UNIVERZITET U BEOGRADU
BIOLOŠKI FAKULTET
SEMINARSKI RAD
Tema:
Medonosna pčela (Apis mellifera): paraziti
i bolesti
Mentor:
Prof. Ljubiša Stanisavljević
Student:
Tamara Nikolić M466/2010
Beograd,maj 2012.
1
SADRŢAJ
UVOD .........................................................................................
3
APIS MELLIFERA MEDONOSNA PČELA .........................................
5
Poreklo i razvoj medonosne pčele ......................................
GraĎa medonosne pčele .....................................................
Sastav pčelinjeg društva ....................................................
6
6
8
BOLESTI I PARAZITI PČELA ........................................................
10
Gljivična oboljenja ..............................................................
Krečno leglo .................................................................
Kameno leglo ...............................................................
Bolest pčela izazvane parazitima ........................................
Nozemoza (Nozema) ..................................................
Akroza .........................................................................
Varoza .........................................................................
Bakterijalne bolesti ............................................................
Američka truleţ legla ...................................................
Evropska truleţ legla ...................................................
Virusne bolesti ....................................................................
Akutna paraliza pčele ..................................................
Hronična paraliza pčele ...............................................
Mešinasto leglo ............................................................
Neprijatelji pčela ................................................................
Pčelinja vaš .............................................................
Pčelin krpelj ................................................................
10
10
10
11
11
13
14
16
16
19
20
20
21
21
22
22
23
ZAKLJUČAK ................................................................................
23
LITERATURA ..............................................................................
24
2
UVOD
Pčela je bilo koja vrsta insekata iz reda opnokrilaca, natfamilija pčela (Aroidea).
Glavna osobina svih pčela je da za ishranu skuplja cvetni polen, kao izvor
belančevina i cvetni nektar kao izvor ugljenih hidrata. Na zemlji postoji oko
20 000 vrsta pčelara rasprostranjenih skoro u svim poidručjima sveta. Veličina
se kreće od 2mm do 4mm. Preteţno su crne ili sive boje.
Osnovna podela je prema načinu njihivog ţivota na solitarne i društvene.
Pčele opstaju u mračnom prostoru koji je zaštićen od spoljašnjih negativnih
uticaja (toplote, hladnoće, vlage i dr.). Takva mesta u prirodi se nalaze u
šupljinama drveća, stena i sl. Pčele koje ţive u takvim sredinama se nazivaju
divlje pčele, koje se anatomski, morfološki i po instiktima ni po čemu ne
razlikuju od pčela koje uzgaja čovek. On je pčelama izgrado zaštićen prostorkošnicu i stavio pod kontrolu njihove instinkte.
Sva mesta u kojima pčele ţive se mogu, u širem smislu, nazivati košnicama.
Prema Svetskoj pčelarskoj organizaciji računa se da na svetu ima oko 45
miliona košnica sa pčelinjim društvima.
Da bi moglo da ţivi pčelinje društvo, ono u košnici izraĎuje svoj stan. Stan
mora da ima otvor kroz koji ulaze , odnosno izlaze pčele i naziva se leto. Za
boravljenje, razvoj i smeštaj rezerve hrane (meda i polena), pčele od voska kog
luče izgraĎuju saće. Saće izraĎuju mlade pčele radilice od voska koji je proizvod
njihovih voštanih ţlezda. (Kulinčević, Gačić, 1991.)
Pčelarstvom se ljudi bave od davnina i ono spada u najstarija zanimanja ljudi.
Od različitog broja insekata, čovek je izabrao da za svoje potrebe gaji jedino
pčele, bumbare i svilene bube, a u neznatnom broju i neke druge. Pčele se gaje
gotovo na svim kontinentima, u svim zemljama sveta. Pčelarstvom se moze
baviti iz hobija, što znači iz interesovanja za biologiju i ponašanje pčelinjeg
društva, a manje zbog prihoda od meda i drugih pčelinjih proizvoda. Obično ova
kategorija pčelara drţi manji broj košnica i to uglavnom stacionirano. U drugu
kategoriju spadaju oni pčelari koji u ovoj delatnosti nalaze dopunsko zanimanje
i dodatni izvor prihoda. U ovoj grupi, pored poljoprivrednika i ostalih, u velikoj
3
meri zastupljeni su i penzioneri.Treća kategorija, u koju dolaze profesionalni
pčelari, najmanje je zastupljena. (Kulinčević, Gačić, 1991.)
U ovu grupu spadaju oni pčelari čiji izvor prihoda najvećim delom dolazi od
pčelarstva. Pčelari u pokušajima da što više zarade, zaboravljaju na biološke
potrebe pčela. Naime, pčelari oduzimaju pčelama ne samo "višak meda", već i
med iz plodišta. Med iz plodišta pripada samo pčelama i taj med nije samo izvor
energije, već i izvor esencijalnih aminokiselina, mikro i makroelemenata,
vitamina i drugih aktivnih supstanci, jer med u plodištu nije nektar. To je
biološki aktivna supstanca nastala preradom nektara i mešanjem istog sa
sekretima ţlezda medonosne pčele, i ne samo to, med u plodištu sadrţi znatne
količine polena, koji stajanjem u medu, pod dejstvom kiselina iz meda, kao i
pod dejstvom enzima egzokrinih ţlezda pčela, puca (pucaju celulozni omotači,
egzina i intina, koji su i za pčele nesvariva prepreka kao i za ostale ţivotinje),
pa se sadrţaj polenovih zrna meša sa medom. Tako med u plodištu predstavlja
izuzetno kvalitetnu energetsku i proteinsku hranu za pčele. Ova hrana je
najznačajniji faktor za prezimljavanje i brzi prolećni razvoj pčelinjeg društva, a
pčeleri ga uzimaju pčelama. Na taj način pčelari preve višestruke štete i sebi i
pčelinjim zajednicama. Uzeti med iz plodišta znači uzeti i med sa reziduama
raznih preparata (amitraza-Mitaka, kumafosa-Perizina, cimiazolhidrohloridaApitola,
flumetrina-Varoastop,
fluvalinata,
dicikloheksilamina-Fumagilina)
kojima je pčelar tretirao pčele u plodištu, pa je i med u njemu moţe biti
kontaminiran pesticima dospelih direktno (tokom jesenjeg i zimsko-prolećnog
tretmana) ili posredno iz već ranije kontaminiranog voska. Taj med nije za
ljudsku upotrebu. S druge strane, oduzimanjem meda iz plodišta, pčelama se
oduzima najkvalitetnija hrana, što utiče na razvojne mogućnosti i preţivljavanje
zajednice, ali i na imuni sistem kako svake pojedinačne pčele, tako i zajednice
kao organizma u celini. Zbog oduzimanja ovog meda umanjuje se razvojni
potencijal pčelinjeg društva, narušava se uzrasna struktura pčela, a dodatkom
šećera-"šećerizacijom", kao "zamenom" za med (jer šećer nikako ne moţe biti
adekvatna zamena za med, nego je samo nuţno zlo) pčele se dodatno
iscrpljuju, pa društvo neće biti spremno za glavni medober. Zbog narušavanja
uzrasne strukture, smanjen je i broj sanitarnih pčela (kućne pčele starosti od
12 do 18 dana), a samim tim i odbrambeni potencijal pčelinje zajednice na sve
poznate i u košnici uvek prisutne uzročnike bolesti kao što su: Paenibacillus
larvae, Nosema apis, Nosema ceranae, Ascosphaera apis, Varroa destructor i
razni virusi. Da bi se neko uspesno bavio pčelarstvom, mora biti uporan u
sticanju kako praktičnog tako i teoretskog znanja iz ove oblasti,jer više nije
moguće pčelariti prepuštajući pčelinja društva prirodnim uslovima kako je to
nekada bilo moguće. Nestajanje bogatih prirodnih izvora pčelinje paše,
masovna primena hemijskih sredstava za zaštitu poljoprivrednih kultura i
uništavanje korova, jako su oteţali pčelarenje naročito u krajevima sa veoma
intenzivnom poljoprivredom. Samo neke uljarice (suncokret i uljana repica)
kada se radi o velikim površinama pod monokulturama su izuzeci.
4
MEDONOSNA PČELA - APIS MELLIFERA
Medonosna pčela (Apis mellifera L.) je vrsta pčele koja spada u red
hymenoptera i pored apocrita.
Od 20 000 poznatih vrsta pčela, samo šest do jedanaest proizvodi i skladišti
med. Četri vrste gaji čovek:Apis mellifera (evropsko-afrička medonosna pčela),
Apis florea (mala indijska pčela), Apis dorsata (velika indijska pčela).
Rasprostranjena je po celom svetu i jedino se ova vrsta uzgaja u košnicama.
Uzgajivači je nazivaju i „domaća pčela“ što u stvari predstavlja ovu vrstu-Apis
mellifera.
Medonosna pčela ima niz vrednih bioloških i privrednih karakteristika te je
čovek zato intenzivno gaji. Ona se pre svega moţe gajiti gotovo u celom svetu.
Stvara velika društva koja sakupljaju i nagomilavaju rezerve meda i polena u
većim količinama no što je potrebno društvu.
Medonosna pčela (Apis Mellifera L.) pripada:
kolu zglavkara - Arthropoda
klasi insekata – Insecta
redu opnokrilaca – Hymenoptera
superfamiliji pčela - Apoidea
familij i viših pčela - Apidae
podfamiliji pravih pčela - Apinae
rodu društvenih pčela - Apis
Rod drustvenih pčela - Apis ima četiri vrste:
Dţinovska pčela - Apis dorsata
Patuljasta pčela - Apis floreae
lndijska pčela - Apis cerana
Medonosna pčela - Apis mellifera (slika 1.)
Sl. 1.-Apis mellifera
5
POREKLO I RAZVOJ MEDONOSNE PČELE
Medonosna pčela je vrsta insekta koji potiče iz jugoistočne Azije. Prvi tragovi
medonosne pčele naĎeni su na fosilu od pre 40 miliona godina. Pre oko30
miliona godina pčele su razvile svoju prvu društvenu zajednicu. Kao
najzastupljenija pčela,,verovatno potiče iz tropske Afrike odakle se širila prema
Evropi i Aziji. Postoji mnogo podvrsta pčela koje su se adaptirale na svoj
geografski i klimatski prostor.
Medonosne pčele ţive u velikim i trajnim čvrsto izgraĎenim
zajednicama u kojima je posao striktno rasporeĎen, a rad svake jedinke sluţi
društvu. Broj pčela u zajednici zavisi od godišnjeg doba i trenutnih uslova
ţivota, najčešce iznosi više desetina hiljada. Društveni način ţivota je zahtevao
specijalizaciju uloga individua u pčelinjem društvu, što je dovelo do razlika u
spoljnoj i unutrašnjoj graĎi i funkciji pojedinih organa i čitavog organizma
pčela. Pčelinje društvo ţivi i deluje kao jedan organizam. Pčela kao jedinka
nesposobna je da ţivi samostaino,van društva.
Zahvaljujući tom jedinstvu društva pčela moţe odrţavati optimalnu
temperaturu, sakupljati i nagomilavati velike rezerve meda i cvetnog praha,
braniti se od neprijatelja i razmnoţavati se.
GRAĐA MEDONOSNE PČELE
GraĎa tela i unutrašnji organi pčela, matice i trutova je u mnogo čemu
slična, ali postoje i izvesne razlike zbog različitih funkcija koje imaju u društvu.
Omotač tela je od hitina. Telo se sastoji iz tri pokretno spojena dela:glave,
grudi i trbuha. Na glavi su dva sloţena i tri prosta oka, usni organi i pipci. Grudi
se sastoje iz tri para člankovitih nogu i dva para krila. Na zadnjim nogama pčele
imaju korpice u koje skupljaju cvetni prah. Trbuh je sastavljen od 6 članaka u
matice i radilica i 7 u trutova. Sa donje strane poslednja 4 članka pčela nalaze
se voštana ogledalca, kakvih u matice i trutova nema. Na kraju trbuha matice i
radilica nalazi se ţaoka. Trutovi su bez ţaoka.
6
Sl. 2.-gradja medonosne pčele
Organi za varenje predstavljaju crevni kanal sastavljen od tri dela: prednjeg,
srednjeg i zadnjeg creva. Sa organima za varenje su usko povezane sekretne
ţlezde.Ima ih četri para:gornjovilična,podţdrelna,temena i grudna.
Disajni sistem je sloţena mreţa cevčica spojenih u opšti sistem i rasporeĎenih
po celom telu dopirući do ćelija.Krvni sistem je kao i kod ostalih insekata
otvoren.Glavni organ za izlučivanje su tzv. Malpigijevi sudovi kojih ima na
nekoliko desetina.
Polni sistem matice je dobro razvijen i sastoji se od dva jajnika, dva jajovoda,
semene kesice i vagine. Pčele imaju zakrţljali polni sistem. Trutovi imaju dva
semenika, dva semenovoda, semene kesice, sluznih ţlezda i snošajnog organa.
Preko nervnog sistema primaju nadraţaje i uspostavljaju vezu sa spoljnom
sredinom.
7
SASTAV PČELINJEG DRUŠTVA
Pčelinje društvo se sastoji od ţenskih (matica,radilice) i muških (trutovi)
članova društva.
MATICA
Matica (slika 3.) je jedino polno zrela ţenka u pčelinjem društvu, čiji je zadatak
nošenje jaja i time obezbeĎivanje opstanka društva, kao i drţanje pčelinjeg
društva na okupu putem feromona koji luči. Iz oploĎenih jaja se razvijaju ţenke
(radilice i matice), dok iz neoploĎenih se razvijaju muţjaci (trutovi). Dnevno
matica moţe sneti 2500 do 5000 jaja.
Sl. 3.-matica
Jedno pčelinje društvo moţe da ima samo jednu maticu. Ukoliko se desi da se
izleţe više matica, doći će do podele društva prirodnim rojenjem ili pak do
sukoba meĎu matcama rivalkama, gde će najjača i najsposobnija ostati što se
dešava pri tihoj smeni matica.
Maticu oploĎavaju trutovi. Tokom ţivota matica izleće iz košnice samo jednom
pri parenju i izuzetno ako doĎe do rojenja.OploĎena matica polaţe jaja u ćeliji
saća. Iz najvećeg broja jaja izlegu se radilice, iz malog broja jaja izlegu se
trutovi, a iz nekoliko posebno ugraĎenih matičnjaka izlegu se matice.
Duţina njihovog ţivota zavisi od uslova u kojima ţive.U toku najintezivnijeg
rada ( leti ) pčele ţive 4-6 nedelja, a zimi 6-9 mesecii posle prezimljavanja
uginu. (Škenderov, Ivanov, 1986.)
8
RADILICA
Radilica (slika 4.) je polno nerazvijena ţenka pčele. Izleţe se iz oploĎenih jaja i
od polaganja jaja do izleganja jedinke proĎe 21 dan. Ona obavlja sve poslove u
pčelinjem društvu:hrani leglo, sakuplja nektar, cvetni prah, propolis, gradi
saće, odrţava temperaturu i vlaţnost vazduha u košnici, odrţava čistoću, brani
košnicu od uljeza, hrani neguje maticu, projizvodi med, mleč itd. Broj radilica u
društvu je promenljiv i zavisi od rase pčela, godišnjeg doba, plodnosti matice
itd. Duţina ţivota radilice je takoĎe promenljiva i pre svega zavisi od godišnjeg
doba.
Sl. 4.-radilica
TRUT
Trut ( slika 5. )je polono razvijen muţjak i u jednoj košnici ih je od pet do
šest stotina. Izleţe se iz neoploĎenih jaja tzv. Devičanskim raĎanjem
(partenogenezom). Cilj truta je sparivanje sa maticom, tako da nikakve druge
uloge nemaju u društvu. Za razliku od ţenki oni ne poseduju ţaoku. Veći je od
radilice, a manji od matice.
Sl. 5.-trut
9
BOLESTI I PARAZITI PČELA
GLJIVIČNA OBOLJENJA
Na saću se često, pogotovo pri većoj vlazi u košnici, mogu naći razne
vrste gljivica. Pčelari ovu pojavu nazivaju buĎanjem. Dobrom ventilacijom se
porast gljivica moţe izbeći. MeĎutim, pored obične buĎi, koja moţe naneti veće
štete rezervama polena, ako se ona nalazi u okvirima bliţe zidovima košnice, za
pčelare su od daleko većeg značaja dve vrste gljivičnih oboljenja koja
ugroţavaju razvojne stadijume pčela. Te su bolesti poznate pod imenom krečno
i kameno leglo. Ovo prvo oboljenje koje napada pčelinje larve od nedavno sve
više ugroţava pčelarsku proizvodnju i u našoj Republici.
KAMENO LEGLO
Larve uginule od kamenog legla mogu biti poklopljene i nepoklopljene.
U početku, obolela larva ima belu boju dok se kasnije pretvara u sivu ili
zelenkasto ţutu boju i postaje vrlo tvrda.
Kameno leglo izaziva gljivica Aspergillus flavus a ponekad i jedna druga vrsta
Aspergillus fumigatus. One se donekle razlikuju jer A. flavus ima zelenkastoţuti izgled, a A. fumigatus sivo-zelen. Inače, ove gljivice mogu inficirati i neke
druge insekte a ponekad prouzrokovati disajne tegobe kod ţivotinja kao i kod
čoveka.
KREČNO LEGLO
Bolest pčelinjeg legla izazvana gljivicom Ascosphaera apis, a javlja se
u radiličkom i trutovskom leglu. Pored postojanja Ascosphaera apis, za izbijanje
bolesti potrebno je prisustvo nepovoljnih uslova za razvoj larvi, kao što su
hladnoća, povećana vlaţnost, nedostatak hrane, nekontrolisana upotreba
antibiotika i akaricida, masovna primena pesticida i sve veće zagaĎenje ţivotne
sredine. Sve ovo pogoduje brzom razvoju gljivica koje larvu u rekordnom
vremenu obaviju hifama, uslovljavajući njeno brzo uginuće. Bolest napada larve
u trećem –četvrtom danu ţivota, a u košnicu je unose pčele sa tek sakupljenim
polenom i nektarom. Smrt larvi nastupa neposredno pred ili posle poklapanja
ćelija.
10
U početku infekcije larve su najpre bledo-ţućkaste boje, meke glatke,
promenljivog oblika, a zatim imaju svetlo-ţutu boju. Kasnije su hrapave, na
dodir se oseća konzinstencija koţe i mogu biti krte i lomljive. Oko njih se stvara
beli micelijumski omotač koji se naglo uvećava, potpuno ih obavije da bi na
kraju ceo prazan prostor u ćeliji legla bilo ispunjen micelijumom. Micelijum
tesno prijanja na zadnji deo larve, dok glava obično ostaje slobodna, suva i ima
izgled dugmeta. U kasnijem stupnju infekcije stare mumificirane larve se
smanjuju zbog dehidratacije i izgledaju kao da su pokrivene krečom,otuda i
naziv “KREČNO LEGLO”.
BOLESTI PČELA IZAZVANE PARAZITIMA
Bolesti pčela izazvane parazitima nanose pčelarstvu velike štete. Radi toga, u
cilju zaštite pčela, zakonskim propisima su regulisane mere za njihovo
suzbijanje. U ove bolesti spadaju :nozemoza, akaroza i veroza.
NOZEMOZA
Nozemoza je bolest odraslih pčela. Uzročnik je mikrosporidija Nosema apis
Zander, koja napada zid srednjeg creva kod matica, trutova i radilica, ali
ponekad napada i druge organe. Bolest se javlja u akutnom toku sa velikim
mortalitetom i u hronoičnom toku (subklinička forma ).
Zander je opisao uzročnika i bolest nazvao nozemoza, ali je mnogo toga o
naravi bolesti ostalo nejasno. Još su i danas, na skupovima najpoznatijih
stručnjaka, mišljenja o toj bolesti vrlo podeljena. Jedni smatraju da joj se daje
preveliko značenje i tvrde da su mnogi
slučajevi
nozemoze
pogrešno
dijagnostifikovani, kada su zapravo u pitanju
druge bolesti. Drugi smatraju nozemozu
bolešću koja nanosi najviše štete pčelarstvu i
koju treba suzbijati oštrim veterinarskim
merama. U novije vreme smatra se da
uzročnik nozemoze otvara vrata ulaska u
organizam pčele uzročnicima drugih bolesti,
prvenstveno virusnih i da one čine veće štete
nego sama nozemoza. Bolest je raširena
svuda u svetu pa i u celoj našoj zemlji. Kroz
smanjenje prinosa meda i propadanjem celih
pčelinjih zajednica, uzrokuje velike gubitke pčelarima. To se posebno odraţava
i na štete u celim ekosistemima koji su vezani za pčele.
11
Glavni izvori nozemoze su:
- voda na nehigijenskim napajalištima pčela,
- saće uprljano izmetinama bolesnih pčela i
- med u koji su dospele spore.
Unutar košnice mlade pčele dolaze u dodir sa sporama uzročnika nozemoze u
izmetima bolesnih pčela. Bolesne pčele izbacuju izmet u košnici u doba kad ne
postoje uslovi za češče izletanje iz košnice, kao što je to zimi ili za vreme
dugotrajnih kiša.Tokom lepog vremena čak i teţe bolesne pčele izbacuju izmet
i izvan košnice.Tokom aktivnog perioda pčele ţive vrlo kratko,izmena naraštaja
radilica je brza,pa to usporava razvoj bolesti. Razvoju bolesti pogoduju nagle
promene temperature, slaba paša, uzimljavanje pčela na nekim vrstama meda
kao stoje med medljikovac, slabe pčelinje zajednice, uznemiravanje pčela zimi,
duge zime bez lepih dana za pročisne izlete pčela, često otvaranje košnica i
dugotrajni pregledi zajednica, kao i intenzivno pčelarenje s čestim seljenjem
pčelinjih zajednica.Krajem zime i u rano proleće udeo bolesnih pčelinjih
zajednica kao i pojedinih pčela unutar zajednica je najveći.
Znaci bolesti
Znaci bolesti uočavaju se na starim pčelama. Posle zimovanja, pčelinje društo
slabi,a ponekad ugine i matica. Trbuh bolesne pčele je naduven i kada se
pritisne izbaci bledosiv izmet. Ako se izvuku creva pčele, onda je srednje crevo
beličaste boje, dok je kod zdrave pčele ruţičasto. Zaraţena matica manje nosi
jaja, što se odraţava na smanjenju legla i na sakupljanju hrane.
Tačna dijagnoza moţe se postaviti tek labolatorijskim ispitivanjem. U tu svrhu
potrebno je poslati na ispitivanje oko 30 pčela iz svake košnice posebno.
Uzimaju se uginule pčele ili one koje pokazuju znake bolesti.
Lečenje
Ova bolest uspešno se leči antibioticima.
12
AKAROZA ILI GRINJAVOST
Bolest organa za disanje odraslih pčela, koju uzrokuje krpelj grinja Acarapis
woodi. Ova grinja ovalnog oblika, razvija se u grudnim trahejama koje se
nalaze u osnovama krila. Tu se hrani sokovima iz pčelinjeg organizma te razara
krvne sudove, što dovodi do nekroze pojedinih delova traheja. Najviše stradaju
traheje oko krila.
Grinje ţive isključivo u pčelinjem telu i van tela brzo propadaju. Uzročnik se
prenosi od jedne pčele do druge. Zato je zaraza najintenzivnija zimi, dok se
pčele nalaze u zimskom klupku, pošto tada pčele ne izlaze iz košnice, grinje
ispune traheje i najveće uginuće pčela je u proleće.
Znaci bolesti
Bolest se moţe pojaviti u svako godišnje doba, meĎutim najizraţenija je u
proleće. Pčele pokušavaju da polete, a pošto su im stigme (dušni otvori)
začepljene i nemaju dovoljno vazduha, padaju na pod košnice i pred košnicu.
Tada imaju oborena krila i trepere njima. Kad se primeti grinjavost, potrebno je
poslati na laboratorijsko ispitivanje 30 do 50 pčela. Istovremeno, svaki
uzgajivač pčela obavezan je da prijavi bolest odgovarajućoj poljoprivrednoj
instituciji.
Lečenje
Ako su na pčelinjaku zaraţena 2 do 3 društva, najbolje je da se saće sa leglom
bez pčela doda drugim društvima. Tada se bolest ne prenosi jer grinje ţive na
pčelama. Zaraţene pčele uguše se sumporom i posle toga spale. Postoje
sredstva koja ubijaju grinje, a da ne štete pčelama i leglu. Najbolje je provesti
lečenje posle glavne prolećne paše kada uginu stare pčele.
Za lečenje se uzima Froova smesa koja se priprema od dva dela benzina, dva
dela nitrobenzola jedan deo safrola ili suncokretovog ulja. Na mali komad
flanelne krpe natopi se 2,5 do 3 ml ove smese, a krpa se uvuče kroz leto na
dno košnice. Ovo se ponavlja uzastopno 3 dana. S ovom smesom potrebno je
oprezno rukovati pošto je zapaljiva.
13
VAROZA
Varoza (Slika 6.) je opasna bolest larvi, lutki i odraslih pčela koju izaziva krpelj
varoa - Varroa Jacobsoni (Oudemans). Prvi put je primećena 1904. godine na
indijskoj pčeli (Apis indica) sa koje je prešla na medonosnu pčelu (Apis
mellifica). Na medonosnoj pčeli utvrĎena je 1958. godine u Japanu,1959. u NR
Kini, a 1964. godine u SSSR-u. U periodu od 1973. do 1980. godine proširila se
u Evropi (Bugarska, Rumunija, Jugoslavija, DR Nemačka, SR Nemačka, Turska,
Grčka itd.). U našoj zemlji prvi put je utvrĎena krajem 1976. godine kod
Dimitrovgrada. Postoje lokaliteti,gde nije utvrĎena ova bolest, ali se moţe sa
sigurnošću pretpostaviti da će i tamo doći do zaraţavanja pčelinjih društava.
Uzročnik
Varoa je krpelj iz familije Varroidae,vidljiv golim okom. Odrasla ţenka je duga
od 1,00 do 1,77 mm, a široka od 1,50 do 1,99 mm. Njeno telo je ovalno i
spljošteno, pokriveno hitinskim omotačem - štitom, tamnosmeĎe (kestenjaste)
boje. Celo telo krpelja obraslo je tankim dlačicama i sitnim kukama pomoću
kojih se drţi za telo pčele. Odrasla ţenka ima 4 para nogu koje su savijene
ispod štita. Na nogama se nalaze organi za disanje (stigme), te organi mirisa i
dodira.
Širenje krpelja
U pčelinjaku, od zaraţene do zdrave košnice, uzročnike prenose pčele radilice i
trutovi. Krpelj se moţe širiti i prenošenjem okvira sa leglom i pčelama te
stresanjem pčela iz zaraţene u zdravu košnicu. Krpelj se moţe preneti na
zdrave pčele preko cveta na paši - prilikom sakupljanja nektara. Na veće
udaljenosti krpelj se prenosi selidbom zaraţenih pčelinjih društava i prodajom
zaraţenih matica i rojeva. Tako se krpelj proširio izmeĎu kontinenata.
Razvoj krpelja i znaci oboljenja pčela
Ţenka krpelja odlaţe jaja oko sedmog dana svoje starosti. Kad odlaţe jaja,
krpelj napušta pčelu i odlazi na saće u kom se nalazi leglo pred zatvaranjem
ćelija. U jednu ćeliju moţe sneti od 1- 3 jajeta. Ukupan broj jaja koje snese
jedna ţenka jako je kolebljiv (1 - 38), što zavisi od godišnjeg doba i količine
legla u košnici - najmanje u proleće, a najviše krajem leta. U rano proleće
ţenka krpelja polaţe jaja u ćelije sa radiličkim leglom. Pojavom trutovskog
legla, radije odlaţu jaja u to leglo. Tada je količina zaraţenih trutovskih ćelija za
oko 14,3 puta veća od radiličkih.
Osnovna hrana krpelja, u svim tokovima njegovog razvoja je hemolimfa koju
siše usnim aparatom iz tela larvi, lutki i odraslih pčela. Larve napadnute
14
krpeljom nemirne su i ispruţe se u ćeliji saća pre vremena, a ponekad ispadnu
iz ćelije na pod košnice.
Pčele razvijene iz zaraţenog legla su sitne, imaju nepravilno razvijeno telo (krila
i noge), a naročito im je tanka veza izmeĎu grudi i trbuha (epinotum). Ţivot
napadnutih pčela je upola kraći, a takvi trutovi nisu sposobni da oplode maticu.
Celokupni razvojni krug krpelja(od polaganja jaja do odraslog krpelja) traje kod
ţenke 8 do 9,a kod muţjaka 6 do 7 dana.
Odrasli krpelj prelazi na pčele (maticu, radilice i trutove), zadrţava se na
njihovom telu, najraĎe na trbuhu izmeĎu segmenata i ispod voskovih ţlezda.
Bolest sama od sebe ne moţe prestati.
Suzbijanje krpelja
Za suzbijanje krpelja upotrebljavaju se fizičke, biološke metode kao i hemijska
sredstva. Najbolji rezultati se postiţu uporednom primenom bioloških metoda i
hemijskih sredstava. Zavisno od načina primene, preteţno se upotrebljavaju za
zaprašivanje i zadimljavanje pčelinjih društava. Sve metode i hemijska
sredstva, koja se danas primjenjuju ne mogu u potpunosti da unište krpelja.
Uspešno dejstvo svih preduzetih mera kreće se u granicama od 17% do 90%,
te se njihovom primenom samo smanjuje brojnost krpelja u pčelinjem društvu.
Suzbijanje krpelja se najuspešnije provodi u vremenu od jeseni do proleća, kad
nema legla u košnici pa prema tome nema ni razvoja krpelja, koji se u to vreme
nalazi na odraslim pčelama.
Sl. 6.-varoza
15
BAKTERIJSKE BOLESTI
Američka truleţ legla
Značajan problem koji utiče na razvoj pčelarstva kako kod nas, tako i u svetu
jesu zaraţne bolesti pčela od kojih prvenstveno treba spomenuti opaku truleţ
legla (američka kuga pčelinjeg legla). Gledajući sa zdravstvenog i ekonomskog
aspekta, svakaki veliki problem predstavlja američka kuga legla, bolest za koju
se smatra da je već odavno dostigla razmere panzootije.
U našoj zemlji prisutna je već više desetina godina sa manjim ili većim
intenzitetom i smatra se da je trenutno ima skoro u svim opštinama i regionima
Srbije i Crne Gore. Američka kuga je veoma kontagiozna bolest pčelinjeg legla,
enzootskog karaktera u početku, koja kasnije svojom upornošću u odrţavanju i
laganim širenjem u pčelinjaku i okolini, dostiţe razmerepanzootije. Razlikujemo
dve forme mikroorganizma koji izazivaju ovu bolest pčelinjeg legla:
vegetativna, pokretna forma-bacili spore, nepokretna forma. Spore bakterije,
Paenibacillus larvae, su izuzetno otporne kako na faktore spoljašnje sredine,
tako i na hemijska sredstva. Spore mogu da provedu u starom saću i
košnicama i do 35 godina, sačuvavši infektivnost. Na 110°C u autoklavu izdrţe
30 minuta u ključalom vosku na 125°C izdrţe 20 minuta, a u suvom tlu očuvaju
infektivnost 228 dana. Infekcija je isključivo vezana za pčelinje leglo (larve) i
nastaje unošenjem spora uzročnika, pri čemu spore P.larvae u leglo deponuju
pčele negovateljice. Vegetativnioblici-bacili razvijaju se iz unetih spora posle
poklapanja legla. Infekcija obolelog legla je veoma jaka, tako da jedna obolela
larva moţe da sadrţi i preko bilion spora P. larvae, što je sa epizootiološkog i
zdravstvenog aspekta veoma značajno. Primarni izvori zaraze su bolesne i
uginule larve, kraste, med, polen i unutrašnjost košnice obolelog društva.
TakoĎe, spore ovog mikroorganizma mogu mehanički prenositi i krpelj
Varroa destructor, kao i leptiri voskovog moljca. Sekundarni izvor zaraze je
med iz medišta zaraţene košnice. Disperziju (širenje) spora unutar košnica
obavljaju mlade pčele negovateljice legla, a zarazu prenosi sam pčelar
apitehničkim postupcima, seobom pčela na pašu slabih i zaraţenih zajednica,
kupoprodajom rojeva, putem grabeţi, pozajmljivanjem pribora, samostalnom
izradom satnih osnova od nesterilisanog voska itd. Kliničku sliku uočavamo na
poklopljenom leglu i to u vidu promena boje, konfiguracije i inegriteta
poklopaca. Vide se promene i u izgledu samog legla koje je nekompaktno, tj.
raštrkano. Po skidanju poklopaca uočavajuse promene na larvama,čija se boja
menja od belo sedefaste, sivoţute, tamnosmeĎe do boje čokolade. Larva,
takoĎe, gubi jasni srpoliki oblik, te se pretvara u bezobličnu gnjecavu
masu.Ubadanjem čačkalice ili palidrvca u takvu larvu izvlače se niti čokoladne
boje duge i po četiri do pet centimetara, što je siguran znak da materijal
treba odneti u labolatoriju i tamo potvrditi dijagnozu.
16
Promene na poklopčićima zatvorenog radiličkog legla (promena boje-svetliji poklopčići,
ulegnuće satnih poklopaca i
njihova perforacija sa nepravilnim nareckanim ivicama)
Proces hidrolize (raspadanje uz gubitak vode) larve i njeno razlaganje do
formiranja kraste traje oko 2 meseca. Obolela zajednica sve više slabi i na kraju
postaje plen najezde voskovog moljca i grabeţi pčela. Sigurna dijagnoza se
postavlja u labolatoriji izolovanjem specifičnih spora uzročnika. Materijal za
dijagnostiku je ram obolelog legla upakovan u hartiju. Diferencijalno
dijagnostički moţe se otkloniti sumnja na mešinasto leglo, kompleks blage
truleţi i delimično varozu, obzirom na sličnosti u kliničkoj slici. Naţalost,
poslednjih godina svedoci smo sve glasnijeg zagovaranja primene alternativnih
profilaktičnih mera pa i „profilaktične“ primene antibiotika („masne pogače”)
kod američke kuge pčelinjeg legla, kako od strane samih pčelara koji
17
samoinicijativno, na slobodnoj prodaji, kupuju različiite antibiotike, tako i od
strane poznatih stručnjaka koji se već duţi niz godina bave „zdravstvenom
problematikom i ekonomijom” u pčelarstvu. Treba istaći da klijavost,
infektivnost (slika) i posledice infekcije, različitim kombinacijama navedena 4
genotipa, u pčelinjim zajednicama su različite.
Razlike u klijavosti četiri genotipa bakterije Penibacillus larvae
(izazivač američke kuge pčelinjeg legla) pri temperaturnom
tretmanu i tretmanu antibioticima
18
Najbolja mera preveniranja ove bolesti je uzgoj jakih pčelinjih zajednica
auhtohtonih ekogenotipova medonosne pčele, sa izraţenim higijenskim i
negovateljskim ponašanjem, kao i poštovanje bioloških potreba medonosne
pčele kao ţivog bića.
Evropska truleţ legla
Za razliku od američke evropska truleţ je bolest blaţe prirode otvorenog i
zatvorenog legla. U njenom nastanku učestvuje više vrsta bakterija. Mada ova
bolest nije još u potpunosti objašnjena pretpostavlja se da je njen glavni
uzročnik streptococcus pluton, a ostali uzročnici imaju drugorazredni značaj.
Evropska truleţ uglavnom se javlja u proleće i teţe se otkriva, jer pčele u
pojedinim društvima brzo očiste obolele larve pa pčelar to teško moţe zapaziti.
Najčešće se javlja u društvima koja u proleće imaju dosta otvorenog legla a
malo pčela koje proizvode hranu i nisu u mogucćnosti da ih dobro nahrane. U
vreme nepovoljnih uslova za ţivot i opstanak pčelinjeg društva bolest se brzo
širi, odnosno bakterije se brţe razmnoţavaju u pčelinjim larvama. Ukoliko su
uslovi za razvoj bakterija nepovoljni bolest se moţe javiti i na poklopljenom
leglu. Ovo je takodje vrlo zarazno oboljenje koje se moţe javiti kako u jednom
tako isto u više pčelinjih društava na jednom pčelinjaku kao i u više pčelinjama
na jednom području, zavisno o delovanju nepovoljnih uslova na normalan ţivot
i rad pčelinjih društava. Moţe se javiti u slučajevima kada su pčelinja društva i
leglo izloţeni nekoj vrsti stresa izazvanog bilo zbog prisustva u leglu velikog
broja parazita varoa Jakobsoni, zbog selidbe i sl.
Sl. 7.-evropska truzež
Od evropske truleţi oboljevaju najčešce larve starosti od 48 časova. Mlada larva
sa hranom unosi prouzrokovača bolesti u srednje crevo u kojem se uzročnici
razmnoţe u velikoj meri. Zaraţene larve trebaju više hrane zbog čega ih pčele
izbacuju iz ćelija ili ostaju u njima gubeći svoj oblik, postaju mlohave i gube
svoju belosedefastu boju a poprimaju prljavoţuckastu, i karakterističan
kiselkast miris. Promene na uginuloj larvi zavise i od uzročnika koji se u njoj
razmnoţio. Iskusni pčelar lako prepoznaje obolelu larvu po osnovu promene
19
njenog normalnog poloţaja. Ako pčele poklope ćelije sa uginulim larvama i u
njima će poklopci kao i kod američke truleţi postati ugnuti i sa manjim brojem,s
tom razlikom što se trula masa uginule larve vrlo malo rasteţe, ima miris
sirćeta, i nije čvrsto pripijena na dno ćelije pa pčele i uspevaju da je očiste. Tok
bolesti je različit tako da u nekim slučajevima je polagan pri čemu umire mali
broj larvi. Medutim, ako je razvoj bolesti pod uticajem vanjskih faktora vrlo
izraţen dolazi do uginuća velikog broja larvi usled čega se broj pčela naglo
smanjuje i društvo propada. Za vreme jače paše bolest se moţe pojaviti u
jačem obliku iz razloga što paša okupira veći broj pčela i smanji se količina
hrane za leglo te pčele počnu da izbacuju obolele larve da bi u ćelije smestile
nektar i tako dodje i do prestanka bolesti. Kod društava u kojima je došlo do
nestanka hrane dolazi do izgladnjavanja obolelih larvi i pčele ih odmah otkrivaju
i izbacuju iz ćelija gde takodje dolazi do nestanka simptoma bolesti.
VIRUSNE BOLESTI
Virusne bolesti pčela i pčelinjeg legla koje sa simptomima liče na paralizu i
mešinasto leglo bile su poznate i u prošlom veku. Medjutim, utvrdivanje
uzročnika i njihove prirode razrešeno je tek posle Drugog svetskog rata, nakon
čega je otkriveno i identifikovano oko 15 vrsta virusa kod pčela. Kod
dijagnosticiranja virusnih bolesti oteţavajuce su činjenice što su simptomi
sezonskog karaktera i sa različitim intenzitetom ispoljavanja iz godine u godinu.
Poseban problem je u tome što su virusi pčela veoma sitne čestice koje su
znatno manje od bakterija i ne mogu se videti kao ni utvrditi njihove razlike bez
odgovarajuće opreme.
AKUTNA PARALIZA
Akutna paraliza se javlja u proleće, ima nagli nastup pri čemu umire veći broj
pčela. Obolele pčele su mlade, imaju proširen stomak. Ako im paţljivo otvorimo
stomak moţe se videti mehur proširen i pun tečnosti.Obolele pčele ne mogu
leteti pa u velikom broju padaju ispred leta gde nakon kraćeg vremena uginu.
Za pouzdano utvrdivanje dijagnoze neophodno je poslati uzorke pčela da se
ispitaju ostale bolesti odraslih pčela. Za suzbijanje bolesti najbitnije je ukloniti
faktore koje smatramo da utiču na nastanak i tok bolesti. Korisno je povremeno
dati pčelama manje količine retkog šećernog sirupa. Ako u društvu nema
dovoljno polenovog praha niti ga pčele mogu doneti iz prirode preporučljivo je
dati pčelama belančevinastu hranu (sojino brašno,mleko u prahu i sl.).
20
Suzbijanje bolesti
Lečenje virusnih bolesti bez obzira na vrstu vrlo je teško iz razlog što virus
postaje deo ćelije koju inficira tako da je vrlo teško uništiti i sačuvati čitav
organizam ţivotinje. Za razliku od evropske i američke truleţi masa uginulih
larvi nije lepljiva i rastegljiva. Za lečenje ove bolesti smatra se da je najvaţnije
povesti računa o opštim uslovima razvoja pčelinjeg društva i ne dopustiti da
dodje do neke stresne situacije posle koje se stvara povoljna klima za
razmnoţavanje virusa. Pošto za ovu bolest nema leka preporučljivo je
preduzimati iste mere preventive kao i u drugim slucajevima virusnih oboljenja.
HRONIČNA PARALIZA
Hronična paraliza pčela je zarazna bolest odraslih pčela uzrokovana virusima.
Ispoljava se kroz dve vrste simptona. U prvom slučaju zdrave pčele izvlače iz
košnice bolesne pčele, koje su izgubile moc letenja i stalno tresu krilima, imaju
naduven stomak. Ispred košnice gamiţu i često se skupljaju u manje grupice ili
bauljaju po travi. Takve pčele se mogu takodje naći i ispod poklopne daske u
košnici. U drugom slučaju su u pitanju crne pčele bez dlačica koje uglavnom
mogu leteti i pčele ih napadaju na letu i u košnici,pri čemu se one ponašaju
pasivno. Bolest se javlja kod manjeg broja društava krajem proleća i traje
tokom leta. Bolesna pčelinja zajednica slabi i ima manji prinos. Većina bolesnih
pčela ugine u prirodi pa je teško primetiti kad je društvo obolelo. UtvrĎeno je
da se virus nalazi stalno prisutan u pčelama i da se aktivira u nepovoljnim
uslovima za ţivot pčela i nakon stresa. TakoĎe je utvrĎeno da se osetljivost na
paralizu nasleĎuje, što podrazumeva promenu matice kod takvih društava. Do
sada nije pronadjen lek za ovu vrstu oboljenja pa se lečenje svodi na
otklanjanje uzroka koji pogoduje širenju bolesti,odnosno na odrţavanje
optimalnih uslova za ţivot pčele.
MEŠINASTO LEGLO
Mešinasto ili vrećasto leglo je virusna bolest zatvorenog legla. Ovo je bolest
koja se javlja kod larvi starosti do 4 dana. Sa porastom larve razmnoţava se i
virus pri čemu ona nakon što se ispravila u celiji ugine. Larve se zaraze
hranom, a mlade pčele radilice čišćenjem obolele supstance uginulih larvi.
Obolela larva je naduvena i vodnjikava sa izmenjanom bojom od belosedefaste
na sivo prljavu. Infektivnost virusa u vodnjikavoj masi se smanjuje promenom
boje na crnu. Virus ima šestougaonu formu, a najviše se nalazi u citoplazmi
masnog tkiva larve. Zaraţene pčele brţe stare od zdravih pčela. Na ćelijama
zaraţenih larvi često se nadju rupice koje su pčele napravile nastojeći da uklone
21
propalo leglo. Tom prilikom se i one zaraze i u njima se virus razmnoţava, tako
da i one menjaju ponašanje. Obolele pčele ne uzimaju polenov prah bez čega
im se ne razvijaju mlečne ţlezde usled čega ne mogu obavljati sve poslove u
košnici. Pre postaju sakupljačice i u zimu ne ulaze jer im se ne moţe formirati
masno tkivo. Mešinasto leglo je rasprostranjeno svuda u svetu pa i kod nas.
Obolela društva mogu dosta oslabiti, pa čak i preko 50%, naročito ako se pojavi
sa još nekom bolesti (američka ili evropska truleţ).
NEPRIJATELJI PČELA
Glavnim neprijateljima pčela se mogu smatrati:pčelinja vaš, mravi, miševi,
ptice, svi veći insekti, svi zagaĎivači prirode, divlje i domaće ţivotinje, oluje i
vetrovi i čovek sa nestručnim i nesavesnim ophoĎenjem.
PČELINJA VAŠ
Pčelinja vaš (Braula coeca) je u stvari bezkrilna muva i kod nas ne prestavlja
neki problem za pčele, jer je više kao nepoţeljni pridruţeni gotovan pčelinjeg
društva. Hranu uzima iz košnice a kao poluparazit ţivi na pčeli radilici, mada se
ponajčešce moţe naći na grudima i glavi na matici. Ponekad se mogu videti i na
trutovima, mada mnogo reĎe. U Francuskoj i SAD-u je nekom prilikom
nalaţeno više desetina pčelinjih vaši na jednoj matici. Pčelinja vaš se najviše
nalazi izmedju glave i grudi odrasle pčele, gde je duboki ubor. Kao pridruţeni
gotovani hranu uzimaju sa usnog aparata pčela-radilica i matice, jer ne sišu
hemolimfu kao drugi paraziti. Odrasla ţenka je duga 1,5 mm i 0,7mm široka.
Crvenomrke je boje i ima tri para nogu i stoji uzdignuto. Ţenka polaţe jaja
ispod mednih poklopaca, na poklopce legla i na druga mesta na saću. Zimi ne
nosi jaja. Larve na poklopcima i na ramovima brzo umiru a preţivljavaju samo
one pod mednim poklopcima. Celokupni razvoj traje oko 20 dana. Larve i lutke
se hrane medom i polenom. Mlada vaš čim se izleţe popne se na pčelu, jer ako
to ne uspe za 6 sati onda ugine. Kad su na matici, uznemire je i matica slabije
polaţe jaja. Vrlo su pokretljive i brzo prelaze sa jedne pčele na drugu.
22
PČELINJI KRPELJ
Varroa destructor nanosi dvostruku štetu tako što se kao parazit hrani
hemolimfom pčela čime ih iscrpljuje i, istovremeno, prenosi razne viruse
izazivače drugih bolesti ovih prirodi i čoveku korisnih insekata. Pčelinje larve
obolele od varoze pokazuju uznemirenost i razvijaju se u mlade pčele sa
nepravilno razvijenim delovima tela, a imaju i promene na stomaku,
neodgovarajući poloţaj krila ili nedostatak jednog od njih, pa često i patrljke
umesto krila. Pčele zaraţene varoom pokušavaju da polete, ali im to ne uspeva.
Moguće ih je videti kako puze po travi ispred košnica, prevrću se na leĎa i
umiru. Ukoliko se zakasni sa uništavanjem varoe, pčelinja zajednica koja je
napadnuta moţe biti uništena. Zbog laganog toka varoze na samom početku
epidemije, ali i usled činjenice da ona za to vreme neće umanjiti produktivnost
pčelinje zajednice, prvi klinički simptomi se zapaţaju posle dve do tri godine.
Čim stepen zaraţenosti pčela preĎe pet procenata, počinje nagli porast
populacije varoa. Ta stopa će tokom jeseni postepeno rasti zbog ubrzane
reprodukcije varoe, ali i kao posledica smanjenja broja pčela što se odraţava i
na povećanje relativnog broja napadnutih pčela. Najnovija saznanja ukazuju da
pčelinja zajednica propada kada u njoj boravi izmeĎu pet i šest hiljada varoa.
Varroa destructor
na radilicama
Varroa destructor
na larvama pčele
23
Varroa destructor
-odrasli primerak
ZAKLJUČAK
Ovu temu smatram za jednu od najvaţnijih za uspešno i savremeno
bavljenje pčelarstvom. Pčelarstvo kao privredna grana,daje dve koristi:preko
pčelinjih proizvoda meda, polena, propolisa, matičnog mleča, voska i pčelinjeg
otrova i indirektne-oprašivanjem biljaka. Indirektne koristi od pčela čak
dvadeste puta su veće od direktnih, što je potvrĎeno mnogim istraţivanjima.
Pre svega zato što su pčele,jedna od najrasprostranjenijih ţivotinjskih vrsta na
zemlji.
Medonosna pčela ima izuzetno značajno i kompleksno mesto u prirodi,
naročito kod pojedinih poljoprivrednih kultura.Već duţe vreme se pogoršavaju
uslovi za gajenje pčela, te se zbog toga radikalno menja struktura biljnog
pokrivača.
Primena savremenih agrotehničkih mera i hemijskih sredstava u poljoprivredi
drastično utiču na uslove ţivota i gajenja pčela. Najvaţniji zadatak savremenog
pčelarstva je povećanje produktivnosti pčelinjih društava. Najveći značaj u tom
pogledu ima pronalaţenje novih efikasnih metoda pčearenja. Biologija u
pčelarstvu proučava ţivot i rad svake pčele posebno i pčelinjeg društva kao
celine.
U pogledu pčelinjeg društva, biologija objašnjava funkcije koje su nastale
isključivo kao rezultat ţivota i rada pčela u pčelinjem društvu, a to su:
stvaranje i odrţavanje odgovarajuće mikroklime u košnici, gajenje legla,
lučenje voska i izgradnja saća, korišćenje nektara za proizvodnju meda, rojenje
itd.
24
LITERATURA

Kulinčević J. I R. Gačić (1991), Pčelarstvo, LM-LOTUS MANAGEMENT,
Beograd, 10-13, 17-40, 206-247.

Ilić, D. Šeš (2008), Gospodar pčela II, Grafo-Š, Leskovac, 15-18, 21-29.

Umeljić V. (1997), U svetu pčela, Kolor Pres, Lapovo, 11,13,15.

Škenderov S. i Ivanov C. (1986), Pčelinji proizvodi i njihovo korišćenje
Nolit, Beograd, 9-12. (original na bugarskom jeziku 1983., prevod na
srpski: Brakna Stamenković, Ksenija Ivanova i Jordan Petrov)

Slavko Jakovljević – Radovi na pčelinjaku, II izdanje Beograd, 2001.

Bolesti pčela, udţbenik za studente veterinarske medicine, Dr Miroslav
Lolin, Naučna knjiga, Beograd 1985. god.
25
26
Download

null