termiki dissosiasiyasrn rn tanliyini yazmah.
98
Tacrube 7. Ammonyakrn redukslyaedici
xassesi
Srnaq gUgasinde kalium-permanqanat mehlulu
gdturub Uzerina 2-3 ml 25o/o-li ammonyak mehlulu elave
etmafi. Mahlulun rengi deyigena qedar srnaq gUgasini qaz
lampasr alovunda zaif qrzdrrmalr. Ammonyakrn serbest
azola qadar oksidlegdiyini, kalium-permanqanatrn
manqan-dioksido qeder reduksiya olundugunu bilerak,
reaksiyanrn tanliyini yazmah.
Tecr0ba 8. Ammonium-xloridin ahnmasr.
iki srnaq gugasi goturiib, birine qatr xlorid turgusu,
o birina ise 25o/di ammonium-hidroksid mahlulu tdkurlar.
Har iki srnaq gugasino guge gubuq sahb, daha sonra guga
gubuqlarr glxararaq, bir-birine toxundurmah ve ag tUstu
emala geldiyina diqqat etrneli
Reaksiyanrn tenliyini yazmalt.
Tecrtibe 9. Ammonium-xloridin hidrolizi
Srnaq gUgesine bir az ammonium-xlorid kristalt
atrb, Uzorine su va 3-4 damcr fenolftalein elavo edorak,
srnaq Sugosindaki mahlulu gUSa gubuqla qartgdtrmalt.
Fenolftaleinin ranginin dayigmesina diqqet yetirin. Rangin
deyigmesini izah edin.
Tacriiba 10. Nitrat turgusunun allnmasl
Tubusu olan kigik retort gtativin halqastnda asbest
tor irzerina yerlegdirilib, onun pancasinda berkidilir'
Retortun borusu, gijge kasaya saltnmtg yumrudib kolbaya
daxil edilir.
Tacrtrbaya baglayarkan retorta (tubusundan) 2530 q natrium-nitrat tokmali, ora qrf vasitesi ile qatl sulfat
turgusu alavo etmali. Turgu duzun Ustiinii tam ortena
qader alava edilir. Tubusun tlxaclna asbest sarlylb yerina
taxmalr. Ehtiyatla retortu qtzdtrmall. Qebuledicide
(kolbada) bir qedar nitrat turgusu yrgtldtqdan sonra
ietortun qrzdrrtlmastnt dayandrrmalr' Kolbant sudan
grxarmayaraq, allnmlg turgunu sonrakt reaksiyalar UgUn
saxlamalt.
Reaksiyanrn tenliyini Yazmalr.
Tacr0ba 11. Nitrat turgusunun oksidlagdirici
xassasi
f. iki srnaq gugosi goturub, bunlardan birine gdy
Iakmus, o birina iso fuksin mahlulu tokmeli. Her iki stnaq
girgesine bir nege damcr qatt nitrat turgusu elava edib
galxalamalr. Mehlullarrn rongsizlagmaslni mugahida
etmeli. Bu hadisani neca izah etmek olar?
2. Tecrubani sorucu gkafda aparmalt.
Srnaq Sugestna 5-6 ml tiistulenen nitrat turgusu
tokub, gaquli vaziyyatde gtativin pencosina berkitmali
Ehtiyatla srnaq gtigasindo olan turgunu qtzdtrmalt. Bir
parga alac komurunu metal ma9a ile tutaraq alovda
kozartmoli. Kdzarmig komuru qtzdtrtlmlg nitrat turqusunun
igarisina atmah. Komurtin dorhal giddetla yanmaslnl vo
azot(lV)oksid amala gelmesini miigahide etmeli.
Reaksiyanrn tonliyini yazmalr.
Tecriiba 12. Nitrat turgusunun iizvi maddelera tasiri
.
iri stekana 1-2 sm qahnhornda qum tokmeli. Kigik
gini kasaya berabar hecmde qatr nitrat va sulfat turgusu
'f
lo0
tOkub, hamin stekana qoymall. Bu tursu qarlglglnln
tlzarina pipet vasitesila damct-damct skibidar CroHrs
elave etmali: onun allglb yanmaslnl ve goxlu his (duda)
aynlmasrnr mugahida etmeli.
2. Yun parga zola$r iizarina 9ti9e gubuqla bir-iki
damcr qatr nitrat turgusu salmall. Yun parganln ewelce
sarahb, sonra didilmasini mUsahide etmoli.
Tacriiba
'13.
Qatt nitrat turgusunun misa tosiri
Srnaq gugesina qatr nitrat tur$usu mehlulu tokUb'
Ozaina 2-3 kigik mis par9asl atmall. Bu zaman stnaq
gUgosinda qrrmtzt-qonur rangli qazln glxmaslnl mUqahida
etmali. Bu hansl qazdlr? Tecr0bani sorucu gkaftn alttnda
aparmalt.
Reaksiyan rn tenliYini Yazmalt.
Tacraiba 14. Qatr nitrat turgusunun sink ve
qalaya tasiri
(tacriibeni sorucu gkafda aparmah)
ikr srnaq gugasinin birina bir iki parga sink, digerine
ise kigik qalay pargasr salmall; slnaq guqalorina 2-3 ml
qatr nitrat turgusu tokmelr. Srnaq gUialorinda mayeni bir
neQe doqiqe galxalamalr. Na mugahida olunur?
Reaksiyan rn tanliyini Yazmall.
Tacriiba 't 5. Nitrat tursusunun qlzdlrrldlqda
Pargalanmast
Srnaq gi.igasina 2-3 ml qatr nitrat tursusu t6ktlb,
gtativin pencasine barkitmoli. Sorucu gkafda stnaq
gugasini zeit qrzdrrmah. Kozermig 86pu hemin slnaq
$ijgasino salmalt va onun altgrb yanmaslnl musahida
etmali. Sababini soyleYin.
t0t
Reaksiyantn tanliyi:4HNO3 ------------- 4NO2 + 2l-l2Q + Cl,
Tacriibe 16. Nitratlarln termiki pargalanmasl
Ug srnaq gugasi gottirub, birine bir qoder kalium-
nitrat, ikincisine qurgugun(ll)nitrat, iigtincusilne
ise
giimug-nitrat kristallan tokmeli. Srnaq girgalarini tutacaqla
tutaraq qaz alovunda qlzdtrmalt. Slnaq girgelorinin a$zlna
yanar gop yaxrnlagdtrmalr. Na mijgahida olunur?
Reaksiyalartn tenliklari:
2KNOe=2KNO2+02
2Pb(NO3), = 2PbO + 4NOz + Oz
2AgNOa
=2Ag+ 2NO2 + g,
Yoxlama suallar vo mesaloler
Azotun sanayeda
vo
laboratoriyada allnma
gostarin.
usullannt
2. Azot hidrogenla hanst birlagmalari omelo gatiri,
3. Azot oksidlarinin alrnma Usullartnt yaztn.
4. Sanayed€ ammonyak almaq uqun hansl Usullardan
istifado edilir?
5. Ammonium ionunu vasft olaraq nece teyin etmek
1.
olafl
6. Azotun suda hecmce 2o/o-a qadar hell olmastna
esaslanaraq, na qador suda I | (n.9.) azot olduounu
hesablamalt.
7. Azotun maqnezium, kalsium, litium ve kalsiumkarbid ila qargrlrqh tasirinden na altntr? Reaksiyalarln
tanliklarini yazmalr.
8. Agagrdakl reaksiyalarrn tenliklorini yazln:
NH3 + gr59o; NH3 + 661 ;NH3+Cr2
102
9. Qatr nitrat tur$usunun ti.istulenmasinin sebebini
nece izah etmak olar?
'10. Nitrat turgusu senayede hansl iisullarla istehsal
olunur?
11. Kalium-nitrat, qurgugun(ll)nitrat ve gtimug-nitratr
aynlrqda qrzdtrdtqda bu duzlar neca deyigir?
12. Nitrat anhidridi ilk dafe gumug-nitrata (berk halda)
quru xlor ila tasir etrneklo altnmtgdtr. Davam edan
reaksiyanln tenliyini Yazmalt.
13. Duru ve qah nitrat turiusunun misa ve sinka
tesirinin reaksiya tenliklarini yazmall.
14- 37 q 1OO ml 25%-li ammonyak mahlulunu (stxltgt
0,91 g,/slr3) qaynatdlqda normal garaitda hesablamaqla
nege litr ammonyak almaq olar?
15. Kalium-yodidin turgulagdrrtlmtg mehluluna
azot(lV)oksid buraxdrqdan sonra, oraya alave edilan
nigasta g6yarir. Bunu nece izah etmek olar?
16. Zerhel (9ar aragr) nedir? Onda qtztltn hell olmastnl
neca izah etmak olar? Reaksiyant yazmalt.
17. 0,5 I suda ammonyak hall etmekle, xiisusi gakisi
0,952 olan ammonium-hidroksid mehlulu altnmtgdtr.
Mahlulun altnmast UQUn nega Iitr (n.9.) ammonyak hall
edildiyini hesablamalr.
103
2.6.Fosfor
D.l.Mendeleyevin kimyevi elementlarin d6vri
sisteminin V qrupunun asas yanmqrupunda vo 3-cii
ddvrundo yerlagan fosforun kimyavi igaresi P, stra
ndmresi 15, nisbi atom kutlasi 31-dir.
Fosforu 1669-cu ilda alman kimyagrsr Hennind
Brand^ ke^gf
Onun atomunun elektron qurulugu
^etmrgdrr.
1s'2s'2po3s'3p" kimidir. Fosfor qeyri-metaldtr, bir tobii
izotopu 1=1r vardrr.Suni izotoplanndan ile 1r,..=U,ZS1
ahemiyyatlidir. Ondan niganlanmrg atom kimi mUxtelif
reaksiyalarrn mexanizminin dyronilmesinda istifade edilir.
Fosfor birlosmalorda -1, -3, +1, +3, +5 oksidlagme
darecasi gdsterrr.
Fosforun birinci beg ionlagma potensialla rrnrn cemi
176,7 Y-a beraberdir. Buhun noticasi olaraq fosforun
biitun mUsbet oksidlogma deracelari davamltdtr. Fosforun
oksigenli birlegmalon davamlt, hidrogenli birlegmalari ise
qeyri-stabil olub, quwotli reduksiyaedicidirler.
Fosforun valent imkanlan vakant
orbitalr
hesabrna azotdan daha geni$dir. Fosfor atomunun xarici
elektron tabagasinde
orbitalr oldugundan ve s
promotorlagmast
elektronunun 3d orbitahna
naticosinde 5
qogalagmamrg elektron emale gelir va bu sabebden
fosfor atomu mUbadile mexanizmi ila hemin sayda
kovalent elaqe yarada bilir. Bundan elave fosforun bog 3d
orbitallarr donor-akseptor mexanizmi ile de kovalent
alaqe 1sp3d-k.e.5; sp3d2-k.e.6; yaratmaq imkanrna
malikdirler. r-ba$lanmaya da imkan vardrr. Bu zaman
tokca zr-, yox, hem da nr_., elaqalar da yaranrr.
d
d
Tebii ehtiyatr: Fosfor yer qabr!rnrn kUtle payr ile
0,04%-ini tegkil edir. Tobiatda an gox rast gelan
minerallafl-Ca3(POr)z-fosforit va 3Ca:(pOr)z .CaXz
104
(X=F, Cl, OH) -apatitlerdir. Sumuk h idroksil-apatitdan, dig
minasr h idroksil-apatit ve flUor-apatitden ibaratdir. lnsan
orqanizminde taqriban 4,5 kq fosfor olur.
Fiziki va kimyevi xassaleri: Fosforun bir-birinden
ferqlanan 11 gekildayismasi melumdur. Bunlardan an gox
oyranilonleri a!, qtrmtzt ve qara fosfordur. Azotdan
elaqelarinin davamltlt$t
fosfora kegdikde
o-olaqelarine nisbatan daha gox zeiflayir ve buna g6ra
de adi garaitde berk fazada minimal ener;i haltna uylun
atomlar arasrnda UEqat elaqalerin amala golmasi yox, iig
o-alaqasinin yaranmasr daha munasib olur. Ug
a-elaqesinin movcudlugu sonsuz sayda mtlstavilarin
yaranmasr uqun imkan yaradtr. Bela qurulug qara
ftp-r
fosforda
oz oksini tapmlg olur. Ag fosfor P+
milekullarrndan ibarat kUtladi(p=
A$
fosforu
500 atmosfer tazyiqi altrnda qtzdrrdtqda banovgoyi
fosfora gevrilir (p= 2,53qism3).
Qara fosfor qrafita oxgaytr, laylt-atom quruluglu,
yarrmkegirici xasseli maddadir.
Fosfor ham oksidlegdirici, hem da reduksiyaedici
xasselar gostarir. Oksidlegdirici xassaler metallarla
qargrhql tosir zamanr meydana gtxtr.
Ti +P=TiP
1
,8q,i
srn3).
3Ca+2P=Ca3P2
Lakin fosfor ugun reduksiyaedici xassolar daha
xarakterikdir.
4P + 3O2= 2PzOz
2P + 3Clz = 2PClt
2P+35=P'5'
3P + 511116. + 2HzO = 3HsPOr + 5NO
Oksidlagdiricinin miqdart az olduqda fosforun iig
valentli birlagmalari, gox olduqda ise fosforun be9 valentli
birlagmeleri amele galir.
t0s
2P+SClz=2PCls
4p+5O2=2pzOs
Alrnmasr: Fosforu senayede elektrotermik itsulla
ahrlar. Bunun iigiin kalsium-fosfat ile qum qangtgt elektrik
peglorindo 1500"C-de koksla reduksiya olunur.
2Ca3(PO4)2 + 6SiOz + 10C = 6CaSiO3 + P+ + 1oCO
Orima temperaturunu agagt salmaq
UgUn
reaktorlara qum alava edilir. Reaktordan gtxan fosfor
buxarlarr su ilo soyudularaq qebulediciye daxil olur.
Proses aga!rdakr marhalalerla gedir.
Ca3(PO4)2 + 3SiOz = PzOs + 3CaSiO3
2P2O5 + 10C = Pr + 1oCO
Fosforun diger alrnma Usullarr.
zCa3(POiz+ 28C = 6CaC2 + 16CO + Pn
Ca3(POa)2 + 2HzSO+ = 2CaSOr + Ca(HzPO+)z
3Ca(HzPOa)z + 10C = P4 + Ca3(PO4)2 + 1oCO + 6H2O
Birlegmaleri: Besit maddelar gaklinde fosfor va
hidrogen kimyavi reaksiyaya praktik olaraq daxil olmurlar.
Bu sabobdon fosforun hidrogenli birlegmalari dolayr
Usulla ahnrr:
Ca3P2 + 6HCl = 3CaCl2 + 2PH3
Mg3P2 + 6H2O = 2PP, + 3Mg(OH)z
Kovalent hidrogen-fosfid (fosfin) agagrdakr
reaksiya asasrnda alrn rr.
2Pa + 3gs1g11;, + 6HzO = 3Ba(H2PO2)2 + 2PH3
Ammonyaka nisbeten fosfinin elektrono-donorluq
qabiliyyeti zeifdir. Onun donorluq qabiliyyeti yatnrz gUclU
turgularla qargrlrqh tesirde mitgahide olunur.
PH3+66160=PHrClOr
Fosforun oksigenli birlosmoleri: Fosfor oksigenle
agagrdakr birlegmalar emale getirir: PaO6, P2Oa, PaH1e.
P4O6 molekulu fosfor atomlarrntn tetraedrinden va
ona daxil olan oksigen atomlarrnrn oktaedrindan tegkil
olunmugdur va qurulug formulu agaotdakt kimidir:
106
r&r
ooo
va
,,-o--,-
ya O=P-O-P\
OrP-O-e=O
-'-- I --- P-o.otsnm
Fosforun oksidlari qaynar su ile, qalavilerla, qaz
halrnda hidrogen-xloridla reaksiyaya daxil olur.
PaO6 + 61116 = PHs + 3HaPO4
P2O3 + 4NaOH = 2Na[PO3HI + HzO
P4O6 + 6HCl = 2HsPOa + 2PCla
Fosfo(V)oksid buxart oksigenle reaksiyaya daxil
olaraq fosfor-peroksid amele getirir. Su ila hidroliz olunur.
PnOt + 4H2O = HaP2O7 + HqPzOe
asaslt turgudur vo
Hipofosfit turgusu
hipofosfitlerdan alrnrr. GUcIU reduksiyaedicidir,
qrzd rrdrqda disproporsiya reakstyastna ugraylr.
Ba(H2POz)z + HzSO+ = 2H:POz + BaSO+
HgCl2 + H3PO2 + H2O = Hg + H:PO3 + 2HCl
3HlH2PO2l = PH: + 2H2[PO3H]
Fosfit turgusu iki asaslr turgu olub, rangsiz berk
maddadir. Reduksiyaedici xassolidir.
HgCl2 + H2[PO3H] + HzO = H3POa + Hg + 2HCl
Ortofosfat turgusu sulu mahlullarda orta quwotli UQ
asash turgudur. Fosfat turgusu qelavilarlo qarglllqll
tesirde olduqda ug cur duz bir-, iki- ve U9- avezli fosfatlar
emala getirir. Qolevi metallafln fosfatlarl suda hidroliz
edirlar:
NagPOq + HzO = Na2HPOl + NaOH
pH=12,1
Na2HPO4 + HzO = NaHzPOr + NaOH
bir
107
pH=8,9
Susuz turg mUhitda ortofosfat turgusu
ozunU
amfoter xasseli madda kimi aparrr. Susuz sulfat turgusu
ile qargrlrqh tasir zamanr ortofosfat turgusu esasi xasse
gOsterir:
SO2(OH)2 + (OH)rPo(OH) = [PO(OH)]SO4 + 2H2O
Senayede fosfat turgusu iki Usulta, hidrotitik va
pirolitik Usulla altntr:
I
tisulda fosforu
va apatiti sulfat turgusu rla
iglayirlar:
Ca3(PO4)2 + 3HeSOe = CaSO+ + 2H.PO+
3Cae(POq)z.CaF2 + 1oH2SOa='t ee3SO4 + 6H3pO4 +2HF
ll Usulda evvalce fosforu altrlar, sonra onu yandrrlrlar.
Bu zaman allnan fosfat anhidridini suda hell edirlar.
2Ca3(PO4)2 + 6SiOz + 10C .-', 6CaSiO: + Pa + 1OCO
P+ + 5Oz ,2PzOs
P2O5 + 31-1rg
-1
2H,PO.
Bu Usulla qatrlrgr 80o/o-e qodor olan tamiz tursu
aLnrr. iqtisadi cahetden en elveri$li usul TOOdC
temperaturda, katalizator kimi mis yonqarlarrnrn igtirakr ila
fosfor va su buxarlarrnrn qargrlqh tosiri prosesidir.
Pr + 16HzO = 4H:POa +'loHz
Agrq zencrrli fosfatlar polisulfa
halqevi
quruluglu fosfatlar metafosfatlar, sonsuz aglq zoncirli
fosfatlar polimetafosfatlar adlanrr.
PaHlo + 2l1rg = (HPO3)a tetrametafosfat
turgusu
Udulan suyun miqdafl artdtqca ve nisbotan yi.tksak
temperaturda tetrametafosfat turgusu tetraortofosfat
turgusuna gevrilir.
(HPOs)q + HzO --- HoP+Ora tetraortofosfat
turgusu
Sonrakt merholode ise tedrican fosfat turgusu
molekulunun formalagmasr gedir va diger turgular alrnrr:
ar,
108
HoPqOrg + HzO = HaPOr +
HsP:Oro triortofosfat
turgusu
HsPrOro + HzO = HsPOr + H4P2O7 pirofosfat
turgusu
HePzOt + H2O = 2H3POa ortofosfat turgusu
Polifosfatlar po;3 ionlafl zoncirden tagkil olunur.
Onlarn umumi formulu ,rt*-.[PnO36*2] kimi ifada olunur.
,vltPoar;,,["
h"-
-.*,,*,
E-o
]
-'l
,111
aP,9
P
o-tP-o-f -o-,i-o-
(-o- o- o )l-rrifosfar.
f
lr,lIPaOro]-tetrafosfat.
Analitik
kimyad
a po!- ionunu (NHa)2MoO+ ite
toyin edirler:
H3POa + 2(NH4)2MoO4 + 21HNOa =
(NHa)3PMol2Oao . 6HzO + 21 NHqNO: + 6HzO
Fosfatlann esas hissasi gUbra kimi istifada edilir.
Fosfatrn sulfat ve ortofosfat turgularr ile pargalanmasr
neticasinda ahnan Ca(H2POq)z .2HzO ve ya CaHpOa .
2H2O superfosfat va presipitat giibralarinin osastnt tagkil
edirler:
Ca3(POa)2 + 2HzSO+ = 2CaSO+ + Ca(HzpOr)z
superfosfat
Ca3(PO4)2 + HePOc =
109
3CaHPO+ presiptat
Fosfor halogenlorle trihalogenidlar-PHal3
pentahalogenidler PHals emele getirir. Butun
ve
bu
toremelerdan an ahamiyyetlilari xlorlu birlagmelerdir.
PHal: biregmalari PHals tdremelerine nisbetan daha
termikr davamhdrr. Halogenlarin atom kutlesi artdlqca
halogenlarin davamltlt!r azaht. Turgu xassali
maddalardir. Su ile qargtllqlt tasir zamant hidrolize
u0rayrr.
PCl5 + 1-116 = POCI3 + 2HCl
PCls+4HzO=HaPOr+5HCl
PCl3+3H2O=HoPOg+3HCl
Fosforil-xlorid POCI3 fosforpentaxloridin hidrolizi ve
fosfo(V)xlorid qarrsrgrnrn
galir:
qrzdrrrlmast zamant amalo
P2O5+3P61u=SPOC|:
Fosforpentaxlorid ila ammonium-xloridin tozyiq
altrnda qargtllqlt tesiri neticosinda fosfornitrilxlorid amole
gelir:
NHaCI + PCls = PNCI2 + 4HCl
Maye fosfor 6ziindo asanllqla kUkilrdil hall edir.
Fosfor kukurdlo bir stra binar birlegmaler emala getirir. Bu
birlegmalardon PrS:, PaSz vo P+Sro nisbaten yaxgl
6yranilmigdir. Qrzdrrrldrqda sulfidlar yanaraq fosfor va
kUkUrd oksidlerini amale gatirirler.
PaS16 + 159' = 2PzOs + 10SOz
Turgu xassalidirler, su ile hidroliz edorek turqu
omalo getirirlar:
PaSls + 161116 = 4HaPO+ + 10H2S
Fosfor qtzdtrtldtqda demak olar ki, butiln metallarla
reaksiyaya daxil olaraq fosfidlar emale gatirirlar. Fosfidleri
basit maddelerin bilavasita qargrlrqh tasirindan, metal
oksidlari ile fosfinin reaksiyasrndan, fosfatlarln hidrogenle
reduksiyasrndan va dtger usullarla allrlar. Bir gox fosfidlar
ferromaqnit xassolera (CoP, FesP) malikdirler.
ya fosfo(V)oksid ile
lt0
ig Ne 6. Fosfora aid t€criibalar
iE Uqiin lazrm olan levazimatlar: srnaq gtigeleri,
metal ve farfor qagrq, tutacaq, qaz ve spirt lampast, kibrit,
stakanlar, kasalar, gini haveng, pipet, termometr,
sacayaq, guga gubuq, qrf, rezin boru, trxaclar, asbestli tor,
suzgac. kaorzr.
lg iigiin lazrm olan reaktivlar: qrrmrzr fosfor, qatr
nitrat tur$usu (stxlt$t 1,4q1srn3), natrium-fosfat kristah va
qatr mahlulu, gUmUg-nitrat mahlulu.
Fosfor ila iglamak qaydalan
Ag fosfor asan (400C) alrgrb yanan, Qox zoherli va
gec salalan yaralar amela getiran maddedir.
Bu
sababdan onunla igleyarken son dereca ehtiyath olmaq
lazrmdlr. Fosforla tacrUba apardrqda miitleq aSa0rda
qeyd edilan qaydalara amal etmek lazrmdtr.
Fosforu ancaq tecruba apanlan zaman sudan
grxarmaq lazrmdrr. Fosfora qati el ila toxunmaq, gottirmok
olmaz; onu ancaq pinset va ya demir maga ile gdtijrmali.
Fosforu ancaq suyun alhnda va gini heveng, yastrdib
kasa ve i.a. kimi qahn divarh qabda kesmek lazmdr.
Fosfor soyuq suda ovuldugu uqun, 25-30u- ya
qeder qrzdrnlmrg sudan gottirmek daha yaxgr olar. ihq
suda kosilmig fosforu, tecrtrbad€n owel soyuq suya
salmaq lazrmdrr. Fosfor pargalannr sudan grxartdrqda
evvelca onlarr bir nega qat suzgac kaorzr arasrnda
qurutmalr.Bu zaman fosforu bark srxmaq vo ya onu
kagrzla siJrtmak yaramadrgr kimi, tecfl.ibani da yubatmaq
olmaz. Fosfor pargalannrn ddgemaya va ya stolun
uzerine di.lgmosine imkan vermomali. Yere dugmug fosfor
1il
pargastnt hokman axtaflb tapmaq lazrmdrr.
Fosforun yandrrdrgr yeri (mesalen eli) derhal su ile
yaxgrca yuyub, sonra gilmug_nitrat mehlulu ( 1 .1 O) ve ya
kalium-permanqanat mohlulu (1:10) ila rslatmaq laztmitr.
Bundan sonra yanmtg yeri tezoden yuyub saflmalr. Agrr
yanrq amole geldikda iso yuxaflda gdstarilan ilk yardtnila
kifayatlanmeyib, mU aq hakimo mUraciat etmak lizrmdrr
Tecriiba
l. Fosforun karbon(lv)sulfidda
hall olmasr
1. Oddan kanarda stnaq gugosina 1 ml_a qedar
karbon(lV)sulfid tdkmeli. Taqriban bugda boyda a! fosfor
Paf"sll,.. *agec kaltzt arasrnda qurudaraq,
karbon(lV)sulfid igerisine salmalr, mayeni srnaq
gugesinda galxalayaraq fosforu hall etmeli. Srnaq
S[]gasinin aoztna ttxac taxaraq mehlulu sonrakt tacruba
iiQi..ln
saxlamah.
2.
Eyni tacruboni qrrmrzr fosfor ila tekrar etmeli. Ne
mirgahtda olunur? Qrrmrzr fosfor karbon(lv)su lfiddo hell
olurm u?
Tacriibe 2. Fosforun <iz-riziina ahgrb yanmasr
Siizgac kaSrzr zolagrnr metal maga ila tutaraq,
yuxarrdakl tocrUbeda allnmtg, fosfor mahlulu ila islatmair
(tacrubani sorucu gkafda aparmalt). SUzgac kagtztnt
yellatmeli. Karbon(lV)sulfidin buxarlanmasr- naticaiinda
ka$rzda kigik fosfor hisseciklari qalrr; buntar ahgrb kagrzla
birlikda yanrr.
Tacriibe 3. AS fosforun arima temperaturu
Yarrsrna qedar su ila doldurulmus stnaq silsasina
taqriban bugda boyda ag fosfor atmatr. Srnaq giiaiint s,
112
ila dolu stakana qoyub, igerisine termometr salmalt.
Stakanr sacayaq tlzerinda asbestli torun i.lsttlna qoyub
qrzdrrmalr. Stnaq gUgasindeki suyu termometrla,
stakandakr suyu ise 9t1ga gubuqla qangdtrmalt. Fosforun
nege daracada erimasini qeyd etmeli.
Tecr0ba 4.
Kigik stakana
A! fosforun suda yanmast
su tokub, gtativin halqasrna
qoyulmug asbestli torun i.lzarine yedegdirmeli. Stnaq
gugasini yanya qeder su ile doldurmalt; onu hamin
stekana saldrqdan sonra, $tativin pencasina berkitmeli.
Srnaq $ugasine taqriban bugda boyda a0 fosfor salrb,
stakandakr suyu 50-600-ye qodar qtzdtrmalt.
Oksigenla dolu qazometra taxtlmlg rezin borunun
ucuna gi.rga boru kegirib, igarisinda fosfor olan stnaq
gUgesina daxil etmali. Qazaparan borunun ucu, stnaq
yuxan durmaltdtr.
gugasinin dibindan 1-1
Qazometrdan zeif axtnla oksigen buraxaraq, fosforun
suyun altrnda alrgrb yanmastnr mugahida etmali.
,5 sm
Tacriiba 5. Fosforun yavaq oksidlasmssinden
ozon amola galmosi
Stakanrn dibine kigik gini kasa qoyub, oraya
taqriban buoda boyda a$ fosfor atmalt. Saat gir$esinin
igeri tarefine, kalium-yodid mahlulu ila isladtlmlg qrrmtzt
lakmus ka$rzr yaprgdtrmalt; onunla kasantn agzlnl
ortmali. Bir miiddat sonra ora elavo edilan ni$asta
yaptgqantnrn goyarmesi (serbosl altnan yod sayasinda),
reaksiyada ozon altndt$tnt gOstorir-
Ozon ile kalium-yodid arastnda
reaksiyalann tanliyi belodir:
113
geden
2P+2Oz=PzOs+O
O+Oz=Oa
2KJ + Os + HzO = 2KOH + Oz+ Jz
Tacruba 6. Ortofosfat turgusunun alrnmast ve
xassalari
1. Srnaq Siisesina bugda boyda qrrmrzr fosfor
pargasr salmalr va Uzorina 3-5 damcr qatt nitrat turgusu
mehlulu elavo etmeli. Srnaq $Ugesini maga ile tutub, maili
veziyyatda qaz lampasr alovunda zeif qtzdtrmalt. Stnaq
gugosinden qaz ayfllmaga bagladtqda qtzdrrmanr
dayandrrmalr. Fosforun nitrat turgusu ile qarglltqlt tasir
reaksiyasrnrn tanliyini yazmalt:
3P + 5111116. + 2HzO = 3H3PO4 + 5NO
2. Srnaq gi.r$osinde azca metafosfat turgusu mohlulu
iizarina bir nege damcr nitrat turgusu olava etmoli. Mahlul
soyuduqdan sonra i.jzerine bir qadar gUmU$-nitrat
mehlulu tokub galxalamalr. Srnaq gugasina, onun divan
ila bir qader durulagdrnlmrg ammonium-hidroksid mehlulu
tdkmali; bu zaman mayelorin bir-birina qangmaytb, iki
tabaqa amalo getirmasina gahgmaq laztmdtr.
Ortofosfat turgusunun girmUg-duzundan Ag3PO4
ibarat sarr rangli halqa alrnmasrna diqqat etmoli.
Reaksiyalarrn tanliyi beledir:
HPO3+flrg=H.PO+
HgPOr + 3AgNO: = Ag3PO4 + 3HNO.
3. Srnaq gugasindo nafln ezilmig fosforit Ca3(PO4)2
Uzorina 4-5 ml durulagdrnlmrg (1:1) sulfat turgusu t6kmeli.
Filtratr ammonium-hidroksidla neytralla$drrmah (lakmus
kalrzr ilo yoxlamalr); mohlul uzorine bir-iki damcr nitrat
turgusu elava etmali. Turg mehlul iizerina gLimiig-nitrat
mohlulu tokmakla, onun ortofosfat turgusu oldu$unu isbat
etmeli.
I14
Reaksiyanrn tanliyi beladir.
ca3(Po4)2 + 3HzSO+ = 2HzPOc + 3CaSOe
Tacriibe 7.
Altrncr
(1)
Po;t ionunun toyini
tecrubaden altnan fosfat turgusu
mehlulundan 2-3 damct srnaq giigasino t6kub, tlzorine
bir-iki damcr giimtig-nitrat mehlulu elave etmali. Bu
zaman srnaq gugasinda sarl rengli g UmUg( lll)fosfat
g6kuntusti alrnrr. Bu reaksiya Po;3 ionu Ugiin xarakterik
reakslyadrr.
Reaksiyanrn tanliyini yazmalt.
H3POa + 3AgNOs = Ag3PO4J+ 3HNO3
Yoxlama suallar ve maselelor
1. Azot va fosforun oxgar ve ferqlandirici xassalerini
gdstormali.
2. Fosforun neQo allotropik gokildayigmesi vardlr ve
bunlar bir-birindan ne ila seQilir?
3. Gubre kimi igladilan presiptat nodan ibar€tdir?
4. Superfosfat nedir vo nece altntr?
5.3 q fosfor oksigenda yandrqda 6,87 madda
ahnmrgdrr. Bu oksidin buxartntn havaya gora stxlt$tntn
9,8 oldu0unu bilarek, onun heqiqi formulunu taptn.
6. Fosforu nitrat turgusu ile oksidla$d irdikda 21 q
ortofosfat tuqusu altnmtgdrr. Ne qedar fosfor serf
olundu$unu hesablaytn.
7. Kalsium-fosfid CaaPz ile suyun qargtltqlt tasirindsn
480 ml (n.9.) fosfin NH3 altnmtgdtr. Na qedar fosfin serf
olundu$unu hesablaytn.
q
8. Fosfo(V)xloridin PCls nem havada (tiistiilanme-
sini> na ila izah etmek olar?
1t5
9. 7 q fosfo(lll)xloridin PCl3 su ile qargtltqlt tesirindan
neea qram fosfit turgusu HaPOg allntr?
10. Fosfor alrnmasrnrn mtrasir usulunda xususi elektrik
peginda kalsium-fosfat Ca3(PO4)2 silisium(lV)oksid SiO2
koks qangr0rn, qrzdrrdtqda gedan reaksiyalartn
tenliyini yazmalt.
va
1. Fosfat anhidridinin bir molekulu ilo bir, iki ve Ug
molekul su birla$dikde hanst turgular alnar?
Reaksiyalartn tanliklerini yazmalt.
12. NarPOa, Na2HPO4 ve NaHzPO+ duzlan neca
adlanrr va bunlar suda hell olmalartna gore bir-birinden
neca segilirler?
1
I6
2.7.Karbon
Karbon D.l.Mendeleyevin kimyevi elementlarin
ddvri sisteminda ikinci dovrda, lV qrupun esas
yarrmqrupunda yerlegir. Nirvenin yuku 6, qtoq kirtlesi
12,011-dn. Elektron qurulusu 1s'2s'2p'-kimidir.
Karbonun diger elementlarla rabitosinde kovalent rabito
trstiinluk tagkil edir. Adatan dord valentli olur'
Karbonun iki tebii izotopu movcuddur: uCt'
(98,89%) va 6C13 (1 ,'l 1%). Kimyavi element kimi 1775-ci
iide qebul edilmigdir. Karbonu tamiz halda 1791-ci ilde
Q.Tenant kalsium-karbonata fosforla tasir etmakle
ilmrgdrr. Rusca (uqlerodD termini 1824-ci ilde Solovyov
terafindan teklif edilmigdir.
Karbon atomlarlnln on muhum xassesi onlarln oz
aralartnda birlegarak davamll uzun zencirlar va qapalr
zancirler amale gatirmasidir.
Tebiatde taptlmasl (tabii ehtiyatlarl): Bir srra
elementlera nisbatan karbon yer qablgtnda nisbatan az
yayrlmrgdrr. Tabiatde ona hem sarbest halda, ham da
biriegmalar gaklinda rast galinir- Kristallik halda karbona
iki ailotropik gekildayigma formastnda (qrafit ve almaz)
rast gelinir. Canlr orqanizmlerin va bitki toxumalartntn
esasrnr karbon tagkil edir. Cantr orqanizmin asrler boyu
pargalanmast naticasinda yer kurasindo da9 komur, neft'
iort, taOii qaz yataqlarl yarantb. Karbon eyni zamanda
duzabanzer minerallartn tarkibina daxildir. Bunlar karbon
tipli suxurlardrr: CaCO3-mermar, ehang dagt, CaCO3 '
MgCO3-dolomit, FeCOo-siderit, CuCOs' Cu(OH)z-malaxit.
Fiziki xassaleri: Adetan karbon +4 va
+2
oksidlagme derecesi gostorir. Hayacanlanmtg halda
valent;lektron qurutugu 1s22s1P"l P)l P; oldugundan, yani
birtiln tacrUbeler tak elektronla tutulmuq oldu0undan,
117
karbon goxlu miqdarda mohkam kovalent rabite emala
gatirir.
Karbon yegane elementdir ki, koordinasiya adedi
ile valentliyi eyni olub, d6rdo barabardir. Karbon sp3
hibrid veziyyotindo - foza qurulugu tetraedr (4dano
,-alaqo, k.a.4), sp2vaziyyatinda mustevi Ogbucaq (3
dana o-;1 dane z -alaqe, k.e. 3), sp veziyyatinda xotti (2
dano u -va 2 dana n -elaqo , k.a.2) quruluga malikdir.
Karbonun almaz, qrafit, karbin ve fulleren allotropik
gakildeyigmaleri bir-birinden keskin ferqlanir.
Almaz-rengsiz, geffaf, igtq giralannt gox yaxgr eks
etdiren kristal maddadir. Almazrn kristal qurulugunda
karbon atomlan bir-biri ile sp" hibrid orbitallarrnrn
vasrtasile alaqo yaradtrlar. C-C o-rabitesi mohkem qeyripolyar kovalent rabitadir. Atom kristal qefesine malikdir.
Tabietda almaza kiqik kristallar gaklinde rast galinir.
Almaz karbonun yalnrz yUksek tazyiqlarda stabil
olan modifikasiyasrdtr. Daha kigik temperatur va tezyiqda
karbonun davamlt olan modifikasiyasr qrafitdir. Hava
igtirak etmaden almazr qrzdrrdlqda qrafita Eevrilir.
Qrafit-qara boz (tund boz) rengli, metal parrltrsrna
yaglr-yumugaq,
malik
istiliyi va elektriki yaxgr kegiran,
heksaqonal qurulu-glu bark maddedir. Kristal qafesinda
karbon atomlafl sp2 hibrid hahndadrr.
Qara (amorQ komur-qara rangli mesamali
maddalordir. Xarakterik numayandasi koks, his ve agac
komiirridU r.
Karbin-narrn, qara rengli kristallik maddadir. polin
(a-karbin) ve polikumilen (p-karbin) kimi iki formada
m6vcuddur.
a-karbin 1963-cu ilde V.V.Korgak, A.M.Sladkov ve
V- i. Kasatogkin terofindon asetilenin katalitik oksidlagmasi
zamanr sintez edilib. Bu birlagmede karbon atomlan sp
l]8
hibrid vaziyyatinda olub, iki
o- va iki r-
alage emela
getirir. Xatti quruluga malikdir.
t-=t\-f\=l\polin vo ya a-karbin
...=C=C=C=C=... polikumilen ve ya ,6-karbin
Haatda karbonun fulleren adlanan yeni
modifikasiyasr altnmtgdtr. Fulleren molekullart 60-70
karbon atomlanndan ibarat sferik quruluqa malikdir.
Fulleren, qrafitin buxarland lrllaraq helium muhitinda
ytrksok tezyiq altrnda kondenslasdirilmesi naticasinde
ahnmrgdrr. Fulleren zaharli va radioaktiv maddolarin
udulmasrnda tatbiq edilo biler.
Kimyavi xassalari: Karbonun emala gotirdiyi an
birlagmeler srrasrna COz-karbon-dioksid,
CO-karbon-monooksid, CgOz-karbon-suboksid (trikarbon-dioksid), CsOz, CoOs vo s. daxildir'
Karbonun oksigenla qargtltqlt tasirindan dem qazt
ve ya karbon-dioksid va goxlu istilik altntr.
2C + Oz= 2CO
C + Oz= COz
Dam qazt adatan kOzarmiS komUr Uzarinden
karbon-dioksid buraxdtqda altntr:
QQ, + C ---2CO
Karbon guclU reduksiyaedici xasseya malikdir.
sada
ZnO+C---Zn+CO
'-
Si + 2CO
SiO2 + 2C
4At + 3C --------- Al+cs
2C + Nz
'--*
(CNh
Karbon metallarla qarglltqlt tosirde
olduqda
karbidlar emala gatirlr. Kimyevi rabitanin tipina g6re
karbidleri uQ nove: kovalent, ion-kovalent ve metallik
karbidlaro bolmek olar. Karbidlar mUxtalif Osullarla altntr:
a) Nann halda gdturulmug maddelara yuksek
lt9
temperaturda karbonla tasir etmekle.
Si +C=SiC
b)
c)
Ca+2C=CaCz
2Be+C=Be2C
Metal oksidlarinin karbonla qargthqlr tesirinden:
CaO+3C=CaCz+CO
Metallarrn asetilen muhitinde qrzdrrrlmasrndan:
2Al + 3CzHz = Alz(Cz): + 3Hz
Karbidlerin su ve ya turgularla qargrhqh tesirindan
ya metan, ya da asetilen ayfllrr.
CaC2+ 21116 = Ca(OH)z + CzHzl
Al4C3 + 12HCt = 4AtCls + 3CHcl
Karbon halogenlarla birbaga qargrltqh tesirda
olmur. Onun halogenlerle birlosmelari itzvi maddalerden
ahn rr:
gotirir.
CHa+491r=CCl1 +4HCt
Karbon azotla yi.lksek temperaturda disian emele
2c + Nz :"""0.
1ct ty,
Disian olduqca fealdrr. Onun qurulugu xettidir.
:N=C-C=N: va
N=C-C=N
Disian kimyavi xasselarine gore halogenlara gox
ox9ayrr.
ya
Hz+CzNz=2HCN
= KCN + KCNO + H2O
KCN-kalium-sianid, KCNO-kalium-sianat
C2N2 + 21169
Qalevi metallann sianidlari kiikUrdla
turgusunun duzlarrnr omale gotirir.
rodanit
KCN+S=KCNS
Avtoklavlarda Ca(OH)z igtirakr ilo C52
mahlullafl qtzdtfl ldtqda ammonium-rodanit ahnrr.
vo
NH3
2NH3 + 95, + Ca(OH)z = NH+CNS + CaS + 2HzO
Karbon
metallarla qargrlrqh tesirda olduqda dzitnu
. ..
oksidle$darici kimi aparlr.
120
C + 2Hz
- "11-* cuo
Tatbiqi: Almazdan qazma iglerinde,
bark
metallann emah irgiin muxtelif alatlarin haztrlanmastnda
rstifade edilir. Karbonun radioaktiv izotopu arxeoloji saat
kimi tatbiq edilrr. Karbon qazrndan yangtnla mUbarizede,
sidik covharindan (CO(NHz)z)-g[ibra kimi (45,5%) istifado
edilir. Aoac komoru qara bantrn istehsaltnda ve uducu
kimi tatbiq olunur. Almazrn yaxgr gliflanmig geffaf
kristallarr qiymatli dag olan brilyant adlantr. Qrafit
elektrotexnikada elektrod hazrrlamaq ijgUn istifade edilir.
Ondan xususi istiliya davamh yaglama maddalari va
karandag hazrrlantr.
i9 Ne 7. Karbonun birlagmelarine aid tecrtibaler
i9 iigiin lazrm olan lavazimatlar: Kipp aparatt,
0,5 l-lik yastl dib kolba, uzun borulu qrf, bir ucu dUzbucaq
gaklinda ayilmig 9U9e boru, stekan, bir ucu ayilmig boru,
metal gtativ, tutacaq, asbestli tor, kigik stakanlar, metal
maga, trxaclar, suzgoc kagrzr, guge parqast.
Ig iigiin lazrm olan reaktivlar: natronlu ahang,
xlorid turgusu, ahang suyu, gdp, komur.
Tecr[ba '1. Rangli maddolarin mahluldan
k6miirle adsorbsiyasr
Srnaq gugasina bir az fuksin ve ya zeif ranglanmig
su mahlulu tokUb uzatina 2-3 gay qagrgr agac kdmurU
elave etmali. Srnaq gugesini bi az galxalayrb sakit
buraxmal. K6mur hissaciklari Edkdukden sonra mohlulun
renginin itmosini mu$ahido etmeli.
Tacriibe 2. Karbon qazrnln altnmast
121
1. Srnaq giisosi gdti.irub, igarisina bir parga marmar
atmah. Srnaq gugesini tutqacla tutub uzarine 5-10 ml qatt
xlorid turgusu tokub, srnaq $ogasine trxac vasitesile
qazaparan boru birlegdirarok, borunun ucunu bankalara
sahb, karbon qazrnr toplayrrlar.
Reaksiyanrn tenliyi.
CaCO3 + 2HCl = CaClz +COz+ HzO
2. 0,5 l-lik yastr dib kolbanrn agzrna, iki degiyi olan
trxac taxrlrr- Bu degiklarin birindan uzun borulu qtf (qtftn
borusunun ucu kolbanrn dibina gatmalrdtr), o, birindon
ise, dUzbucaq gaklinde ayilmig gugo boru kegirilir. Bu da
ciz novbosinda rezin boru ila birlogdirilir. Bu borunun ucu
oyilmig ikinci g0go boru ile birlagdirilir. Bu borunun ucu
stekan ve ya bankaya sahnrr.
Tacrubeye baglayarkon kolbanrn trxaclnr gtxaflb,
oraya kigik mormor parqalafl salmalr Trxacr yerine taxrb
qrfdan balona durulagdrrrlmrg (1:4) xlorid turgusu tokmeli
(turgu kolbadakr marmor parQalanntn uzarini ortmalidir).
Alrnan qazla havanr qovub grxarma itsulu ila
ahnan karbon qazrnr kolba ve stekanlara toplamalr. Kolba
va stakanlarrn agzrnr girge pargasr ila, srnaq gugasinin
agzrnr iso trxacla ortub, sonrakr tocrubolor
UgiJn
saxlamalt.
Tecrfibe 3. Karbon qazrnln yangtnt siind[irmasi
a) Karbon qazr ila doldurulmug kolbaya yanan gop
daxil edib, onun sonmesini mUgahida etmeli.
b) Kigik gini kasaya bir nega damcr benzin ve ya spirt
toktib yandrrmalr. Karbon qazr ila doldurulmug banka ve
ya stekanl alovdan bir qeder yuxarrda tutaraq, onun
122
uzerina Qevirmali. Na mugahida olunur? Karbon qazlnln
bu xassesinden harada va nade istifade olunur?
Tacriiba 4. Karbon qazlnln bir qabdan bagqa
qaba bogaldtlmast
a) Kigik stakanln dibina balaca 9am qoymah. lri
stekanr karbon qazl ile doldurmalr. Birinci stekandakl
gamr, yanan gdpla yandlrmall. ikinci stakanl gam olan
stekanrn [zerina aymali. Ne milgahida edilir?
b) Karbon qazr ila doldurulmug bankalardan birini boq
bankanrn aoztna gevirib, bir neqa deqiqo gozlamali
Bankalarr bir-birinden aytrtb, har ikisine yanan 96p daxil
etmali. Ne mu$ahide olunur?
Tacriiba 5. Karbon qazlnln tayini
Srnaq gligasine
34 ml ehang suyu Ca(OH)z t6kub'
hamin stnaq giigasinin igarisina karbon qazt buraxmalt
Mohlulun sUd rangi almaslnl mUgahida etmali. Burada na
alrnrr? Bu reaksiya karbon qaztnt tayin etmek iigun
istifada olunur.
ReaksiYan rn tenliYini Yazmalt.
COz + Ca(OH)z = CaCO3I + H2O
Ogar karbon qazlnln buraxllmastnt
davam
geffaflagmasrnt
muqahido
etdirsak, sud geklinda mayenin
edirik. Bunu ne cUr izah etmak olar?
Reaksiyantn tanliYi:
CaCO3 + CO2 + 619 = Ca(HCOs)z
Tecriiba 6. Karbon qazlnln suda hell olmasl
Karbon qazl ile doldurulmug kigik stakana bir
qadar su tokmeli vo onun uzarina bir nego damcl goy
123
lakmus mehlulu alava etmeli. Bu suyun igarisine bir-iki
daqiqa moddetinde karbon qazr buraxmalr. Na mUgahida
edilir? Burada hansr turgu alrnrr?
Reaksiyantn tenliyi.
H2O+CO2=HzCO:
Mayeni qtzdtnb qaynatmalt. Onun renginin
dayigilmesinin sabsbini izah etmeli.
Tacraiba 7. Magneziumun karbon qazrnda
yanmast
a) Maq nezium lentini metal maga tla tutub alovda
yandtrmah ve derhal karbon qazr ila dolu bankaya (va ya
stakana) daxil etmoli. Magneziumun yanmaqda davam
etmasini va maqnezium-oksid MgO ilo yanagt olaraq,
qara hisseciklar altnmaslnt mU$ahida etmoli.
b) Maqnezium tozunun yanmast maqsadile srnaq
gUgostna bir az maqnezium tozu alave edib, stnaq
gUgesini Ufiqi veziyyetda gtative berkitmeti. Stnaq
gu$asina gri$e boru vasitesile karbon qazr buraxmah va
stnaq $tjgesini guclij qtzdtrmal. Maqnezium yanmaoa
bagladrqda qrzdrrmanr saxlamaq Iazrmdrr. Slnaq
$iJgosinin igerisinde ise manqan-oksid emola goldiyini
gormek olar.
Yoxlama suallar va masalalar
1.
2.
3.
Karbonun hanst allotropik gakildeyigmolari vardrr?
Onlar bir-birindan na ile ferqlenirler?
Karbon-monooksid ve karbon-cjioksid laboratoriyada hansr reaksiyalar asastnda altntr?
Karbonun hansr birlegmelerina karbidler deyilir?
Kalsium va aliiminium karbidlarinin alrnmasr reaksiyalanntn tanltklorini yaztn.
124
4. Kipp aparatrnda marmerden karbon-dioksid alan
zaman na iiQun sulfat turgusundan istifado edilir?
5. 50 q ahang dagrnrn pargalanmastndan 1O I
karbon-dioksid alrnmrgdrr. Bu miqdar nazeri gtxtmtn nege
faizini tegkil edir?
125
2'8'Silisium
qrupda
Silisium elementlarin ddvri sisteminda lV
yeae$ir, iimyevi igaresi Si, stra nomresi 14' nisbi atom
i.uii"3i ze-" oerab6rdir etenion formulu 1 s22s22p63s23p'
isveg alimi
..ii[na"oir Silisiumu 1823-cu ilde
reduksiyast nd'a-n
i-i.
Aesef
iiri.Jn.
ius silisium-fl uorid in kaliumla
siii.irmun uQ tebii, stabil izotopu vardrr: '"Si
192.i7o/d.2ssi (a,6e%) ve
"'si 13,05%;
Tabiatda taptlmasr: Yer kurosinda
slllslum
oksioendan sonra rkinci yeri tutur ve ktitla payt Z7o/o-di '
o' slikat ve
6ii;i;; tebietde serbast halda rast galinir'
yer
aiumosifif<at minerallartntn terkibine daxil olaraq'
taqkil edir'
oabrdrntn
--- - esas hissasini
dag bijlluru, qranitin tarkibinq? 1'3 "
SiOr-qrr,
'
Ohemiyyetli slikat
va
altimoslikatlarrn
olar:
gt'starmak
misal
numav"anOeterine aga$idak'lan
SlYuda-K2O'3AlzOe 65iOz'2HzO
Asbest (serpentin)-3MgO'2SiO z' 2HzO
Albit-Na20'Al2Or' 65iOz
Kaolin (gil)-AlzO a' 2SiOz' 2HzO
6SiOz vo s'
QOI gpatr (ortoklaz)-KzO'AlzOs
normal
iiziii x"tsate.i: Silisium almaza banzer
parlaq
boz
davamh'
saraitda termodinamiki cahatdan
elektrik
barkliye malik maddadir Silisiumun
I*oii
artrr'
xecirrcitrvi cox zeifd ir, q rzd rrr ld rqda elektrik kegiriciliyi
olmur
holl
holledicida
vairmkeqiricidir Silisium heQ bir
metallardan bagqa)'
ibazi aridilmis
'---' -sifisirmu laboratoriya garaitinda silisium-dioksidi
qUvvatli reduksiyaedicilarle reduksiya etmekla.almaq olar:
rast
getin-ir.
*fi"k
5;9r+2M$=2tYlgQ+Si
SiO2+ 2C=2CO+Si
Sanayeda silisiumu almaq ugun silisium-dioksidi
koks ve ya dem qazr ile reduksiya edirlar.
126
SiO2 + 269-------....- Si + 2COz
SiO2+C-j-'Sl
+COz
Proses 190000C temperaturda yuksek grxrmla
gedir.
Yuksak tamizlikli silisiumu Ka[SiF2] terkibli
kompleks birlagmani aliiminiumla reduksiya etmekle
almaq olar.
3K2[SiF2]
Diger i.isulla:
+4Al =3Si +2K3[A|F6] +AlF3
SiCl4+ 2Zn = Si +2ZnClz
Kimyavi xassolori: Silisium kubik sinqoniyada
kristallagtr. Onun sp-, sPl hibrid hallart davamstzdtr.
Maksimal koordinasiya edadi 6, oksidlagme darocasi -4
ve +4-dur. O, dcird elektronu hem vera, ham de Oziine
birlagdire bilar.
Silisium adi Saraitda passivdir, yalnrz fltiorla
birlagir. Silisium ancaq hidrogen-fltrorid ve nitrat tur$usu
qarrgr$rnda hell olur va bu zaman kompleks birlogms
verir:
3Si + 4HNO3 + 18HF = 3Hr[SiF6] + 4NO + 8HzO
Silisium qelevilerden hidrogeni srxrgdrrrb grxarrr:
Si + 2NaOH + HzO = Na2SiO3 + 2H2
Adi garaitda passiv olan silisium
qrzdrrrldrqda
xlorla, oksigenle, azotla ve bromla qargrllqlr tesirdo olub
uygun birlegmeler amela gatirir.
rmor
Si + 2C12 ------------* SiClr silisiumtetraxlorid
e
ooSc
---, SiOz
3si + 2Nz '1\ si.tto
t
Si + Oz
Si + 2Brz
-----------
SiBtu silisiumtetrabromid
Silisium qrzdrrtldtqda metallarla silisidler amale
gatirir. S elementlarinin silisidlari suyun va turgularrn
127
tesirinden pargalanrr. d ve f elementlarinan silisidlari
deyigen terkibli yanmkegirici maddalerdir. Homogen
-Si-Si- rabitasi Umumi formulu SinHzn*1 (n=1-6) ifada
olunan silanlarda miigahida olunur. Adi geraitde monodisian qaz, trisian maye, diger silanlar bark maddalardir.
MgzSi + 4HCl = SiHq + 2Mgcl2
Mg2Si + 4NHaBr = SiH+ + 2MgBr2 + 4NH3
2S|H3J + 2Na = SizHo + 2NaJ
Srlanlarrn halogenli toromeleri hidroliz olunaraq
siloksanlara gevrilir.
2SiH3F + H2O = (SiH3)2O + 2HF
2SizHsBr + HzO = (Si2H5)2O + 2HBr
Kalsium-persilidide xlorid turgusunun spirtde
mohlulu ila tesir etdikde siloksen altntr.
3CaSi2+6HCl + 3H2O = HzSioO: + 3CaCl2 + 3H2
Silisium Umumi formulu Sihala, SinHzn*z tarkibli
halogenidler amale gatirir. Sihalr-tetraedr qurulugludurva
mirxtalif iisullarla alrn rr.
Si +2Fz = SiF+
SiO2 + 2C + ZClz = SiCla + 2gg
3SiFa+$i =2SizFo
5Si2Cl6 = Si6Clla + 45;g1o
Silisium halogenidler turgu xassali maddolardir,
ion-halogenidlarla reaksiyada kompleks birlagmalera
Qevrilir, suda hidroliz olunur.
2KF+SiF4=KzlSiFol
3SiF4 + 2H2O = SiOz + 2HzSiFo
Silisium karbid (karborund) yuksak temperaturda
elementlarden birbaga sintez edilir.
t*oot,
sic
si *c
qetin ariyan, mexaniki mohkem kimyevi passiv
maddedir. Kristal qafasine ve barkliyina gora almaza
oxgayrr. Ondan yonucu ve gliflayici alatlar hazlrlanlr.
Hidrogen-flUorid va nitrat turgusu ila hidrogen-fltiorid
128
turgularrn rn qarr gr!rnda aritdikde qelavilerda hall olur.
3SiC + 16gp + SHNOg = 3HzSiFe + 3COz+
+8NO + 10HzO
SiC + 411sgp + 2Oz = Na2SiO3 + Na2CO3 + 2H2O
Silisium mono-sulfid ion tipli sulfidlorle reaksiyada
tioslikatlara gevrilir. Tioslikaflar rangsiz kristallik
moddodir, asanltqla hidroliz olunurlar.
Na2S+SiS2=Na2sis3
Na2SiS3 + 4HzO = 2NaOH + SiO2 + 31115
Silisium-dioksid SiO2 suda hell otmayan 25900Cda qaynayan, 17150c-do ariyan madded'ir. Tebiatdo
silisium-d ioksida amorf formada rast gelinir. Amorf
silisium-d ioksid terkibi SiO2 nH2O olan opal minerah
gaklindo rast gelir.
Silisium-dioksid turgu oksididir. Ancaq hidrogen-flUorid.. va
qatr qalavilerda hall olaraq silikaflara gevrilii
SiO2 + 21399 = NazSiOs + HzO
SiO2+4HF=SiFr+2HzO
Silisiumun H2Si03-metasilikat, HzSizOs-disilikat,
HaSiOa-ortosilikat terkibli turgulan molumdur. Silisiumun
birlagmeleri gox genig tetbiq sahalarine malikdir. Umumi
halda silikat senayede SUga, keramika mamulaflarr,
karpic va keramzid materiallan istehsalr va eleca de
sement istehsalr aiddir.
Pencara
butulka gugalarinin terkibi:
Na2O.CaO.6SiO2 va ya Na2SiO3 . CaSiO3.4SiO2
istiliyedavamlr gUganintarkibi: K2O.CaO.6SiO2
BUllurgUga. KzO.PbO.6SiOz
Portland sementinin gartiterkibini 4CaOAl2O3.
25iOz kimi gostarmok olar.
va
129
i9 Ne 8. Silisium birlaqmalarina aid tscriibalar
i9 09iin laztm olan lavazimatlar:
9U9e silindr,
gtativ,
metal maga,
stekanlar, qrf, stnaq gtigalori, metal
asbestli tor, sUzgac kagtzt.
i9 UgUn laztm olan reaktivler: xlorid turgusu,
natrium-silikat, qtrmlzl vo gOy lakmus mohlulu va ka$tzt,
doymug ammonium-xlorid mahlulu, mis(ll)sulfat,
dami(ll)sulfat, sink(ll)sulfat, nikel(ll)sulfat, manqan(ll)xlorid.
Tacriiba
'1.
Silikat turSusunun altnmasl
Srnaq giigasinda 4 ml natrium va ya kalium-silikat
mahlulu uza ne 2-3 ml xlorid turgusu (1.1) alave etmeli
mayeni darhal galxalamalt. Slnaq gU$esindaki
mayenin qox gakmaden helmagik kijtleyo gevrilmosini
mUsahide etmeli.
Reaksiyan rn tanliyini Yazmall.
Na2SiO3 + 2HCl = 2NaCl + HzSiOel
2. Srnaq gugasinde 3-4 ml hell olan giiga mahlulu
Uzerine 1,5-2 ml qatr xlorid turqusu mehlulu tcikmeli.
Mayeni qaynayana qader qrzdtrmalt. Silikat turgusu
hidrozolunun amola galmesini mugahide etmali.
1.
va
Tacriiba 2. Silikatlartn hidrolizi
.
Srnaq gu$osino tokulmug suda bir qedar natriumsilikat hall etmeli; mahlulu qlrmrzl lakmus kaStzt ila
yoxlamalr. Na mugahido edilir? Natrium-silikattn hidroliz
etmasi reaksiyasrntn tenliyini yazmal.
2. Srnaq gugesinda 2 ml natrium-silikat mehlulu
i]zerine 1O ml doymug ammonium-xlorid mehlulu alave
etmali. Na mUgahide olunur?
'1
130
Reaksiyan rn tanliyini yazmah:
Na2SiO3 +2NH4C|
+2HzO= 2NaCl +HzSiOs+2NH4OH
Tacriibe 3. Hell olmayan silikatlarrn ahnmast
i
:.
I'
lri stakana 100 ml 20%-li natrium-silikat mehlulu
tdkmeli. Mahlul tizerine (igarisina) Fe, Cu, Zn, Ni, Co, Mn
metallarrnrn suda hell olan duzlarrnrn bir nega kristahnr
atmah. Bir neqa saatdan sonra bu kristallardan
yo.rnrbonzar muxtalif rangli fiqurlar omela gelir. Stakanr
sonrakr tacrubelar iigun saxlayrb, homin fiqurlafln
goxalmasrnr mugahido etmali.
Yoxlama suallar vo mosololor
1. Maqnezium-siliside xlorid turgusu ile tasir etdikda ne
alnat?
2. Silisiumun hansr birlegmesino hall olan gugo deyilir?
Bunu neca almaq olar?
3. Adi pancara $Ugasinin tarkibi necedir? Onu nece
almaq olar?
4. Sement almaq ugun hansr maddalerdan xammal
kimi istifada edilir?
5. Silikat turgusunu neca almaq olar? Ne UgUn H2SiO3
tarkibina uyoun galon saf turgu almaq mumki.in deyil?
6. Hansr birlegmalere polisilikat, hansr birlegmalara
isa alUmosilikatlar deyilir?
7. Silisium-karbid neca sintez edilir?
8. Silisium-karbid hansr halda (garaitdo) qolavilarde
hall olur?
r3r
2.9.Metallar
S-elementlari
Qalevi metallar
Elementlerin dovrl sisteminin I qrupuna xassace
bir-birinden kaskin ferqlanen feal qelevi metallar (1A
qrupu) litium Li, natrium Na, kalium K, ribidium Rb,
sezium Cs, fransium Fr, diger terafdan isa mis va tipik
nacib metallar olan qrzrl Au va gi.imug (IB qrup) daxildir. I
A qrup elementlerinin Umumi elektron qurutuglarr ns1
kimidir. H€min elektron s orbitahnda oldulundan qelavi
metallar s-elementler adlanrr va +1 oksidlagma derecesi
gdstarirlar.
Gerginlik srrasrnda Li'-,K---+Rb--Cs---Na litiumun
onda olmasrnrn sebabi onunla izah edilir ki, sulu mOhitda
elementin elektrod potensialr uQ enerjinin ceminden
ibaratdir:
-Atomlagma enerjisi (kristal qurulugun mcihkamliyi
ila olaqedar)
-ionlagma enerjisi (atomun d6vri sistemdo yeri ila
mUoyyenlo$ir)
-Hidratlagma enerjisi
Bu UQ enerjilerin riyazi comi litiumda minimum
qiymeti aldrgrndan o qelevi metallarrn hamrsrnr sulu
mUhitde srxrgdrrrb grxarrr.
Litiumu 1 8'17-ci ilde i.A.Alfredson (isveg), natrium
ve kaliumu, 1807-ci ilda ingilis alimi Xemfri Devr,
seziumu, 1860-cr ilde Bunzen, ribidiumu, 1939-cu ildo
fransrz alimi Perey fransiumu kagf etmigdir.
Qelevi metallar gox yungUl (Li, Na, K sudan
yUngirldirr) ve yumgaq metallardrr. Litiumdan bagqa
onlann hamrsr brgaqla kasilir. Onlar metal parrltrsrna,
yiiksek istilik vs elektrik kegiriciliyina, agagr erime va
qaynama temperaturuna malikdir.
132
Qalevi metallardan daha ehemiyyetlisi natrium va
kaliumdur.
Natrium ve kalium
Yer qabrgrnrn ki.itla payt ile
2,6o/o-i natriumun,
paylna dUgUr.
Natrium: NaCl - qalit, xorak duzu, Na2SO4. 10H2O
- qlauber duzu (mirablit), NazSOr . CaSOr - qlauberit,
NaNOs - gili gorasr, Na2CO3 . 10HzO - kristallik soda,
NazBeOz . 10HzO - boraks, Na2O . Al2O3 . 2SiOz -nefelin,
NaCl . KCI - silvinit, NaKr(SOq)z - qlazerit, Na3AlF6 'Al2O3
.6SiOz - albit va s. minerallan gaklinde rast gelir.
2,So/o-i isa kaliumun
Kalium: KCI
-
silvinit, KCI .MgClz.6H2O
-
karnallit, KzO .AlzOr .6SiO2 - 961 gpatr (ortoklaz), KNO3 hindistan gorasr minerallan geklinda taptltr.
Sezium: 4Cs2O .4AlzOs .18SiO2 .2H2O - polisit
minerah gaklinda taptltr.
Ahnmasr: Natriumu almaq uQUn NaCl ile KCI (ve
ya NaF, CaC12) qarrgtgt arintisini elektroliz edirlar. Belo
qarrgrqlarrn erima temperaturu 6OO0C-don a9a!r olur. Bu
zaman anod (qrafit) Uzerinde xlor, katodda (demi0
natrium toplanrr.
Ohamiyyetina g610 natrium almaq ugtjn ikinci
olverigli usul natrium-hidroksid in elektrolizidir. Bu zaman
katodda (damir) daha temiz natrium, anod Uzerinda ise
(nikel) oksigen aynlrr.
NaOH +- Na- + OHKatod - lNa-+e-=NaAnod | 4oH- - 4e- = Oz + Hzo
4NaOH
alak'l.olas
+4Na
+ 2HzO + Oz
Kaliumun daha feal olmasr imkan vermir
133
ki,
natrium almaq iiqun istifada edilan usullarla onu almaq
hall
mirmktrn olsun (eunki, kalium, erintida
olmug
oksigenlo reaksiyaya girir).
Kaliumu agagrdakr irsullarla almaq olar.
1. KCI va NaCl arintisini elektroliz edib, iki metalln
(natrium va kalium) arintisini altrlar, sonra hemin erintini
distilla etmekle tarkib hissalarine aytrtrlar.
2. Kalium-hidroksid va ya kalium-xlorid erintisindan
kaliumun natriumla srxtgdtnltb gtxartlmast. Bu zaman
kalium-hidroksid ila natriumun qargtltqlt tesir reaksiyast
4400C, kalium-xlorid ise 8000C temperaturda gedir.
3. Havasrz geraitde kalium-xloridi aliiminium va ya
silisiumla reduksiya etmakla.
4KCl + 2Si + 4CaO = 4K+ 2CaClz + 2CaO.SiOz
6KCl + 2Al + 4CaO = 6K + 3CaClz + CaO'AlzOe
Fiziki xassaleri: Litium, natrium, kalium va
ribidium asan ariyen gumugu a0 rangli, sezium isa sanqrrmrzr rangli maddelerdir. Neftde onlartn ilzeri okstd
tabeqasi ils drtulu olur. Havada asanhqla oksidlegirlar.
Ribidium va sezium daha yumgaq metallardtr. Qalevi
metallar civoda hall olaraq amalqama emele gatirir
Natrium ve onun birlogmolari alovun rengini sart
range, kalium va onun birlegmalari ise nartnct-banovgayi
renga boyayrr,
birlagmelari: Qalevi
Kimyavi xassalari
va
reduksiyaedicidirlar
metallar aktiv metallardrr. GiiclU
asanlrqla elektron vermok xassesine malikdirler. Onlar
oksigenle aktiv reaksiyaya girerek, oksidler, peroksidlar
Nazoz va superoksidlar KO2 (ve KzOr) amela getirirler.
Qelavi metallar quru hidrogenla MeH tipli
birlogmalor-hidridlar amole gotirirlar.
ve
2Me+Hz=2MeH
metallar
oksigenla kalium
Qalavi
134
va
natrium-
peroksidlar emele getirir:
2K + 2Oz = KzOq
2Na +Oz INazOz
NaO2 - amala gelmasi tigirn isa 5000C ve 30Mpa
tazyiq
olunur. Peroksidlerda diamaqnit,
superoksidlardo isa paramaqnit ionlar movcud olur.
Peroksidlere hidrogen-peroksidin HzOz duzu kimi
baxmaq olar. Oniar sarrmtrl ag rengli tozdur va tam
hidrolize u0rayrrlar.
talab
Na2O2+H2O=2NaOH+H2O2
Superoksidler suda hell olduqda oksigen va
hidrogen-peroksid alrn
rr.
KO2+F1r6=HzOz+KOH+02
praktik ahameyyote malik olan
mUhUm
Qox
natrium-hidroksid NaOH qelevisidir. Onu senayeda
natrium-xlorid mehlulunun elektrolizindan alrrlar. Prosesi
a9aordakr kimi gostormak olar.
2NaCl ++ 2Na. I + 2ClKatodda- . 2HrO + 2e-= H2 + 2OHAnodda : 2Cl- - 2d = Clz
2NaCl + 2HzO --- Hzl + Clz + 2NaOH
Temiz natrium-hidroksid almaq maqsodi ilo katodu
civeden hazrrlayrrlar. On qedim irsul olan aheng usulu ila
de muoyyen miqdar natrium-hidroksid ahrlar.
r
Na2Co3 + Ca(oH)z --j---- crco.J + NaoH
Eyni zamanda natrium-hidroksidi Ferrit irsulu ila da
ahrlar.
tooo-t2oo,c,
merhale
Na2co3 + Fe2o3
2NaFeo2 +
+COzl
ll merhelade isti arintini su ile igleyirlor
2NaFeOz + HzO = Fe2O3 + 21112611
Qalevi metallann duzlaflndan daha gox praktiki
ahemiyyatlisi sodadrr.
I
i35
Sodantn allnma iisullarl:
Ammonyak Usulu: bezan bu i..tsula alimin garefine
Solve iisuluda deyilir.
Natrium-xlorid va ammonyakln sulu mehlulundan
karbon-dioksid buraxmaqla:
NH3 + 1-1rg + COz = NH:HCOr
NH4HCO3 + NaCl = NaHCOs + NHaCI
Natrium-karbonat suda getin hall oldu0undan
gdkirr va mahluldan asanltqla ayrlllr. Onu qlzdlrmaqla
pargalayrrlar.
NaHCO3 NazCOs + COz + HzO
Ayrrlan karbon-dioksid proseso qaytarlllr.
Baglangrc karbon-dioksidi aheng dagtndan altrlar.
CaCO3=CaO+COz
Ahnan kalsium-oksid (ehang) sondurillarok
kalsium-hidroksid alrrlar va onunla ikinci reaksiyada
alnan ammonium-xlorid yeniden proseso qaytartltr.
2NHaCl + Ca(OH)2 = CaClz + 2NHr + 2HzO
Bu Usulda geden kimyevi reaksiyalartn yekun
tenliyi a9a$rdakr kimi olacaq:
NaCl + 6s66, = Na2CO3 + CaClz
Sanayede sodanrn digar altnma Usulu aleban
usuludur.
Na2CO3 + CaS + CO
CaCO3 + Na2SO4 + C
-
Potag, tebii kalium-xlorid iglanmasi alac
gUnobaxan ktih.inun qolavilorlo yuyulmast
proseslarinden ahnrr.
Tatbiqi: Qelavi metallardan natrium an gox tetbiq
olunandrr. Natrium va kalium uzvi sintezda genig istifado
edilar. Birlegmolari, xUsusila NaOH, NazCO:, Na2O2, KO2
va s. genig tetbiq sahesine malikdir.
Qelavi metallafln gox istifade olunan birlegmesi
natrium-xloriddir. Ondan meigatde ve NaHCO:, NazCOg,
NaOH, Clz ve s. almaqda istifade edilir.
ve
K2CO3
-
136
Tebii kalium-xlorid gUbra kimi tetbiq olunur. Kalium
ionlafl xergang xastaltklarina qargl mubarizeda i$ladilir.
Natrium-karbonatdan alUminium istehsahnda, gUSe
senayesinde, sabun bigirmokda va s, natriumhidroksiddan suni lif, boya senayesinde ve neft
mahsullanntn temizlenmasindo istifada edilir.
i9 Ns9. Qalevi metallara aid tacrtibelar
USUn laztm olan lavazimatlar: 9U9e boru,
srnaq girgelari, qlf, damir meftil, silindr, farfor kasa, kolba,
bUretka, damir ma9a, blQaq, platln meftil, filtr ka$tzt, qaz
iE
lampasr.
iq iiqtin laztm olan reaktivlar: natrium (metal),
kalium (metal), fenolftalein mahlulu, qatr xlorid turgusu,
natrium-xlorid ve kalium-xlorid mahlulu.
Tacriiba '1. Natriumun suya tasiri
(tecriibeni sorucu gkafda aparmalt)
Damir maga ile kerosinda saxlanan natriumun kigik
pargasrnl gdttirorok, ondan noxud boyuklukda kasib,
sUzgec kagrzr vasitosilo qurutmalt ve igarisinde su olan
gini kasaya daxil etmeli. Bu zaman qaz ayrtlmastnt
mUgahida etmali. Bu hanst qazdrr (yandrrmaqla muayyen
edin)?
Reaksiya qurtardtqdan sonra mehlula 1-2 damct
fenolftalein mehlulu atave etmali. Bu zaman na mUgahida
olunur? Miihit hanst xassalidir?
Tecriiba 2. Natriumun qatr xlorid turEusu ila
qargrhqlt tasiri
TacrUba srnaq giigesinde apartllr. Srnaq gusasina
137
bir qadar qatr xlorid turgusu tokmoli va onu tifiqi
voziyyatde gtativa barkitmoli. Uzarine noxud bdytiklukde
sUzgoc ka$rzr ile qurudulmug natrium metalt alave etmeli.
Srnaq gUgasinin agzrna SUSo qrf (aksina) qoymalt. Bu
zaman qtftn ucundan qaz gtxacaqdtr. Hamin qazt
yandrrmalt. Srnaq gUgesinin dibina natrium-xloridin ag
kristallarr Q0kecayini mtrgahida etmeli.
Bu reaksiyanl digar turgularla aparmaq maslohot
bilinmir, gUnki reaksiya gox siiratla va partlaytgla getdiyi
iigun tahli.lkalidir.
Tacriiba 3. Natrium-xloridin temizlanmosi
Texniki natrium-xloridin otaq
temperaturunda
doymug mahlulunu haztrlamall. Mahlulu sijzmali, filtrah
su
olan 909e kasaya
stakana tdkub, igarisinde
yerlegdirmeli.
Hidrogen-xlorid almaq ugUn quragdtrtlan cihaztn
qazaparan borusunun ucunu kigik 9u9a qlfla berkitmali.
Qrfr a$zr agaor olmaq gorti ile stakandakr natrium-xlorid
mehlulu igorisine ele salmall ki, onun ancaq kanarlart
mayeyo daxil olsun. Natrium-xlorid mahlulu igerisine
hidrogen-xlorid buraxrb, natrium-xlorid kristallarlnln
gokmesi dayanrncaya qader davam etdirmali.
Mayeni kristallarla birlikda suzmoli. Alrnmlg
natrium-xlorid kristallartnt sUzgec 0zarinde 4-5 ml qatl
xlorid turgusu ila yumalr. Kristallarr kigik gini kasaya yrglb
qrzdrrmaqla qurutmalt. Altnan kristallar kenar
qatrgrqlardan tamizlenmrg saf natrium-xloriddan ibaratdir.
TacrUba 4. Natriumun teYini
Platin maftili xlorid turgusuna saltb, lampanln
alovunda kozartmeli. Bunu bir nega defa takrar etmeli,
138
sonra meftili qatl natrium-xloridin doymui mehluluna sallb
va onu qaz lampastntn igrqstz alovuna tutmalt. Alovun
tUnd sarr ranga boyanmaslnl mi.lgahido etmali.
Tacr0be 5. Kalium-nitratln allnmasl
Kigik stakanda 30 ml suda 11 q kalium-xloridi
qaynatmaqla hall etmeli. lsti mahlul uzerine 12,5 q nartn
ezilmig natrium-nitrat elava edib, asbestli tor iizorinde bir
nega daqiqa qaynatmall. Mehlulu qlsa borusu olan qrfda
siizmali, filtratr soyudub kalium-nitrat kristallarrnln
gOkmasini mUgahide etmoli. Kristallart mahluldan aylrmalr
va strzgac kaotzt arastnda qurutmalt.
Reaksiya tenliyini Yazmalt.
TacrUbe 6. Kaliumun teYini
Platrn matfili xlorid turgusu ila bir nega dafa yuyub
kcizortmali, sonra onu kaliumun hor hansl bir duzunun
(maselan kalium-xlorid) qatr mahlulu igarisina salmah va
lampanrn igtqstz alovuna tutmalt. Kaliumun alovu
bendvgeyi range boyamasrnr mUgahida etmeli (alova goy
guge ila baxmaq moslehatdir).
Yoxlama suallar va mosololar
l.Qalevi metallarln elektron formulunu yazmal.
Onlarrn hanst daha qijvvatli reduksiyaed icidir?
2.Havanrn oksigeni
ila qalevi metallarln
qargtltqlt
tasirinden agagtdakt maddelerdon hansl altnar?
1) K2O 2)LizO 3) LizOz 4) Na2O 5) Na2O2
3. Natriumun allnmasl iiQUn totbiq edilan usullardan
biri, natrium-hidroksidi demirla reduksiya etmekdan
139
ibaratdir. Bu prosesda gedan reaksiyanrn tanliyini
yazmalr.
Natrium-hidrid nodir ve nece ahnrr?
Kalium-xloriddon kalium va kalium-hid roksidi nece
almaq olar? Mtivafik reaksiyalafln tenliklarinr tertib etmeli.
0,46 q natrium ve 0,39 q kafiumdan ibaret olan
qarrgrga su ile tesir etdikda (n.9.) neQ€ litr hidrogen
alrnar?
Kaliumun oksigenla birlegmasinde metalrn kutla
payr 54,9 olarsa bu birlagmanin sade formulu nece olar?
B. NaCl--,Na-'NazOz---NaOH --,NaHCOg -NazCOa
gevrilmesina uy0un gelen reaksiyalann tanliyini tertib
etmoli.
9. Natrium-hidroksidin soyuq mahluluna xlor
buraxdrqda na emala gelar?
10.0,4 q kaliumun su ile qargrlrqh tasirindan neQe litr
(n.S.) hidrogen ahnaca!rnr hesablayrn.
1 1 . Ne iigtin Bertole duzunun mehlulu damir qablarda
deyil, qur$ugun qablarda buxarlandrrrlrr?
12. Bertole duzunun ehtiyatla qrzdrrrlmasrndan hansr
maddeler alrnrr?
4.
5.
6.
7.
140
2.10. ll A qrup elementlari
Elementlerin dovri sisteminde ll qrupun asas
yanmqrupuna berellium Be, maqnezium Mg, qelevitorpaq matallarr-kalsium Ca, stronsium Sr, barium Ba va
radium Ra daxildir.
Hela eramrzdan avvel malum idi ki, ahong dagrnrn
yandrllmasr zamanr bark, gatin ariyen qalrq yaranrr. Olkimyagrlar bu qalrgr (torpaq)) adlandrrmrglar. <Torpa!rn>
suda hell edilmesi naticasinda qelevi mahlulu ahnrrdr. Bu
sobabden de qolavi-torpaq termini meydana g-almigdir.
Bu elementlarin elektron qurulugu ...nsznpu kimidir.
Bu elementlar s-elementleridrr ve xarici seviyyodaki iki
elektronu verarek birlagmalarinda +2 oksidlagme
daracasi gostarirlar.
Berellium 1798-ci rlda fransrz alimi Voklen
terafinden kagf edilmigdir. Srra nomrasi 4, atom kUtlasi 9dur. Atomundakr elektronlar'1 s22s2 vaziyyotindedir.
Berelliumun bir srra minerallan movcuddur.
Onlardan beril Be3Al2(Si6O16), fenakit Be2SiO4, xrizoberil
BeAlzOq ve bagqalarrnr gostarmak olar.
Ahnmasr: Berelliumu almaq iigun, onun
minerallarrnr bir srra emeliyyatlardan sonra halogenidlare
(BaF2 ve BaC12) gevirirlar. Sonradan maqnezium vo
yaxud kalsiumla termik usul ila 1000-'l200uC
temperaturda, havasrz garaitde reduksiya edirlor.
Mg+BeFz=MgFz+Be
Naz[BeFa] + Mg = Be + 2Na + 2MgF2
Tamiz berelliumu zonah aridilme Usulu ile alrrlar.
Xassalari: Berellium yungul metal olub, gumu$u
a0 rengdadir. Adi temperaturda kovrak, nisbatan yuksak
temperaturda isa borkdir (plastikdir).
Be(ll) uQun sp' hibridlo$ma xarakterikdir (k.a.a). O,
141
gerginlik srrasrnda sinkdan awel, maqneziumdan sonra
yerlagir. Berellium amfoter xasselidir, alUminium kimi
turgu va qelevilerle reaksiyaya girarak hidrogeni grxartr.
Be + 2HCl +4HzO= [Be(OH2)4]Cl2 + H2
tetraakvaberellium(ll)xlorid
$s+2HCl = BeClz + Hz
Be+2KOH=KzBeOz+Hz
Be+2NaOH +2HzO= Na2[Be(OH)4] +H2
Berellium bir srra metallartn mohlullartnt temiz
metala kimi reduksiya edir.
2AgCl +Be=BeClz+2Ag
Berellium hidrogenla birbaga tesirde olmur. Onun
hidridini efir mahlulundan allrlar.
ggQl2 + 2LiH = BeH2 + 2LiCl
BeO, ag rangli, gotin ariyan,
Berellium-oksidi
maddadir.
Qtzdtrrldtqda turgu ve
xassali
amfoter
qalovilerlo reaksiyaya daxil olur:
BeO + HsO = [Be(OHz)n]2
-
BeO+OH-=[Be(OH)r]'zBerellium-hidroksidi - Be(OH)2, suda holl olmayan
polimer birlagmo- dir, amfoterdir, turg ve qelsvi milhitde
kompleks amele getirir.
Be(OH)2 + 2H + 2HzO = [Be(H2O)4]2 1
Berellium-hidroksidinin amfoter formasr Jelatine
banzer gdkUntUden ibaretdir.
Berellium kompleks emole getirmaya meyllidir.
Onun birlegmelari toksiki tesira malikdir.
Maqnezium
Magneziunr ilk dofe olaraq 1808-ci ilda Devi
terafindan elektroliz iisulu ile alrnmrgdrr. Magnezium ll A
qrupun ikinci tipik elementidir. Onun hayacanlanmrg
142
halda xarici elektron konfiqurasiyasr 1s22s22p63s23p03d0
kimidir.
TEbietde taprlmasr: Magneziumun bir
stra
minerallarr movcuddur: gpinel-MgSOa, bigorit-MgCl2
6HzO, dolomit-CaCOg MgSOa, maqnezitin-MgC03,
karnalit-KCl.MgCl2 6H2O, enstafit- Mg2Si2O6,
talk-MgsSi+Or r(OH)2 va s. Magnezium duzlartntn xeyli
miqdan deniz sulaflnda olur-
Ahnmasr: Magneziumu onun duzlartntn
elektrolizinden alrlar. Maqnezium-dixloridin (kalium-xlorid
igtirakr ile) arintisini 750uC temperaturda polad katod ve
kcimur anod uzerinda elektroliz etmakle maqnezium
alrrlar:
Mg2 l + 2e-= Mg '
katodda
maqnezium, anodda ise xlor
Belalikla
ayrrlrr.
Karbotermik usulla maqneziumu almaq UQUn
maqnezium-oksidinin 21100C temperaturda elektrik
sobalarrnda komilrun igtirakt ila reduksiya prosesi
aPartltr:
MgO+Czttoot,Mg*CO
Fiziki xassaleri: Magnezium gumugu ag rangli
metaldrr. Soyuqda maqnezium oksid tebaqosi ila ortulur,
bu da onun sonradan havantn oksigeni
ila
oksidlegmesinin qargrsrnr - alr. Magnezium 6500C
temperaturda ariyir, 1 1060C temperaturda qaynayrr.
srxlrQr isa 1,74q/ sm3
-a berabardir.
Kimyavi xassalari: Magnezium aktiv metal oldu$u
iigun, halogenlarla, kiikiirdla, fosforla, azotla, silisiumla ve
s. asanlrqla reaksiyaya girir.
Qrzdrrrldrqda maqnezium havada yanaraq oksid
vo nitrid qarrgr$r amele getirir.
Mg + Cl' -j.- ug6t'
143
3Mg+fr1'=Mg3N2
2Mg+5; =Mg2Si
2Mg+02=2MgO
3Mg+2P=Mg3P2
YUksak temperaturda su ila zeif reaksiyaya girir ve
gatin hall olan Mg(OH)2 amale getirir.
Mg + 2HzOrqr = Mg(OH)2 + H2
Magnezium hidrogen-flUorid
ortofosfat
turgusundan bagqa diger turgularda yaxgr hall olur:
va
Mg+2HCl =MgClz+Hz
Yanar maqneziumu su, karbon qazr va qumla
sondUrmak olmaz, QUnki maqnezium onlarla feal
reaksiyaya daxil olur.
2Mg+5;9r=2MgO+Si
2MgO + 2CaO + Si = Ca2SiO4 + 2Mg
Birlagmalari: MgO - maqnezium-oksid ag toz
gakilli (xrrda kristallik) maddedir. O, ancaq asasi xasseye
malikdir. Kristallokimyevi qurulugu nakium-xlorid tiplidir.
Havada saxladrqda tadricen Mg(OH)2 ve MgCO3 -e
gevrilir.
almaq ugUn
Magnezium-oksidi
karbonatr yUksak temperaturda kcizertmek
maqnezium-
lazr md r r.
8so oc
MgCO3 "-"""- MgO + 99,
Magnezrum-oksid turgularda yaxgt hall olur.
MgO + H2O +2COz= Mg(HCOo)z
MgO+2HCl =MgCiz+HzO
Mag nezium-h idroksid
i
kdzertmakla
va
maqneziumu yandrrmaqla laboratoriya garaitinda
maqnezium-oksidi almaq olar.
Mg(OH)2
2Mg +
gr
-'-
17196
+ 1120
a
----------
2MgO
Magnezium-oksiddan osasan oda davamlt
materiallann hazrrlanmasrnda istifada olunur va o
144
maqneziumlu sementin asastdtr (tarkibi MgCl2 ila birlikde
Mg(OH)Cl kimidiQ,
Magnezium-hodroksid Mg(OH)2 - a0 rengli, suda
hell olmayan, lakin turgularda hell olan orta quwetli
asasdrr. Onu agagrdakr reaksiyalarla altrlar:
MgSOa + 2NaOH = Mg(OH), + Na2SO4
MgCl2 + 2NH4OH -- Mg(OH)z + 2NH4Ct
Maqnezium-hidroksid qelevilerdo holl olmur,
qrzdrnldrqda pargalanrr.
Mg(OH)2=MgO+HzO
Magnezium kUkUrdla MgS, azotla Mg3N2, karbonla
endotermik karbidlar MgC2, Mg2C3 tipli birlegmaler emela
getirir.
Kalsium
Kalsium metahda ilk defe ingilis kimyagr alimi Devi
duzlarrnrn
elektrolizrnden 1808-ci ilda altnmtgdtr.
Oz xassalarina gdro qelevi torpaq metallafl qalavi
metallara Qox oxgaylrlar. Kalsiumun xarici elektron
tabaqasindo
elektronu vardtr, onun elektron
konfiqurasiyasr'1s22s22p63s23p64s2 kimi gostarilir.
Birlegmelerda +2 oksidle$ma darocasi gOstorir. Tebii
minerallanna a$aotdakt misallan gostermok olar: kalsit
CaCOa, dolomrt - CaCOs'MgCOe, gips mineralt CaSO+ .
2HzO, fosforit Ca3(PO4)2, apatit
3Ca3(POa)2 .CaF2,
kalsium-diflUorid - CaFz, Norvegiya gorasr - Ca(NO3)2 ve
tarafinden maqnezium
kimi onun
2
-
-
S.
Ahnmasr: Kalsiumu sanayede onun duzlarrnrn
arintisinin elektrolizinden alrrlar. Elektrolit kimi 6 hissa
CaCl2 va t hissa CaF2 qarrgr!r erintrsi gOtUrulur.
..'
CaCl2 - Ca + 2Cl-
Katod-|Ca,2+2€=Ca
145
I l2Cl-- 2e- = Cl2
cacl2:y:"t:'ca + clz
Anod
Birlagmalari: Kalsium-oksidi karbonat va
nitratlafln pargalanmastndan ve ya sada maddelarin
sintezindon almaq olar:
cacorlcao+co2l
Kalsium-oksid suda yaxgt hell olur. esasi oksid
oldu$undan onlartn biltun xasselerine malikdir.
cao+HzO=Ca(OH)z
CaO+COz=CaCOs
CaO+2HCl =CaClz+HzO
Kalsium-oksiddon asas etibarr ila sonmug eheng
Ca(OH)2, kalsium-karbid CaCz vo kalsium-sianamid
almaq Ugun istifade edilir:
3c+Nz+cao '
'ca(cN)2 +co
Kalsium-hidroksid Ca(OH)z -ag rengli maddadir.
Suda zeif hall olur. Onun suda doymu$ mehlulu ehang
suyu adlantr. Havada karbon qaztntn tasirindan o bulantr,
muayyan mUddetdan sonra aoarrr, Bu a$aordakr
reaksiyaYa esaslantr:
Ca(OH)z + COz = CaCO3 + H2O
Kalsium-hidroksid qelavidir, o, turgularla' turgu
oksidlari ve duzlarla qarqrhqlt tesirda olur.
Ca(OH)z + 2HCl = Ca0lz + 2HzO
3Ca(OH)2 + 2FeClo = 2Fe(OH)g + 3CaClz
Kalsium-hidroksidi qumlu qarlglqlarla kdzartdikde
silikatlar altntr.
Kalsiumun diger ehamiyyetli birlegmesi xlorlu
ahang s6nmUF ohengle xlor araslndakl reaksiya ile allnlr'
2Ca(OH)z + 2Clz= CaC12 + Ca(ClO)2 + 2H2O
Xlorlu ehengden agartma ve dezinfeksiya iglerinde
istifade edilir. Kalsium ve maqnezium ionlarlnln suda
codluq verir. Tarkibinda az miqdarda Cal l2
ot.r.,
"ry"
146
ve Mg r2 ionlan olan su yumsaq su, 9ox miqdarda olan
su isa cod su adlantr.
Adi muveqqati codluou suyu qaynatmaqla aradan
qaldrrrrlar:
Ca(HCOs)z = CaCOa + COz + HzO
Muvaqqeti codlugu aradan qaldlrmaq tlgun aheng,
natron vo soda ile gokdiirmo Usullarrndan istifade edilir.
Daimi codlugu aradan gotijrmok UQun suya OH-,
karbonat va yaxud fosfat ionu daxil edirler.
Me(SOq)z + 2Na2CO3 = Me(COs)zI+ 2Na2SO1
3MeSOa + 2Na3PO4---, Me3(PO4)2I+ 3Na2SO1
Me=Ca, Mg
marhalode
daimi codlugu aradan
Muasir
qaldrrmaq Ugun kationitlerden genig istifade olunur.
Na2R + CaSO4 = CaR + NazSOr
i9 l& 10. ll A qrup elementlari
metallarr
-
Qelavi torpaq
iS iiEUn laztm olan lovazimatlar: gini kasa, kigik
stakan, stnaq gUSaleri, qrf, kigik kolba, metal gtativ,
asbestli tor, bir parga tenoka, suzgoc kagtzl, tlxaclar,
metal maga, termometr, platin maftil, 9U9a gubuq,
sumbata ka0rzl.
iS tiqfin laztm olan reaktivler: maqnezium-
karbonat, maqnezium-oksid, maqnezium-sulfat' natriumammonium-xlorid,ammonium-hidroksid,
karbonat,
natrium-hidrofosfat mahlulu, kalsium-xlorid, kalium-sulfat
mehlulu, ammonium-oksalat, sulfat turgusu, distille suyu,
maqnezium lenti, indiqatorlar, xlorid turSusu, kalsium
metalr, fenolftalein.
147
Tecriiba 1. Maqneziumun su ila qargtltqlt tesiri
Sumbata kagrzr ile tomizlanmig maqnezium lentini
igerisinde 2-3 ml distilla suyu olan srnaq gtr$esino daxil
etmeli. Otaq temperaturunda maqneziuma su tesir
edirmi? Srnaq gusesini gtativa berkitmall ve onu zalf alov
Uzarinde qrzdrrmalr. Na mtigahide olunur? Mehlul
soyuduqdan sonra onu indiqatorla yoxlamalr.
Maqneziumla su arasrnda gedan reaksiyantn tenliyini
yazmah.
Tecriibe 2. Maqnezium-hidroksid in altnmasr.
lki srnaq gugasinin har birino 3-4 ml maqneziumsulfat mehlulu tokmali. Srnaq gugesindan birine kaliumhidroksid mahlulu, digerina ise o qader ammonium-
hidroksid alave etmeli. Her iki srnaq girgosinde
maqnezium-hidroksidin Mg(OH)z qdkmasina diqqet
etmali. Hansr srnaq gugosindo gokiintu daha gox
alrnmrgdrr ve ne i.rgtin?
Reaksiyan rn tenliyini yazmal.
Alrnmr$ gOkUntOlerin Uzarino artrqlamasr ile
ammonium-xlorid mahlulu alavo etmali. Na mirgahida
olunur? Bu hadiseni nece izah etmok olar?
Tecriiba 3. Maqneziumun turSularla qa6rhq[ tasiri
iki srnaq Sugosinda kigik maqnezium lenti
gdturmeli. Srnaq SU$asinin birine bir qeder 2 N HCI
mohlulu, digerina isa bir qeder 2 N HNO3 mehlulu alave
etmeli. Na mUgahide edilir? Srnaq gugasinda hansr qazlar
ayr r?
Reaksiyalarrn tenliylni yazmalr.
148
Tecriibe 4. Maqnezium-xloridin altnmast
Qini kasada 1O-1 5 ml xlorid turgusunu, uzarina
artrqlamast ila maqnezium-oksid elava etmakle
neytrallagdrrmah (oksidin bir hissasi hall olmaytb arttq
qalmalrdrr). Buraya bir qader xlorlu su t6kub, bir az
gozladikdan sonra siizmali.
Filkatr gini kasada asbestli tor ilzerinde ehtiyatla
buxarlandrrmalt. Mahlula arabir ehtiyatla xlorid turgusu
alava etmali. Qatrlagmrg mahlulu kristallagmaga qoymall.
Alrnmrg MgCl2 .6HzO kristallarlnr suzgec ka$tzt ile qurutmalr.
Reaksiyan rn tanliYini Yazmah.
Alrnmtg maqnezium-xloridin suda nece hall
olmastnr yoxlamall.
Quru stnaq gUgasina azca maqnezium-xlorid tokUb
qrzdrrmalr. Stnaq $ii$asinin agzlna su ile isladllml$ goy
lakmus kaQrzr tutmall. Onun qlzarmasrnl neca izah etmak
olar?
Tacrtibe 5. Maqnezium'karbonatln allnmasl
Kolbaya 10-1 5 ml Qox durulagdrrllmr$ maqneziumsulfat mahlulu tokub, uzerina azca NazCOa mehlulu alave
etmali. Mahlula awelce amela galan esasl maqneziumkarbonat gokiinttisu hall olana qadar karbon qazt (C-Oz)
buraxmalr va maqnezium-hidrokarbonatrn Mg(HCOs)z
amala galmasi reaksiyastntn tanliyini yazmalt.
Tacriiba 6. Maqnezium ionunun toyini
Srnaq gUgasinda 3-4 ml durulagdtrtlmtg maqnezum
149
-xlorid mahlulu t;lzetine azca ammonium-xlorid ve bir
nege damq ammonium-hidroksid alava etmeli. Buraya bir
neqa damcr natrium-hidrofosfat Na2HPO4 mohlulu olave
etmali; maqnezium-ammonium-fosfatrn MgNH4PO4 ag
rengli gdktJntusUnUn amala galmesini mUgahide etmali.
Reaksiyanrn tanliyi agagrdakr kimidir.
MgCl2 + NH4OH + Na2HPOl = MgNH4PO+ +
+2NaCl + HzO
Alrnmrg gokuntU Uzarindan mayeni bogaldrb, onu
iki hisseya bdlmeli. Bunlardan birinin trzerine xlorid
tuqusu, ikincisinin Uzerine ise sulfat turgusu elave etmeli.
Na mrigahida olunur?
Reaksiyan rn tenliyini yazmah.
Tecriiba 7. Kalsiumun su ile qargrhqh tasiri.
Srnaq giiqesina hacminin 1/ 3-i qadar distille suyu
tokmeli va Uzerina pinsetla kalsiumun gox kigik pargasrnr
alave etmah. Srnaq gugasindon hansr qaz ayrrlrr? Mehlul
ne iigtin bulanrr? Srnaq gUgosino bir damcr fenolftalein
alave etmekle mahlulun asasi xassali oldu$unu muayyon
etmeli.
Reaksiyanrn tenliyini yazmalr.
Tecrtibe
L Kalsium-karbonatrn
ahnmasr
Srnaq gUgesinde 4-5 ml kalsium-xlorid mehlulu
Uzarino bir qoder natrium-karbonat mehlulu tdkmeli.
Kalsium-karbonatdan ibarot lopagakilli a0 gokuntu amolo
galmasini mi.rgahido etmeli.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalr.
Mayeni qrzdrrdrqda, lopalarrn toz (kigik kristallao
gaklinde srnaq gugesinin dibina yatmasrna diqqet etmeli.
QOkUntirnun Uzarina bir qader asetat turgusu tokmeli. Na
150
mUgahide olunur?
Tecrfi be 9. Kalsium-sulfattn altnmast
iki srnaq gtrgesinin her birine 2-3 ml kalsium-xlorid
mahlulu t6kmeli. Srnaq $iigelerindan birine azca kaliumsulfat mehlulu, ikincisine iso natrium-sulfat mehlulu elave
etmali. Her iki srnaq Stigesinda kalium-sulfat CaSOr
goktintusu emela gelmesini miigahida etmeli.
Reaksiyantn tenliyini yazmalt.
Qdkilntu olan srnaq girgasinden birina asetat
turgusu, o binne isa xlorid turgusu tokmali. QctkuntU hell
olurm u?
Tecriibe 10. Kalsium-oksalatln allnmast
Srnaq gugasinde 3-4 ml kalsium-xlorid (CaCl)2
mehlulu Uzarina bir qader ammonium-oksalat mohlulu
elavs etmali. Kalsium-oksalatdan (CaCzOr) ibarat a!
rangli goki.rntUnirn amalo gelmesini mUsahido etmali.
Qdkuntunu iki hisseya bolUb, birinin iizerina xlorid
turgusu, digerina ise asetat turgusunu olave etmeli.
gokuntu hansr turguda hell olur?
Reaksiyan rn tanliyini yazmalt.
Tecriiba
1'1.
GiPsin allnmasl
ml doymug (qtzdtrtlmadan
itzerine bir o qodar
mohlulu
kalsium-xlorid
hazrrlanmrg)
Kigik stekana 10
50%ii sulfat tur$usu alavo etmeli. Bu zaman
goxlu
miqdarda gips kristah Sokiir, naticoda maye demak olar
ki, tamamila berkiYir.
Reaksiyanrn tenliYini Yazmall.
l5l
Tacriiba 12. Kalsiumun alovu boyamasr
Platin maftili bir nege defe xlorid turgusuna saltb,
alovda qrzdrrmaqla temizlameli. Onu kalsiumun her hansr
bir duzunun mahluluna saldrqdan sonra, lampantn igtqstz
alovuna tutmalr.
Alovun karpici-qrrmrzr range boyanmastnt
mUgahido etrneli.
Yoxlama suallar va masalelar
1.
vo
Maqnezium
kalsium atomlarrnrn elektron
formullarrnr yazmah. Hayacanlanmamtg halda bu element
atomlafl nrn oksidlagma darecasi naye baraberdir?
Maqnezium-hidroksidi nece almaq olar? Onun
turgulara va qalavilere milnasibeti ne ctirdUr?
Magnezium-xloridin suda mahlulu nece reaksiya
gostarmolidir vo ne r.lgun?
4. Oksigen ve xlor metalt kalsiuma neca tesir edif.7
5. Kalsiumu azot ve hidrogen mUhitindo qrzdrrdrqda ne
ahnat?
6. 1 ton 85% maqnezium-karbonatr olan maqnezitden
na qodor maqnezium-oksid ahnar?
7. Kalsium-karbid CaC2, kalsium hidrid CaH2 vo sudan
istifada edarok, ka lsium-h idroksid alrnmasl reaksiyalarrnrn tenliyini yazmah.
8. Normal garaitde 16,8 q maqnezium-karbonattn
pargalanmasrndan neca litr karbon-dioksid ahnar?
9. Qrxrmrn 96% olmasrnr nazare alaraq 120 q kalsium
almaq UgOn na qedar kalsium-xlorid gOtUrUlmelidir?
1O Agagrdakr gevrilmelere uyoun galon reaksiyalann
tonliyini tartib etmali:
CaCOs---CaO -Ca(OH)2,,CaCl2--Ca- -CaC03---Ca(
2.
3.
152
HCO3)2-"Ca3(POa)2
11.
kalsium-karbonat va maqneziumsuda hall olu1 Cavabtntzt uygun
Na iigun
karbonat tebii
reaksiyalann tenliklarini yazmaqla esasland lrln
12. Kalsium ve maqneziumun hansl birlagmelari
yaprgdrrrcr
material kimi tatbiq olunur?
' 13. Agardrcr
ohanga xlorid va ya sulfat tur$usu ila tasir
etdikda alrnan reaksiya mehsullarlnl gostermali.
14. Cod suda sabunun (CrzHgsCOONa)
kopu klanmamasinin sababi nedir?
153
2.'l 1. AlUminium
Altiminium kimyavi elementlarin dovri sisteminda
qrupun ikinci tipik elementdir. Onun xarici elektron
tebaqosinda 3 elektron yerlegir. Onlarda 3s23pl
vaziyyatindf pay^lanmrqdrr. Elektron sxemi agaOrdakt
kimidir: 1 s'2s'2p"3s'3p'.
llk dafe alirminium Ersted tarefinden 182s-ci ilda
susuz AlCl3-un kalium-amalqamast ile reduksiyasr
naticasinda ahnmrgdrr. Bu element metal xasselarina
lll
malik amfoter elementdir. Bu sabebden
ham
aliJminiumun 6zU vo ham de onun oksid va hidroksidlari
turgu va qelevilarle reaksiyaya daxil olaraq kompleks
kation va kompleks anionlar (asidokompleksler) emela
gatirirler.
Tebii birlagmaleri: Oksigen ve silisiumdan sonra
alUminium tebiatde an gox yayrlmtg elementdir (8,8).
Ali.lminiumun muhum
birlogmalari
tobii
agag
rdakrlardrr: korund-Al2O3, boksit-Al2O3
alunit-KAl(SO+)z 2A|(OHb,
nHzO,
kriotit-Na3[AlF6],
gpinel-Mg[Al204], xrizoberil-BeAlzOr vo s.
AlUmosilikatlar- aluminium, silisium, qelavi ve
qalevi{orpaq metallaflntn oksidlerinden amola gelmig
rr:
Qdl gpatr-K2o.Al2O3
duzlard
nefelin-K(Na)2O.AlzOg . 2SiO2
gil-AlzOe . 2SiO2. 2HzO.
(ve ya
6SiOz,
Na(K)2Al2Si2OB),
Tebii aluminiumun bir stabil izotopu il,l r (100%)
va rd tr.
Ahnma 0sullarr: ilk defe 1925-ci ilda Ersted
metallik natriumla alUminium-xloridi reduksiya etmokle
alUminium almrgdrr.
AlCl3+31i12=Al + 3NaCl
1854-cU ilde bir-birinden asrlt olmayaraq Bunzen
vo Sent-Kler Devil aluminiumu, ikiqat natrium- alUminium154
xlorid duzunun arintisinin elektrolizinden almtglar.
Haztrda aluminiumu onun duzlarlntn hidrolizindan
alrrlar. AlUminiumun altnmastntn muasir sanaye [isulu,
altiminium-oksidinin kriolit erintilerindeki mahlulunun
elektrolizine asaslantr. Bu maqsedle alijminium-oksidini
(AlzOa) istifade olunan filizin tarkibinden aylrmaq laztmdtr.
Prosesda qelevi, turgu, elektrotermiki (kombine edilmig)
trsullardan istifada olunur.
AlUminium-oksidinin helledici (kriolit) ile qarQrhqlr
tesirini nezara almasaq, onun erintide ionlagmastnt
agaQrdakr kimi istifado etmek olar:
K- l3Alo + 3e- = Al + Al2o3
A,l l2AlOi - 2e- = AlzO: + o
Daha temiz alumtnium almaq ugun elektrokimyevi
vakuum distillesi va zona arinti irsullart tatbiq olunur. Bela
ahnan metalrn temizliyi 99,9%-e gattr.
Fiziki xasseleri: AlUminium 66ouc-do eriyan,
yungul, gumirSu-ag rengli, gox plastik metaldtr. istiliyi va
elektriki gox yaxgl kegirir. AlUminiumun muxtelif metallarla
erintilari yuksek mohkamliye malikdirlar.
xasselsri: AlUminium sathe
kristal qofasino malikdir. istilik va
kubik
markezlegmis
elektrik kegiriciliyina gdra mis, gUmUS ve qtzlldan sonra
d6rdirnctl yeri tutur. Metallik aluminium zalf paramaqnit
xasseye malikdir, gox aktiv metaldlr. Garginlik slrasrnda
qelevi va qalavitorpaq metallarrndan sonra yerlesir.
Havada kifayat qader davamltdtr, gilnki, onun sathini
6rton nazik oksid tebaqasi onun sonrakl oksidlegmasinin
qargrstnr altr.
Adi geraitde aluminium su ile reaksiyaya girmir,
lakin turgu ve qalevi mohlulunda asanltqla hell olur.
2At + 6o{i + HzO = 2[Al(OH2)6f +3Hz1
2Al + 6H2O + 6OH- = 2[A|(OH)6]] + 3Hrt
Qoruyucu oksid 6rtUk tabaqesindan temizlonmig
Kimyevi
aluminium su ilo qargrlrqh tesirda olur va hidrogen ayfllrr.
2Al +HzO=2AI(OH):+Hzl
AlUminium duru sulfat ve xlorid turgularrnda hall
olur:
2Al + 3HzSOr = Alz(SO+): + 3Hzt
2Al +6HCl =2AlCla+3H21
Qah nitrat turgusu tamizlenmig altiminiumun
sathini oksidlasdirarak, onu passivla$dirir vo bu sababdan
alUminium onda hell olur. Lakin duru niirat turgusunda
soyuqda hall olmasada, qrzdrrrldrqda alUminium-diazo!
ya
monooksid, azot-monooksid, sarbast azot
ammonyak alrnmaqla hall olur.
Aliiminium-oksid AlzOa Ali.rminiumun esas
xarakterik birlagmesi ali.rminium-oksiddir. Qatin eriyan
(250uC) ag rengli maddadir. Tamiz aluminium-oksid
zeylerin
aluminium-hidroksidin termiki
parQalanmasrndan alrnrr:
2NHrAl(SO+)z = AlzOs + 4SO3 + 2NH3 + H2O
vo
:
ve ya
2A|(OH)3=AlzO:+3HzO
Laboratoriyada a[im
inium-oksid
i
alUminiumu
oksigendo yand rrmaqla alrrlar:
4Al +3O2=2AlzOs
Senayede alUminium-oksidi Bayler trsulu
ila
boksitlerden ve ya nefelinlerdon altrlar:
AlzO: nHzO-Al(OH)34A1r6, + 11rg
AlUminium-oksid amfoter oksiddir vo suda hall
olmur. Onu hell olan birlagme haltna kegirmak ugttn
qelavilor va ya kalium-persulfatla aritmak lazrmdrr.
Al2O3 + 211911 = 2KAlOz + HzO
Al2O3 + 3111516, = Al2(SO+)s + 3KzSOr
Alrnan birlo$malar suda hell olur.
AlUminium-oksid qalavilarla qargrhqh tasirda
amfoter xass€ gostorir vo kompleks birlegme amele
gatirir.
r56
2NaOH + At2O3 + 7H2O = 2NalAt(OH)4(HrO)rl
bir gox metallarla muxtelif tarkibli
arintilar emela getirir. Qrzdrrrldrqda altiminium-oksid
qalevilarla, potag va ya soda ile reaksiyaya daxil olur.
Al2O3 +212911 ...-- 2NaAlO2 + H2O
Aluminium
Al2O3 +
-j-
1{2196,
2N"A|O, * CO,
Ahiminium-hidroksid AI(OH)3
: Suda heil
olmayan, kasmik gekilli a0 maddadir. Qrzdrrdrqda suyunu
itirirak alUminium-okside gevrilir.
Alilmtniu m-hrd roksid alUminium duzlarrndan
mubadila reaksiyasr uzro altntr.
Al3 +3OH-=A;(OH)3
Oslinde bu qdkuntu alUminium-hidroksidli
trihidratrn A|(OH)3 . 3H2O polimerlagme mehsulu olub,
turgu va qalavilarda yaxgr hall olur, yani amfoter
xassalidir- Bu sebebdan suda onun dissosiasiyastn I bele
gostarmak olar:
At(oH)3 '3H'O
+3OH/lAr(oH,)413: [At(oH')3(oH)3]
:
-__]
3H3O,
3HrO+
I
+
qor,mal
+3OH-
At(oH)613-
JI
lHarrolma
Bu polimerin
lAt(oH2)3(oH)3ln
qurulugunu agagrdakt
etmok olar:
157
kimi
ifada
HO OH HO
\ //
\/
\
\/
Saf
OH
monomer alUminium-hidroksid aga!ldakl
reaksiya esastnda altntr:
2NaslAl(OH)ol + 3COz = 3NazCOs + 2A|(OH)3 + 3H2O
Altiminium-halogenidler sada maddalarin qargtltqlt
tasirinden va ya digar Usullarla altntr.
AlzOr+6HF=2AlF:+3HzO
AlzO: + 3C + 3Clz = 2AlCl3 + 3CO
2Na3[AlF6] + Al2(SOa)3 = 2AlFo + 3NazSOr
Halogenidler elektron cutilnUn akseptoru kimi ion
halogenidleri ile birlegir.
3NaF+AlFs=Na3[AlF6]
CsCl +AlCl3=CslAlCl+l
FlUoraluminatlar gatin hall olan maddelardir.
Kriolit tabiatda taprlrr, onu hem de stini
Usulla
almaq mUmkirndUr.
2A|(OH)3 + 12HF + 3Na2CO3=2112.[A|F6] + 9H2O + 3CO2
AlF3 + 311|-1op + 3NaNOs = Na3[AlF6] + 3NHrNOs
Ali.rminium duzla.| zail turs mijhitde bir srra uzvi
birlegmalarle uygun kompleksler amele g?tirirlar.
AlUminium ionunun tayini: Al+' ionunu tayin
etmok irgUn alUminium duzlarrnt alUminium-hidroksida
158
gevirib, kobalt-nitratrn duru mehlulu
ila
isladllaraq
kozardilir. Bu zaman kobalt-altlminatrn [Co(AlO2)2] mavi
rengi (tener abrsr) mugahida edilir.
2A|(OH)3 + Co(NOo)z = Co(AlOz)z + 2HNOs + 2HzO
i9 No 11. Altiminiuma aid tocraibalar
iS 0g[n laztm olan lavaztmatlar: qaz lampasl,
srnaq gugalori, sumbata kagtzl, su hamamt, metal maga,
metal gtativ, asbestli tor, gitsa gubuq, suzgac kaolzl, kigik
stakanlar.
is i,ie0n laztm olan reaktivlar vo materiallar:
alUminium (yonqarr, varaqi
ve tozu), distille suyu,
natrium-hidroksid, brom, yod kristallarl, durulagdtrtlmtg va
qatr xlorid, nitrat ve sulfat tursularl, goy va qlrmlzl lakmus
kalrzt.
Tacrtibe 1. Aliiminiuma suyun tasiri
Srnaq gtigasinde distillo suyuna aluminium voraqi
daxil etmeli. Reaksiya bag verirmi?
Srnaq gUgesinden suyu bogaltmalt. AlUminium
vareqanin Uzerina 2-3 ml durulagdlrllmrg natriumhidroksid (NaOH) mehlulu alave etmali va srnaq gugesini
mahlul qaynayana qodor qlzdtrmall. Sonra slnaq
gUgasindoki mahlulu bogaltmah, alirminium vareqini btr
nega defa su ila yumall va uzarina bir qadar distilla suyu
elave edib bir qeder gdzlameli.
Bir muddet sonra sudan qaz qabarclqlarlnln
ayrrlmasrna diqqat etmeli. Reaksiyadan hansr qaz ayrtltr?
AlUminiumun su ile reaksiyasr aSa0ldakl tanlikla ifade
olunur:
2At + 6NaOH + 6HzO = 2Na3[Al(oH)6] + 3H21
159
Tacrtiba 2. Al0miniuma turgulartn tasiri
Ug srnaq giisasinin har birinda xlorid, sulfat ve
nitrat turgulannrn 2 N mahlullartndan 2-3 ml goturmeli.
Har bir srnaq gUgasina kigik alUminium veraqi alava
etmeli. Hansr reaksiya gu$esindo reaksiya getmir? Stnaq
gi.igelorini su hamamtnda qtzdlrmalt. Na mUgahida
olunur? Aluminiumun nitrat turgusu ila va elaca da xlorid
ve sulfat turgulan ile qargrlqlr tasirinden hanst qazlar
ahn rr?
Reaksiya tanliklari bela olacaqdtr:
2Al +6HCl =2AlCl3+3H21
2Al + 3HzSOrrar = Alz(SOq): + 3HzT
8Al + 30HNO3(dr = 8Al(NOo)s + 3NzO + 1SHzO
Uygun olaraq bu tecrUbeleri qatr xlorid turqusu
mahlulu, qatr sulfat turgusu mahlulu (srxllgt 1,19q,rsin3)
ve qatr nitrat turgusu mehlulu (srxlt$t 1,4q,'slr3)
goturmekle tekrar etmali. Otaq temperaturunda hanst
srnaq gugasinda reaksiya bag verir? Aliiminiuma hansl
turgu tasir etmir? Na tigun? Srnaq $rigasini su
hamamrnda qrzdrrmalt. Qtzdtrtlma, aluminiuma qatl
turgulann tosirine neca tasir gostorir? Reaksiyalartn
tanliklerini bela gdstarmak olar?
2Al +6HCl =2AlCls+3Hz
i
2Al + oHzSO+rqt -------- Alz(SOn)s + 3SOz + 6HzO
Al + 6HNOerqr = Al(NOg)s + 3NOz + 3HzO
Tacr0ba 3. Altiminiuma qolevi mahlullartn tasiri
Srnaq gugesina bir qador aliiminium tozu tokub,
iizarina 2-3 ml 2N natrium-hidroksid mehlulu alava
etmeli. Ne mUgahida olunur? Reaksiyadan ayrrlan
hidrogeni yandrrmaqla yoxlamalt.
Reaksiyan rn tanliyini yazmah.
t50
Tacri.iba 4. Aliiminium-hidroksidin ahnmasr va
onun amfoterliyi
a) Srnaq gugasinda 2-3 ml alUminium-xlorid mahlulu
tlzarine bir nega damcr natrium-hidroksid ve ya kaliumhidroksid mahlulu tokmali. Alitminium-hidroksidin
g0kmasini miisahida etmeli.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalr.
altnmrg
b) Tacrirbadan
aluminium-hidroksid
gOkUntUsUnU iki hissaya bolmali. Bunlardan birinin
Uzarina bir qedar durulagdrnlmtg xlorid turgusu, digarina
ise kalium-h idroksid va ya natrium-hidroksid mahlulu
tokmoli. Qokunti.ilerin hell olmastnt milgahida etmeli.
Reaksiyalarr n tanliklorini yazmah.
A|(OH)3 + 3HCl = AlCl3 + 3H2O
A|(OH)3 + KoH = KlAl(oH)41
Tacriiba 5. Ali.iminium-bromidin altnmasr
Sorucu gkafda stnaq gu$osina 2-3 ml-e qedar
brom mahlulu tOkub zeif qtzdrrmalr. Bagqa srnaq
gugosindo bir qader aluminium tozunu qrzdrrrb, brom olan
slnaq gugesine tdkmali. Yangr ile davam eden reaksiya
naticesinde aluminium-bromid
ahnmasrnr
mUgahida etmeli.
Reaksiyan rn tenliyini yazmah.
AlBr3
Tocriibo 6. Aliiminium-yodidin ahnmasr
Srnaq gugesino 1 q aluminium tozu vo 9 q yod
kristal tokub, tutacaqla srnaq gugasini tutub qrzdrrmalt.
Bu zaman giddetli reaksiya getdiyini gOreceyik. Reaksiya
neticesinda q rrm rzrmtrl-qon
rengli aLlminium-yodid
ur
r6l
emale gelir.
ReaksiYantn tenliyini Yazmall.
Tecriibe 7. Kalium'aliiminium zeyinin allnmasl
35 ml suda 9 q kalium-sulfat, 30 ml suda isa 35 q
alirminium-sulfatr l oouc-ye qeder qrzdtrmaqla hell etmali.
lsti mehlullarr kigik stekana t6kub, 9u9o gubuqla yaxgrca
qangdrrmalr. Maye soyuduqda mohluldan KAI(SOa)z '
12HzO terkibli zayin kigik kristallarr gokur.
masalelar
. Aliiminiumun muhum tobii birlagmelerinin
Yoxlama suallar va
1
formullannr yazmal.
2. Alirminium senayedo nece altntr?
3. Na iigi]n alitminium metallartn gerginlik straslnda
hidrogendan solda yerlaqmesina baxmayaraq sudan
hidrogeni gtxarmtr, qalavilarin suda mehlullartndan ise
asanhqla hidrogeni gtxartr?
4. Aluminiumun, onun oksid ve hidroksidinin turgular
ve qalevi mahlullart ila reaksiya tenliklerini yazln.
5. AlUminiumun hanst birlogmesina zey deyilir vo onun
bir molekulu ne qader kristallagma suyu ila birlegmigdir?
6. Durutagdrnlmrg xlorid va sulfat turgulart ve natriumhidroksidin alUminiuma tesirinda reaksiya mehsullarl
neden ibaret olur?
7- Nezari hesablamaya g0ro Slxlmln 98% oldugunu
nazare alaraq 5% qattlt$t olan 100 q alUminiumhidroksiddan na qeder al0minium almaq olar?
8. AlUminium-hidroksidi kdzartmakla 42 q alUminiumoksid aldrqda nege qram aluminium-hidroksid serf
olunur?
9. AlUminium-nitrata natrium-hidroksidle tesir etdikda
162
I
q
al0minium-hidroksid qokmusdiir. Bu zaman ne
qeder alUminium-nitrat serf olunmugdur?
14,5
153
2.12.Mis
Mis ddvri sistemin 1B qrupunda yerlagir. O, delementlerino aid olub elektron konfiqurasiyast agagtdakt
kimidir:
Cu [Ar] 3d1o4s1
eslinda mis (n-1)dens2 elektron quruluglu
olmahdrr. Lakin de*dr0 kegidi enerji cehotden alverigli
olduOundan, mis yartmqrupu.^elementlerinin valent
elektron konfiqurasiyasr (n-l)d''ns' kimidir. Mis i.rQtin
+1,+2,+3 oksidlagma derocoleri xarakterikdir.
Mis ve onun analoqlartntn +1 oksidlosma dereceli
birlagmelorinda k.e. 2, +2 va+3 oksidlesme dereceli
birlagmelarinda ise k.a. 4 alur.
Tabiatdo yayrlmasl: Kutla payl ila yer qabt$tnda
mis 4,7.10-30/o tagkil edir. Misin 14 izotopu melumdur.
65cu (30,9%) stabil ve
Buntardan 6tcu 169, t %; vo
tebiatde tapr lan izotoPlardtr.
Tsbiatda mis sulfid, xlorid, karbonat birlogmolori
kimi yayrlmrgdrr. Osas etibarr ila sulfid minerallart
geklinde taptlmtgdtr: Cu FeS2-xalkopirit (qlzrh mis
kolgedanr), CuS-mis parlltlsl, CuzS-xalkozin,
CuFeS+-bornit (goy), Cur(OH)zCoa-malaxit (tund yagrl),
CuClz .3CuO-atakamit, Cu2O-kuprit ve s.
Afunma Usullart: Misin istehsal tarixi gox qedimdir.
Onun 0,2%-li filizi senayede ahemiyyetli hesab olunur.
bir stra ahnma Usullart
Mis, onun tebii minerallartndan
Senayede misin
movcuddur.
pirometallurgiya iisulu ile altntr:
2Cu2O+Cu2S=6Cu+SO2l
2CuFeSz + 5Oz + 2SiOz =2Cu+ 2FeSiOg+4SOz
Mireyyon qedar misi kasrb hidrometallurgiya usulu
ile alrlar. Bunun ugun filizdeki mis birlegmelerini mohlula
kegirirlar. Oger filiz Cu2S terkiblidirsa, onda:
164
Cu2S + 2Fe2(SOr)a = 4FeSO+ + 2CuSOn + S
Allnmtg mis duzunu elektroliza ugradtrlar:
Cu 2+Fe =Cu +Fe.2
Cu 2+2e-*Cur
Fiziki-xasseleri: Mis qrrmrzr metaldtr, 21l7oc-da
qaynaytr, 10830c-de ariyir. Temiz mis yumgaq, asan
doyulan ve darttlan metaldrr. Mis yirksok istilik va elektrik
kegiriciliyi ile segilir. Mis bir stra erintilar emala gotirir.
Kimyavi xassalari: Adi temperaturda misin
kimyavi aktivliyi yuksek olmasada o, oksigenla,
halogenlarla, duru, qatr nitrat, qatr sulfat turgulafl ila
reaksiyaya daxil olur ve oksigen igtirakrnda ammonyak
mehlulunda hall olaraq kompleks birlagme omelo getirir:
3Cu + SHNOgroy = 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4HzO
Cu + 2HzSOr = CuSO+ + SOz + 2HzO
Cu + 4HNOsrql = Cu(NO3)2 + 2NOz + 2HzO
4Cu + 02 + SNHI + 2H2O = 416r1pH3)2lOH
Mis turgulardan hidrogen gtxara bilmir. Lakin qatr
xlorid turgusu ile mis mustesnalrq tagkil ederek
reaksiyaya daxil olur:
2Cu + 4HCt = 2HlCuCl2l + H21
Mis damir, giimU$, qtztl ve manqanla mUxtelif
tarkibli a ntiler omola gatirir.
Mis(l)oksid Cu2O- mubadila reaksiyast vasitasile
da ahnrr.
CuCl2 + 2NaOH = Cu2O + 2NaCl + H2O
Bu zaman altnan mis(l)hidroksid davamsrz olduou
irgun, o, mis(l)oksida pargalantr.
Mis oksigenle qrrmrzr Cu2O, qara CuO ve
davamsrz Cu2O3 mis oksidlerini emalo getirir.
Cu2O3=2CuO+Li=Oz
2Cu + Oz= 2CuO
4CuO = 2Cu2O + 02 (oksigen mUhitinde)
CU2(OH)2CO3 = 2CuO + HzO + COz
165
Mis(ll)oksid hidrogenlo asan reduksiya olunur:
CuO+Hz=Cu+HzO
Mis(l)oksid ve mis(ll)oksid su ile reaksiyaya daxil
olmurlar, turgularla asan reaksiyaya girib, muvafiq Cu
va Cu 2 duzlarrnr amale getirirlar. Onlar ammonyak
mehlulunda asan hall olurlar.
CuzO + 4NHs + HzO = [Cu(NH:)z](OH)
diaminmis(l)hidroksid
CUO + 4NH3 + HzO = [Cu(NH:)r](OH)z
tetraaminmis(l l)hidroksid
1
Mis(ll)oksid CuO-esasi xassoyo malikdir. O,
turgular va turgu oksidlari ila qargrhqlr tesirda olur.
CuO+HzSO+=CuSOa+HzO
CuO+SOs=CuSO+
Mis(ll)oksid suda praktiki olaraq hall olmur. O,
reduksiyaedicr igtirakr ila qrzdrnldrqda asan|qla redukdiya
olunur:
CuO+Hz=Cu+HzO
CuO + 69 --- Cu + COz
Mis(ll)oksid, qrzdrrrldrqda misin oksidlasmasi va ya
mis(ll)oksidin kdzardilmesi ile alrnrr:
2Cu+Oz--2CuO
Cu(OH)2
Mis(ll)hidroksid Cu(OH)2misin iki valentli
"CuO+HzO
duzlarr mahluluna qelevilerle tesir etdikde goy rongli
gdkuntu Cu(OH)z amala gelir:
CuCl2 + 2NaOH = 2NaCl + Cu(OH)2
Mis(ll)hidroksid zeif asasdrr, qismon amfoter
xassalidir, qelevinin artr$rnda hall olur.
Cu(OH)2 + 2NaOH = Na2[Cu(OH)4] natriumtetrah idroksokuprat(+2)
Mis(l l)hidroksid qrzd rrld,rqda asanlrqla pargalanrr:
Cu(OH)r-,CuO + HzO
r
166
Misin CuC12 ve CuCl tipli birlegmeleri vardrr. Misin
suda hall olan halogenlari asasi halogenidlarda ve qatt
xlorid turgusunda hell olur.
CuCt +HCt =HlCuCtzl
CuCl2 + zKCl = K2[CuCta]
Cu l2 ionu irgtin azot tarkibli liqandlarla kompleks
emala getirme xarakterikd ir.
Cu(OH)z + 4NHs + 2H2O = [Cu(NHs)n(HzO)z](OH)z
Tatbiqi: Metallik mis naqil kimi istehsal edilir.
Onun goxlu sayda muxtalif terkibli erintilori melumdur:
BtirUnc (latun) mise 20-50% Zn ve bagqa metaltar
vurulur, tunc (burunc) (Cu + 5n 1O-2Oo/o) Be, Al, mis-nikel
(melxior) arintilori ve s.
Mis kuporusu CuSOr.5H2O alardrcr qangrq kimi,
zerarvericilarla mubarizede, tababetda ve s. tetbiq olunur.
Misin birlagmalarindan (meselen CuO) $USe, yagtl
va goy boyalann istehsa|nda, izvi analizda oksidlagdirici
kimi ve tibbde istifada edrlir.
^
i9 Ne 12. Misa aid tecr0beler
ig iigiin lazrm olan levazimatlar: srnaq gUgeleri,
qaz Iampasr, si]zgac ka$rzr, qrf, gUga gubuq, metal
tutqac, gtativ. lakmus kagrzr, asbestli tor, taxta ma$a,
$USa pargasr, saat 9u9asi,
platin moftil.
iigiin lazrm olan reaktivler: mis yonqarr, 2N
nitrat turgusu, qatt nitrat turgusu (srxlr$r 1,4q/sn.,3) , qatt
sulfat turgusu (srxlr0r 1,84qistn!), mis(ll)sulfat, qatr
19
mis(ll)sulfat, ahang suyu, mis(ll)xlorid, hidrogen-sulfidli
su.
Tacrtiba 1. Mis(l)xtoridin ahnmasr
167
KiQik stakanda 15 ml mis(ll)xlorid mehlulu Uzerine
qatr
2 ml
xlorid turgusu tokmoli, buraya bir qedar do mis
yonqarr alava etmeli. Stakanr asbestli tor Uzarinde
qlzdrraraq, mayeni qaynatmalr. Maye o qodar
qaynadrlmalrdrr ki, stnaq gugosina tokulmug suya ondan
bir-iki damcr alava etdikde, abr rang ahnsrn. Mayeni,
igerisinde su olan stekana bogaldrb, mis(l)xloridin CuCl
a0 g6kuntu amola gatirmesini mu$ahida etmoli.
Mis(l)xloridi sonrakr tecriibaler treun saxlamalr.
Reaksiyan rn tenliyini yazmalr.
Tacr ba 2. Misa turgularrn tesiri
U9 srnaq gUgesinin her birinde bir qeder
mis
yonqan gotUrmali. Birinci srnaq gUgasino 3-4 ml 2N nitrat
turgusu mahlulu, ikincisina 3-4 ml qatr nitrat turgusu
mehlulu (srxlt$r 1,4cl1:rlr), UQuncU srnaq gU$asina tse 34
ml qatr sulfat turgusu mehlulu (srxhgr 1,84.7.,'srrrs) elava
etmali. Reaksiya getmayon srnaq gugasini qaz lampast
alovunda zeif qrzdrrmalr.
Reaksiyalarrn tanliklarini yazmal.
Tocriibo 3. Mis(ll)oksidin ahnmasr
Srnaq gUgasinda 3-4 ml mis(ll)sulfat m€hlulu
irzerine bir qader kalium-h idroksid mehlulu alava etmakla,
mis(ll)hidroksid altnmastnr mUgahida etmeli. Alrnmtg
qokUnt0nU Uzerindeki maye ilo birlikde qlzdrrmah.
Mis(ll)hidroksidin pargalanaraq qara rangli mis(ll)okside
qevrilmesini mUsahide etmali.
Reaksiyan rn tonliyini yazmalr.
Tacriiba 4. Osasi mis(ll)karbonatrn alrnmasr
168
Srnaq gUgesindo 4-5 ml qatt mis(ll)sulfat mahlulu
uzerine bir qader qatt natrium-karbonat mahlulu elave
etmali. Osasi mis(ll)karbonatrn (Cu2(OH)2CO3) yagrl
rangli Eoktintiistr n [.ln amela galmosini mUgahide etmali.
Reaksiyanrn tanliyi aga!tdakt kimidir:
2CuSOn + 2Na2CO3 + HzO = Cu2(OH)2CO31+ 2Na2SO4 +
+COz
Alrnan qdkuntunu suzub, suzgec kaorzr arasrnda
qurutmalr. Onun bir hissasini srnaq gugasine tokUb, maili
veziyyatda qrzdrrmalr. Srnaq giigasinin a!zrnda ahang
suyu ila isladrlmtg guge qubuq tutmalt. Ne mitgahida
stnaq gugasinin
olunur? Kiitlenin qaralmasrna
divarrnda su damcrlarr yrgrlmasrna diqqet etmali.
Reaksiyan rn tenliyini yazmalr.
ve
Tacriibe 5. Mis(ll)xloridin altnmast
Kigik stekanda 1 q mis(ll)oksid Uzarina az-az xlorid
(d='1 ,12) t6kmeli; sorucu gkafda asbestli tor
Uzerinda qrzdtrmaqla mis(ll)oksidi hell etmali. Mehlulu
sUzmali. Filtratr kigik kasaya tokUb, qatrlagana qader
buxarlandrrmah. Mayeni kristallagma!a qoyub, altnmtg
kristallarr siizgoc kagtzt arastnda qurutmalt.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalt.
Atrnmr$ CuCl2.H2O-nin bir hissasini saat gii$esino
tokUb, bir qeder sonra onun yagarmaslnl milgahido
etmali.
Mis(ll)xloridin suda va etil spirtindo hell olmastnt
yoxlamalt.
turgusu
Tacriiba 6. Mis(ll)sulfidin alrnmasr
169
Srnaq gugasinde 3-4 ml mis(ll)sulfat mehlulu
uzerina bir-iki damct durulagdtrtlmrg sulfat turgusu elave
etmali. Buraya bir qoder hidrogen sulfidli su t6kub, qara
rangli mis(ll)sulfidin CuS g6kmasini miigahido etmali.
Reaksiyanrn tenliyini yazmalt.
Tecrtba 7. Misin iki valentli duzlartntn hidrolizi
Srnaq gugosino bir qader mis(ll)sulfat mehlulu
tdkub, qrrmrzr vo g6y lakmus kaStzt ile yoxlamalt. Hanst
lakmus ka!rzrnrn rongi dayigmir? Bunu neco izah etmek
olar.
Tacriiba 8. Mis duzlartntn alovu boyamast
Platin meftili bir nege dafa xlorid turgusuna sallb,
alovda kozertmakle tamizlomali. Onu mis(ll)nitrat
mahluluna saldrqdan sonra, igtqstz alova daxil etmeli.
Alovun gozal yagrl range boyanmastnt mugahida etmali.
Yoxlama suallar ve masalelar
1. Mis(ll)oksid ile mis qrnnttlan iJzarine xlorid turgusu
elave edib qrzdrrdrqda hansr madde altnar?
2. Qah sulfat turgusunun mise tosirinda (qtzdtrdtqda)
hansr qaz allnar?
3. Mis(ll)sulfat ve kalium-yodid mohlullanndan istifada edarok, mis(l)yodidi na cur almaq olar?
Hansr garaitde mis tedricen durulagdtrtlmtg sulfat
tursusunda hell olur?
Mis(ll)hidroksidi neco almaq olar?
Durulagdrrrlmrg sulfat turgusunun mis(l)okside
4.
5
6.
170
tesirinden serbest mis ahnrr. Bu zaman hemginin CuSOa
amele galmasini nazerde tutub, 17 q mis almaq UgUn
nege qram mis(l)oksid gcittirmek laztm galdiyini
hesablamalr.
7. Mis(ll)sulfatrn goy rangi neden asrldrr?
8, Misin sanayede alrnma tisullan hanstlardtr?
9 Mis(ll)oksidin tetbiq sahelarini gdsterin ve boya
istehsalrnda onun rolu noden ibaretdir?
10. Mis(ll)oksid ve mis(l)oksidin ammonyak
mehlulunda hell olma reaksiyalannt yazrn ve ahnan
kompleks birlegmaleri adlandtnn.
'1
1. Mis atomlannrn elektron formullannr yazrn.
12. Agaordakt reaksiyanrn tanliyinde amsallarr tapmal
va reaksiyadan alrnan Umumi mollafln saytnt gdstermalt:
Cu + HNOs ---Cu(NO3)2 + NO + HzO
171
2.13. Sink
Sink kimyevi elementlerin ddvri sisteminde llB
qrupunda yerlegir. Kimyavi igaresi Zn, atom kUtlesi 65,37,
srra n6mresi 30, elektron qurulu$u a$agtdakt kimidir:
1
s22s22p63s23p63d'04s'
Tebii minerallart: ZnS-sfalerit (sink
sulfid),
ZnCO3-qalmey, Zn25i04.H20-sink-silikat filizi, ZnO.AlzO:
-sink gpineli, ZnO-sinkit va ya qtrmtzt sink filizi kimi en
genig yayrlmrg birlegmeleri movcuddur.
Alrnmasr: Sinki iki Usulla, pirometallurgiya ve
hidrometallurgiya iJSulu ile altrlar. Bu maqsadle sink
filizlarini yandrrrr va sink oksidi altntr:
2ZnS + 3Oz= 2ZnO + 2SOz
.ZnCO, -)-' ZnO + COz
Alrnan sink-oks Ji koksla qrzdrrrtrr (1100-12OO0C)
va karbonla reduksiya o!:nur.
ZnO+C-i-,Zn+COi
Hidrometallurgiya Usulunda ise altnan sink-oksid
sulfat turgusunda hell edilir va elektroliz irsulu ilo temiz
sink ahnrr.
Fiziki ve kimyavi xasselari: Sink-gumugii
ag
rengli metaldrr. Nem havada oksid teboqosi ile drtUlarak
oz parlaqlr0rnr itirir. Sink yumgaq, bagqa metallarla arinti
emalo gatiren va kifayat qadar aktiv metaldrr. O,
turgularla adi garaitde asanlrqla, qelevilerle ise
qrzdrrrldrqda reaksiyaya daxil olur va hidrogen ayrrlr.
zn + 2oH; + 2HzO = [Zn(OHz)q]2 r + Hzl
Zn + 2HCl + 2HzO = [Zn(OH2)4]Cl2 + H2t
Zn + 2OH- +2HzO= [Zn(OH)a]2- + 1111
Zn +2NaOH +2HzO= Na2[Zn(OH)4] + H21
Sink qeyri-metallarla-oksigen, halogen, kukurd ve
fosforla asanhqla qargtltqlt tasirda olub uygun birlegmeler
172
emela gatirir:
Zn+S=ZnS sink-sulfid
2Zn + Oz = 2ZnO sink-oksid
Zn + Clz = ZnClz sink-xlorid
3Zn + 2P = Zn3P2 sink-fosfid
Sink aktiv metal oldu$u trgiin turgularla asanhqla
reaksiyaya daxil olur. Bu zaman turgularrn qatrh0rndan
asrlr olaraq mUxtelif maddeler alrnrr:
4Zn + 1OHNO:rd) = 4Zn(NO3)2 + NzO + SHzO
3Zn + SHNOarqr = 3Zn(NOr)z + 2NO + 4HzO
4Zn + 10HNO3(e.0.1 = 4Zn(NO3)z + NH4NO: + 3HzO
Zn+HzSO+tol=ZnSO++Hz
Zn + 2HzSOrrql = ZnSOr + SOz + 2HzO
Sink ammonyak mahlulunda hall olur va yaxgr hell
olan ammiakat emela gatirir.
Zn + 4NH4OH = [Zn(NHs)q](OH)2 + H2I+ 2H2O
Sink-oksid ZnO - amfoter xassoya malikdir. O,
turgu vo qolovilerlo reaksiyaya girerak muxtalif duz va
silikatlar emala getirir.
ZnO + 2HCl = ZnClz+ HzO
ZnO+ 2NaOH +HzO= Nar[Zn(OH)a]
Sink-hidroksid Zn(OH)z - amfoter xassaya
malikdir. O, turgu va qelevilerla asan|qla qargrltqlr tesirde
olur.
Zn(OH)z + 2KOH = KzlZn(OH)rI
Zn(OH)2 + 2HCl = ZnClz + 2HzO
Zn(OH)z+ 2HCl + HzO = [Zn(OHz)r]Clz
Sink-hid roksidin amfoter xassalarini ifade edan
tarazlrq tenliyi agaordakr kimidir:
lZn(o+z)a,lz'
!*
zn(on),
oH'
a---------)
[Zn(OH)a]2-
OH3.
OH:-
Sink-hidroksid, sink duzlarrna qelevilerle
173
ve
ya
sinkatlara turgularla tasir etdikde emele galir.
ZnCl2 + 211s6P = Zn(OH)z + 2NaCl
Nar[Zn(OH)a] + 2HCl =Zn(OH)z+2NaCt + 2H2O
Tatbiqi: Sink qalvanik elementlarin hazrrlanmasrnda va demirin paslanmastntn qargtstnt almaq i.]Qtrn
onun sethine gekilir. Sink kUlU gtrclu reduksiyaedici kimi
igledilir. Onun bir stra birlagmaleri tibbda antiseptik
maddeler kimi igladilir.
i9 Ns 13. Sinke aid tecrObelar
i9 iigiin lazrm olan levazrmatlar: iri ve kigik
stakanlar, srnaq $Ugelari, siizgoc kagrzt, qaz lampasr,
asbestli tor, agac goplori, gini puta, Qini Ugbucaq, gtativ.
19 iigiin lazrm olan reaktivler: sink (denevar ve
tozu), qatr ve duru xlorid turgusu, qatr va duru sulfat
turgusu, qatr natrium-hidroksid, sink-xlorid, kaliumhidroksid, sink-sulfat, natrium-sulfid, kobalt(ll)nitrat.
Tocrribo 1. Turgularrn sinke tasiri
1. iki stnaq
gUgasinin hsr birine bir-iki parga sink
sahb, birine 3-4 ml durulagdrrrlmrg, digerine iso 3-4 ml
qatr xlorid turgusu tdkmali. Durulagdrrrlmrg va qatt xlorid
turgusu sinke nece tosir edir?
Reaksiyan rn tenliyini yazmalr.
2. lki slnaq girg€sindo btr-iki parga sinke
durulagdrnlmrg va qatr sulfat turgusu ile tesir etmeli. Qatr
sulfat tur$usunun adi temperaturda sinke neca tesir
etdiyini mirayyen etdikden sonra, srnaq
gUgesini
qrzdrrmah. Durulagdrrrlmrg va qatt sulfat turgusunun sinke
tasiri arasrnda na kimi ferq vardrr?
Reaksiyanrn tenliyini yazmalr.
3. lki srnaq gUgosinda bir-iki parga sink Uzerine 3-4
174
ml durulagdtfllmtg ve qah nitrat turSUSu (sorucu gkafda)
elava etmali. Durulagdlrllmlg nitrat turSusu tdkUlmilg
stnaq gugesinda qaz gtxmaoa bagladtqda, oraya azca su
elava etmali, 10-12 daqiqa gozladikdon sonra, bu slnaq
Sugesina bir qader kalium-hidroksid mahlulu tdkub,
igzrna yag qrrmtzt lakmus kaolzl tutmall. Na mtlgahida
olunur? Lakmus ka$tztntn gdyarmesi burada hansl qaz
alrndr!rnr gostarir? Durulagdtrrlmtg va qatl nitrat
tursulanntn reaksiya mahsullarr noden ibaretdir?
Reaksiyalartn tenliklarini yazmalt.
Tacriibe 2. Qalavilarin sinko tesiri
Srnaq gugasinda bir qodar sink tozu uzarino 3-4 ml
qatr natrium-hidroksid mahlulu tokub qlzdlrmall. Slnaq
gugosinin agzrna yanan Qdp tutrnall Ne mugahida
olunur? Reaksiya qurtardlqdan sonra slnaq $tilasinde
qalan geffaf mahlul natrium-sinkatdan ibaratdir.
Reaksiyan rn tanliYi beladir:
Zn+2NaOH=NazZnOz+Hz
Tecr0ba 3. Sink-hidroksidin allnmasl ve
xassolari
1. Srnaq g0gasina azca sink-xlorid mehlulu
tokUb,
uzarina bir nega damct qelevi mehlulu elava etmali. Bu
zaman ag rangli sink-hidroksid gokUntUsUni.ln allndlgl
miJgahide olunur.
Reaksiyantn tanliyini Yazmalt.
2. Alrnan sink-hidroksid mehlulunu iki
hissoya
bolmeli. Bunlardan birinin uzerine durulagdtrtlmtg xlorid
turgusu, ikincisinin ilzerina isa bir qadar kalium-hidroksid
mehlulu elava edib galxalamalt. Har iki stnaq gusasindo
gdkunti.]niin hall olmasrnt mogahide etmeli. Bu tocruba
175
sink-hidroksidin ne kimi xassesani gosterir?
Reaksiyalann tenliyinl yazmalt:
ZI(OH)2 + 2HCl = ZnCl2+ 2HzO
Zn(OH)2 + 2KOH = KzZnOz + 2HrO
3. Srnaq gi.igesinde 2-3 ml sink-xlorjd mahluluna
qalevi mahlulu ila tesir etmskle sink-hidroksid almah.
Ahnmrg hidroksidin bir hissssini kiglk gini putaya tdkmoli.
Onun Uzarine 2-3 damcr durulagdtnlmrg kobalt(ll)nitrat
Co(NOg)z mohlulu alave etmeli. Putant, gtativin halqast
iizarina qoyulmug gini Ugbucaga yerlegdirmali; maye
buxarlanana qeder onu zaif qrzdrrmalr. Kutlani yaxgtca
kcizortmoli. Yagrl rangli kobalt-sinkat (Rinman yagrlr)
amele golmosini mU$ahide etmoli.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalr
Tacriibe 4. Sink duzlarrnrn hidrolizi
1- Srnaq qUgasina bir az sink-sulfat mahlulu tcikmeli.
Onu qrrmrzr ve gdy lakmus kagrzr ila yoxlamalr. Na
mr.igahida edilir?
2.
Srnaq gugasine bir az sink-xlorid mahlulu otave
edib, a0 rengli esasi
sink-karbonat duzundan
Zn(OH)2CO3 ibaret ag gokuntu allnmasrnr mUgahida
etmoli.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalr.
Tacriibe 5. Sink sulfidin allnmasr
Srnaq gUgssinda 4-5 ml sink-xlorid mehlulu
Uzoflna bir qoder natrium-sulfid mahlulu tdkmali. Sinksulfidin ag rengli QCikUntusunUn ahnmastnr mUsahide
etmali.
Reaksiyantn tanliyini yazmah.
176
Yoxlama suallar va masalalor
1.
Durulagdrrrlmrg sulfat, xlorid va nitrat turgulan
sinka nece tesir edir? Hor UQ turgunun tosirinden qaz
halrnda alrnan maddelar eynidirmi?
2 Sinki havada giddatli kozartdikde no miigahide
olunur?
3. Sinki sanayeda hanst Usullarla almaq olar? Sink
fi lizinin yandrrrlma reaksryasrnr yazmalt.
4. Sinkin esas tabii birlegmalari hansrlardrr?
5. Sinkin ammonyak mahlulunda hall olma
reaksiyasrnrn tanliyini yazmall.
6. Sink-oksid vo sink-hidroksidin altnma
reaksiyalarrnr yazrn.
7. Hidrogen almaq ugun sink Uzerina sulfat turgusu
avezina natrium-hidroksid tdkmek olarmr? Reaksiya
neticasinde srnkrn hansr birlegmesi ahnar?
8. Sink-sulfat mahlulu Uzarina a(rqlamast ile kaliumhidroksid mahlulu alava edilse no alrnar?
9. Sink-oksidi sink-xlorid mahlulu ila qarrgdrrdrqda
gox gekmaden qansrq berkiyir. Alrnan bork kiitla nodon
ibaratdir?
10. Agagrdakr gevnlmelera uylun galan reaksiyalarrn
tenliyini yazmalr:
ZnCO3-, ZnO -' Zn -- ZnSO+ -' Zn(OH)z Na2[Zn(OH)a] -,- NazZnOz
11. 500 ml 2Oo/o-li sulfat turgusu mahluluna (srxlrfr
1,14q/sm3) sinkla tasir etdikdo, nega qram sink kuporusu
ZnSOa. 7H2O almaq olar?
177
2.14.Xrom
Xrom ddvri sistemin VIB yarlmqrupunda yerlagir,
srra momrasi 24-dil. Elektron - qurulugu
1s22s22p63s23p63d54s1 kimidir. xromda d5-elektron
konfiqurasiyast xUsusi stabilliye malik oldulundan xrom
va molibden atomlarlnda elektron ugurumu ba$ verir, bu
sebabden onlann valent elektron iormulu (n-1)dsns1
olur.
Xrom
1797
-ci ilda Vokelen tarefindan
kagf
edilmigdir.
Xrom tJgun +2, +3, +6 oksidlegmo deraceli
birlegmaleri daha xarakterik ve davamltdtr. Lakin xrom
muxtelif birlagmalerda +'1 -den +6-ya kimi oksidlegma
deracasi gostere bilir.
Xromun 4 izotopu melumdur. Ttbbda ancaq
birlegmalar geklinda rast gelirler. Yer qabt$tnda xromun
kiitla payr ile miqdarr 0,03% tagkil edir. Osas filizleri
oksidlsr, sulfidler va gatin hall olan duzlardtr,
Minerallanndan: FeO.Cr2O3-xromit, PbCrOr-krokoiti va
s. gdstormak olar.
Ahnmasr: Tamiz xrom almaq ugun senayeda
pirometallurgiya Usulundan istifade olunur.
FeO'CrzO: + 4C = Fe + zct + 4CO
cr2o3 + 2Al= 2ct + Al2o3
2Cr2O3+ 3Si + 3CaO = 4Cr + 3CaSiO:
Fiziki xassolari:
Xrom-bozumtul-a!
rangli,
parrldayan metaldrr. Metallar igerisinde en barkidir.
Xromun sothi havada oksid tebeqasi ile ortuliJr vs onu
ndvbeti oksidlegmadan qoruyur. Xrom 26800c-da
qaynayrr, 1 875uc-de ariyir.
Kimyevi xassaleri: Xrom duru xlorid ve sulfat
turgulannda hall olur. Oksidlesdiricilerin igtirakr ile
xromatlara gevrilir.
178
Cr +2HCltal = CrClz + Hzl
Cr + HzSO+rot = CrSO+ + Hzl
Xrom qatr sulfat va nitrat tursulaflnda hall olmur,
passivlasir. Lakin yi.rksek temperaturda bu turgularda holl
olur.
2Cr +6HzSOrrqau,j-crrlsoo;, + 3Soz + 6Hzo
t
Cr + 6HNOr(qat,r-Cr(NOs)a + 3NOz + 3HzO
Qrzdrrrldrqda xrom qalavilarde holl olur.
Cr + 3NaNOa + 2NaOH --l-, NarCrOo + 3NaNOz + HzO
Xromun iki valentli birlegmalori davamstzdtr ve
asanlrqla xromun Ugvalentll birlagmalerina qeder
oksidla$ir
4CrCl2 + 02 + 4HCt = 4CrCb + 2HzO
Xrom 4 oksid emala gatirir: CrO, CrzOs, CrO2 va
CrOs.
Xrom(ll)oksid
xrom(
ll)hidroksidin
termiki
pargalanmastndan, diger oksidlori isa xrom(ll)oksidin
oksidlagmesinden alnrr.
C(OH)2 -i- C'O * H'O
4CrO+Oz=2CtzOt
4Cr + 3Oz = 2Ct2O3
CrO-asasi, Cr2O3-amfoter, CrO3-turgu xassali
oksidlordir.
Xrom(ll)xloride qalavi mahlulu ila tesir etdikda sarr
gokuntir,
rangli
xrom(ll)hidroksid alrnrr:
CrCl2 + 2113911 = C(OH)z + 2NaCl
Xrom(ll)hidroksid esasi
gosterir,
reduksiyaedicidir.
Xrom(lll)oksidi qelavilarla, qelavi metallann
karbonatlan
kdzartdikdo metaxromitlore gevrilir.
Oksidlegdiricilerin igtirakr ile qrzdrrrldrqda xromatlara
qeder oksidlogir.
Cr2O3 + 2NaOH = 2NaCrO2 + H2O
xassa
ilo
179
CrzOa + Na2CO3 = 2NaCrOz + COz
Cr2O3 + 3KNO3 + 2Na2CO3 = 2Na2CrO4 + 3KNOz + 2COz
Xrom(lll)oksidi senayedo kalium-bixromatrn koks
va ya kdmurla reduksiyasrndan altrlar.
ZKzCrzOz + 3C = 2CrzOt + 2KzCOs + COzl
KzCrzOr + S = Cr2O3 + KzSOa
Xrom(lll)oksid amfoter tebietli birlagma
kalium-pirosulfat
eritdikde
oldulundan,
gostarir
ozunU
ve
xrom(lll)oksidin osasi xasselen
xrom(ll l)sulfat amele galir.
crzoa + 3Kzszoz = cr2(so4)3 + 3Kzsor
Reaksiyanln gedigini agagrdakr kimi ifada etmak
olar:
ila
onu
KzSzOz=K2SOa+56,
CrzOg+3SO3=6111560r,
Xrom(lll)oksidine Qox nirvali,
laylt
polimer
quruluguna malik olan xrom(lll)hidroksid [C(OH)g] . va
ya Cr2O3 . nH2O uygun galir.
Xrom(Vl)oksid suda hell olaraq, xromat, bixromat,
trixromatlara gevrilir:
H2O + Cro3 -- HzCror ="" Hrcrro, -Il1a HrCr.O,o
.ta) O.
.--...._ HzCrqOra
Xrom(Vl)oksid suda yaxgr hall olan tirnd qrrmrzr
rengli kristal maddadir. Xrom(Vl)oksida xromat H2CrO4,
bixromat HzCrzOt va s. turSular uyOun galir.
xCrO3 -yH2O
x=y=,1 _, H2CrOa
x=2, y=l
H2CI2O7
-,
x=3,
y=1 , HzCreOro
Duru mehlullarla xromat, qatrlrq artdrqca ise
polixromat anionlan emele gelir. HzCrzOt, HzCrsOro,
HzCrzOrs
-
izopolixromat turgulart adlantr.
Xrom(lll)xlorid mahluluna qelavi mahlulu ile tesir
r80
etdikde bozumtul-ya$tl rongli xrom(lll)hidroksid ahnrr.
CrCl3 + 3P3611 = Cr(OH)3I+ 3NaCl
Xrom( llt)hidroksid amfoter xassalidir, hem
turgularla ham da qelavilorla qargrlrqlr taslrde olur.
Turgularda hall etdikde [igvalenfli xromun duzlan amols
gelir:
C(OH)3 + 3HCl = CrCl3 + 3H2O
Xrom(ttt)hidroksidi qetevitarde
etdikda
hidroksoxromitler amela gelir.
c(oH)3 + NaOH + 2HzO = NalCr(oH)4(H20)21
Xromun halogenidleri
oksohalogenrdieri
mUxtalif usullarla altntr, turgu xasseli maddalardir ve onlar
suda hidroliz olunurlar.
C(OH)3 + 3HCl = CrCl3 + 3H2O
Cr2O3 + 3C + 3Cl2 = 2CrCl3 + 3CO
Pbcro4 + caFz + 2H2SOa = cro2F2 + pbsor + caSo+ +
+2HzO
CrO3 + 2gg1 =CrOzClz+HzO
CrO2Cl2 + 2HzO = HzCrOq + zHCl
XromheksaflUorid davamstz toz halnda maddodir.
Suda hidroliz olunaraq xromil-flUorida gevrilrr. Osasi
fl0oridlarla qargtltqlr tesirde turgu xassa gosiarir.
hail
va
CrFu+115=KCrFz
CrF6 + 2619 = CrOzFz + 4HF
Xromun oksohalogenidlarina xrom(Vl)oksidin ion
tipli halogenlede qargrlrql tasirindan M[CrO3hal] terkibti
duzlafl altntr.
KCI +CrOe = K[CrO:Cl]
Heksakarbon il-xrom C(CO)6 xrom(lll)xloridle
karbon(ll)oksid in qar$t ltqlr tesirindan ahntr:
CrCl3 + 669 + 3Na = C(CO)6 + 3NaCl
Heksakarbonillar qalevi mehlulunda karbonilat
anionlaflna gevrilir:
c(co)6 + 3KOH = K[HC(CO)5] + KzCOa + HzO
l8r
Xromun amin komplekslari susuz duzlartna
ammonyakla, akvokompleksleri isa oksid ve
hidroksidlerine tursUlarla tesir etmakla ahnlr.
Crclz + 6NH3 = [C(NH3)6]C|,
CrCls + 6NHa = [C(NH3)6]C|3
C(OH), + 2HCl + 4HzO = [Cr(HzO)o]Clz
Heksaxrom(ll)komplekslerin elektron qurulugu
n,lr.oals ddl formulu ile ifado olunur. dd orbitallndakl
zeifledici elektronunu itirorok nisbatan davamll ot' i7[!)'
quruluglu kompleksa gevrilir. Ona goro da xromun
musbet iki dareceli kompleksleri reduksiyaedici xassa
gOstarir.
4[C(HrO)6]C12+ Qr+ 4HCl = 4[Cr(HzO)6]Cl3 + 2H2O
Xromun amiakatlarl bark halda davamltdtr, sulu
mahlulda tedrican Parqalanlr.
+
+
lCr(NH3)6lCl3 + 3HzO = Cr(OH)3 3NHrCl 3NH:
qelavi
muhitindo
birlogmaleri
Xromun ug valentli
reduksiyaedici rolunu oynaytr. Muxtalif oksid lagd iricilerin
Clz, Brz, HzOz, KMnO+ ve i.a. tasirindan onlar xromun altl
valentli birlegmalerina-xromatlara gevrilir.
2Na[C(OH)4(H zO)21 + 4Br2 + 6NaOH = Na2CrO4 + 6NaBr
+ 1OHzO + 2HBr
2K3[C(OH)6] + 3Brz + 4KOH = 2KzCrO,,+ 6KBr + EHzO
4Fe(CrOz)z + 8Na2CO3 + 7Oz= SNazCrO+ + 2Fe2O3 +
+8COz
Turg mi.ihitda xromatlar bixromatlara VA
polixromatlara gevrilir.
2KzCrOr, + 2HCl = KzCrzOt + 2KCl + Hzo
MiCrzOz + CrOs = MiCr:Oro
Xromat ve bixromatlar oksidlagdirici xasseyo
malikdir ve reaksiya mahsulu miihitinda allnlr.
Neytral mUhit:
crzo;2 + 3(NH4)2S +HzO=2C(OHh + 35 + 6NH3 + 2OH182
Turg muhit.
+4
+6
+3
Na2so3 + 4Hzsor =
Kzcrzot
+3
"rrt.o?L*".di:Bl;
Crzo;? + 35o.-: + 8HL = 2Cr,-,3 + 350;2 + 4H2O
Qalovi mUhit:
2Cra;2 + 3(NHr)zS + 2OH'+ 2H2O =
= 2[Cr(OH)o]{ + 35 + 6NHa
Soyuq halda.
KzCrzOt + 2HCl = 2K[CrqCl] + HrO
Qtzdtrtldtqda:
KzCrzOt + 6HCl = 2KCl + 2CtOzClz + 3HzO
Kalium-dixromatla bromidler va yodidler sorbest
halogena qader oksidlagir:
+30
+6
-1
K2Cr2O7+6KJ+7H2SOa=Cr2(SOr): + 3Jz + 4KzSO+ + THzO
Kalium-dixromatla hidrogen-yodidin vo hidrogenbromidin qargrhqlr tasiri ila mehlulu oksidlagdirmek laztm
deyil, bela ki, hamin turgular ozlori reduksiyaedicilerdir ve
qUwotli turgulardtr.
KzCrzOt + 14HBr = 2CrBh + 3Br2 + 2KBt + 7H2O
Bixromat ve xromatlara hidrogen-peroksidle tasir
etdikda muxtelif tarkibli peroksoxromatlar allnlr:
KzCrzOt + 6HzO = 2K[CrO(Oz)zOH] + 5H2O + 02
NazCrOr + 4HzOz = Na2[C(O2)1] +4H2O
Xromat
va ya
dixromatlartn tur$ula$d
lrllm lg
mahluluna hidrogen-peroksid ilo tasir etdikdo tund{6y
rongli peroksid CrO5 altnlr.
K2CrOa + 2HzO + HzSO+ = CrOs + K2SOa + 3grg
Xrom tigun terkibinda peroksoqrup -O-O- (otr)
olan peroksobirlagmalar emele gotirmak xarakterikdir.
kalium-bixromat mehluluna turg nluhitda
Bela
hidrogen-peroksid ile tesir etdikda goy peroksoxromat
KzCrzOtz ve ya tund goy rangli xrom-peroksidi CrO5
ki,
183
amela galir:
KzCrzOt + SHzOz + HzSOr = HzCrzOtz+ KzSO+ + SHzO
HzCrzOtz = HzCrOz + CrOs va ya Cro(O2)2
Peroksoxromata uygun galon turgu adi gerairde
davamsrz oldugundan pargalanaraq CrOs-xromperoksidino gevrilir. Bu birlagmelarin qrafik formulu
agagrdakr kimidir:
oo o r o-o
o-o \2lYl/ I
o-o -V.- o- lnr*
l,/\l
I
zr
/\
"J-o-Vo-o
o o
l\-o-o
I
)
Xrom-peroksidi
peroksoxromat
Adi temperaturda sulu mehlullarda peroksoxromat
ionu davamsrzdrr. Qelavi muhitde bu ion pargalanaraq
xromat:
cr2otzl + 2OH- = 2cro;2 + H2O + s t" 02
turg mUhitda isa
C(lll)
C/:o;:+
tOramalarini amele getirir.
8H =2Cr
3+4HzO+4Oz
Efirde mehlullarr davamlrdrr.
Tatbiqi: Xrom praktiki ndqteyi nezerdon boyuk
ahomiyyata malik olan metaldrr. Ondan legidosdirici
komponent kimi metallurgiyada genig istifada olunur.
Terkibinde 25o/o Cr olan korroziyaya davaml polad
novlari kimya va neft sanayesinde, xrom-molibden,nikelmolibdenli poladlar gemi ve herbi sursat sanayesinde,
aviasiyada ve tibbde genig tatbiq olunur.
i9 l& 2.14. Xroma aid tocriibaler
i9 iigiin lazrm olan levazimatlar: gini puta, srnaq
gugosi, asbestli tor, qaz lampasr, metal gtativ, metal
184
maga, gUgo qubuq, siizgec kagrzr, qrf, damir puta va ya
qutu, maftil
19 rig0n lazrm olan reaktivlar: ammoniumbixromat, kalium-xromat, 2N sulfat turgusu mehlulu,
kalium-bixromat mahlulu, kalium-hidroksid mehlulu,
kalium-bixromat kristalt, qatt xlorid turgusu,
xrom(lll)sulfat, natrium-hidroksid mehlulu, barium-xlorid,
qu r0ugu n(ll)asetat mehlulu, ki.iktrrd tozu, xrom zeyi
mahlulu (KzSOr Cr2(SOn): 24HzO), ammoniumhidroksid mehlulu, susuz natrium-karbonat, gUmU$-nitrat.
Tecriiba't. Xrom(lll)oksidin ahnmasr
1.
Qini putada, yaxud quru srnaq gu$asinde bir qeder
nann ezilmig ammon ium-bixromat ((NHa)2Cr2O7)
kristallarr gotilrmoli. Putant asbestli tor i]zorinda, qaz
lampasr alovunda ehtiyatla zeif qlzdtrmalt. Reaksiya
bagladrqda qaz lampasrnr kenara gakmali. Yagtl rangli
puskUrmekle geden reaksiyanr mugahida etmali.
Reaksiya noticesinda xrom(lll)oksidla yanagt azot va su
alrndrgrnr bilarak reaksiyantn tenliyini yazmah. Bu
reaksiya oksidlagma-rediksiya reaksiyalanntn hanst
ndvUna aiddir?
(NHa)zCrzOz = Cr2O3 + Nz + 4HzO
2
Qini havengde 2,5 q kalium-bixromafi K2Cr2O7
narrn azib, 0,5 q kukilrd tozu ila yaxgrca qaflgdrrmalt.
Qarrgrgr gini putaya tdkiib, 15-20 daqiqa gUclU alovda
qrzdrrmal. Puta soyuduqdan sonra reaksiya mahsulunu
gini hevenga tdkUb azmeli; oraya bir qodar su alavo edib,
guga gubuqla qarrgdrrdrqdan sonra sUzmeli. Silzgacda
qak!r azca su ile yuyub, siizgac kagrzr ilo qurutmalt.
Reaksiyan rn tenliyi agaSrdakr kimidir:
KzCrzOt + S = Cr2O3 + KzSO+
185
Tecriibe 2. Xromattn bixromat va eksine
gevrilmesi
Srnaq giigesinda 1-2 ml kalim-xromat mehlulu
uzerina damct-dimcr bir qader 2N sulfat turgusu mehlulu
tokmeli. Mahlulun sarl ranginin bixromat ionu 6r, o=-:
Ugun xarakterik olan narlncl renge gevrilmesini musahida
1
.
etmoli.
ReaksiYantn tanliYi beladir:
+
2K2C;O4 + HzSO+ = KzCrzOt + KzSOa HzO .
2. Srnaq giigesinde 2-3 ml kalium-bixromat mahlulu
Uzarina bir qedir kalium-hidroksid mehlulu alava etmeli
Nanncr rongli mehlulun sart rang almastnt mitgahida
etmoli.
ReaksiYantn tanlriYi beledir:
k2Cr2O7 + 2KOH = 2KzCtOa + HzO
Tacriibe 3. Kalium-bixromatrn oksidlegdirici
xassasi
Srnaq giigasinda kalium-bixromatln 1-2 kristalr
trzerine 2-3 mi q;h xlorid tur$usu tokub qlzdrrmall xlor
at,n.rt,n' ve mehlulun renginin deyigmesini mugahide
1
.
etmali.
ReaksiYanrn tanliYi belodir:
KzCrzOt+ 14HCl = 2KCl +2CrCl3 + 3Clz + THzO
Srnaq gugosinde 2-3 ml natrium-bixromat mahlulu
uzarine aza, d-urulagdrrrlmrg sulfat turgusu ve 3-4 ml
natrium-suttat mehlulu tOkmali. Mehlulun renginde emale
qolan dayi$ikliyi muiahida etmali
Reaksiyanrn tenliYi beledir:
KzCrzOt + 4HzSO+ + 3Na2SO3 =
=Cr2(So4)s+ KzSo+ + 3Na2So4+4H2o
2
- -
186
Tacriibo 4- Xrom(lll)hidroksidin alrnmasl ve
xassaleri
1. Srnaq gij$asine bir qader xrom(lll)sulfat mahlulu
ya
tokub, i.rza;in; damcr-damcl kalium-hidroksid ve
zaman
Bu
etmali
nitrium-nidrofsid mehlulu elave
yagrl rangli xrom(lll)hidroksid gokijnt0sii allndr0l
musahida olunur.
ReaksiYan tn tanliYini Yazmal
2. Temiz iri slnaq gLlgasino 4-5 ml xrom zayi K2SOa '
t]zarina boCr2(SO4)3 ' 24HzO mehlulu tokmeli; bunun
zumtut yagrl rangli gokuntu altnana qadar, damct^-damct
,rrnonrr-niotoit,d mohlulu alava etmoli Ahnmlg
C(OH)3 sonrakr tacriibelor Ugtin
ooir.trf
xrom(lll)hidroksidi
saxlamalt.
ReaksiYanrn tanliYi beladtr:
6qisor)o + 6NH;oH = 2c(oH): + 3(NHr)zsor
3. Yuiarrda alrnmrg xrom(lll)hidroksid gokUntUsUnii
ifi srnaq-itrqesrne t6kiib, bunlardan birinin Uzerine xlorid
elava
irt.r.r, o oirinin Uzarine kalium-hidroksid mehlulu
etmali
Llri"rl-boruntulerin hall olmastnt musahida
ieaksiYalarrn tanliYi beledir:
C(OH)3 + 3HCl = CrCls + 3HzO
C(OH)3 + KOH = KCA2+2H2O
Tecrtiba 5. Cr*3 ionunun Gr€ ionuna gevrilmasi
O,5 q xrom(lll)oksid, 1 q kalium-nitrat ve 1 q. susuz
natriumliaiuonati gini havengde yaxqtca qartgdtrmalt'
nt'nr,9 q"t,9,5r demir putaya ve ya. kigik. q"Tll-q'JYy'
tokmeli. Pulanr sacayaq Uzerinde gini Ugbuca$a
verlesdirib. 15 daqiqeya qader lehim lampasr alovunda
qrzdrimah vo kUtleni maftil ile qangdrrmalt'
soyuduqdan sonra onu iri gini kasaya
-
Prt,
187
tdkulmu$ su igarisino salmah. Mayeni sUzUb, sarr rangli
filtratr (bu, natrium-xromatdan ibaret olmahdrr) sonrakl
tacri..lbeler UgUn saxlamalt.
Reaksiyanrn tanliyi beladir:
Cr2O3 + 3KNO3 = 2CrO3 + 3KNO2
2CrO3 + 2Na2CO3 = 2NazCrOa + 2COz
Tacriibe 6. Crolz ionunun tayini
lki srnaq gugesi gdturub, har birine natrium-xromat
mehlulu tdkmeli. Birinci stnaq gUgasine barium-xlorid
mehlulu, ikinci srnaq gugesine isa qu rgugun(ll)asetat
mahlulu alave etmeli. Bu zaman har iki srnaq gugosinda
safl gOkUntularin amale gelmesini mUgahide etmeli.
Reaksiyalarrn tenlikleri beledirNazCrO+ + BaClz = BaCrOaJ + 2NaCl
Na2CrO4 + Pb(CH3Coo)z = PbCro+J + 2CH3CooNa
Yoxlama suallar va meselelar
'l
.
$araitden astlt olaraq durulagdrrrlmrg xlorid ve
sulfat turgularr va qatr nitrat tur$usu xroma neco tasir
edir?
2.
Legirleyici kimi xromun rolu. Na ugun ba$qa
metallann Uzarini xromla Orturler?
3. Xromun deyigken valentli olmasrnr isbat edan bir
nega misal gdstormali.
Xrom(lll)hidroksidin amfoter xassalarini subut
eden misallar gdsterin.
Xrom(lll)xloride ammonium-hidroksid
ya
ammonium-sulfid
tasir etdikda xromun hansr
birlagmesi omele gelir?
Xrom(lll)asetat
durulagdrrrlmrg sulfat
turgusunun qargrlrqL tasirinde xromun hansr birlagmeleri
4.
5.
6.
ve
ila
ilo
188
ahnrr?
7. Bixromatlafln alrnma reaksiyalannr misal gdstorin.
8. Xromitler hansr birlegmalera deyilir?
Dami(l l)xromit va natrium-xromitin formullannr y azmal.
L Kalium-xromahn doymug soyuq mahlulu Uzarino
qatr sulfat turgusu alava etdikda xromun hansr birlagmesi
al'nat?
10. Xromun kompleks birlagmalarine
misal
gdstarin.
11. Xromat anhidridinin oksidlogdirici olmasrnt srjbut
edan misallar gostermali.
12.
kalium-xromat mehlulunu
turgulagdrrdrqda onun nanncr reng olmasrnr neca izah
etmak olar?
13. Su ve turgular xroma neco tesir gostarir? Uyoun
reaksiyalarrn tenliyini yazmah.
14. Agagrdakr gevrrlmelare uylun galan reaksiyalarrn
tanliyini yazmalr.
Fe(CrO2)2--,NazCrOr-CrzOs-.,Cr---CrCl3-'Cr(OH)3
Na3[C(OH)6] -Na2CrO4'Na2C12O7-''--+C12(SOa)3---Cr(O
aid
Sarr rangli
-
H):'-CrzOg'-NaCrOz
1 5. Turg muhitda 10
q kalium-yodidi oksidlegdirmek
kalium-bixromat
mohlulu laztmd[?
Ugiin neqa ml
16. Agagrdakr reaksiya tanliyinde emsallarr tapmalr va
reaksiyada igtirak edan madde mollannrn Umumi sayrnr
gostermeli:
KzCrzOt + SOz + H2SQa = K2SOa + Cr2(SO4)3 + H2O
I89
2.15. Manqan
Manqan 1775<i ilda sarbost halda
Y Han
va
texnesium
olub,
elementi
terafindon altnmtgdlr. O, d
kimyovi
Manqanln
reniumla tam elektron analoqlartdtr'
isaresi Mn. stra ndmrssi 25' atom kutlesi 55-e- ba^raberdir'
konfiqurasivasr (n- l)d5ns2 kimidir'
i5;;; r;;"i
"lekiron
Atomda elektronlar 1s22s22p63s23pb3d54s' veziyyetinde
paylanmrgdrr. Xarlcl elektron tebaqesindaki 2 elektronu
ve'elece da 3d orbitalrndakr 5 elektronu vererek +2{en
+7-yo kimi oksidlaqme deracasi gostarir' Onun u9un (+2),
(+4i, (+7) oksidlegma dorocolarinin daha xarakter
otras'na baxmayaraq, o, (O), (+3), (+5)' (+6) oksidlagma
derecelerine uygun golen birlasmalar de amala getirir' ..
TebietdJ yayrlmasr: Yer qabrlrnrn kutlo payr ilo
0,1% manqan payrna dU9ur. Onun esas minerallart:
pirolizit-MnOz' nH20, qausmanit-MnsOr, braunit-MnzOe,
manqanit-Mn2o3 'H2O, manqan gpatl-Mnco3 vo s'
Altnmast: Manqan esasen minerallarlnln yanma
mohsullafl nln alUmotermik tlsulla reduksiyastndan altntr:
3MnsOr+8Al = 9Mn +4AlzOs
Tebii manqan-dioksid ile alilminiumun reaksiyast
gox sitratla gedir, ona g6ra da manqan-dioksidi
avvelceden kdzerdirlar. Bu zaman emala galen manqan
oksidleri qartgt$tntn alUminiumla reakstyast daha sakit
ba$ verir.
Manqantn damirla erintisini-ferromanqanl almaq
ugun demir filizi va manqan-dioksid koksla reduksiya
olunur:
Fe2O3 + MnOz + 5C =2Fe + Mn + 5CO
Temiz manqanl elektrokimyevi rafina ve yaxud
vakuum alttnda eridilma Usulu ila almaq olar'
Fiziki xasseleri: Manqan-gUmuqU ag rangli
metaldtr. Yeterince berk va k6vrakdir' Havada sathi oksid
190
tebaqasi ile lovce kimi ortulur, bu ise onu sonrakl
oksidlagmaden qoruyu
r.
Manqan damir ila istanilen nisbetde erinti amala
gatirir.
Kimyavi xassalori: Manqanln
4
allotropik
modifikasiyast malumdur:
""t- r-Mn laol
,'-Mn "*ot-d-Mn
Qeyri-metallarla metallik manqanrn qarslllqlr
o-Mn
tesirindan manqantn ikivalentli birlagmaleri altn tr:
31,1n + 2P = MnsPz manqan-fosfid
3Mn + Nz = MnoNz manqan-nitrat
Mn + Clz = MnClz manqan-xlorid
2Mn + Si = Mn2Si manqan-silisid
Manqan oksidlagdirici olmayan duru turgularla
asanlrqla reaksiyaya daxil olaraq Mn(ll) torem€leri emela
getirir va hidrogen ayrlltr.
Mn +2HCl = MnClz+ Hzl
Diger turgularla da (sutfat vo nitrat turgularl) eyni
tipli birlegmalar va SOz qazr, NO2 va NO tipli oksidlar
amalo gatirir.
Alrnan mahsullar turgularln qatlllglndan aslll
olaraq deyigir.
Mn + HzSOa(0,-t = MnSOr + Hzl
Mn + 2HzSOatq"t,l .-..- MnSOr + SOzl + 2HzO
3Mn + 8HNOaro,ru1 = 3Mn(NO3)2 + 2NOt + 4H2O
Mn + 4HNOarqato -.....- Mn(NOs)z + 2NO21 + 2H2O
Toz halrnda manqan su ile reaksiyaya daxil olur va
hidrogeni ayrrrr.
Mn+2HzO=Mn(OH)2+H21
Manqanrn aga$rdakr oksigenli
birlogmolori
movcuddur: MnO, MnzOr, MnOz, MnzOz ve MnsOr.
Bunlardan MnzO: daha davamstz ve az rast gelinan
birlagmasidir.
t9l
_.
.. .Manqan(ll)oksid MnO- yagrl rangti
Pirolizitin hidrogen
muhitinda reaksiyasindan
tozdur.
MnO2+6.=MnO+HzO "in,r.,'---*'
Manqan(ll)oksidi manqanrn oksalat ve
karbonatlannln termiki pargalanmastndanda altrlar:
MnCzO+=MnO+CO2+96
MnCO3=MnO+COz
Manqan(lt)oksid esasi xasseli madda olub
turgularla uy0un duzlar omale gatirir:
MnO + 2HCl = MnCl2 + H2O
Manqan(lt)hidroksid
Mn(OH),
oksigensiz
.
.
muhitde
_
rki vatenfli manqan duziirrnrn q"l"irir"ii"
qargrhqh tesirinden altntr.
MnCl2 + 2NaOH = Mn(OH), + 2NaCl
Manqan(ll) duzlarr sulu mUhitda akvakompLkster
amale getirir:
MnCt2 + 6HrO = [Mn(OHr)6]Ct,
-daracali'-iraloqenidlerl
Manqanln +2 okSidlogma
nisbetan davamldrr. Minqan-dixlorid, ;;;;r;
tetraflUorid qolevi metallann halogenidlari
tosirda turgu xasse gostarir.
2KF+MnF+=Kz[MnFo]
2KCl + lY1n61, = K2[MnCl4]
Manqan(lt)hidroksid
manqan (lV)h idroksida gevrilir.
havad-a
+ oz+ 2Hzo
ila
qargif rqfr
oksidlogorek
2Mn(oH)a
=
.... ?Ml(oHl,
Manqan(ll)oksid
vo m a n q a n (il)iridroks id
oksidla$diricilerin igtirakr ile arintide ryg'r.'
6;j;",;;
reaksiyaya daxil olur:
2KOH + MnO + 211s119. = KzMnO+ + 2NaNO2 +
Hzo
l.ki
valenfli
manqan
toremeleri tur$ mtjhitda
.
asanlrqla oksidlegerak permanqanaflar, qelevi
rUf,itO"
rsa manqanatlar omalo gatirir.
)92
2MnSOq + SPbOz + 6HNOo =
= 2HMnOn + 2PbSOr + 3Pb(NO3)2 + 2H2O
MnSOa + 4KOH + Oz = KzMnOq + KzSO+ + 2HzO
Manqan(lll)oksid MnzOa
-
suda hall olmayan
qara qonur rengli tozdur. Onu manqan(lV)oksidi davaml
590-63OuC-de qrzdrrmaqla almaq olar:
4MnO2=2Mn2O3+9.
Manqan(lll) oksid qatt sulfat turgusunun arttq
miqdannda onunla reaksiyaya girerek Mn(+31 16r"r".,n'
emale gatirir.
Mn2O3 + 3HzSO+ = Mn2(SO4)3 + H2O
Manqan(lll) oksida, Mn2O3 . HzO ve ya MnO(OH)
tarkibli hidrat uy!un galir. Onu agagrdakt reaksiyalar
vasitosile almaq olar:
SMnCOa + 2KMnOr + 6HzO = 10MnO(OH)+2KOH+ SCOz
3MnCOs + Clz + HzO = 2MnO(OH) + MnClz + 3COz
MnCl3 + 3NaOH = MnO(OH) + 3NaCl + HzO
Arasdrrmalarla strbut edilib ki, manqan(lll) oksidda
manqan muxtelif oksidlagma darecelarinde, yeni (+2)
vo(+4) rn6v"r6dur. Bu birlegmenin formulunu agaordakr
kimi gristermak olar. MnO .MnO2 va ya MnMnO3. Bele
qurulugun tasdiqi kimi qeyd olunan oksidin duru sulfat
turgusu ila qargrLqlr tesir reaksiyasrnr gdstermek olar:
MnzOa (MnO . MnO2) + H2SOa = MnSOa + MnO2 + H2O
Manqan(lV) oksid MnO2- Qara qehveyi (tund
boz) rangli, amfoter xasseli, suda hell olmayan maddedir.
Havada 53o'C-dok qrzdrrdrqda manqan(lV)oksid
pargalanrr vo oksigen ayrrlrr. O, oksidlogdirici xasselera
malikd ir.
MnO2 + Hr5Oo,qatr; = MnSOa +
1.,,
O21 + H2O
Ogar reaksiya agagr temperaturda
Mn(SOa)2 amala galer.
193
aparrlarsa
Manqan(lV)oksid amfoter xassali oldu$undan
oksigensiz mUhitde qelevilerla eritdikda manqanitler ve ya
manqanatlar(lV) duzlartnt emele getirir.
MnOz+2KOH=KzMnOs+HzO
MnOz + 4NaOH = Na4MnO4 + 2H2O
MnOz+CaO=CaMnOr
Metamanqanit turgusu H2MnO3 vo ortomanqanit
turgusu mehlulda movcuddur.
Manqan(lV)oksid va goralartn igtirakl ila eritdikda
xarakterik mavi renga malik olan Mn(+5) toromalorini
amela getirir:
MnO2 + Na2CO: + NaNOs = Na3MnO4 + COz + NOz
hipomanqanatlar mehlulda
Alrnan
disproporsion lagt rlar.
2NasMnO+ + ZHzO = MnO2 + Na2MnO+ + 4NaOH
Manqan(lv)oksid turg mUhitde quwetli
oksidlegdiricidir.
MnO2 + FeSOa + 2H2SOr = MnSO+ + Fe2(SO4)3 + 2H2O
MnO2 + g156o,ol = MnSOn + HzO + Oz
Havada olan oksigenin tasiri va ya quvvetli
oksidlegdiricilar ila arinmig qalevilarla manqan(lV)oksid
manqanatlar, turg muhitda isa permanqanatlar amalo
getirir.
3MnO2 + KCIO3 + 6KOH = 3KzMnO+ + KQI + 3H2O
2MnO2 + 2Na2CO3 + Oz = 2NazMnOq + 2COz
2MnO2+3PbO2+6HNO3=lflp1n91 + 3Pb(NO3)2 + 2H2O
2MnO2 + 4KOH + Oz= 2K2M1O1+ 2H2O
MnO2 + K2CO3 + KNO3 = KzMnOc + KNOz + COz
Manqan(lV)hidroksid Mn(OH)r- manqan ( ll)
tdremelerinden altntr.
2MnCl2 + 4NaOH + Oz + HzO = 2Mn(OH)r + 4NaCl
QUwatli oksidlagdiricilarin tesirindan iki valenfli
manqan manqan(lv)oksidadak, elece do
permanqanatadek oksidlagir, reaksiya tur9, elece da
194
oalevi mUhitda geda bilar.
2Mn(NOs)z + SKBrO + 6KOH =
+
= 2KMnOc + sKBr + 4KNOs 3HzO
Mn(NOs)z + PbOz = MnO2 + Pb(NOo)z
2Mn(NOs)z + SPbOz + 6HNOg =
= 2HMnO+ + 5Pb(NO3)2 + 2H2O
Manqan(lV)hidroksid oksidlasdirici xassaya malik
maddedir:
Mn(OH)4 + HzSOr = MnSO+ + Oz+ 2HzO
'
Kalium-permanqanat KMnOa 9ox quwatli
oksidlogdiricidir. Bela ki, MnzOz ila efir, spirt tamasda
olduqda, onlar, allglb Yanlrlar.
MUhitden aslh olaraq manqan muxtalif oksidle$me
dorecolarine qadar reduksiya oluna biler.
muhitde manqan (+2) oksidlegma
darecesinadak reduksiya olunur:
2KMnOr + 5Na2SO3 + 3HzSOr =
=2MnSOr + 5Na2SO4 + K2SOa + 31119
MnO; + 8H* + 5e- = Mn2t + 4HzO Eo = 1,51V
Mn7* --* Mn2*
2KMnOn + 1OKJ + 8H2SOa =
=2MnSOq + 5J2 + 6K2SO4 + 8H2O
mUhitdo
Kalium-permanqanat qolavi
manqanatadak reduksiya olunur.
+
2KMnOr + Na2So3+ 2KOH = 2KzMnO+ + NazSO+ HzO
0'56V
+
Eo
=
Mn O*-- + 1L- = wrrOr-
Turg
4OH-
1y117r _-)
Mn6*
Neytral va ya gox zeif qalevi muhitda. kalium-
oermanoanat, manqan(lV)oksidedak reduksiya olunur:
'2KMnOr + 3MnSO+ + 2H2O 5MnO2 + K2SOa + 2H2SO4
=
2KMno+ + 3Na2So3 + HzO = 2MnO2 + 3Na2So4 + 2KOH
E" = 1'23V
Mno; + 2H2O + 3e- = [/6Q215, +
4OH-
Mn7*
--
Mn4*
195
Buradan bele melum olur ki, turg mUhitda
[Mn(OH2)6]2* akvakomplekslan, osasi mUhitde MnO:?anionlan, neytral muhitdo isa MnOz altntr.
Manqanrn ytiksek oksidlogme darocali birlagmaleri
ugtin tetraanion birlegmaleri xarakterdir. Manqanatlar
davamsrz maddalerdir, yalnz qal€vi mahlullarda
mdvcuddur.
Oks halda disproporsiya reaksiyalanna moruz
qahr. Asanhqla oksidlagirlar.
3K2MnOa + 2HzO = 2KMnO+ + MnOz + 4KOH
2KzMnOa + Cl2 = 2KMnOa + 2KCl
Musbot 7 oksidlegme daracali manqanrn MnO3F,
MnzOz permanqanatlarr davamLdrr. Permanqanil-fliiorid
agagrdakr reaksiya asasrnda alrnrr:
KMnOa+F5=(f+F:+MnOsF
Suda hidroliz olunur:
MnO3F+HzO=HMnOr+HF
Manqanrn iki valentli binar birlegmeleri, asasi
xasso trstirnluk tagkil edan amfoter maddalerdir ve onlar
rjQun kation kompleksi amalo getirmsk daha xarakterikdir.
MnO + 2HCt + 5HzO = [Mn(HrO)6]Ct2
Manqanrn iki valentli duzlan qolovi metallann eyni
tipli birlagmalari ile turgu xassesi gosterir.
4KF+MnFz=tQ[MnFo]
2KCl +MnCl2=KzlMnClrl
4KCN + Mn(CN)z = l([Mn(CN)o]
MUsbet iki oksidlo$me daraceli manqanrn duzlarrnr
suda hell
etdikde
manqan(ll)hidroksidin
akvakomplekslar ahnrr.
vo
manqan(ll)oksid,
reaksiyasrndan
turgularla
MnSO4 + 6HzO = [Mn(HzO)o]SOr
MnO + 2HeO* + 3HzO = [Mn(H2O)6]*2
Manqanrn amin kompleksleri susuz manqan
duzlanna ammonyakla tasir etmakla allnrr.
196
Bu
komplekslar sulu mahlulda davamslzdlr'
MnCl2 + 6NH: = [Mn(NHg)o]Clz
Mn(ClO4)2 + 6NHo = [Mn(NH3)6](ClOr)z
+ 4NHs
[Mn(NHa)e]CIz +2HzO= Mn(OH)z+2NH+C|
turgulartn
oksigenli
milxtelif
Manqan (ll) iigi.rn
ve
yalnz
duzlafl melumdur. Onlardan
onlar
Mna(POa)z suda hall olur' Sulu mehlullardan
fristattrioiit goklinde kristallagrrlar: Mn(NO3)2' 6HzO,
MnSOr ' 5H2O, MnSO4 ' 7H2O. Bu kristalhidratlar aslinda
akvakomplekslardir. Onlarda manqanln koordinasiya
ededi 4 ve 6-Ya barabardir:
[Mn(OHz)+]SOq 2HzO
-
MnCO:
lMn(oit2)61(No3)2
lMn(OHz)olSOr Hr), [Mn(OH2)4]S04
akvakomplekslari drmer geklinda mdvcud olur' Mesalan:
MnSO+ ' 4HzO kristalhid ratrnda sulfat ionu manqan
atomlart arastnda korpu rabitasi yaradlr.
\zo
OH: ,,rS\
O,*,
G.. I --oH,
H,o.- | ,,o
vr(
)
i [/(I --oHz
H,{ I -\ '5"'.6 bU'
OHz
/\
Manqan Mn2(CO)16 terkibli karbonul emele gatirir
Mnz(CO)ro formulu iki niivali Klaster lipli karbonilli
komplekslarde kompleks emelegatirici ham donor vo ham
da akseptor kimi grxrg edrr. Bu birlagmanin diamaqnetizmi
Mn-Mn alaqasinin mUbadile mexanizmi ila yaranmasl
n"r"otn" meydana gtxtr. Mesalen: manqan be9 3d4Mp3
bog orbitallarr ilo ozuna 5CO molekulu birlagdirarek
Mn(CO)5 radikah emele gatirir. Tak qalan d elektronu
197
hesabrna
iki
Mn(CO)s molekulu brrlagib dimer emele
getrrir.
(CO)5- Mn
oc
CO
-
Mn
-
(CO)s
CO CO CO
J{_
c6-lo
lnd.o
cdda
Tetbiqi: Manqan esason metallurgiyada metallarrn
legirlanmasinda va ondan poladrn barkliyinl, korroziyaya
qargr davamlrlrgrnr, ozliiltiyi.rnU artrrmaq UgUn geni$
istifade olunur. Manqanrn bir srra metallarla amela
getirdiyi arintilar ehemiyyetli tetbiq sahasina malikdir.
i9 Ne 2.15. Manqana aid tacr0baler
i9 09iin lazrm olan levazimatlar: mUxtalif dlgUlU
srnaq $Ugalori, filtr kagrzr, qrf, guga gubuq, giige boru,
metal maga, gpatel, bir nega domir toboqosi, pipet, taxta
Qop, lakmus ka$rzr, gini puta.
lS 0Ciin lazrm olan reaktivlar: manqan metal,
manqan(lv)oksid, Bertole duzu, kalium-hidroksid (kristal
va mahlulu), manqan(ll)xlorid, manqan(ll)oksid, ammonium-sulfid mohlulu, kalium-permanqanat, duru xlorid
turgusu, duru sulfat tur$usu, qatr sulfat turgusu, kaliumkarbonat mahlulu, qatr xlorid turgusu, etil spirti.
Tacr[ibo 1. Manqan(ll)hidroksidin alrnmasr
Srnaq gtjgasinda 2-3 ml manqan(ll)xlorid mehlulu
Uzarine bir nega damcr kalium-hidroksid mahlulu alava
etmsli. Manqan(ll)hidroksidin Mn(OH)z ag rangli gdkuntu
gaklinde ahnmasrn r mijgahide etmali.
Reaksiyanrn tenliyini yazmalt.
198
Tecruba 2. Manqanrn turgularla qargtltqlt tesiri
1. Srnaq $iiqesinda manqanrn kigik bir
pargasr
iizerina 2-3 ml durulagdrrrlmrg xlorid turgusu elava etmali.
Srnaq gtr$esinin aozrna yanan gtip tutmaqla, gtxan qaztn
naden ibaret oldu$unu teyin etmali. Xlortd turgusu ila
manqan arasrnda gedan reaksiyantn tenliyini yazmalt.
2. Xlorid turgusu evazine durulagdtrtlmtg sulfat
turgusu goturorak yuxafldakr tacrubani tekrar etmali.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalr.
3. Srnaq giigesinde azca manqan(lV)oksid ttzerine 12 ml qatr xlorid turgusu tokub, zaif qtzdtrmalt, reaksiya
neticasinde xlor alrndr0inr mtrayyan etdikdan sonra, srnaq
gugosina bir qeder su tokub mahlulu suzmeli. (NH4)2S
mehlulu vasitasila filtratda Mn*' ionu olmasrnt isbat
etmali.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalt.
Tscra.iba 3. Manqan(ll)karbonatln altnmast
Srnaq gugasinda 34 ml manqan(ll)xlorid mehlulu
Uzerine bir qader kalium-karbonat mahlulu alave etmali.
Manqan(ll)karbonatdan MnCO3 ibaret ag rengli gokUntU
alrn rr.
Reaksiyan rn tanliyini yazmalt.
Tacr0be 4. Kalium-manqanatrn ahnmasr
Quru srnaq giigasinda bir qador Bertole duzu ile
quru kalium-hidroksid qaflSr0rnr qrzdrrmah. Qarrgrq
eridikda onun uzerine azca manqan(lv)oksid elave etmeli
va qrzdrrmanr bir nege daqiqa davam etdirmali. Srnaq
gugasi soyuduqdan sonra onu srndrnb,
199
reaksiya
mahsulunun bir hissesini azca suda hell etmoli. Kalium_
manqanattn KzMnO+ yagll rangli mehlulunun emsle
gelmosini mUgahida etmeli. Reaksiyanrn tenliyi beledir:
3MnO2 + KCIO3 + 6KOH = 3KzMnO+ + KCI + 3HzO
Tecriibe 5. Kalium-permanqanattn xassolari
1. Quru stnaq girgesinda kalium-permanqanattn btr
nege kristaltnt qrzdrrrb, oraya arabrr kOzermig g6p daxil
etmali. Ne mUsahide olunur? etzdtrmant qazln gtxmast
dayanana kimr davam etdirmoli. Srnaq gugesi soyuduqda
oraya azca su tOkub galxalamalr. Mehlul tInol: ionuna
mexsus yagrl reng altr vo manqan(lV)oksid gokuntirsti
amala gelir. Reaksiyanrn tenliyi beladir.
2KMnOa
=
K2MnOa + MnOz + Oz
2.
Srnaq gugasine 2-3 ml qatr sulfat turgusu tdkiib,
uzerinel -2 ml etil spi(i alave etmali. Buraya $patelin
ucunda azca narrn azrlmig kalium-permanqanat tokmeli.
Bir nege daqiqedan sonra iki maye tebaqasi arastnda
spirt algrb yanrr (qt!tlcrmlar ahnr0.
3. Uzun $tr$o gubugun ucunu qatr sulfat turgusu ile
islatmalr; onu nann azilmig kalium-permanqanat tozuna
bulagdrrmalr; damir tabeqasi irzenno spirt ile efirin azca
qarrgrgrnr tdkitb, guge Qubugun ucunu ona toxundurmalt
Qarrgr$rn alt$tb yanmastnt mUgahida etmeli.
Yoxlama suallar ve masslelar
. Manqana qatr
neca tasir g6storir?
'1
va
durulagdrrrlmrg turgu mahlullan
200
2. Agagrdakr gevrilmelara uygun gelon reaksiyalartn
tanliklerini yazmah:
MnOz--MnN:O4--+Mn- rMnS04' -Mn(OH)3--*Mn(OH)2
-,KzMnO+--*KMnOa-rMnSOr---+Mn
3. Agagrdakr reaksiyalartn tanliyini tamamlaytn.
KMnOa+FeSO4+H2O-,
KMnOo + SOz + KOH KMnOa+HzOz+KzSO+-+
KCIO3 + MnSOr + KOH 4 Manqan(lV)oksid ila kalium-hidroksid qarrgr0rnr
qrzdlrdrqda manqantn hanst birlegmasi allnlr? Bu
maddanin suda mahlulu na rangde olur?
5. Manqan(ll)hidroksid havada qaldtqda ne Ugtin
rengi tUndlesir?
6, Kalium-permanqanatt giddotli qlzdlrdlqdan sonra
uzerine su tdkdukda ya$ll rengli mohlul allnmasl neyi
gdsterir?
201
2.16. Demir
Demir elementlerin d6vri sisteminde VlllB qrupda
yerlesir. Altiminiumdan sonra tabiatde an genig yayttmrg
elementdir. Yer qab^r!rnrn 5,1%-ni tegkil edir. Onun valent
elektronlan 3do4s' aga$rda gdstarildiyi kimi paylanrb
(n=6)
F
e
-
1 s22s2
2p63s23 p63d64s2
Tabietda taprlmasr: Damir sorbost gakilda gox
nadir hallarda rast golir. Onun mUhum fllizlari
tr:
Fe3Oa(FeO.FezO3) ve ya Fe(FeO2)2maqnezin (maqnitli demir), Fe2O3-hematit (qtrmrzt domir
dagr), Fe2O3 . nH2O-limonit (qonur domir dagr), FeS-pirrotin, FeS2-pirit (kUkUrd kolgedanr), FeAs2-tiltenqit,
FeAsS-demir-arsenopirit, FeCO3-siderit (demir $patt).
Allnmasr: Damir agagrdakl Usullarla ahntr:
agag rdaktlard
1.
2.
Domir alilmotermik usulla alrnlr:
Fe2O3+2Al = 2Fe +AlzOe
Domna sobalarrnda damir oksidleri karbotermik
trsul ila reduksiya edilir:
FezOg+3CO=2Fe+3COz
Reduksiya prosesi aga0rdakr merhelelerdan kegir:
3Fe2O3+CO=2FesOr+COz
Fe3Oa+CO=3FeO+COz
FeO+CO=Fe+COz
3. Temiz demir, demi(ll)oksidin
va
ya
demi(ll)xloridin hidrogenle reduksiyastndan altntr:
4.
Fe2O3+3H2=2Fs+3llr9
FeCl2+H2=Fe+2HCl
Tamiz damiri pentakarbonil birlegmasinin-Fe(CO)s
havasrz goraitde termiki pargala nmasrndan da
almaq miimkUndUr:
Fe(CO)s=Fe+5CO
202
5. Dami(lll)xlorid
mahlulunun elektrolizinden tamiz
demirin ahnmasr.
Fiziki xasseleri: Damir-parlaq,gUmUgU aO rangli,
plastik metaldtr. Srxll!r 7,87q/sm3, arime temperatulu
15400C-drr. Onun d6rd stabil izotopu vardrr (ki.ifle edodi
54, 56, 57 va 58). iki radioaktiv lire va
lire izotopu
melumdur
. ... Demir (+2) ve (*3) va az xarakterik otan (+6)
oksidlogma daracesine malikdir.
Kimyavi xasseleri: Demir faal element olub,
garginlik srrasrnda hidrogenden awal yerlagdiyi UgUn
duru turgulardan hidrogeni srxrgdrrrb grxararaq, demirin iki
valentli tdremalerini smale gatirirlar.
Fe+2HCtol=FeCl2+H2I
Fe + HzSO<(o) = FeSO4 + H2l
Damir qatt nitrat ve sulfat tur$ulan ila qrzdrrrldlqda
demir (ll l) tdremalerino qodor oksidlagit.
Fe + 6HNOsrqr = Fe(NOg)r + 3NOz + 3HzO
2Fe + 6HzSOarql = Fe2(SOa)3 + 3SOz + 6HzO
Demir ugUn iki srra birlegmalar xarakterikdir. iki
valentli ve UQ vlentli demir birlegmelari. Elecede damirin
az sayda altt velentli birlogmaleri-ferraflar melumdur.
Masolon, kalium-ferrat KzFeOr, barium-ferrat BaFeOn.
Demir oksigenle FeO, FezOs, Fe3Oa (FeO.Fe2O3)
tipli oksidlar amela getirir. Bu birlagmalarden Fe2O3 ve
Fe3Oa daha davamh, FeO tipli oksidlar ise davamsrz
birlagmalerdir.
Damir(ll)oksid FeO- esasi xassoli davamsrz
qara rangli, asan oksidlegan tozdur Dami(ltl)hidroksid-h
hidrogenla havasrz goraitda reduksiyastndan, demir_
karbonattn Fe^CO3 termiki pargalanmasrndan ve damir
(lll)oksidin sOOoC-de dem qazr ila reduksiyasrnOan af,nir.
Fe2O3+H2=2FeO+H2O
FeCO3=FeO+COz
FezOa+CO=2FeO+COz
Demi(ll)oksid esasi oksid xassasi gostarir, su ila
qargrhqh tesirdo olmur, turgularda asanlrqla hell olur.
FeO+HzSOr=FeSO++HzO
FeO + 2HCl = FeClz +HzO
Damir(ll)hidroksid Fe(OH)z- sanmtrl ag rongli
rengli goktrntudUr. Onu almaq Ugun demirin iki valentli
duzlanna qelavilarla havasrz garaitda tesir edirlor.
FeClz + 2NaOH = Fe(OH)z + 2NaCl
Dami(ll)hidroksid havada qonur rangli Fe(OH)3 .
nH2O-ya qoder oksidlegir.
4Fe(OH)z + 2Oz+nHzO = 4Fe(OH)g nHzO
Damir(lll)hidroksid Fe(OH)s- damirin ug valentli
duzlarrndan ve elece da demir vo domi(ll)hidroksiddan
a lrn rr:
FeCl3 + 35391-1 = Fe(OH)si + 3NaCl
4Fe + 6HzO + 3Oz = 4Fe(OH)sJ
4Fe(OH), + 2HzO + Oz = 4Fe(OH)sJ
2Fe(OH)z+ NaCIO + Hz) = 2Fe(OH)sJ + NaCt
Dami(lll)hidroksid zeif amfoter xassasi gosterir.
Fe(OH)s + 3HCl = FeCl3 + 3H2O
Fe(OH)3 + 3KOH = ft[Fe(OH)6]
Demir qrzdrrrldrqda qeyri-metallarla berk mahlulu
amole gatirir (Fe3c, Fe3si, Fe4N, Fe2N).
Damir(lll)oksid Fe2O3- yuksak temperaturda
natrium-oksidle, hidrogen-peroksidla ve qelevi mUhitda
digar oksidlegd iricilerle reaksiyaya daxil olaraq ferratlara
gevrilir.
Fe2O3+4Na2O +HzOz= 2Na4[FeO4] + H2O
Fe2O3 + 3KNO3 + 4KOH = 2K2lFeO4l+ 3KNOz + 2HzO
Demir tozunu karbon-dioksid muhitinde 150-2OO0C
geraitinde qrzdrrdrqda
temperatur
pentakarbonildamir emala galir. Pentakarbonildemir
benzolda, efirda hall olan sarr rengli mayedir. O,
ve tazyiq
qelavilerin spirtda mehlulunda Ma[Fe(CO)r] terkibli duza
gevrilir.
Fe(CO)s+4KOH = Kz[Fe(CO)r] + KzCOe + 2HzO
Pentaka rbon ildamir halogenlarla reaksiyada
avazetme reaksiyaslna daxil olur:
Fe(CO)s + Ql2 = [Fe(CO)4]Cl2 + CO
Pentakarbonildamir ammonyakla reaksiyaya daxil
olub, ammonium{etrakarbonilferrat(ll) amola gatirir.
Fe(CO)5 + 4NHa = (NH+)zlFe(CO)+l + CO(NH2)2
Demirin iki-, iig valentli duzlartnt suda hall etdikde,
oksid-, hidroksidlerine turgularla tasir etdikda
akvokomplekslar alrn tr.
-2
FeO + 2H:O- + 3HzO = [Fe(HzO)o]
Fe2O3 + 9H3O' + 3HzO = 21P"1groru, ''
FeCO3 + 2H3O + 3HzO = [Fe(HzO)o]-'+ CO'
[Fe(HzO)o]'', [fe(uzo)o]'t- paramaqnit ionlardrr.
Heksadami(lll) ionu neytral mahlulda hidroliz
olunur. Hrdroliz tedrican merhalalar Uzre gedir. Hidroltz
prosesrnde alrnan dihidrokso-tetraakvodami(l) ionu
polimerlagarak iki nUveli kompleksa gevrilir:
a
2[Fe(HrO)5]
*3
+ 2HzO
<-
oH,
l-(l
H
oH,
JFe-Fel
-5--.-l
4)
ro'l+
HeO*
Ito*,1
1"1.t-{
I oHrH OH, )
Amin kompleksler demirin susuz duzlartntn
ammonyakla qargrlrqlr reaksiyaslndan altntr. Onlar yalntz
berk halda davamlrdtr. Sulu mahlulda pargalanlr:
FeCl2 + 6NH3 = [Fe(NH3)6]Cl2
Fe2(SO4)3 + 12NHr = [Fe(NHg)o]z(SO+):
[Fe(NHs)o]Cl: + 3HzO = Fe(OH)3 + 3NH4C| + 3NH3
205
Heksasianoferrat(ll) ionu davamll diamaqnit
xassali birlagmadir.
FeSOa + 6KSN = &[Fe(CN)6] + KzSO+
Onun quvvetli turgularla reaksiyasrndan ferrat(ll)
ionunun teyin
turgusu ahnrr. Ondan
edilmesinda istifade edilir.
Ka[Fe(CN)6] +4HCl = H4[Fe(CN)6] +4KCl
Fecls + &[Fe(CN)o] = KFelFe(CN)61 + 3KCl
Heksasianoferrat(ll)-nin oksidlagmesindan qrrmrzr
qan duzu ahnrr:
2&[Fe(CN)o] + Clz = 2K:[Fe(CN)o] + ZXC|
Hidroksoferratlar yUksek temperaturda damir
hidroksidlerin qolavilarla reaksiyasrndan ahnrr. Sulu
mehlulda hidroksoferratlar pargalanrr.
Fe(OH)z + 4NaOH = NarlFe(OH)ol
Fe(OH)s + 3NaOH = Na3[Fe(OH)6]
Tetbiqi: Demirin bir srra birlagmalari, duzlarr
xiisusi ohamiyyato malikdir. Ve gox genig tatbiq olunurlar.
Bele duzlardan FeSOa . 7HzO, FeClr, Fez(SOa)a .9HzO,
Fe(NOa)z .9H2O gOstermak olar.
Filizden damirin alrnmasr onun oksidlorinin dem
qazr va koksla reduksiyasrna osaslanrr. Bu zaman domir
deyil, onun qarrgrqlarla arintisi-yeni guqun ahnrr.
Ququn-demirin (93%), karbon, silisium, manqan,
fosfor ve kUkUrdle erintisidir. Ququnun oridilmasi domna
peglarinda aparrlrr.
Usulla apanhr'
Ququndan poladrn ahnmasr
marten, konvertor ve elektrotermik Usullar.
'1
Marten Usulunda proses marten sobalarrnda
yuksek temperaturda apanlrr va Ququnun torkibindaki
qarrgrqlar oksidlagir ve mtixtalif gegidli poladlar emela
galir.
2. Konvertor [JSulunun iki variantr (Bessemer ve
Tomas Usullan) movcuddur.
dami(lll)
3
.
lu6
3.
Elektrotermik irsulda istilik menbeyi kimi elektrik
enerjisindan istifada olunur. Temperatur 2bOO-3OOooC-ya
gahr. On gox istifada edilen
va yuksek keyfiyyetli
legirlanmig poladlar asasen bu Usulla altntr. Bu prosesin
mUddsti 60-70 doqiqe olur.
Son illerda poladr guqundan gox, birbaga damir
filizinden alrrlar. Bu Usulla reduksiyaedici kimi koks deyil,
hidrogen va tabii qazdan istifade edilir.
4Fe2O3 + 3CHr = 8Fe + 6HzO + 3COz
Bela ahnan temiz damirdan polad istehsahnda
istifade edilir.
Kimyevi tarkibine gora poladlar karbonlu va
legirlenmig olur. Poladtn tarkibinde karbonun miqdart 0,31,7%-e olduqda o berk polad, 0,3%-dan az olduqda ise
yumgaq polad adlanrr.
Qara metallurgiyantn asastnt demirin xeliteleri olan
polad ve guqun togkil edir.
i9 Ne 2.16. Demire aid tecriibelar
iS 0C0n laztm olan lavazimatlar: mUxtelif olgtilu
srnaq gugaleri, damir mtx, demir yonqart, qaz lampast,
gtativ, damir maga, asbestli tor, sacayaq, qtf, sumbata
kagrzr.
i9 09iin laztm olan reaktivlar: xlorid, nitrat va
sulfat turgusu (qatr va 2N mahlullarr), damir(ll)sulfat,
kalium-heksasiano(lll)ferrat, dami(lll)xlorid, kaliumheksasiano(ll)ferrat, ammoniumtiosianid (NH4CNS)
mahlulu.
Tacriiba 1. Damirin yanmasl
Bir varaq. kagrz Uzarina bir qeder nartn demir tozu
207
tokUb, lampanrn igrqsrz alovuna sapmsli. Damirin parlaq
alovla yanrb, etrafa srgramaslnr mUgahida etmali. Bu
zaman demir(ll)oksid va demi(lll)oksid emale galir.
Reaksiyanrn tenliyi belodir:
3Fe + 2Oz = Fe3O4 (FeO.FezO:)
Tecr0be 2. Damire tur$ulann tosiri
Ug srnaq gi.Jgosinin her birina az miqdarda domir
yonqan, yaxud yaxgt temizlenmtg demtr mtx goturmeli.
Birinci srnaq g[]$esino xlorid turgusu, ikincisine sulfat
turgusu, UgLlncusuna ise nitrat turgusunun 2N
mahlullanndan 2-3 ml slave etmali. Na mii$ahida olunur?
Tacruboni gosterilan turEularrn qah mahlullarr ile
aparmalr va reaksiya getmayen stnaq gti$esini qaz
lampasr alovunda ehtiyatla qrzdrrmalr Xlorid, sulfat ve
nitrat turgularrnrn qatt va durulagdrrrlmrg (2N)
mehlullannrn qrzdrrdrqda va soyutduqda demira tasirini
mirqayisa etmeli. Reaksiyalarrn tenliyini yazmal.
Tacrliba 3. Damir(ll)sulfidin ahnmast
Srnaq Si.lgosinda 3-4 ml dami(ll)sulfat mahlulu
uzerino bir qedar ammonium-sulfat mehlulu elava etmeli;
qara rengli demi(ll)sulfid FeS gokUr. Reaksiyanrn
tanliyini yazmalr.
Tacr[ibe 4.8uqunda karbonun agkar olunmasr
Bir nega kigik olgirli.t guqun qrnnttstnr stnaq
gUgosina yerlagdirmali. Onun i.izerina 8-10 ml qatr xlorid
turgusu elave edib, srnaq gUgasini hidrogen qazr ayrrlana
qrzdtrmah. Qrzdrrmanr hidrogenin sUrefle
ayrrlmasrna kimi davam etdirmek lazrmdrr. Bir nega
kimi
deqiqadan sonra srnaq gugesinda qara rangli komi.ir
hisseciklarinin gcikmesini mUsahida etmali.
Tacriibe 5. Ququnda k0kiird0n agkar olunmast
Owelki tecriibadeki stnaq gug€sinin
agztna
qur0u$un-nitrat mahlulunda isladtlmls kagtz pargastnt
yerlegdirmoli. Tez bir zamanda onun Uzeri qurgugunsulfidle drtulocok. Bezen h idrogen-su lfidin kaskin iyi hiss
edilecekdir (Reaksiyanr sorucu Skafda aparmalt).
Tacr0be 6. Dem ir(ll)hidroksidin ahnmast vo
xasseleri
iki srnaq $iigosinin birine 3-4 mt distiila editmig su,
o birina isa 2-3 ml natrium-hidroksid mehlulu t6kmeli. Har
ikr mayeni onlarda holl olmug havanr grxarmaq irgun,
qaynayana qedar qrzdtrmalr. Distille edilmig suya
dami(ll)sulfatrn 1-2 kristahnr atma[. Buraya 2-3 damcr
durulagdrrrlmrg sulfat turgusu tctktib, duz hall olana qeder
bir daha qrzdrrmalr. Stnaq gugasini Ozunuzdan uzaqda
tutaraq, qolavi mahlulunu demi(ll)sulfat mehlulu ljzerina
tokmeli. Demi(ll)hidroksiddan ibarot ag rangli gOkUntu
amala gelmesini mugahida etmoli.
Bir qeder kegdikden sonra Q(ikiintii yagtl, sonra
bozumtul qara va naheyat qehveyi-qrrmrzr rang ahr. Bu
hadisenin sababini aydrnlagdrrmalr. Reaksiyalarrn
tenliklorini yazmah.
Tacriiba 7. Dem ir(lll)h idroksidin ahnmasr
Srnaq gUgosinde 10 ml dami(tlt)xlorid mehtutu
ozortna azca ammonium-hidroksid mahlulu tokmeli Bu
zaman qanveyi-qtrmtzt rengli demi(lll)hidroksid Fe(OH)3
goklir. Reaksiyanrn tanliyini yazmah '
Tecriibe 8. Fe*2 ionunun vasfi teyini
Stnaq guqesine 1-2 ml dami(ll)sulfat mahlulu
t6kub, uzerina'1'2 damq kalium-heksasiano(lll)fenat
alava etmoli'
i"'iria orn duzu) Ka[Fe(CN)6] mahlulu
(trunbul
Ft*i"tCflft, tarkibti abr rongli g6kuntunun
Reaksiyanrn tanliyi
goyiil rf'n;'t;",nr muiahida etmali
beledir:
-- --'3FeSOr
FqlFe(CN)612 + IK2SOa
+ 2KglFe(CN)ol =
Tecriiba 9. Fe*3 ionunun vasfi teyini
mehlulu
ve
turgusu
sulfat
durulagdtrtlmtg
trzerine bir nega- damcr
Berlin
tOkmoli
mahlulu
t"t' qan drz, &tFe(CN)ol
"r""
aoisi aOfrti"n Fe+[Fe(CN)o]s torkibli abr Qokuntu amale
oalir. Reaksiyanrn tanliyi beledir:
4Feil3 + 3l( tFe(cN)ol = Feo [Fe(CN)o]. + 12KCl
2. Srnaq gugesinda 3-4 ml demi(lll)xlorid mahlulu
Uzarine bir qadei ammonium-tiosianid NH4CNS mohlulu
Dami(lll)tiosianid Fe(CNS)3 amele
.Lu"
"tr"fi.
oalmesi neticasinda mehlul qtrmtzl range boyantr'
1. Srnaq gugesinda 3-4 ml dami(lll)xlorid
Heaksiyanrn tenliYi beladir:
FeCl3 + 2NH4CNS = Fe(CNS)a + f,NHaCl
Tacriiba 10. Ug valentli demirin reduksiyasl
Srnaq gusesinda 2-3 ml domi(lll)xlorid mehlulu
210
uzerina bir qader kalium-yodid mahlulu t6kmeli; mayenin
rengindo amele gelon deyigikliya diqqet etmeli. Buraya bir
nege damcr nigasta yaprsqanr alavo etmokla sarbest yod
ahnmasrnl isbat etrneli. Reaksiyanrn tanliyi beladir:
2FeCl3+ 2KJ =2FeClz + 2KCl +Jz
Yoxlama suallar va mosalolar
1. lki valentli demirin reduksiyaedici, ug valentli
demirin ise oksidlagdirici oldu!u reaksiyalarrn
tenliyini tartib etmeli.
2. Feratlat nece alnrr? Onlarrn
3.
4.
5.
6.
7.
8.
oksidlegdirici
xassasini gostaren reaksiyalarrn tenliyini yazmah.
Tabietda damirin hansr oksidlarina tasadUf edilir?
Bunlar nece adlanr?
Damir zayi nedir va nece adlanrr?
Berlin abrsr naye deyilir? Bunun emela
gelmasindan analitik kimyada nayi tayin etmak
lrgtin istifado olunur?
iki va i.i9 valentli damir ionunu nece tayin etrnok
olat?
Dami(ll)oksidin esasi, dami(lll)oksidin isa amfoter
xassali olduounu gosteran reaksiyalart yaztn.
Demirin duru ve qatr nitrat ve sulfat turgulafl ilo
reaksiyalannrn tanliklarini yazmah.
2tt
Odabiyyat
1. V.M. Abbasov, A.M.Meherremov, M.M.Abbasov,
M.B.Babanlr, A.M.Tagryeva <Qeyri-i.izvi kimya > Ali
makteblar iJgtrn darslikler
darslik vesaitlari
seriyasrndan <Azerbaycan
Ensiklopediyasr>
nogriyyatr, Bakr, 2001 . 559 s.
2. T.M. ilyaslr, J. M. Seyfullayeva (Elementlar
kimyasr) Derslik, Bakr, BDU negriyyatr 2004, 384 s.
3. V.M.Abbasov, M.M.Abbasov, A.M.Maharremov,
M.B.Babanh, A.M.Taglyeva <Umumi kimyantn esaslarr)
Bakr, <Azarbaycan ensiklopediyast) nagriyyattPoliqrafiya Birliyi, 2000, 406 s.
4, Z.F.Memmadov, R.F.Qahramanov, A.B.Oskerov
<Umumi ve qeyri-Uzvi kimyanrn asaslan> Dars vasaiti,
Sumqayrt
Universitetinin Nogriyyatt,
Sumqayrt,2005, 394 s.
5. A.C.Quliyev <Qeyri-iizvi kimyanrn nozeri
asaslanD Derslik, Bakr, <Nurlan> 2003,386 s.
ve
Milli
D6vlet
6.
Meroguxa npenoAoBaHun xnMAA.
lloA
peeaKqlrefi H.E.Ky3HeqoBof , MocKBa, <<llpocaeqexne>,
1984,414c.
7. H.C.AxMeroe <O6r.qan
HeopraHhqecKas
xtAut A)r, <Butculan uJKona)) , 1998, 743 c.
8. lO.B.flnernep, B.C.nonocrH (npaKUKyM no
MeTOAHKe npenoAoBaHltf xurr,rnr> Yqe6. noco6re gnn
cTyAeHTOB Xr4M. CnetlhanbHocTefi neAororuqecK x
r4HcruryroB, l4ag.9-e, nepepa6.
Mocxaa
<<npoceer4exre>, 1977 , 207 c.
C. ZUlfUqarlr <Qeyri- zvi kimya praktikumu>
Dors vosaiti, <Maarif negriyyatt), Bakr-1979, 282 s.
10. B.C.nonochH, B.f. npoKoneuxo <<flparrnxyu no
h
9.
MeroAr4Ke npenoAoBaHun xfiMr,rr.l>,
MocKBa,
<llpocaeqerre), 1989.
11.
lO.B. llnernep ra Ap.
212
(npenoAoBaHue
e cpe4nei uJxore)), Mocxea,
(npocBeuleHtae>, 1975.
12. H.C.AxMeroe, M.K.Aeusoea, Il.14.6a4srruna
<Ila6oparopHsre
ceMrHapcKHe 3aHcfl4c no
HeopraHugecKofi xnurr>, Mocxea, <<Bsrct4an uJKora),
1988.
13. R.l.eliyev <Kimya tadrisi usulunun Umumi
maselolori), Bakr, 1967.
14. R.l.Oliye.r, i O.Nasibov, T.i.Sultanov (Kimya
tadrisi iJsulunun praktikumu), Bakr, 1922.
15. O.O.ObdUrrahimov (Kimya todrisi usulu), Bakr,
I hissa 1 959, ll hissa 1 967.
16. R,Y.Oliyev, O.T.Ozizov <Kimyanrn tedrisi
metodikasr), Bakr, I hisse 2005, ll hissa 2006.
17 R.Y Oliyev, O.T.Ozizov <Kimya teliminin
prinsiplari, 0sullan vo priyomlan), Ba|a, 2002.
18. i.M. Seyfuilayeva, T.M.ityaslr <Kimyanrn inkigaf
tarixinin bazi aspektleri>, Bakr, 2002.
HeopraHxqecKoi xuuuu
x
213
MLTNDORICAT
MUQODDiMO.
..:.......-.,.................,.,...,..1
I FOSIL. KiMYA LABORATORiYALARINDA TOHLU...............'7
Kesizl.iK QAYDALARL...........
qayda!1. l. Kimyevi reaktivler vo onlarla dawanmaq
n.....-...................
" " " " " "7
qaydalan........
1.2. Kimya qablan ve onlarrn istifada
1.3. Qabiann yuyulmast ve qurudu'Imast...........
1.4. tjmumi
"
qayda1ar...............-'....
1.5. Laboratoriyada badbsxt hadisa baq verdikde
ilk yardrm...........
1.6. Laboratoriya iSinin
yaztlt
sr.........................
II FOSiL. QEYRI-UZVi KIMYA
q
""" " '9
" - 10
gOste- rilen
" """' 1I
hesabattnm hazrrlanma
" """" 13
KURSUNTIN OSAS
uOvZUIeNiUTN LABORATOR OYRONiLMOSi METO-
DiKASI..............
2.I. Hidrogen.....
..............14
.""
Hidrogenin altnmast ve xasselorine aid tecriibaler.."
Yoxlalma suallar ve gahgmalar..
.......
" " 14
""""""21
""""'26
"" '-" " '28
..
.."""""'f2
tacriibeler..
aid
ve
xasselerino
Oksigenii ahnmasr
..
........"""
.-.-.
" "37
Yoxlanra suallar va meseleler............-....
2.2.
Oksigen.......
..........
Halogenlar...
X1or....................
2.3.
Halogenlerin ahnmasr ve xasselerine aid tecrtbeler:
""
39
"39
"""""""'M
X1or...............-....
"" """'48
8rom..................
" "" "'51
Yod............-........
meselelar....-...
""" " 54
Yoxlama suallar ve
.."
"" 56
2.4. KiiLkiird........
..."""
tacriibeler......
""66
Kiiktird va onun birlegmelerina aid
"""" '74
Yoxlama suallar ve meseleler...........
"""""""76
2.5. A2o1.............
Azotun birlo$melerine aid tecriibalar. .. ............ " " " "95
" " 102
Yoxlama suallar ve mesaleler........
- 104
""
2'6' Fosfor"
214
215
"Qeyri-iizvi kimyanrn
tedrisina aid praktikum"
Miiellif:
Komputer
Oskarov Alaisa Bayrameli
tertibatgrsr:
Niyazova Ayten Alaisa
Qapa im:ualanrb: 30. 12.2008
Kagrz formatr 60 x 90 l/16, 1.1,5 \.ap raraqi
tirar 100. sifalis.,$ I I
<Mansur Holdinq> MMC
oflu
qrzr
\
Download

roDRisirue nio >