PROSTORNI RAZVOJ TURIZMA – KARAKTERISTIKE I KONTEKST
Postoje tri karakteristike turističke industrije koje se moraju razumeti kao preduslov za pravilno
shvatanje geografskih veza izmeñu turizma sa jedne strane i ukupnog prostornog razvoja, sa druge:
• Proizvodnja i potrošnja u turističkoj industriji imaju izrazito naglašen prostorni kontekst
– za razliku od drugih industrija, u turizmu se potrošnja proizvoda isključivo odigrava na mestu
proizvodnje i turisti (potrošači) moraju da putuju do date lokacije kako bi konzumirali proizvod
(uslugu);
• U turističkoj industriji rad je jedan od ključnih faktora – organizacija rada u turizmu je
ključna, više nego u bilo kojoj drugoj grani. Rad uzima značajan deo troškova jer je turizam
radno-intezivna delatnost (posebno je naglašena sezonalnost u kretanju radne snage u turizmu);
• Iako je pojava velikih globalnih kompanija uticala na razvoj masovnog turizma, turistička
industrija danas dobrim delom zavisi od uspeha malih i srednjih preduzeća na lokalnom
nivou – ovo ne znači da globalni „igrači“ na turističkom tržištu nisu značajni i da nemaju veliki
uticaj, ali da bi se njihove ideje sprovele u realnom prostoru, neophodno je uključivanje velikog
broja malih i srednjih firmi.
Razvoj turizma je usko vezan za prostorni okvir u kome se resursi nalaze, te se stoga mnogo više
vezuje za lokalni i regionalni, nego za globalni nivo. Turistička industrija je deo privrednog sistema i
s toga je pod uticajem globalnih procesa, ali se njena specifičnost prevashodno ogleda u pomenutoj
vezanosti za niže prostorne okvire. Turistički proizvod isporučuje upravo lokalna i regionalna
sredina, u kojima se prelamaju globalni uticaji.
Istorijski posmatrano, u proučavanju razvoja turističkog prostora, moramo pomenuti čuveni Batlerov
model (1980), koji je objasnio razvoj turističkog područja po fazama, posmatrajući taj razvoj kroz
vreme. Batlerov model je baziran na modelu životnog ciklusa proizvoda, primenjujući osnovne
postavke marketing teorije na vremenski razvoj turističke destinacije.
Faza 1: Istraživanje – mali broj turista, u funkciji svojevrsnih „istraživača“, otkrivaju novu
potencijalnu destinaciju. Ako se nastave turistički dolasci u dato područje, ubrzo se javlja reakcija
lokalne zajednice na mogućnost razvoja nove ekonomske delatnosti (pružanje bazičnih usluga);
Faza 2: Inicijacija – pružanje osnovnih usluga turistima od strane lokalnog stanovništva deluje kao
„okidač“ daljem razvoju turističke aktivnosti i može doprineti pojavi odreñene sezonalnosti u
turističkim posetama. Kako se područje sve više etablira kao turističko (difuzija informacija ili
promocija), počinje da privlači investicije (još uvek to nisu eksterna ulaganja);
Faza 3: Razvoj – gradi se sofisticiranija turistička infrastruktura i pozicioniraju se atrakcije, a turisti
stižu sa znatno šireg područja od dotadašnjeg;
Faza 4: Konsolidacija – polako se usporava rast poseta, a turizam postaja značajan segment lokalne
ekonomije. Broj turista, naročito u sezoni, premašuje broj domicilnog stanovništva (moguće pojave
antagonizma prema turistima). Investicije i promotivne aktivnosti usmerene su ka održavanju statusa
destinacije na konkurentskom tržištu;
Faza 5: Stagnacija – dostiže se granični kapacitet prostora i više se ne beleži rast tražnje. Dalji
prosperitet destinacije zavisi od mogućnosti da se održi nivo posećenosti i privlačnosti za turiste koji su
već bili posetioci. Posebna pažnja se obraća na držanju negativnih uticaja razvoja turizma pod
kontrolom (istrošenost stare infrastrukture, preteran razvoj i zagušenje, gubljenje imidža);
Faza 6: Post-stagnacija (naziv faze je uveden kasnije, a Batler ga nije koristio kao takvog) – otvaraju
se dva pravca u razvoju destinacije: načini obnove i restauracije ili kontinuirano opadanje (ukoliko je
zbog negativnih uticaja destinacija izgubila svoj identitet i imidž). Ukoliko je moguće odreñenim
aktivnostima rekonstruisati destinaciju, onda se to čini u pravcu pronalaženja novih ideja kako privući
tržište i to prema novim segmentima tržišta u odnosu na dotadašnje.
Batlerov model je podlegao brojnim kritikama, a naročito njegove poslednje faze: univerzalni model ne
uzima u obzir jedinstvenost prostora, kao ni karakteristike lokalne ekonomije, zbog čega se i neki
globalni procesi mogu prihvatati u lokalnoj sredini na različit način; navedene faze u realnosti s često
preklapaju, tako da ih je teško identifikovati i razdvojiti; model ne razdvaja uzroke od posledica,
naročito u fazi opadanja.
Oblici prostornog razvoja turizma
Razvoj turizma na nekom području zavisi od skupa preduslova (faktora). Prostorne forme razvoja
turizma i njihove geografske karakteristike reflektuju meñuzavisnost tih faktora i istovremeno su
pokazatelji pravca kojim će se turizam razvijati. Najznačajnije su tri grupe faktora koji utiču na
razvoj turizma:
• Postojanje resursa i atrakcija (prirodni resursi koji podrazumevaju klimatske karakteristike,
forme reljefa, hidrografske karakteristike, pejzaže i živi svet, kao i antropogene resurse u koje
spadaju istorijsko i kulturno nasleñe, atrakcije koje se odnose na zabavne i rekreativne sadržaje
sadržaje);
• Izgradnja infrastrukture (saobraćajni sistem, smeštajni kapaciteti, komunalna opremljenost);
• Stabilni izvori kapitala, radna snaga i odgovarajuće strukture za marketing i promociju
destinacije.
Primarni faktori koji oblikuju prostorni razvoj turističke delatnosti mogu se svrstati u pet grupa:
• Fizička ograničenja – predstavljaju direktan uticaj sredine na karakter turističkog razvoja,
odnosno na način i intenzitet tog razvoja (reljef, dostupnost, dostupnost zemljišta za izgradnju,
postojeći nivo razvoja);
• Karakter turističkih resursa– odnosi se na vrstu turističkih resursa i način na koji se oni mogu
valorizovati za potrebe turizma;
• Stanje turističkog tržišta – odnosi se na to da li se targetira domaće ili strano tržište, da li je
destinacija okrenuta masovnom ili elitnom turizmu;
• Planiranje i uslovi za investiranje – iako se ranije turizam razvijao spontano, današnje forme
turističke industrije zahtevaju odreñen nivo regulacije (nivo političke kontrole, nivo planiranja,
izvori investiranja, oblici svojine);
• Nivo integracije – pokazuje nivo do koga je turizam integrisan sa ostalim delatnostima lokalne
privrede, kao i nivo integrisanosti svih strukturnih elemenata turističkog sektora.
Dati faktori mogu delovati samostalno, ali je najčešći slučaj da je reč o uticaju kombinacije dve ili više
grupa faktora. Rezultat tog delovanja jesu četiri osnovne forme turističkog razvoja: enklave, rizorti
(odmarališta), zone i regioni. Ti oblici se dele u dve velike kategorije: koncentrisane i disperzivne
forme. U prvu grupu spadaju turističke enklave i rizorti, dok drugoj pripadaju turističke zone i
turističke regije. Sva četiri oblika mogu biti smešteni u jednom od nekoliko geografskih „konteksta“:
urbani/ruralni, obalski/kontinentalni, nizijski/planinski. Prve dve grupe (enklave i rizorti) direktno
reflektuju stanje (fizička ograničenja, karaktere resursa i stanje turističkog tržišta), dok su druge dve
grupe (zone i regioni) rezultat procesa koji deluju u prostoru, odnosno akcija koje se preduzimaju u
turističkom sektoru (planiranje i investicije, nivoi integracije).
Turističke enklave
Enklave su najkoncentrisanija forma turističkog razvoja i direktno oslikavaju uticaj:
• Ograničenja uzrokovana limitiranom infrastrukturom u lokalnoj sredini;
• Formi investiranja (nekoliko kompanija obezbeñuju usluge namenjene direktno turistima, a
najčešće imaju izvore finansiranja koji su van date sredine);
• Tržišta koje je fokusirano na odreñenu grupu, pri čemu je turistička aktivnost najčešće
koncentrisana oko odreñenog resursa (na primer, visokoplatežna klijentela u primorskim
oblastima).
U svom izvornom obliku, enklave su teritorije koje su „zatvorene“, ne samo kao fizički entiteti, već i u
socijalnom i ekonomskom smislu. One su zapravo početna faza razvoja turizma u odreñenoj sredini,
a tek u budućnosti se razviju u forme koje mogu značajnije da doprinose ukupnoj privrednoj strukturi
datog prostora. Odlikuju se fizičkom odvojenošću od okoline sa malim brojem ekonomskih veza sa
lokalnom zajednicom. Kako u enklave uglavnom dolaze strani turisti, to je i socijalni milje ovih formi
veoma različit od onoga koji vlada u lokalnoj zajednici.
Danas se turističke enklave najčešće sreću u zemljama u razvoju, mada ima primera enklava i u
razvijenim turističkim tržištima (na primer, tematski parkovi tipa „Dizni svet“ mogu se strogo teorijski
smatrati enklavama). Zemlje u razvoju imaju značajne koristi od turističkih enklava, jer su one početna
faza u razvoju turizma u tim zemljama. Enklave postaju teritorije sa visokom koncentracijom
investicija. Ulaže se u relativno mali broj projekata vezanih za rešavanje konkretnih problem u vezi sa
stvaranjem turističkog proizvoda. Mnoge enklave nastaju kao rezultat delovanja i investiranja off-shore
kompanija u zemljama u razvoju, što pozitivno utiče na lokalnu ekonomiju i tržište rada.
Meñutim, turističke enklave su zadovoljavajuća forma samo kao prelazni stepen ka razvijenim
oblicima turističkog razvoja. Slabosti enklave iskazuju se sve očiglednije sa proteklim vremenom, zbog
čega nakon dužeg vremena mogu postati ozbiljna prepreka unapreñivanju turizma na datoj teritoriji:
• Povećavanje ekonomske zavisnosti od stranih korporacija i investitora;
• Profit koji enklave ostvaruju odlazi stranim investitorima;
• Ograničen nivo zavisnosti od lokalnih snabdevača robe i usluga;
• Sezonalnost u zapošljavanju radne snage.
Turistički rizorti
Najpoznatija forma turističkog razvoja su rizorti, a pojavljuje se u različitim kontekstima. Najčešći su
primorski rizorti, mada ima primera rizorta koji se razvijaju u drugim sredinama (spa & welness,
planinski rizorti, pustinjski rizorti, vinski rizorti).
Na razvoj rizorta najviše utiče karakter turističkih resursa zbog čega se razvoj turizma u ovoj
formi koncentriše upravo oko ključnih turističkih resursa. Osim turističkih resursa, za razvoj rizorta od
velike važnosti su još i dostupnost i podobnost prostora (zemljišta), nivo planirnaja i kontrole,
izvori finansiranja i nivo integracije. U zavisnosti od ponude i pozicije na tržištu, neki rizorti se
razviju do meñunarodnog nivoa, dok drugi ostanu samo lokalne atrakcije.
Kao što je napred rečeno, primorski rizorti su najstarije i najčešće forme turističkog razvoja ovog tipa.
Njihov nastanak je vezan za razvoj turizma u celini (primorski rizorti u Engleskoj u XIX i prvoj
polovini XX veka). Generalno posmatrano, primorski rizorti su se razvili u primorju gde je more glavni
resurs, pri čemu je linijski razvoj turističke infrastrukture duž obale bio uobičajena prostorna forma
(vrednost zemljišta opada sa udaljavanjem od obale). Ovakav tip rizorta nazvan je tradicionalni rizort.
U tradicionalnom tipu rizorta razmeštaj elemenata odgovara njegovoj funkciji (današnji izgled
primorskih rizorta rezultat je funkcija koje je on vremenom sticao: smeštaj, uživanje u moru i morskim
aktivnostima, zabava). Shodno tome izdvojile su se i odreñene zone unutar rizorta. Najveći deo
starih primorskih rizorta pripada, „tradicionalnom tipu“. Meñutim, kako se turizam razvijao, tako su
primorski rizorti dobijali i neke druge elemente koji nisu bili karakteristični za tradicionalni rizort nastaje moderni rizort (primorski rizorti u Azijsko-pacifičkom regionu).
U teoriji poznat je Smitov model razvoja primorskog rizorta koji se odlikuje sa osam faza. Svaka od
faza karakteriše se uvoñenjem odreñenih novina u prostor koje za posledicu imaju izmenu datog
prostora i njegovu pripremu za sledeću fazu:
• Faza 1: Ne postoji bilo kakvi turistički elementi na datom prostoru (obala, eventualno
domicilna naselja);
• Faza 2: Početak razvoja turizma (niskoplatežni gosti, pojava novih kuća duž obale (gradi ih
uglavnom domaće stanovništvo), izgradnja puteva, linijski razvoj);
• Faza 3: Prvi hotel – povećava se posećenost, otvara se prvi hotel, razvoj je još uvek stihijski,
ali se pojavljuju srednjeplatežni turisti, prvi zaposleni u turističkom sektoru;
• Faza 4: Uspostavljanje tradicionalnog rizorta – ima sve više hotela, naglašen je linijskih
razvoj, izmeštaju se pojedine kuće domicilnog stanovništva, širi se turistički rezidencijalni deo,
a dominiraju poslovi u hotelijerstvu;
• Faza 5: Uspostavlja se poslovna zona u rizortu – otvaraju se novi smeštajni kapaciteti,
povećava se raznovrsnost turista, raste van-hotleski sektor, turizam postaje dominantna
delatnost, naglašena prisutnost imigrantske radne snage, uticaj na domicilnu kulturu, gužve na
plaži i zagañenje, negativni uticaji na životnu sredinu;
• Faza 6: Pojava prvih „kontinentalnih“ hotela – otvaraju se prvi hoteli udaljeni od plaže,
snažan rast rezidencijalnog dela, poslovni deo se konsoliduje, rizik od poplava i erozije u
priobalju, dominira turizam, a njegov razvoj preuzimaju diveloperske kompanije, pojavljuju se
prvi master planovi;
• Faza 7: Transformacija rizorta – rizort se urbanizuje, rehabilitacija prirodne sredine,
strukturne promene u smeštajnim kapacitetima, menja se tip gostiju kao i oblici potrošnje,
negativne posledice lošeg upravljanja rizortima;
• Faza 8: Potpuno urbanizovan rizort – razvijaju se alternativni putevi unutar rizorta,
razdvajanje poslovnog i rekrativnog segmenta unutar rizorta, širenje rizortam, ozbiljni problemi
u vezi zagañivanje sredine, uticaj viših nivoa upravljanja.
Turističke zone
U zrelim fazama razvoja turizma, turistički rizorti i dalje postoje, ali se oni često inkorporiraju u neku
od disperzivnih formi prostornog razvoja turizma (turističke zone ili turistički regioni). Turistička zona
nastaje kao kombinacija turističkih enklava, rizorta i drugih tipova razvoja koje se koncentrišu oko
primarnih centara u cilju formiranja turističkog pejzaža. Meñutim, za razliku od prethodne dve forme
kod kojih je koncentracija sadržaja dominantna, kod turističkih zona je naglašeno širenje turističkih
sadržaja u prostoru (disperzija). U okviru svake turističke zone i dalje postoji koncentracija
turističkih aktivnosti, najčešće oko urbanih zona, ali je primetno širenje turističkih elemenata dalje od
samog centra.
Izgled turističkih zona varira u zavisnosti od topografije, saobraćajne dostupnosti, dostupnosti zemljišta
za razvoj i uslova za planiranje i investiranje. Ipak, jedan od najčešćih pojavnih oblika turističkih zona
jeste linijska forma (primorske turističke zone). U zavisnosti od reljefa i topografije, ovakve linearne
forme mogu biti svedene samo na uzak obalski pojas, dok u drugim slučajevima mogu da zalaze dublje
u kopno. Linijsku formu uslovljava razmeštaj turističkih resursa, ali često linijski izgled može biti
podstaknut i izgradnjom saobraćajnica (na primer, duž obale). Ono što je važno napomenuti kod
razvoja turističke zone jeste to da ukoliko nema planiranja i stroge kontrole u njenom razvoju, dalji
razvoj turizma postaje stihijski, nekontrolisan i kontraproduktivan (najčešće i jeste slučaj u zemljama u
razvoju, gde se od turističkog rizorta nikada ne stigne do turističke zone ili turističke regije).
Turistički regioni
Turistički region predstavlja deo teritorije koji se izdvaja od okolnog prostora po zajedničkim
kulturnim i geografskim karakteristikama, i koji kao takav može biti izdvojen od strane neke
turističke institucije. To je najrazvijenija prostorna forma turističkog razvoja.
Postoji dosta primera turističkih regiona koji su se uspostavili nad nekom istorijskom ili
administrativnom celinom (ristički region Toskana (Italija) ili Jukatan (Meksiko)) Sa druge strane,
tokom poslednje dve decenije sve je više turističkih regiona koji se izdvajaju od strane neke
turističke institucije u državi (Jezerska oblast u Velikoj Britaniji ili Kalifornijiska vnska regija u
SAD). Svoje ime turistički region najčešće preuzima od administrativne jedinice u kojoj se nalazi
(često se turistički region poklapa s administrativnom jedinicom, tipa okruga). Meñutim, nekada naziv
turističkog regiona proizañe iz prepoznatljivih turističkih proizvoda koje region nudi (ti turistički
proizvodi pružaju turistima jedinstveno i koherentno iskustvo po kome se dati prostor izdvaja).
Razvoj turističkog regiona oslikava se kroz njegov životni ciklus. Kada se u okviru neke veće celine
(najčešće administrativne jedinice) prepozna turistički potencijal. Početak razvoja turističkog regiona je
dugotrajan proces i najčešće mu prethodi razvoj nekih nižih prostornih formi (enklave, rizorti). Sledeći
važan korak jeste da nadležne državne institucije pokrenu proces oblikovanja turističkog regiona,
nakon čega sledi faza ubrzanog razvoja turizma u regionu (infrastrukturno opremanje, investiciona
ulaganja, ulaganja u promociju). Kada se turistički region jednom uspostavi, tada on proživljava svoju
fazu zrelosti, nakon koje veoma često sledi faza stagnacije. U fazi stagnacije i opadanja, turistički
region može da ostane dugo vremena i kao takav da bude „zamenjen“ u turističkoj ponudi nekim
drugim regionom. Meñutim, nastoji se da se iz faze opadanja turistički region prevode u fazu
obnavljanja, nakon koje slede faze ponovnog rasta, uspostavljanja stabilnosti i održavanja. Lep
primer životnog ciklusa turističkog regiona jesu regioni u Francuskoj: Francuska rivijera ili Azurna
obala je turistički region koji se uspostavio već u XIX veku, a u XX veku doživeo svoje potpuno
oblikovanje (faza zrelosti je masovni primorski turizam sredinom XX veka), da bi tokom poslednje dve
decenije XX veka doživeo i odreñenu stagnaciju; sa druge strane, tokom poslednjih 20 godina
uspostavio se čitav niz novih turističkih regiona, od kojih pominjemo Dolinu Loare; ovaj turistički
region se ne poklapa sa administrativnim regionom, ali su turistički resursi doveli do izdvajanja jednog
specifičnog prostora, koji se vezao za već uspostavljen turistički region Pariza).
Kao posebna grupa turističkih regiona u svetu, izdvajaju se vinski regioni. Oni, osim što nude uživanje
u vinu i vinogradarstvu, pružaju i druga iskustva iskustvo – doživljaje ruralnog prostora, specifične
scenografije, prirodnih odlika, ali i odreñene gastronomske ponude i kulturnih obeležja koja su se
razvila u datim uslovima. Neretko se u ovim regionima uspostavljaju i tzv. „vinske rute“, kao utvrñeni
i oblikovani koridori putovanja od vinograda do vinograda u datom regionu.
U skladu sa opštim trendovima globalizacije i integracija koje se u svetu dogañaju, i turistički regioni
preživljavaju odreñene transformacije. Te promene su najvidljivije kada je reč o pograničnim
prostorima koji su se identifikovali kao turistički ili turistički potencijalni, gde se zahvaljujući politici
saradnje i dobrosusedskih odnosa, odnosno uspostavljanja integracija, kreiraju transgranični turistički
regioni. Takvih primera je najviše u okviru Evropske unije, ali i suseda EU: austrijski Tirol i italijanski
region Trentino Alto – Adiñe povezuju se u jedinstvenu turistički region Južni Tirol – Trentino-Tirol,
koja obuhvata veliku površinu istočnih Alpa; Šleski region koji obuhvata delove Poljske, Slovačke i
Češke.
Download

cas3- RazvojTurizma.pdf