Dr R ajko Kosanović
SINDIKALNI LEKSIKON
TRADE UNION LEXICON
Izdavanje ove publikacije
pomogla je fondacija:
Šta je čovek, ako je glavno dobro
i prihod života mu samo to da spava i jede! Živinče i ništa više.
Shakespeare: Hamlet
Dr R ajko Kosanović
SINDIKALNI
LEKSIKON
TRADE UNION
LEXICON
Beograd, 2010.
SINDIKALNI LEKSIKON
TRADE UNION LEXICON
Dr Rajko Kosanović
Prvo izdanje
Izdavač:
Fredrich Ebert Stiftung
Izvršni izdavač:
I.P. „Obeležja“, Beograd,
Patrijarha Joanikija 20a/54
Za izvršnog izdavača:
Siniša Ćetković, direktor
Biblioteka: Posebna izdanja
Odgovorni urednik: Dragoslav Ćetković, profesor
Recenzenti:
Dr Milorad Dubak
Mr Sanja Paunović
Tehničko uređenje:
Siniša Ćetković
ISBN 978-86-83563-74-6
Tiraž: 500 primeraka
Štampa: Tipo štampa, Beograd
®
Sva prava zadržana. Nije dozvoljeno da bilo koji deo ove knjige bude snimljen, emitovan ili reprodukovan na bilo koji način, uključujući, ali ne ograničavajući se na fotokopiranje, fotografije, magnetni zapis
ili bilo koji vid zapisa, bez prethodne dozvole izdavača i autora.
SADRŽA J
UVOD.......................................................................................................
1
Skraćenice..............................................................................................
3
I TERMINOLOŠKI REČNIK..............................................................
5
II SRPSKO-ENGLESKI REČNIK SINDIKALNIH
I SRODNIH POJMOVA
SERBIAN-ENGLISH DICTIONARY OF
TRADE UNION AND RELATED TERMS.................................... 187
Rečnik pojmova iz oblasti penzijskog osiguranja........... 251
PRILOG 1
Izvorni izrazi i izreke.................................................................... 269
PRILOG 2
Zakon o sprečavanju zlostavljanja na radu
Law on prevention of harassment at work......................... 257
Literatura................................................................................................ 291
Beleška o autoru/About the author............................................. 299
UVOD
Sindikat, prema Zakonu o radu, je samostalna, demokratska i nezavisna organizacija
zaposlenih u koju se oni dobrovoljno udružuju radi zastupanja, predstavljanja,
unapređenja i zaštite svojih profesionalnih, radnih, ekonomskih, socijalnih, kulturnih
i drugih pojedinačnih i kolektivnih interesa.
Zaštita i unapređenje kolektivnih i pojedinačnih prava i interesa zaposlenih, odnosno
zaštita prava iz rada i po osnovu rada, predstavlja osnovnu funkciju sindikata, koja je
sadržana u biću svakog sindikata koji se osniva na izvornim principima sindikalnog
organizovanja i delovanja. Sama reč sindikat potiče od grčke reči „sindikas“ u značenju
advokat, pravni zastupnik, branitelj na sudu u staroj Grčkoj.
Uloga sindikata u zaštiti prava zaposlenih je višestruka, a ogleda se u zaštiti radnih,
ekonomskih, socijalnih i profesionalnih interesa dobrovoljno učlanjenih radnika.
Svoju osnovnu funkciju da ostvaruje i štiti kolektivna i pojedinačna prava i interese
zaposlenih, sindikat ostvaruje delovanjem na raznim nivoima organizovanosti, i to:
na nacionalnom nivou (granski sindikat i sindikalna centrala), na lokalnom nivou
(opština, grad, pokrajina), kod poslodavca, na strukovnoj osnovi i dr.
Aktivnosti sindikalne centrale treba da se ogledaju u: učešću u socijalnom
dijalogu na nacionalnom nivou, kroz funkcionisanje socijalno-ekonomskog
saveta; učešću u zaključivanju opšteg kolektivnog ugovora; davanju amandmana
na predloge zakona iz oblasti radno-pravne, ekonomske i socijalne sfere;
vođenju sudskih sporova i zaštiti prava zaposlenih; proglašavanju generalnog
štrajka i generalnog protesta; organizovanju i vršenju edukacije članstva; razvoju
međunarodne saradnje i dr.
Aktivnosti granskih sindikata treba da se ogledaju u: učešću u zaključivanju posebnih kolektivnih ugovora; pružanju pomoći sindikatima kod poslodavaca (priprema i
zaključivanje kolektivnih ugovora kod poslodavca, priprema i organizovanje štrajka,
aktivnosti vezane za privatizaciju, aktivnosti vezane za sindikalno organizovanje i sl.)
i zaštitu prava zaposlenih pred inspekcijskim i sudskim organima.
Aktivnosti sindikata organizovanih kod poslodavaca su sledeće: učestvovanje u
zaključivanju kolektivnog ugovora kod poslodavca; davanje mišljenja o programu
za rešavanje viška zaposlenih; razmatranje inicijative za privatizaciju; učestvovanje
u izradi socijalnog programa u preduzećima koja se privatizuju; zaštita zaposlenih
1
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
u sporu sa poslodavcem; zaštita zaposlenih pred inspekcijskim organima; davanje
mišljenja u vezi sa otkazom ugovora o radu i drugo.
Razlikujemo veći broj vrsta radno-pravne zaštite, i to: radno-pravnu zaštitu u
širem smislu (unapređenje i zaštita interesa iz rada i po osnovu rada) i u užem
smislu (pružanje konkretne radno-pravne zaštite); radno-pravnu zaštitu na makro
planu (sistemsko uređivanje položaja i prava radnika) i na mikro planu (radnopravna zaštita kod poslodavca); preventivnu (socijalni dijalog) i konkretnu radnopravnu zaštitu (u slučaju povrede prava); kolektivnu (koja se odnosi na preventivnu ili
konkretnu zaštitu više članova odnosno grupa) i pojedinačnu (pružanje neposredne
radno-pravne zaštite članu); internu (kod poslodavca) i eksternu (pred državnim
organima) radno-pravnu zaštitu.
Da bi sindikaт uspešno ostvarivaо radno-pravnu zaštitu, neophodno je da bude
dobro organizovana, što između ostalog podrazumeva: postojanje potrebnog broja
obučenih kadrova (diplomiranih pravnika i ekonomista i drugih), stalnu edukaciju
sindikalnih aktivista, potpunu informisanost članstva, stalno dvosmerno informisanje
sindikalne organizacije i viših organa, pravovremeno reagovanje viših organa na
zahtev za pružanje pomoći, timski rad i drugo.
SINDIKALNI LEKSIKON / TRADE UNION LEXICON nastao je kao
rezultat, već dugo vremena, izražene potrebe za publikacijom-priručnikom, u kojoj će
na jednom mestu naći objedinjena tumačenja osnovnih pojmova iz oblasti ekonomije,
prava, filosofije, sociologije, industrijskih odnosa i iz drugih oblasti i koja bi bila od
praktične koristi zaposlenim u sindikatu i svim ostalim koji se interesuju za sindikalnu
problematiku.
2
Skraćenice
a.d.
b.s.
engl.
filoz. fr. grč. ital. knjigov. lat. nem. prav. psih. šp. v. akcionarsko društvo
budžetski sistem engleski
filozofija
francuski
grčki
italijanski
3
knjigovodstvo
latinski
nemački
pravo
psihologija
španski
vidi
I
TERMINOLOŠKI REČNIK
A
ACQUIS COMMUNAUTAIRE - skup prava i obaveza koja sve zemlje članice
obavezuju i povezuju unutar Evropske unije. A. C. nije samo pravo u užem
smislu, pošto obuhvata: sadržaj, načela i političke ciljeve osnivačkih ugovora, zakonodavstvo usvojeno primenom osnivačkih ugovora te presuda Suda
Evropske zajednice, deklaracije i rezolucije koje je Unija usvojila, mere koje
se odnose na zajedničku spoljnu i unutrašnju politiku, mere koje se odnose na
pravosuđe i unutrašnje poslove te međunarodne ugovore koje je Unija sklopila, kao i ugovore između zemalja članica u području delovanja Unije. Svaka
država koja želi postati članica Unije mora prihvatiti odluke iz osnivačkih
ugovora i uskladiti svoje zakonodavstvo sa A. C.
ADMINISTRATIVNA KONTROLA CENA - način državne intervencije u
oblasti politike cena. Može da ide od intervencije na strani ponude (minimalne ili otkupne cene, garantovane cene) i tražnje (maksimalne ili plafonirane
cene), do određivanja cene po kojoj se dati proizvod može prodavati.
AGENCIJA ZA BORBU PROTIV KORUPCIJE - samostalan i nezavisan
državni organ, u čijoj nadležnosti je da: nadzire sprovođenje Nacionalne
strategije za borbu protiv korupcije, Akcionog plana za primenu Nacionalne
strategije za borbu protiv korupcije i sektorskih akcionih planova; rešava o
sukobu interesa; obavlja poslove u skladu sa zakonom kojim je uređeno finansiranje političkih stranaka; daje inicijative za izmenu i donošenje propisa
u oblasti borbe protiv korupcije; prati i obavlja poslove koji se odnose na
organizovanje koordinacije rada državnih organa u borbi protiv korupcije;
vodi registar funkcionera; vodi registar imovine i prihoda funkcionera; pruža
stručnu pomoć u oblasti borbe protiv korupcije; sarađuje sa drugim državnim
organima u pripremi propisa u oblasti borbe protiv korupcije; uvodi i sprovodi programe obuke o korupciji; postupa po predstavkama pravnih i fizičkih
lica; organizuje istraživanja, prati i analizira statističke i druge podatke o stanju korupcije; u saradnji sa nadležnim državnim organima prati međunarodnu
saradnju u oblasti borbe protiv korupcije i obavlja i druge poslove određene
zakonom. Organi Agencije su Odbor i direktor.
AGENCIJA ZA ZAPOŠLJAVANJE - osnivaju je pravna i fizička lica radi
obavljanja poslova zapošljavanja, i to: 1. obaveštavanja o mogućnostima i
uslovima zapošljavanja; 2. posredovanja u zapošljavanju u zemlji i inostranstvu; 3. profesionalne orijentacije i savetovanja o planiranju karijere i 4. sprovođenja pojedinih mera aktivne politike zapošljavanja, na osnovu ugovora sa
Nacionalnom službom.
7
A
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
A
Dozvolu za rad agenciji za zapošljavanje izdaje nadležno ministarstvo na
osnovu pismenog zahteva, ako agencija ispunjava uslove u pogledu: prostorne
i tehničke opremljenosti i stručne osposobljenosti zaposlenih. Dozvola za rad
može se izdati agenciji koja ima zaposleno najmanje jedno lice sa visokom
spremom.
AGENCIJA ZA PRIVATIZACIJU - pravno lice koje prodaje kapital, odnosno
imovinu i promoviše, inicira, sprovodi i kontroliše postupak privatizacije, takođe ona obavlja i poslove stečajnog upravnika, a koje stečajno veće imenuje
da obavlja te poslove u skladu sa zakonom kojim se uređuje stečajni postupak.
Agencija proverava: procenjenu vrednost kapitala ili imovine subjekta privatizacije, usklađenost programa privatizacije i programa restruktuiranja sa
propisima, usklađenost priliva sredstava po osnovu izvršene prodaje sa ugovorom o prodaji i izvršenje ugovora o prodaji u kojem je Agencija ugovorna
strana, kao i prenos akcija bez naknade zaposlenim.
AGENS - dejstvujući činilac, pokretačka snaga, ono što dovodi do promena. Na
primer, u ekonomiji to su tehnički progres, proizvodne snage, ljudske potrebe i
drugo.
AGLOMERACIJA - pojava da se privredne delatnosti okupljaju na jednoj jedinoj
lokaciji ili blizu nje, umesto da se ravnomerno rasporede u određenom prostoru.
Aglomeracioni efekti su svaka korist koju privredni subjekti ostvare kao rezultat
toga što su im mnogobrojni drugi subjekti teritorijalno blizu, što često i dovodi do
aglomeracije.
AGRARNA POLITIKA - deo ekonomske politike koji ima za cilj usmeravanje
agroprivrede. Mere agrarne politike dele se na četiri osnovne grupe: mere menjanja ili zaštite posedovnih odnosa i uređenja zemljišne teritorije; tehničko-tehnološke mere; ekonomske mere i organizaciono-administrativne mere.
AGREGATNA TRAŽNЈA - ukupna količina roba i usluga koje se potražuju u jednoj privredi u periodu od godinu dana.
AKCEPTNI NALOG - instrument plaćanja i instrument obezbeđenja plaćanja. A.
n. izdaje dužnik i u njemu naznačuje sumu koja će se određenog dana skinuti sa
njegovog računa u poslovnoj banci i preneti na račun poverioca. Ako na računu
dužnika na dan dospeća naloga na naplatu nema dovoljno novca za izvršenje naloga, račun dužnika se blokira, a sva sredstva koja pristižu na račun dužnika odmah
se skidaju i prenose na račun poverioca do iznosa koji je potreban da bi se akceptni
nalog izvršio.
AKCIJE - hartije od vrednosti izdate u seriji koje glase na deo osnovnog kapitala
akcionarskog društva. Postoje dve osnovne vrste akcija: obične i preferencijalne
(prioritetne ili povlašćene) akcije. Obične akcije predstavljaju elemenat akcijskog
kapitala i odražavaju vlasničku poziciju u preduzeću. Ono što im daje visok stepen
atraktivnosti predstavlja činjenica da svojim vlasnicima daju veći broj prava koje
drugi finansijski instrumenti nemaju: pravo kontrole, pravo na deo dobiti a.d.,
pravo preče kupovine, pravo na uvid u osnovne poslovne rezultate a.d., pravo na
aktivu u slučaju bankrotstva, pravo na transfer akcija.
8
A
TERMINOLOŠKI REČNIK
TERMINOLOŠKI
REČNIK
A
Prioritetne akcije odražavaju deo vlasništva nad korporativnim vlasničkim oblikom preduzeća, s tim što njihovi vlasnici obično ne uživaju pravo glasa. Zauzvrat,
njihovim vlasnicima se garantuje fiksna dividenda i povlašćen tretman u pogledu
njene isplate. Takođe ih karakteriše i prioritet u pogledu izvršenja obaveza u slučaju bankrotstva ili likvidacije a.d.
AKCIJE BEZ NAKNADE - akcije koje se besplatno prenose zaposlenima, bivšim
zaposlenim i penzionerima, državljanima Republike Srbije.
AKCIJSKI FOND - pravno lice na koje se prenose akcije radi prodaje u skladu sa
Zakonom o privatizaciji i Zakonom o akcijskom fondu. Akcijskom fondu se prenose akcije, odnosno udeli: preostali do dana stupanja na snagu zakona kojim se
uređuje privatizacija u preduzećima koja su izvršila privatizaciju dela društvenog,
odnosno državnog kapitala prema odredbama Zakona o svojinskoj tranformaciji
(„Sl.glasnik RS“ br. 32/97 i 10/2001); akcionara koji su odustali od otplata upisanih akcija koje se otplaćuju na osnovu Zakona o društvenom kapitalu („Sl.list
SFRJ“, br. 84/89 i 46/90), Zakona o uslovima i postupku pretvaranja društvene
svojine u druge oblike svojine („Sl.glasnik RS“ br. 48/91, 75/91, 48/94 i 51/94)
i Zakona o svojinskoj transformaciji („Sl.glasnik RS“ br. 32/97 i 10/2001); koje
Fond za razvoj Republike Srbije prenese Akcijskom fondu radi prodaje i preostali posle prodaje kapitala u postupku privatizacije u skladu sa zakonom kojim
se uređuje privatizacija, kao i akcije posle raskida ugovora o prodaji kapitala,
odnosno imovine između Agencije za privatizaciju i kupca kapitala.
Akcijski fond dužan je da: blagovremeno obaveštava javnost o prodaji akcija; obaveštava nadležno ministarstvo, Vladu Republike Srbije i organ teritorijalne autonomije o prodatim akcijama najmanje dva puta godišnje; obezbedi potencionalnim
kupcima potrebne podatke o pravnim licima čije akcije prodaje i obavesti centralni
registar u kojem se evidentiraju hartije od vrednosti o svakoj prodaji akcija radi
upisa novih vlasnika.
AKCIJSKI KAPITAL – ukupan iznos kapitala obezbeđen emisijom i plasmanom
akcija kao hartija od vrednosti vlasničkog karaktera. Vlasništvo je akcionarskog
društva i čine ga osnivački (akcijski) kapital i kapital sadržan u svim rezervama.
Predstavlja zbir nominalnih vrednosti svih akcija.
AKCIONAR - nosilac upravljačkih i imovinskih prava nad akcijama koje poseduje.
AKCIONARSKO DRUŠTVO - privredno društvo koje osniva jedno ili više pravnih i/ili fizičkih lica u svojstvu akcionara radi obavljanja određene delatnosti, pod
zajedničkim poslovnim imenom, čiji je osnovni kapital utvrđen i podeljen na akcije.
Akcionarsko društvo može biti otvoreno i zatvoreno.
Otvorena ili javna akcionarska društva su ona koja su objavila javnu ponudu za
emisijom akcija. Kod njih obično ne postoje ograničenja u prometu akcija, koje se
promeću slobodno u okviru berzanskog ili vanberzanskog poslovanja.
Zatvorena akcionarska društva se obično sastoje od manjeg broja akcionara, neretko postoje ograničenja u prometu akcija i akcijama se ne trguje javno na berzama.
AKCIZA - specijalni porez na potrošnju. Akcizama se oporezuje potrošnja ili upotreba tačno određenih proizvoda. Osnovni razlog uvođenja akciza je fiskalni, te se
9
A
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
A
akcizama oporezuju, pre svega, proizvodi masovne potrošnje ( so, šećer, duvanske
prerađevine, naftni derivati i sl.).
AKONTACIJA - suma novca koja se isplaćuje izvršiocu nekog posla pre početka
izvršavanja posla. Akontacija predstavlja sredstvo osiguranja za oba poslovna subjekta.
AKVIZICIJA - pod akvizicijom podrazumeva se i poslovna aktivnost kojom jedno
lice prikuplja porudžbine za drugo fizičko ili pravno lice ( koristi se najčešće u
izdavačkoj delatnosti, ali i u drugim uslužnim delatnostima).
AKREDITIV - instrument plaćanja, odnosno ugovor koji se zaključuje između kupca i banke, kojim se banka obavezuje da će korisniku akreditiva - prodavcu isplatiti
ugovorenu svotu novca kada banci podnese dokumente da je ispunio svoju obavezu. Učesnici u akreditivnom poslu su poverilac (prodavac), i dužnik (kupac) iz
osnovnog posla, akreditivna banka (kupčeva banka) koja vrši isplatu i korespondentna (prodavčeva) banka.
AKTIVNA POLITIKA ZAPOŠLJAVANJA - predstavlja sistem planova, programa i mera usmerenih ka povećanju zaposlenosti i smanjenju nezaposlenosti.
Osnovni instrument aktivne politike zapošljavanja je Nacionalni akcioni plan
zapošljavanja.
Nacionalni akcioni plan, usaglašen sa Nacionalnom strategijom zapošljavanja,
utvrđuje Vlada, na predlog nadležnog ministarstva.
Nacionalni akcioni plan sadrži: 1. makroekonomski okvir za stvaranje i primenu
politike zapošljavanja; 2. stanje i tokove na tržištu rada, detaljno za narednu i okvirno za naredne tri godine; 3. ciljeve i prioritete politike zapošljavanja; 4. programe
i mere aktivne politike zapošljavanja za narednu godinu, sa odgovornostima za
njihovo sprovođenje i potrebnim sredstvima; 5. finansijski okvir za politiku zapošljavanja i izvore finansiranja; 6. nosioce poslova realizacije Nacionalnog akcionog
plana; 7. kategorije teže zapošljivih lica koje imaju prioritet u uključivanju u mere
aktivne politike zapošljavanja; 8. indikatore uspešnosti realizacije programa i mera
iz tačke 4. ovog stava i 9. druge elemente.
Pored Nacionalnog akcionog plana donose se i pokrajinski i lokalni nacionalni
akcioni planovi.
Mere aktivne politike zapošljavanja su aktivnosti usmerene ka unapređenju zaposlenosti, i to: 1. u posredovanju u zapošljavanju lica koja traže zaposlenje; 2.
u profesionalnoj orijentaciji i savetovanju o planiranju karijere; 3. subvencije za
zapošljavanje; 4. podrška samozapošljavanju; 5. dodatno obrazovanje i obuka; 6.
podsticaji za korisnike novčane naknade; 7. javni radovi i 8. druge mere usmerene
ka zapošljavanju lica koja traže zaposlenje.
Nacionalna služba za zapošljavanje opštim aktom bliže uređuje kriterijume i način
sprovođenja mera aktivne politike zapošljavanja.
AKTIVNA POLITIKA ZAPOŠLJAVANJA OSOBA SA INVALIDITETOM v. OSOBA SA INVALIDITETOM
AKTIVA - jedan od agregata bilansa stanja (pored pasive), koji pokazuje sredstva
(imovinu) preduzeća, odnosno konkretne forme u kojima je kapital uložen. Aktivu
čini materijalna aktiva (materijalne vrednosti) i monetarna aktiva (novčane vred10
A
TERMINOLOŠKI REČNIK
TERMINOLOŠKI
REČNIK
A
nosti i potraživanja). Sredstva u aktivi, po kriterijumu obrta, dele se na: osnovna
sredstva i dugoročne finansijske plasmane (dugoročna ulaganja i potraživanja preduzeća), i obrtna sredstva (zalihe, kratkoročna potraživanja, gotovina i gotovinski
ekvivalenti - žiro račun, devizni račun i sl.).
AKTIVNA VREMENSKA RAZGRANIČENJA (AVR) - (u knjigovodstvu) na
teret AVR iskazuju se: 1) unapred plaćeni, odnosno fakturisani troškovi narednog
perioda i 2) prihodi tekućeg perioda koji nisu mogli biti fakturisani, a za koje su
nastali troškovi u tekućem periodu.
AKTIVNA FISKALNA POLITIKA - politika kojom se, uz korišćenje mehnizama
javnih prihoda i javnih rashoda, utiče na ostvarivanje ekonomskih i drugih
društvenih ciljeva. Ciljevi mogu biti: ostvarivanje pune zaposlenosti, ravnomerna
raspodela dohotka, ravnomeran regionalni razvoj, stabilnost privrednog rasta i
drugi ciljevi. U odnosu na ciljeve koji su postavljeni država može voditi ekspanzivnu,
restriktivnu ili neutralnu fiskalnu politiku.
AKTIVNA KAMATA - kamata koju banka naplaćuje za svoje plasmane zajmovog
kapitala, za razliku od pasivne kamate koju banka plaća na prikupljeni zajmovni
kapital.
AKTIVNO STANOVNIŠTVO - osobe oba pola koje čine ponudu radne snage
raspoložive za proizvodnju dobara i usluga. Uključuje zaposlene i nezaposlene
osobe za određeni period što se utvrđuje popisom.
AKTUAR - stručnjak koji se bavi tehničkim aspektima osiguranja, odnosno matematikom osiguranja (izračunavanje tarifa osiguranja, rizika, rezervi osiguranja itd.
AKTUARSKA MATEMATIKA - grana primenjene matematike koja se bavi izračunavanjem tarifa za različite vrste osiguranja lica i imovine, obračunom rezervi
osiguranja, itd.
AKVIZICIJA - ili preuzimanje je je poslovni potez kojim firma kupuje većinu, ili
sve vlasničke udele u drugoj firmi da bi preuzela kontrolu nad njom. Akvizicija se
često isplaćuje u gotovom novcu, akcijama drugih sticaoca ili kombinacijom ova
dva načina. Akvizicija može biti prijateljska ili neprijateljska. Prijateljska akvizicija
postoji u slučaju kada ciljna firma izrazi svoju saglasnost da bude kupljena, dok
kod neprijateljske akvizicije ta saglasnost ne postoji.
AKVIZICIJA - aktivnost pribavljanja ili poslova ili obavljanja prodaje nekih standardnih proizvoda.
AKVIZITER - Lice koje obavlja ove poslove je akviziter, koje je plaćeno uglavnom
u procentima od vrednosti zaključenog posla (na primer prodaja knjiga za jednog
ili više izdavača).
AKUMULACIJA - u širem smislu obuhvata ukupno gomilanje, uskladištenje i uvećanje materijalnih dobara i novčanih sredstava, bez obzira na njihovu namenu. U
užem smislu predstavlja nagomilavanje samo onih materijalnih i novčanih sredstava koja služe za proširenje proizvodne poslovne aktivnosti. Može biti društvena
(ona koju ostvaruje društvena zajednica, odnosno država) i individualna (ona koju
ostvaruju pojedinci, domaćinstva ili preduzeća).
11
A
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
A
ALGORITAM - skup matematičkih i logičkih operacija sa poznatim pravilima o
njihovoj primeni i redosledu izvođenja u cilju rešavanja nekog problema.
ALOKACIJA RESURSA - raspoređivanje (raspodela) pojedinih resursa na odgovarajuća mesta potrošnje ili upotrebe, prema unapred zadatom kriterijumu.
ALTERNATIVA - skup više mogućih rešenja nekog problema ili modela, koja mogu biti unapred zadata ili se određuju na osnovu poznatih kriterijuma.
ALTERNATIVNA HIPOTEZA - hipoteza koja predstavlja tvrđenje koje je u suprotnosti sa osnovnom ili nultom hipotezom.
AMORTIZACIJA - trošak otpisa osnovnih sredstava koji predstavlja periodično
otpisivanje njihove nabavne vrednosti tokom njihovog korisnog veka upotrebe.
Označava i otplatu, tj. postepenu likvidaciju dugoročnih zajmova ili nekog drugog
duga u vidu delova glavnice i pripadajućeg dela kamate, što zajedno čini anuitet.
ANALIZA - metodološki postupak raščlanjavanja nekog pojma na jednostavnije,
međusobno povezane elemente.
ANALIZA BILANSA - deo analize poslovanja preduzeća. Razlikuje se analiza bilansa stanja i analiza bilansa uspeha i to za jednu poslovnu godinu (statička analiza
bilansa) ili za dve odnosno veći broj sukcesivnih poslovnih godina (dinamička
analiza bilansa). Postupci analize su: vizuelna analiza bilansa, analiza bilansa pomoću računa pokrića, racio analiza, cash flow analiza (novčanih tokova) i funds
flow analiza.
ANALOGIJA - (u pravu) tumačenje po sličnosti. Koristi se u slučajevima kad postoji pravna praznina, pod uslovom da je popunjavanje dopušteno. Za tumačenje
po analogiji potrebno je da postoji sličnost između dva konkretna slučaja, od kojih
je prvi regulisan opštom pravnom normom, a drugi nije odnosno predstavlja pravnu prazninu. Sličnost postoji kad u oba slučaja postoje zajednički bitni elementi,
a razlikuju se u nebitnim. Primena analogije zabranjena je u krivičnom pravu.
ANARHOSINDIKALIZAM - mišljenje, uglavnom prisutno u francuskom (Ž. Sorel) i italijanskom (A. Labriola) sindikalnom pokretu krajem 19. i početkom 20.
veka, koje odbacuje diktaturu proleterijata i potrebu za političkim starankama (u
socijalizmu nisu potrebni ni država ni partija), već budućnost vidi u autonomnom
razvoju radničkih sindikata (koji bi bili vlasnici sredstava za proizvodnju).
ANKETA O RADNOJ SNAZI - istraživanje kojim se prikupljaju podaci o osnovnim karakteristikama radne snage, na osnovu kojih se vrši procena ukupne radne
snage u Srbiji. Glavni cilj ovog istraživanja jeste dobijanje podataka o tri osnovna,
međusobno isključiva kontingenta stanovništva: zaposlena, nezaposlena i neaktivna lica. Ovim istraživanjem poklanja se posebna pažnja stanovništvu radno uzrasta
(starog 15 – 64 godine), a dobijeni podaci koriste se za praćenje, merenje i ocenjivanje ekonomskih i društvenih kretanja u Republici Srbiji.
Anketom se obuhvata oko 6.500 domaćinstava, što predstavlja 0,27% od ukupnog broja domaćinstava u Republici Srbiji. Kolektivna domaćinstva nisu
obuhvaćena (studentski i đački domovi, domovi za decu i omladinu ometenu u
razvoju, domovi za socijalno ugroženu decu, domovi za penzionere, stare i iznemogle, domovi za odrasle invalide, manastiri, samostani i slično).
12
A
TERMINOLOŠKI REČNIK
TERMINOLOŠKI
REČNIK
A
Jedinica anketiranja je svaki član slučajno izabranog domaćinstva, a jedinica izbora
je domaćinstvo izabrano u uzorak.
Period posmatranja ovog istraživanja odnosi se na nedelju dana.
U Anketi o radnoj snazi sedmica je definisana kao period od sedam dana, koji
počinje ponedeljkom a završava se nedeljom.
Pri izradi metodološkog instrumentarija Ankete koriste se definicije i preporuke
objavljene u metodološkom materijalu THE EUROPEAN UNION LABOUR
FORCE SURVEY – Methods and Definitions / 2001.
Značenje osnovnih pojmova je sledeće:
1) Domaćinstvom se smatra: a) svaka porodična ili druga zajednica lica koja izjave
da zajedno žive i da zajednički troše svoje prihode za zadovoljavanje osnovnih
životnih potreba (troškova stanovanja, ishrane, itd.), bez obzira na to da li se u
vreme anketiranja svi članovi nalaze u mestu gde je domaćinstvo nastanjeno ili
van tog mesta; b) svako lice koje živi samo (samačko domaćinstvo), a koje nema
svoje domaćinstvo u drugom mestu, koje živi u posebnom ili u deljivom stanu,
ili kao samac – podstanar, bez obzira na to da li stanuje u istoj sobi sa drugim
samcem ili s članovima domaćinstva stanodavca, ali ne troši svoje prihode zajedno sa njima, nego samo plaća usluge stanovanja.
2) Zaposlena lica su lica koja su najmanje jedan sat u posmatranoj sedmici obavljala neki plaćeni posao (u novcu ili naturi), kao i lica koja su
imala zaposlenje, ali koja su u toj sedmici bila odsutna sa posla. U zaposlena lica, pored lica koja imaju zasnovan radni odnos i rade u preduzeću,
ustanovi ili u drugoj vrsti organizacije ili rade kao privatni preduzetnici,
uključuju se i individualni poljoprivrednici, pomažući članovi u domaćinstvu, kao i lica koja su obavljala neki posao koji su samostalno pronašla i
ugovorila (usmeno ili pismeno) bez zasnivanja radnog odnosa i kojima je
taj rad predstavljao jedini izvor sredstava za život. Prema tome, u Anketi
se ne uzima u obzir formalni status lica koje se anketira, nego se radni
status tog lica određuje na osnovu stvarne aktivnosti koju je ono obavljalo
u posmatranoj sedmici.
Prema Klasifikaciji profesionalnog statusa zaposlenih lica, zaposlena lica dele se
na: samozaposlene, zaposlene radnike i pomažuće članove domaćinstva.
3) Samozaposleni su lica koja rade samostalno u vlastitom preduzeću, ustanovi,
privatnoj radnji ili na poljoprivrednom imanju, kao i lica koja obavljaju samostalnu profesionalnu delatnost ili obavljaju neki drugi posao za sopstveni račun.
4) Zaposleni radnici su lica koja rade za poslodavca u bilo kom sektoru svojine,
bez obzira na to da li imaju formalni ugovor o zaposlenju ili rade na osnovu
usmenog dogovora. Članovi domaćinstva koji pomažu u obavljanju periodičnog posla i koji su plaćeni za svoj rad smatraju se zaposlenim radnicima.
5) Pomažući članovi domaćinstva su lica koja pomažu drugom članu domaćinstva u vođenju porodičnog posla ili poljoprivrednog gazdinstva, a da pri tome
nisu plaćena za taj rad.
6) Nezaposlena lica su lica koja u posmatranoj sedmici nisu obavljala ni jedan
plaćeni posao, niti su imala posao sa kojeg su odsustvovala i na koji su mogla
da se vrate nakon isteka odsustva, pod uslovom da su zadovoljavala sledeće
kriterijume:
13
A
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
A
- da su u poslednje četiri sedmice preduzimala aktivne korake u cilju nalaženja
posla i da su, ukoliko bi im posao bio ponuđen, bila u mogućnosti da počnu
da rade u roku od dve sedmice;
- da u poslednje četiri sedmice nisu aktivno tražila posao, jer su našla posao
na kojem je trebalo da počnu da rade nakon isteka posmatrane sedmice, a
najkasnije za tri meseca.
7) Aktivno stanovništvo (radnu snagu) čine sva zaposlena i nezaposlena lica
stara 15 i više godina.
8) Neaktivno stanovništvo čine sva lica stara 15 i više godina koja nisu svrstana
u aktivno stanovništvo.
Stanovništvo radnog uzrasta (7 + 8) čine sva lica stara 15 i više godina (aktivno i neaktivno stanovništvo).
9) Potencijalno aktivno stanovništvo (potencijalna radna snaga) čine lica koja aktivno traže posao, ali nisu u mogućnosti da odmah, odnosno u roku od
dve sedmice počnu da rade, kao i lica koja su u mogućnosti da odmah počnu
da rade, ali koja aktivno ne traže posao. U ovaj kontingent uključena su i tzv.
„obeshrabrena lica“, tj. lica koja ne traže posao zato što su uverena da ga ne
mogu naći, iako su u mogućnosti da odmah počnu da rade, ukoliko bi im posao
bio ponuđen.
10) Subjektivni radni status predstavlja radni status anketiranog lica prema njegovom sopstvenom mišljenju, a ne prema njegovoj stvarnoj aktivnosti u posmatranoj sedmici.
11) Stopa aktivnosti predstavlja procenat aktivnog stanovništva u ukupnom stanovništvu starom 15 i više godina (stanovništvu radnog uzrasta).
12) Stopa zaposlenosti predstavlja procenat zaposlenih u ukupnom stanovništvu
starom 15 i više godina (stanovništvu radnog uzrasta).
13) Stopa nezaposlenosti predstavlja procenat nezaposlenih u ukupnom broju
aktivnih stanovnika ( ukupanom broju zaposlenih i nezaposlenih starijih od 15
godina).
14) Stopa neaktivnosti predstavlja procenat neaktivnog stanovništva u ukupnom
stanovništvu starom 15 i više godina (stanovništvu radnog uzrasta).
Anketa o radnoj snazi prvi put je u Srbiji sprovedena 1994. godine (kao probno
istraživanje), a od 1995. godine sprovodi se kao redovno godišnje istraživanje.
Prema anketi radne snage, stopa nezaposlenosti u Republici Srbiji u 2007.
godini iznosila je 18, 1%, a prema podacima Nacionalne službe za zapošljavanje
25,2 %.
U 2008. godini izvršena je revizija upitnika i usklađivanje metodologije Ankete
o radnoj snazi u skladu sa najnovijim standardima evropske statistike (Eurostat), čime je obezbeđena potpuna uporedivost podataka sa podacima zemalja
članica EU. Kao posledica revizije upitnika i metodologije, stopa nazaposlenosti je pala sa 18,1% (oktobar 2007. godine) na 14 % (oktobar 2008. godine), a
stopa zaposlenosti je povećana, u istim godinama i mesecima, sa 41,8% na 44,2
%.
Primer izračunavanja stopa aktivnosti, zaposlenosti, nezaposlenosti i neaktivnosti.
Ukupan broj stanovnika............................................................................. 10.000.000
1. deca od 0 do 14 godina.......................................................................... 1.000.000
14
A
TERMINOLOŠKI REČNIK
TERMINOLOŠKI
REČNIK
A
2. stanovništvo radnog uzrasta ( 15 i više godina).................................. 7.000.000
a) aktvno stanovništvo (radna snaga................................................... 4.200.000
- zaposleni......................................................................................... 2.500.000
- nezaposleni..................................................................................... 1.700.000
b) neaktivno stanovništvo..................................................................... 2.800.000
3. penzioneri( preko 65 godina)............................................................... 2.000.000
a) stopa aktivnosti - 4.200.000 / 7.000.000 x 100=60%
b) stopa zaposlenosti - 2.500.000 / 7.000.000 x 100=35,7%
v) stopa nezaposlenosti - 1.700.000 / 4.200.000 x 100= 40,5%
g) stopa neaktivnosti - 2.800.000 / 7.000.000 x 100= 40% 100%-60%=40%
ANTISINDIKALNA DISKRIMINACIJA - postoje opšti (koji pogađaju sve
radnike članove sindikata) i spcijalni (koji pogađaju samo sindikalne prestavnikepoverenike) oblici diskriminacije. Nezapošljavanje, otpuštanje, stavljanje na ,,crnu
listu“, premeštaj, suspenzija i druge mere usmerene protiv članova sindikata, primeri
su opšte diskriminacije. Kao primeri specijalne diskriminacije mogu se navesti : a)
raspoređivanje bivšeg sindikalnog predstavnika na niže radno mesto od onoga na
koje je radio pre izbora za sindikalnog predstavnika; b) nezadržavanje radnog mesta
po isteku mandata sindikalnog predstavnika i dr. Postoje i takozvani kolektivni oblici
antisindikalne diskriminacije,koji su usmereni ka grupi radnika članova sindikata (
na primer, delimično ili potpuno zatvaranje ili preseljenje dela preduzeća, što ima za
posledicu kolektivno otpuštanje zaposlenih). Zaštita od svih vidova antisindikalne
diskriminacije treba da se zasniva na odgovarajućim zakonskim rešenjima.
ANTITEZA - suprotna tvrdnja, suprostavljeno mišljenje; drugi član dijalektičkog
niza razvoja pojmova: teza – antiteza - sinteza.
ANUITET - veličina kojom se amortizuje zajam krajem svakog obračunskog
perioda. Anuitet predstavlja zbir otplate i kamate na ostatak zajma u obračunskom
periodu na koji se odnosi.
APRESIJACIJA - povećanje vrednosti valute u odnosu na druge valute na deviznom tržištu, ili generalno povećanje vrednosti bilo kog oblika aktive
APROPRIJACIJA, b.s. - od strane Narodne skupštine, odnosno skupštine lokalne vlasti, zakonom o budžetu Republike Srbije, odnosno odlukom o budžetu lokalne vlasti,
dato ovlašćenje Vladi, odnosno nadležnom izvršnom organu lokalne vlasti, za trošenje
javnih sredstava do određenog iznosa i za određene namene za budžetsku godinu, odnosno iznos sredstava utvrđen u finansijskom planu organizacije za obavezno socijalno
osiguranje za određene namene; stalna aproprijacija je aproprijacija u budžetu kojom
se obavezno utvrđuju sredstva na ime otplate duga i datih garancija; aproprijacije za
indirektne korisnike budžetskih sredstava se iskazuju zbirno po vrstama indirektnih
korisnika i namenama sredstava u okviru razdela direktnog korisnika koji je, u budžetskom smislu, odgovoran za te indirektne korisnike budžetskih sredstava.
APOLOGETIKA - nekritičko mišljenje ili nastojanje da se naizgled naučnim stavovima odbrani neka doktrina, društvena struktura ili interesi pojedinih društvenih
slojeva.
15
A
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
A
APSOLUTNA LINIJA SIROMAŠTVA - potrošnja neophodna za zadovoljavanje
osnovnih životnih potreba stanovništva. v. relativna linija siromaštva
APSOLUTNA RENTA - osnovni oblik rente koji se prisvaja sa svake parcele bez
obzira na njihove razlike u plodnosti i udaljenosti od tržišta, odnosno osnovni
oblik ekonomske valorizacije zemljišne svojine u kapitalizmu.
APSORPCIONA MOĆ TRŽIŠTA - sposobnost određenog tržišta da u određenom vremenu kupi i plati i potroši određenu količinu proizvoda.
APSTINENCIJA - odlaganje, odnosno uzdržavanje od sadašnje potrošnje radi
akumulacije kapitala koja će u budućnosti omogućiti veću potrošnju ili dalju akumulaciju kapitala.
APSTRAKCIJA - naučni metod zasnovan na misaonom izdvajanju izvesnih pojmova i procesa ili osobina predmeta izučavanja i zanemarivanje ostalih obeležja i karakteristika. Uključuje induktivni i deduktivni metodološki postupak i obezbeđuje
da se u mnoštvu pojava identifikuju osnovne zakonitosti.
ARBITAR U RADNOM SPORU - lice koje odlučuje o predmetu individualnog
radnog spora.
ASIGNACIJA - upućivanjem (asignacijom) jedno lice, uputilac (asignant) ovlašđuje
drugo lice, upućenika (asignat) da za njegov račun izvrši nešto određeno trećem
licu, primaocu uputa (asignatar), a ovog ovlašćuje da to izvršenje primi u svoje ime.
Asignacija je odligacioni odnos između tri lica i ona je pravovaljana i proizvodi
pravno dejstvo samo ukoliko na nju pristanu sva tri učesnika. Primer: preduzeće A
ima potraživanja od preduzeća B i istpvremeno dugovanja u istom iznosu prema
preduzeću C. Preduzeće A uputom ovlašćuje preduzeće B, kao svog dužnika, da
preduzeću C uplati njegov dugovni iznos. Na ovaj način prduzeće B izmiruje obaveze prema preduzeću A, a preduzeće A premaa preduzeću C.
ATEST - pismena isprava o saobraznosti tehničke i druge robe standardima, propisima, tehničkim specifikacijama i zahtevima iz međunarodnih ugovora koji obavezuju državu. Istovremeno označava ispravu kojom se potvrđuje da je proizvod
ispitan i da ispunjava pomenute zahteve.
AUTONOMIJA SINDIKATA - predstavlja samostalnost sindikata u osdnosu na
političke partije i socijalne partnere (državu i poslodavce), što naravno ne isključuje odgovarajuću saradnju sa socijalnim partnerima uz očuvanje sopstvenog identiteta. Autonomija sindikata može se posmatrati u oganizacionom (samostalnost u
uređivanju organizacione strukture) i funkcionalnom smislu (samostalnost uobavljanju svojih funkcija).
AUTONOMNA REGULATIVA (AUTONOMNO PRAVO) - obuhvata širok
spektar dokumenata kojima socijalni partneri na načelu dobrovoljnosti i slobodne volje regulišu svoje međusobne odnose, prava i obaveze ( sistem kolektivnih
ugovora; dokumenti kojima se reguliše osnivanje i funkcionisanje institucija kroz
koje se ostvaruje socijalni dijalog i tripartitni odnosi, mehanizni mirnog rešavanja
radnih sporova; svi sporazumi koje postignu sindikati i poslodavačke organizacije
o uslovima i načinu prekida štrajka i lock-out-a; sporazumi koje postižu političke
vlasti i sindikati o strateškim razvojnim pitanjima društva). Autonomne norme,
16
A
TERMINOLOŠKI REČNIK
TERMINOLOŠKI
REČNIK
A
prema tome, ne donosi organi gržavne vlasti već autonomni, nedržavni subjekti.
Autonomno pravo predstavlja izraz kolektivne volje autonomne zajednice koji dobija oblik izvora prava. v. IZVORI PRAVA INDUSTRIJSKIH ODNOSA
AVANSI - unapred plaćeni iznosi koje kupac plaća dobavljaču za kupovinu osnovnih sredstava, materijala ili robe.
AŽIO/DISAŽIO – kada je tržišna vrednost hartije od vrednosti veća od nominalne,
ostvaruje se pozitivna razlika u ceni i tada je reč o ažiju, a obrnuto, kada je tržišna
vrednost manja od nominalne reč je o disažiju.
17
B
BANKA - organizacija koja se kao glavnim predmetom poslovanja bavi uzimanjem
i davanjem kredita, kao i psredovanjem u novčanom prometu. Vrste: centralne
ili emisione banke, komercijalne ili depozitne, investicione, poslovne univerzalne,
specijalizovane razvojne, regoinalne, multinacionalne banke.
BANKA PODATAKA - sistem prikupljanja, obrade, analize i skladištenja podataka
kao podrška donošenju odluka.
BANKROTSTVO - stanje pri kome dužnik ne može da ispunjava obaveze prema
poveriocu, proglašava se odlukom suda, a smisao je da se poverioci, potpuno ili
delimično, namire iz imovine dužnika.
BAZNA INFLACIJA - pokazatelj koji meri ktretanje cena koje se slobodno formiraju i nemaju velike sezonske fluktacije. Pri njenom obračunu isključuju se administrativno kontrolisane i cene poljoprivrednih proizvoda.
BAZNI PERIOD - referentni datum od koga se računa neki indeksni broj ili vremenska serija.
BENČMARKING - kontinuirani proces merenja i upoređivanja poslovnih procesa
jedne organizacije u odnosu na poslovne procese lidera bilo gde u svetu, radi dobijanja informacija koje će pomoći organizaciji da preduzma akcije za poboljšanje
svojih perfomansi.
BENEFICIRANI RADNI STAŽ - staž sa uvećanim trajanjem koji se priznaje osiguranicima ukoliko rade na izuzetno teškim i opasnim radnim mestima, što može
negativno uticati na njihovo zdravlje ili imati za posledicu nemogućnost obavljanja
profesionalne delatnosti nakon određenog broja godina života.
BERZA - pravno lice organizovano kao akcionarsko društvo koje obavlja delatnost
organizovanja trgovine hartijama od vrednosti i drugim finansijskim instrumentima na berzanskom tržištu. Osnivač, odnosno akcionar berze može biti država, domaće i strano, pravno i fizičko lice. Delatnost berze je: organizovanje javne ponude
hartija od vrednosti i povezivanje ponude i tražnje hartija od vrednosti; objavljivanje informacije o ponudi, tražnji i tržišnoj ceni hartija od vrednosti i drugih
podataka značajnih za trgovinu hartijama od vrednosti; utvrđivanje i objavljivanje
kursnih lista hartija od vrednosti i obavljanje drugih poslova u skladu sa zakonom.
BERZANSKI INDEKSI - daju odgovor na pitanje kako se kreće finansijsko tržište
u celini ili pojedini njegovi delovi. Računaju se kao indeksi i kao proseci. Proseci su
ponderisani ili neponderisani proseci cena izabranih hartija od vrednosti.
18
B
TERMINOLOŠKI REČNIK
BERZANSKI KRAH – situacija kada dolazi do naglog pada cena na berzama u
relativno kratkom periodu. Obično sledi posle perioda uspona ili rasta cena (takvi
periodi nerealnih uspona označavaju se pojmom baloni).
BEVERIDŽOV MODEL FINANSIRANJA ZDRAVSTVENOG OSIGURANA - v. SISTEMI ZDRAVSTVENE ZA[TITE
BILANS - pregled jedne ekonomske pojave ili računovodstvene kategorije sa dva
aspekta polazeći od dva obeležja.
BILANS STANJA - pregled imovine (sredstava) preduzeća na određeni dan i to
prema obliku (aktiva) i izvorima finansiranja (pasiva).
Aktivu čine:
a) fiksna ili stalna imovina (osnovna sredstva, nematerijalna ulaganja i dugoročna
finansijska ulaganja – krediti, hartije od vrednosti);
b) obrtna imovina ili kapital (zalihe, materijal, gotovi proizvodi, nedovršena proizvodnja, kratkoročna potraživanja – kupci, kratkoročna finansijska ulaganjakrediti, hartije od vrednosti, menice, novčana sredstva – gotovina);
c) aktivna vremenska razgraničenja;
d) gubitak ranijih godina i gubitak tekuće godine.
Pasivu čine:
a) osnovni kapital – akcionarski ili sopstveni kapital;
b) dugoročne obaveze – krediti, hartije od vrednosti;
c) kratkoročne obaveze (dobavljači, čekovi, menice, hartije od vrednosti, avansi,
ostale kratkoročne obaveze iz poslovanja);
d) pasivna vremenska razgraničenja;
e) nerasporedjena dobit tekuće godine.
BILANS USPEHA - pregled poslovanja preduzeća za određeni vremenski period,
a sadrži prilive vrednosti u preduzeće (prihodi) i odlive vrednosti iz preduzeća
(rashode).
BILANS NOVČANIH TOKOVA - pregled promena stanja gotovine preduzeća u
određenom vremenskom periodu (prilivi i odlivi gotovine).
BIZMARKOV MODEL FINANSIRANJA ZDRAVSTVENOG OSIGURANJA - v. SISTEMI ZDRAVSTVENE ZAŠTITE
BIZNIS PLAN - planska odluka kojom se uspostavlja veza između strategijskog i
operativnog planiranja. U biznis planu nalaze se informacije koje se odnose na na
investicije, sistem nabavke i distribucije, cenovnu strategiju, sistem kompenzacije,
likvidnost i solventnost preduzeća, stepen iskorišćenosti kapaciteta, kreditnu sposobnost i finansijsku fleksibilnost preduzeća, itd. Po pravilu odnosi se na vremenski period od godinu dana.
BOJKOT - oblik industrijske akcije koji se preduzima u toku trajanja štrajka. Može
biti primarni (apel sindikata da poslovni partneri i klijanti njihovog, tzv. primarnog poslodavca ne kupuju njegove proizvode i usluge dok traje štrajk protiv
njega) i sekundarni (usmeren protiv drugog, tzv. sekudarnog poslodavca, koji
nastavlja saradnju sa primarnim poslodavcem). Oblik sekundarnog bojkota nije
dozvoljen.
19
B
SINDIKALNI LEKSIKON
BONIFIKACIJA - sniženje već ugovorenih cena koje odobrava dobavljač na zahtev
kupca. Najčešće odobrava se zbog prijema materijala i robe koja je slabijeg kvaliteta od ugovorenog.
BONITET - skup pozitivnih karakteristika preduzeća ili drugih pravnih lica, a
obuhvata: likvidnost, solventnost, kreditnu sposobnost, tržišni položaj, poslovnu
reputaciju, rentabilnost i sl.
BONUS - ekstra isplata zaposlenima kojim rukovodstvo nagrađuje dobrei ndividualne i poslovne rezultate. Takođe predstavlja ekstra isplatu vlasnicima polise
osiguranja ili odbitak od cene koja se odobrava klijentima sa posebnom zaslugom
(na primer vlasnicima polise osiguranja automobila koji u toku godine ne podnesu
ni jedan zahtev za isplatu štete).
BRAUNFILD INVESTICIJE - jedan od modaliteta direktnih stranih ulaganja, kada
firma kupuje ili iznajmljuje postojeća proizvodna postrojenja kako bi pokrenula novu proizvodnu delatnost. Suprotnost su grinfild investicije, kada se gradi novi pogon.
BREJNSTORMING - proces prikupljanja ideja u kojem se pojedinci podstiču da
slpbodno iznose ideje, kao i argumente za i protiv njihovog prihvatanja.
BROKER - posrednik koji ima dozvolu za trgovanje hartijama od vrednosti na berzi
u ime i za račun klijenta (kupca).
BROKERSKO-DILERSKO DRUŠTVO - pravno lice organizovano kao
akcionarsko društvo koje delatnosti obavlja na organizovanom tržištu u skladu
sa zakonom. Brokersko-dilersko društvo može obavljati sledeće delatnosti:
posredovanje u kupovini i prodaji hartija od vrednosti i drugih finansijskih
instrumenata i kupovina i prodaja tih instrumenata u svoje ime, a za račun
nalogodavca, odnosno u ime i za račun nalogodavca (brokerski poslovi); kupovina
i prodaja hartija od vrednosti i drugih finansijskiih instrumenata u svoje ime i za svoj
račun, radi ostvarivanja razlike u ceni (dilerski poslovi); obavezna kupovina i prodaja
hartija od vrednosti i drugih finansijsiih instrumenata u svoje ime i za svoj račun po
ceni koju unapred objavljuje brokersko-dilersko društvo (poslovi market-majkera);
upravljanje hartijama od vrednosti i drugim finansijskim instrumentima u ime i za
račun nalogodavca (poslovi portfolio menadžera); organizovanje izdavanja hartija
od vrednosti i drugih finansijskih instumenata bez obaveze otkupa neprodatih
hartija od vrednosti, odnosno organizovanje uključivanja hartija od vrednosti na
organizovano tržište (poslovi agenta emisije); organizovanje izdavanja hartija od
vrednosti i drugih finansijskih instrumenata sa obavezom njihovog otkupa od
izdavaoca radi dalje prodaje, ili sa obavezom otkupa od izdavaoca neprodatih
hartija od vrednosti (poslovi pokrovitelja emisije) i pružanje savetodavnih usluga u
vezi s poslovanjem hartija od vrednosti i drugih finansijskih instrumenata (poslovi
investicionog savetnika). Banka može obavljati delatnosti brokersko-dilerskog
društva ako dobije dozvolu Komisije za obavljanje delatnosti (ovlašćena banka).
Delatnosti brokersko-dilerskog društva ovlašćena banka obavlja pod uslovom: da
za to ima poseban organizacioni deo; da u poslovnim knjigama obezbedi posebnu
evidenciju i podatke o poslovanju tog organizacionog dela i da ispunjava uslove
kadrovske i organizacione osposobljenosti i tehničke opremljenosti za obavljanje
tih delatnosti.
20
B
TERMINOLOŠKI REČNIK
BUM - brzi uspon privredne aktivnosti u određenoj privrednoj delatnosti ili u celoj
nacionalnoj privredi, koji obično traje od jedne do tri godine.
BUDŽET , b.s. - sveobuhvatan plan prihoda i primanja i plan rashoda i izdataka,
organizovan u dva odvojena računa: a) račun prihoda i primanja ostvarenih po
osnovu prodaje nefinansijske imovine i rashoda i izdataka za nabavku nefinansijske imovine i b) račun finansiranja. Budžet je osnovni dokument ekonomske
politike Vlade. Budžet se sastoji iz opšteg dela i posebnog dela.
Opšti deo budžeta obuhvata: 1) račun prihoda i rashoda i neto nabavku nefinansijske imovine (razlika prodaje i nabavke nefinansijske imovine); budžetski
suficit, odnosno deficit; 2) ukupni fiskalni suficit, odnosno ukupni fiskalni
deficit;3) račun finansiranja, odnosno predlog za korišćenje suficita, a u slučaju
deficita - izvore za njegovo finansiranje iskazane i kvantifikovane pojedinačno
po vrstama izvora; 4) pregled očekivanih sredstava iz razvojne pomoći Evropske unije; 5) procenu neophodnih finansijskih sredstava za sufinansiranje
razvojnih programa finansiranih iz sredstava razvojne pomoći Evropske unije;
6) procenu ukupnog novog zaduženja, odnosno razduženja Republike Srbije u
toku budžetske godine; 7) procenu ukupnog iznosa novih garancija Republike
Srbije tokom budžetske godine; 8) opis i procenu poreskih rashoda po osnovu
poreskih olakšica i umanjenih osnovica; 9) stalnu i tekuću budžetsku rezervu.
Posebni deo budžeta iskazuje finansijske planove direktnih korisnika budžetskih
sredstava, prema principu podele vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku.
Budžet se priprema i izvršava na osnovu sistema jedinstvene budžetske klasifikacije. Budžetska klasifikacija obuhvata ekonomsku klasifikaciju prihoda i
primanja, ekonomsku klasifikaciju rashoda i izdataka, organizacionu klasifikaciju,
funkcionalnu klasifikaciju, programsku klasifikaciju i klasifikaciju prema izvorima
finansiranja, pri čemu:
1) ekonomska klasifikacija prihoda i primanja iskazuje prihode i primanja na
osnovu propisa ili ugovora koji određuju izvore prihoda, odnosno primanja;
2) ekonomska klasifikacija rashoda i izdataka iskazuje pojedinačna dobra i
usluge i izvršena transferna plaćanja;
3) organizaciona klasifikacija iskazuje rashode i izdatke po korisnicima
budžetskih sredstava, sa raspodelom aproprijacija između korisnika;
4) funkcionalna klasifikacija iskazuje rashode i izdatke po funkcionalnoj nameni za određenu oblast i nezavisna je od organizacije koja tu funkciju sprovodi;
5) programska klasifikacija iskazuje klasifikaciju programa korisnika budžetskih
sredstava;
6) klasifikacija rashoda i izdataka prema izvorima finansiranja iskazuje prihode i primanja, rashode i izdatke prema osnovu ostvarenja tih sredstava.
Budžetski suficit, odnosno deficit je razlika između ukupnog iznosa prihoda i
primanja ostvarenih po osnovu prodaje nefinansijske imovine i ukupnog iznosa
rashoda i izdataka za nabavku nefinansijske imovine.
Ukupni fiskalni suficit, odnosno ukupni fiskalni deficit je budžetski suficit, odnosno budžetski deficit korigovan za transakcije u imovini i obavezama
koje su izvršene u cilju sprovođenja javnih politika; primanja ostvarena privatizacijom imaju tretman finansijske imovine i uključuju se u račun finansiranja;
21
B
SINDIKALNI LEKSIKON
subvencije date u formi kredita, ili nabavke finansijske imovine smatraju se
rashodima;
Zakon o završnom računu budžeta Republike Srbije je akt kojim Narodna
skupština za svaku budžetsku godinu utvrđuje ukupno ostvarene prihode i primanja i rashode i izdatke (uključujući sopstvene prihode i rashode iz sopstvenih
prihoda korisnika sredstava budžeta Republike Srbije), finansijski rezultat budžeta
Republike Srbije (budžetski deficit ili suficit) i račun finansiranja.
Odluka o završnom računu budžeta lokalne vlasti je akt kojim skupština lokalne vlasti za svaku budžetsku godinu utvrđuje ukupno ostvarene prihode i primanja
i rashode i izdatke (uključujući sopstvene prihode i rashode iz sopstvenih prihoda
korisnika sredstava budžeta lokalne vlasti) i finansijski rezultat budžeta lokalne
vlasti (budžetski deficit ili suficit) i račun finansiranja.
Odluka o završnom računu organizacije za obavezno socijalno osiguranje
je akt kojim nadležni organ organizacije za obavezno socijalno osiguranje za svaku budžetsku godinu utvrđuje ukupno ostvarene prihode i primanja i rashode i
izdatke (uključujući sopstvene prihode i rashode iz sopstvenih prihoda korisnika
sredstava organizacija za obavezno socijalno osiguranje), finansijski rezultat organizacije za obavezno socijalno osiguranje (budžetski deficit ili suficit) i račun
finansiranja.
Programski deo budžeta je sastavni deo posebnog dela budžeta koji sadrži programe i aktivnosti korisnika budžetskih sredstava, koji se sprovode u cilju efikasnog upravljanja sredstvima po predloženim programima, a koji doprinose ostvarenju strateških ciljeva u skladu sa ekonomskom politikom zemlje.
BUDŽETSKI KALENDAR, b.s. - Postupak pripreme i donošenja budžeta i finansijskih planova organizacija za obavezno socijalno osiguranje izvršava se prema
budžetskom kalendaru, i to:
1) Kalendar za nivo Republike Srbije:
(1) 15. februar - ministar daje instrukciju za predlaganje prioritetnih oblasti
finansiranja;
(2) 15. mart - direktni korisnici sredstava budžeta Republike Srbije na osnovu
instrukcije iz podtačke (1) ove tačke dostavljaju Ministarstvu predloge za
utvrđivanje prioritetnih oblasti finansiranja za budžetsku i naredne dve fiskalne godine;
(3) 30. april - ministar u saradnji sa ministarstvima i institucijama nadležnim
za ekonomsku politiku i privredni sistem priprema Izveštaj o fiskalnoj strategiji, koji sadrži ekonomsku i fiskalnu politiku Vlade sa projekcijama za
budžetsku i naredne dve fiskalne godine;
(4) 15. maj - ministar dostavlja nacrt Izveštaja o fiskalnoj strategiji Fiskalnom savetu;
(5) 15. jun - Fiskalni savet daje mišljenje o nacrtu Izveštaja o fiskalnoj strategiji;
(6) 1. jul - ministar dostavlja Vladi predlog Izveštaja o fiskalnoj strategiji na
usvajanje;
(7) 15. jul - Vlada usvaja Izveštaj o fiskalnoj strategiji i dostavlja ga Narodnoj
skupštini na razmatranje;
(8) 1. avgust - ministar dostavlja uputstvo za pripremu nacrta budžeta Republike Srbije;
22
B
TERMINOLOŠKI REČNIK
(9) 1. avgust - ministar dostavlja Izveštaj o fiskalnoj strategiji lokalnoj vlasti i
organizacijama za obavezno socijalno osiguranje;
(10) 31. avgust - Narodna skupština dostavlja Vladi komentare i preporuke u
vezi sa Izveštajem o fiskalnoj strategiji;
(11) 15. septembar - direktni korisnici sredstava budžeta Republike Srbije i organizacije za obavezno socijalno osiguranje dostavljaju predlog srednjoročnog
i finansijskog plana Ministarstvu;
(12) 1. oktobar - Vlada, na predlog ministra, usvaja revidirani Izveštaj o fiskalnoj
strategiji, sa informacijama o finansijskim i drugim efektima novih politika,
uzimajući u obzir posle 30. aprila ažurirani makroekonomski okvir;
(13) 5. oktobar - Vlada dostavlja Narodnoj skupštini revidirani Izveštaja o fiskalnoj strategiji;
(14) 15. oktobar - ministar dostavlja Vladi nacrt zakona o budžetu Republike Srbije, nacrte odluka o davanju saglasnosti na finansijske planove organizacija
za obavezno socijalno osiguranje sa finansijskim planovima organizacija za
obavezno socijalno osiguranje;
(15) 1. novembar - Vlada usvaja predlog zakona o budžetu Republike Srbije i
dostavlja ga Narodnoj skupštini, zajedno sa predlozima odluka o davanju
saglasnosti na finansijske planove organizacija za obavezno socijalno osiguranje i finansijskim planovima organizacija za obavezno socijalno osiguranje;
(16) 15. decembar - Narodna skupština donosi zakon o budžetu Republike Srbije i odluke o davanju saglasnosti na finansijske planove organizacija za
obavezno socijalno osiguranje;
2) Kalendar budžeta lokalne vlasti:
(1) 15. avgust - lokalni organ uprave nadležan za finansije izdaje uputstvo za
pripremu nacrta budžeta lokalne vlasti;
(2) 15. septembar - direktni korisnici sredstava budžeta lokalne vlasti dostavljaju predlog finansijskog plana lokalnom organu uprave nadležnom za finansije za budžetsku i naredne dve fiskalne godine;
(3) 15. oktobar - lokalni organ uprave nadležan za finansije dostavlja nacrt odluke o budžetu nadležnom izvršnom organu lokalne vlasti;
(4) 1. novembar - nadležni izvršni organ lokalne vlasti dostavlja predlog odluke
o budžetu skupštini lokalne vlasti;
(5) 20. decembar - skupština lokalne vlasti donosi odluku o budžetu lokalne
vlasti;
(6) 25. decembar - lokalni organ uprave nadležan za finansije dostavlja ministru
odluku o budžetu lokalne vlasti.
Navedeni rokovi predstavljaju krajnje rokove u budžetskom kalendaru.
BUDŽETSKI FOND, b.s. - evidencioni račun u okviru glavne knjige trezora, koji
otvara Vlada, odnosno nadležni izvršni organ lokalne vlasti, kako bi se pojedini
budžetski prihodi i rashodi vodili odvojeno, radi ostvarivanja cilja koji je predviđen
posebnim republičkim, odnosno lokalnim propisom ili međunarodnim sporazumom. Pomenutim propisom, odnosno sporazumom definišu se: 1) svrha budžetskog fonda; 2) vreme za koje se budžetski fond osniva; 3) nadležno ministarstvo,
odnosno lokalni organ uprave odgovoran za upravljanje fondom; 4) izvori finansiranja budžetskog fonda.
23
B
SINDIKALNI LEKSIKON
BUDŽETSKE REZERVE b.s. - postoje tekuća i stalna budžetska rezerva.
U okviru budžeta deo planiranih prihoda ne raspoređuje se unapred, već se zadržava na ime tekuće budžetske rezerve. Sredstva tekuće budžetske rezerve koriste
se za neplanirane svrhe za koje nisu utvrđene aproprijacije ili za svrhe za koje se u
toku godine pokaže da aproprijacije nisu bile dovoljne. Tekuća budžetska rezerva
opredeljuje se najviše do 1,5% ukupnih prihoda i primanja od prodaje nefinansijske imovine za budžetsku godinu. Vlada, odnosno nadležni izvršni organ lokalne
vlasti, donosi na predlog ministra, odnosno lokalnog organa uprave nadležnog za
finansije, rešenje o upotrebi tekuće budžetske rezerve. Sredstva tekuće budžetske
rezerve raspoređuju se na direktne korisnike budžetskih sredstava tokom fiskalne godine. Sredstva tekuće rezerve budžeta Republike Srbije, izuzetno mogu se
koristiti i za izvršavanje obaveza budžeta lokalne vlasti usled smanjenog obima
prihoda budžeta lokalne vlasti. U budžetu se planiraju sredstva za stalnu budžetsku
rezervu, koja se iskazuje na aproprijaciji namenjenoj za budžetske rezerve. Stalna budžetska rezerva koristi se za finansiranje rashoda na ime učešća Republike
Srbije, odnosno lokalne vlasti, u otklanjanju posledica vanrednih okolnosti, kao
što su zemljotres, poplava, suša, požar, klizišta, snežni nanosi, grad, životinjske i
biljne bolesti, ekološka katastrofa i druge elementarne nepogode, odnosno drugih
vanrednih događaja, koji mogu da ugroze život i zdravlje ljudi ili prouzrokuju štetu
većih razmera. Stalna budžetska rezerva opredeljuje se najviše do 0,5% ukupnih
prihoda i primanja od prodaje nefinansijske imovine za budžetsku godinu. Rešenje
o upotrebi sredstava stalne budžetske rezerve donosi Vlada, na predlog ministra,
odnosno nadležni izvršni organ lokalne vlasti, na predlog lokalnog organa uprave
nadležnog za finansije. Izveštaj o korišćenju sredstava stalne budžetske rezerve
dostavlja se Narodnoj skupštini, odnosno skupštini lokalne vlasti, uz završni račun
budžeta.
BUDŽETSKI SISTEM - čine budžet Republike Srbije, budžeti lokalne vlasti i finansijski planovi organizacija za obavezno socijalno osiguranje.
24
C
CARINE - osnovni su instrument spoljno-trgovinske zaštite domaćeg tržišta. Carine se naplaćuju prilikom uvoza robe, u odrđenom procentu od njene vrednosti
ili po jedinici mere, u vezi sa čime pravi se razlika između ad valorem (prema
vrednosti) i specifičnih carina. Izvozne carine danas su retkost.
CARINSKA STOPA - procentualni iznos od vrednosti robe koji se plaća prilikom
uvoza, izvoza ili tranzita robe (ad valorem carinska stopa). Plaćanje carine može
se utvrditi i u apsolutnom iznosu po jedinici mere robe (metru, kilogramu, toni i
sl. - specifična carinska stopa) ili kombinovano.
CARINSKA TARIFA - sistematizovan pregled roba koje podležu naplati carine.
Sastoji se od tarifne oznake, naziva robe i carinske stope.
CEDULARNI POREZ - porez koji pogađa pojedinačnu vrstu prihoda fizičkog
lica (na primer, porez na zaradu, porez na prihode od poljoprivrede i šumarstva,
porez na prihode od kapitala, porez na prihode od samostalne delatnosti, porez na
prihoe od autorskih prava i slično).
CENA AKCIJE - a) cena akcije = nominalna vrednost x dividendna stopa / kamatna stopa ili b) cena akcije = dividenda / kamatna stopa x 1OO.
CENA KOŠTANJA - vrednosni izraz utrošenih činilaca proizvodnje po jedinici
proizvoda. Cena koštanja = ukupni fiksni i varijabilni troškovi / ukupna količina
proizvedenih dobara.
CENA PROIZVODNJE - cena proizvodnje = cena koštanja + prosečan profit.
CENTRALNI I OPŠTI NIVO DRŽAVE, b.s.
Centralni nivo države obuhvata sve subjekte koji su odgovorni za pružanje, pretežno, netržišnih usluga i preraspodelu dohotka i bogatstva na nivou zemlje kao
celine; obuhvata budžet Republike Srbije i vanbudžetske fondove, uključujući i
fondove socijalnog osiguranja;
Opšti nivo države obuhvata sve subjekte koji su odgovorni za pružanje, pretežno, netržišnih usluga i preraspodelu dohotka i bogatstva na svim nivoima države;
obuhvata budžet Republike Srbije, budžete lokalnih vlasti, vanbudžetske fondove,
uključujući i fondove socijalnog osiguranja na svim nivoima vlasti, kao i netržišne
i neprofitne institucije koje su kontrolisane i finansirane od strane države na svim
nivoima vlasti.
CENTRALNI REGISTAR HARTIJA OD VREDNOSTI - akcionarsko društvo koje obavlja poslove jedinstvene evidencije o zakonitim imaocima hartija od
25
C
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
C
vrednosti i drugih finansijskih instrumenata i o pravima iz tih hartija, odnosno
instrumenata, zatim o pravima trećih lica na hartijama od vrednosti i drugim finansijskim instrumentima i o tim licima, kao i poslove kliringa i saldiranja hartija od
vrednosti i kliringa i saldiranja novčanih obaveza i potraživanja nastalih po osnovu
poslova sa hartijama od vrednosti i obavlja druge poslove u skladu sa zakonom.
Pretežna delatnost Centralnog registra je kliring i saldiranje obaveza i potraživanja
u hartijama od vrednosti i novcu nastalih na osnovu zaključenih poslova sa hartijama od vrednosti.
Centralni registar obavlja: vođenje registra hartija od vrednosti; vođenje evidencija hartija od vrednosti na računima izdavaoca; vođenje i evidencija računa hartija od vrednosti i drugih računa u skladu sa ovim zakonom članova
Centralnog registra i njihovih klijenata; upis prava trećih lica na hartijama od
vrednosti; čuvanje materijalizovanih hartija od vrednosti; vođenje novčanih
računa članova Centralnog registra; uknjižavanje materijalizovanih hartija od
vrednosti u dematerijalizovanoj formi; kliring i saldiranje obaveza i potraživanja u hartijama od vrednosti i novcu nastalih na osnovu zaključenih poslova
sa hartijama od vrednosti i utvrđivanje stanja obaveza i potraživanja članova
Centralnog registr i njihovih klijenata posle izmirenja međusobnih obaveza i
potraživanja, i to u roku utvrđenom pravilima poslovanja Centralnog registra;
kliring i saldiranje inostrnih hartija od vrednosti kojima se trguje u Republici;
prenos hartija od vrednosti na račune članova Centralnog registra i zakonitih imalaca tih hartija; utvrđivanje i dodela jednoobrazonog identifikacionog
broja hartija od vrednosti i drugih finansijsiih instrumenata; vođenje šifrarnika vrsta hartija od vrednosti i drugih finansijskih instrumenata; poslove u
vezi sa korporativnim radnjama i obračunavanje poreza na prenos apsolutnih
prava na hartijama od vrednosti u skladu sa zakonom koji reguliše poreze na
imovinu.
CENTRALNI REGISTAR OBAVEZNOG SOCIJALNOG OSIGURANJA - javna služba koja obavlja poslove iz oblasti obaveznog socijalnog osiguranja koji se
odnose na: 1) uspostavljanje i vođenje Jedinstvene baze (elektronski vođena baza
podataka o obveznicima doprinosa za obavezno socijalno osiguranje i osiguranim
licima u koju se podaci unose i čuvaju u skladu sa zakonom); 2) registraciju osiguranika i osiguranih lica; 3) dodeljivanje jedinstvenog broja (jedinstveni, slučajno izabrani broj koji dodeljuje Centralni registar obaveznog socijalnog osiguranja
za potrebe obaveznog socijalnog osiguranja obveznicima doprinosa i osiguranim
licima); 4) evidenciju registrovanih obveznika doprinosa, na osnovu podataka
preuzetih od organa i organizacija nadležnih za registraciju (organi i organizacije nadležni za registraciju pravnih i fizičkih lica jesu: Agencija za privredne registre, Privredni sud, advokatska komora i drugi organi ili organizacije nadležni za
upis u odgovarajući registar lica koja obavljaju određenu delatnost); 5) evidenciju
o osnovicama doprinosa i uplaćenim doprinosima za obavezno socijalno osiguranje po svim osnovama i periodima na koje se te uplate odnose; 6) evidentiranje
obrađenih podataka o obračunatim i naplaćenim doprinosima za obavezno socijalno osiguranje po poslodavcu, odnosno isplatiocu prihoda na mesečnom nivou;
7) kontrolu podataka o obračunatim i naplaćenim doprinosima za obavezno socijalno osiguranje po osiguraniku po svim osnovama prilikom svake isplate; 8) evidentiranje obrađenih podataka o obračunatim i naplaćenim doprinosima za oba26
C
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
C
vezno socijalno osiguranje po osiguraniku na mesečnom nivou; 9) usaglašavanje
podataka o obveznicima doprinosa i osiguranim licima kojima raspolažu Poreska
uprava, organizacije za obavezno socijalno osiguranje i drugi organi i organizacije;
10) kompleksnu i sveobuhvatnu analizu unetih i obrađenih podataka u rokovima
predviđenim zakonom i ukazivanje nadležnim organima na uočene nepravilnosti;
11) obezbeđivanje tehničkih uslova za međusobno povezivanje i usklađivanje rada
subjekata povezanih u sistem Centralnog registra u vezi sa dostavljanjem podataka; 12) obezbeđivanje elektronske povezanosti sa drugim registrima i bazama
podataka koje se vode u Republici Srbiji, a imaju značaja za obveznike doprinosa i
osigurana lica i druge poslove vezane za uspostavljanje i vođenje Jedinstvene baze.
Organi Centralnog registra su: upravni odbor i direktor.
CESIJA - ustupanje potraživanja putem ugovora između poverioca (ustupilac - cedent) i trćeg lica (prijemnik - cesionar) na osnovu koga prijemnik stiće prema dužniku (cesus) ona ista prava koja je ustupilac imao prema njemu do ustupanja. Za
cesiju nije potreban pristanak dužnika. Primer: preduzeće A ustupa svoje potraživanje od preduzeća B svome poveriocu preduzeću C. Ustupanjem potraživanja
preduzeće A izniruje svoju obavezu prema preduzeću C.
CIKLIČNA NEZAPOSLENOST - nastaje kao posledica cikličnih fluktacija u
kretanju agregatne tražnje, odnosno usled nedovoljne agregatne tražnje kada ne
postoji puna iskorišćenost privrednih kapaciteta.
CIKLIČNO KRETANjE PRIVREDE - stalno smenjivanje recesije (dno ekonomske aktivnosti), prosperiteta, ekspanzije (vrh ekonomske aktivnosti.koji karakterišu: visok stepen uposlenosti kapaciteta i rada, visok nivo investicija, visoka
tražnja i dr.) i depresije.
CILЈEVI EKONOMSKE POLITIKE - dele se na konačne (rast društvenog proizvoda, što niža stopa inflacije, što niža stopa nezaposlenosti, ravnoteža platnog
bilansa, budžetska ravnoteža) i posredne ciljeve.
CILЈNA INFLACIJA - stopa inflacije koju centralna banka planira za period od
jedne do tri godine.
27
Č
ČEK - hartija od vrednosti kojom njen izdavalac (trasant) daje nalog banci (trasat)
da isplati svotu novca naznačenu na čeku, iz sredstava trasantovog pokrića kod
trasata. Ček, kao sredstvo plaćanja, dospeva po viđenju i možeda glasi na ime, po
naredbi i na donosiopca. Prema funkciji u porometu, vrste čekova su: isplatni, virmanski, barirani, putnički, akreditivni, dokumentovani i drugi.
ČIST OLIGOPOL - mali broj preduzeća homogenih proizvoda na strani ponude,
barijere ulasku i izlasku, dogovaranje između preduzeća.
ČLANOVI PORODICE U ZDRAVSTVENOM OSIGURANjU - smatraju se:
1) članovi uže porodice (supružnik ili vanbračni partner, deca rođena u braku ili
van braka, usvojena i pastorčad i dece uzeta na izdržavanje);
2) članovi šire porodice (roditelji, očuh, maćeha, usvojitelj, deda, baba, braća i
sestre, koje osiguranik izdržava, u smislu propisa o porodičnoj zaštiti, kao i
propisa o socijalnoj zaštiti i obezbeđivanju socijalne sigurnosti građana).
Vanbračni partner smatra se članom uže porodice, ako sa osiguranikom živi u
vanbračnoj zajednici najmanje dve godine pre dana podnošenja prijave na osiguranje.
ČVRSTA VALUTA - valuta zemlje koja je politički, ekonomski i finansijski stabilna,
valuta koja ima stabilan kurs i koja je konvertabilna.
28
D
DAMPING - prodaja robe u inostranstvu ili inostrane robe u zemlji po cenama koje
su niže od domaće cene u zemlji porekla ili od troškova proizvodnje. Damping
nije dozvoljen.
DAVALAC KRVI - zdrava osoba koja dobrovoljno daje krv ili komponente krvi, za
terapijsku primenu.
DAVALAŠTVO KRVI - skup aktivnosti usmerenih na motivisanje, obaveštavanje,
organizovanje, edukaciju, pozivanje i okupljanje davalaca krvi, u cilju obezbeđivanja adekvatnih količina bezbedne krvi za potrebe Republike Srbije.
DAVANJE KRVI - humani gest koji se zasniva na dobrovoljnosti, besplatnosti i
anonimnosti.
DAU-DžONS INDEKS – indeks akcija Njujorške berze efekata za akcije industrijskih preduzeća. Globalni indeks daju tri indeksa: za industriju, transport i komunalne usluge. Indeks svakodnevno, od 1897. godine, izračunavaju novine izdavačke kuće Dow Jones & Comp. (danas Wall Street Journal ).
DECENTRALIZACIJA-prenošenje ovlašćenja i odgovornosti sa viših na niže organe vlasti. Prenošenje ovlašćenja i odgovornosti sa centralne administracije na
organe užih lokalnih zajednica ne znači ujedno i lišavanje centralne administracije
svih ovlašćenja. Naprotiv, ona i dalje zadržava značajne funkcije, kao što su zakonodavna, finansijska, kontrolna i ostale.
U literaturi se uglavnom navode četiri tipa decentralizacije: dekoncentracija,
devolucija, delegacija i privatizacija. Od pomenutih tipova decentralizacije
sporna je privatizacija, koja, po izvesnim autorima, ne predstavlja tip decentralizacije, pošto se tu radi o prenošenju ovlašćenja van jedinstvenog sistema
vlasti.
Značenje navedenih tipova decentralizacije je sledeće:
1) Dekoncentracija – Prenošenje donošenja odluka na niže administrativne
organe unutar postojeće strukture centralne vlasti (administrativna decentralizacije)
2) Devolucija – Prenošenje funkcija sa centralnih organa na organe nad kojima
nemaju više direktnu konreolu (politička deecntralizacija)
3) Delegacija – Prenošenje samo određenih zadataka na niže organe, bez direktne
kontrole centralnog organa
4) Privatizacija – Prenošenje nadležnosti iz državne (javne) nadležnosti u privatni
sektor.
29
D
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Zbog činjenice da ne zadire u postojeću strukturu centralne vlasti, dekoncentracija
je jedan od nejčešćeih tipova decentralizacije. Niži administrativni organi na koje
se prenose ovlašćenja centralnog organa najčešće su u sastavu tog organa.
DEDUKCIJA - primena indukcijom utvrđenih opštih stavova, zakona i svojstva
posmatranog, prilikom ispitivanja njihovih posebnih i pojedinačnih slučajeva.
DEFLACIJA - pad opšteg nivoa cena. Najčešće je izazavana manjom količinom
novca od potrebne za normalnu realizaciju ukupne ponude roba.
DELATNOST SOCIJALNE ZAŠTITE - organizovane mere i aktivnosti na
stvaranju uslova za ostvarivanje zaštitne funkcije porodice, uslova za samostalan
život i rad lica koja se nalaze u stanju socijalne potrebe, ili za njihovo aktiviranje
u skladu sa sposobnostima, obezbeđivanje sredstava za život materijalno
neobezbeđenim za rad nesposobnim građanima i drugim građanima koji su u
stanju socijalne potrebe, kao i obezbeđivanje drugih oblika socijalne zaštite.
DELFI METOD - metod predviđanja baziran na odvojenom ispitivanju menadžmenta firme i spoljnih eksperata i suočavanju njihovih stavova u cilju postizanja
konsenzusa u predviđanju.
DEMOGRAFIJA - nauka o stanovništvu. Predmet demografije , u užem smislu, je
izučavanje prirodnog (smrtnost i rađanje) i mehaničkog (migracije) kretanja stanovništva, kao i osnovnih struktura stanovništva, dok po širem shvatanju, demografija je sinonim zakona o stanovništvu.
DEMOKRATIJA - vladavina naroda, odnosno vladavina većine koja se bira na
periodičnim izborima.
DEMOMETRIJA - naučna disciplina koja se bavi izčavanjem međusobnog odnosa između demografskih i socio-ekonomskih varijabli (na primer odnosa između
migracija i promene zaposlenja).
DENACIONALIZACIJA - povraćaj nacionalizovanih prduzeća i drugih dobara (u
određenom obliku) njihovim vlasnicimaili naslednicima.
DEPOPULACIJA - smanjenje broja stanovnika na nekom području, kao posledica
migracionih kretanja ili negativnog prirodnog priraštaja.
DEPOZIT - novčani ulog kod banaka, odnosno novčani iznos ili bankarska garancija
koju potencijalni kupac uplaćuje radi obezbeđenja učešća na berzanskoj aukciji.
DEPRECIJACIJA - smanjenje vrednosti domaće valute, odnosno porast kursa inostrane valute iskazan u jedinicama domaće valute. Najčešće nastaje zbog bržeg
rasta cena i novčane mase u zemlji nego u inostranstvu.
DEPRESIJA - značajan pad proizvodnje i investicija, uz istovremeni rast nezaposlenosti i zaliha proizvoda.
DEPRESIONI GEP - višak agregatne ponude u odnosu na agregatnu tražnju.
DEREGULACIJA - smanjenje ili povlačenje državne kontrole u privrednom životu
DESTINIRANI JAVNI PRIHOD - vrsta javnih prihoda kod kojih je unapred
poznata namena njihovog trošenja (na primer, prikupljena sredstva po osnovu
doprinosa za obavezno zdravstveno osiguranje).
30
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
DEVALVACIJA - smanjenje vrednosti nacionalne valute u odnosu na drugu valutu
(na primer, evro), čime se teži poboljšanju platnobilansne situacije. Zbog smanjea
realne kupovne snage novca, izvoz pojeftinjuje a uvoz poskupljuje.
DEVIZE - sva potraživanja po bilo kom osnovu koja glase na stranu valutu, odnosno instrumenti plaćanja između zemalja, bez obzira na naćin raspolaganja (gotovina , menice, čekovi i sl. ). Devizni računi domaćih lica u domaćim bankama ne
spadaju u pojam deviza.
DEVIZNI KURS - cena deviza izražena u jedinicama domaće valute. Kurs domaće
valute može se izraziti ili u odnosu na po jednu stranu valutu (bilateralni kurs) ili u
odnosu na prosek jedne grupe (korpe) stranih valuta (nominalni ekurs ).
DEZINFLACIJA - smanjenje stope inflacije merama monetarne i fiskalne politike.
Mogući negativni efekti su rast stope nezaposlenosti i pad dohodka.
DEŽURSTVO U ZDRAVSTVENOJ USTANOVI - zdravstvena ustanova može
da uvede dežurstvo kao prekovremeni rad, ako organizacijom rada u smenama
ili preraspodelom radnog vremena nije u mogućnosti da obezbedi zdravstvenu
zaštitu.
Za vreme trajanja dežurstva zdravstveni radnik mora biti prisutan u zdravstvenoj
ustanovi.
Dežurstvo može da se uvede noću, u dane državnog praznika i nedeljom.
Dežurstvo koje se uvodi noću počinje posle druge smene, a završava se početkom
rada prve smene.
Odluku o uvođenju i obimu dežurstva na nivou zdravstvene ustanove, kao i po
zdravstvenom radniku, donosi direktor zdravstvene ustanove.
Pod dežurstvom, smatra se i pripravnost i rad po pozivu.
Zdravstvena ustanova može uvesti i pripravnost i rad po pozivu.
Pripravnost je poseban oblik prekovremenog rada kod kojeg zdravstveni radnik
ne mora biti prisutan u zdravstvenoj ustanovi, ali mora biti stalno dostupan radi
pružanja hitne medicinske pomoći u zdravstvenoj ustanovi.
Rad po pozivu je poseban oblik prekovremenog rada kod kojeg zdravstveni radnik ne mora biti prisutan u zdravstvenoj ustanovi, ali se mora odazvati na poziv
radi pružanja zdravstvene zaštite.
Odluku o uvođenju i obimu pripravnosti i rada po pozivu donosi direktor zdravstvene ustanove.
DIJALEKTIKA - teorija i metod analize najopštijih zakonitosti kretanja prirode,
društva i mišljenja.
DILER - berzanski posrednik, koji povezuje kupce kupce i prodavce na robnim i
finansijskim berzama.
DIREKTNE STRANE INVESTICIJE (DSI) - prema OECD (Organizaciji za
ekonomsku saradnju i razvoj): „predstavljaju aktivnost kojom neki investitor rezident jedne zemlje ostvaruje trajni interes i značajan uticaj u upravljanju jednim
entitetom koji je rezident neke druge zemlje. Ta operacija se može sastojati od
osnivanja potpuno nove kompanije (osnivačka investicija) ili, češće, od promene
31
D
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
statusa vlasnika već postojećih kompanija (putem fuzionisanja ili akvizicije). Kao
DSI se takođe definišu i drugi tipovi finansijskih transakcija između povezanih
kompanija, npr. reinvesticija dobiti kompanija kompaniji koja je ostvarila DSI i
drugi transferi kapitala. U ove poslednje spadaju i zajmovi koje majka kompanija
odobrava svojoj fililjali smeštenoj u inostranstvu. Za razliku od portfeljnih investicija, DSI podrazumevaju preduzimanje kontrole od strane inostrne firme. Za
Međunarodni monetarni fond, prag vršenja kontrole je 10%“
Najizraženiji oblik DSI su horizontalne DSI koje podrazumevaju investicije u istu
granu u kojoj posluje investitor.
Vertikalne DSI mogu se podeliti u dve grupe: vetikalne DSI unazad i vertikalne
DSI unapred.
Vertikalne DSI unazad predstavljaju investicije u granu koja proizvodi inpute za
proizvodnju u zemlji investitora
Kada grana u ionostranstvu prodaje svoj proizvod preduzeću u zemlji investitora,
radi se o vertikalnim DSI unapred.
DISKRIMINACIJA - v. ZABRANA DISKRIMINACIJE
DISKRIMINACIJA PO OSNOVU POLA - svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje, odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje
ili davanje prvenstva) koje ima za cilj ili posledicu da licu ili grupi oteža, ugrozi,
onemogući ili negira priznanje, uživanje ili ostvarivanje ljudskih prava i sloboda
u političkoj, ekonomskoj, društvenoj, kulturnoj, građanskoj, porodičnoj i drugoj
oblasti.
Diskriminacijom se smatra i ako se prema licu neopravdano postupa lošije nego
što se postupa prema drugome, isključivo ili uglavnom što je tražilo ili namerava
da traži pravnu zaštitu od diskriminacije ili je ponudilo ili namerava da ponudi dokaze o diskriminatorskom postupanju.
Pod neopravdanim razlikovanjem, isključivanjem, ograničavanjem i postupanjem
ili drugim preduzetim merama, u smislu ovog zakona, naročito se smatra ako:
1) preduzeta mera nije opravdana zakonitim ili legitimnim ciljem;
2) ne postoji srazmera između preduzetih mera i cilja koji se preduzetim merama
ostvaruje.
Neposredna diskriminacija jeste svako neopravdano razlikovanje, isključivanje
ili ograničavanje kojima se u istoj ili sličnoj situaciji bilo kojim aktom ili radnjom
organa javne vlasti, poslodavca ili pružaoca usluge, lice ili grupa lica stavljaju ili su
bstavljeni u nepovoljniji položaj, odnosno kojim bi mogli biti stavljeni u nepovoljniji položaj po osnovu pola.
Posredna diskriminacija je svako neopravdano razlikovanje, isključivanje ili
ograničavanje kojima se u istoj ili sličnoj situaciji lice odnosno grupa lica, na osnovu pola kao ličnog svojstva, stavlja u nepovoljniji položaj donošenjem akta ili vršenjem radnje koja je prividno zasnovana na načelu jednakosti i nediskriminacije.
DIFERENCIJALNA RENTA - ekstraprofit vlasnika zemlje koji za svoju osnovu
ima povoljnije prirodne uslove (plodnost parcele i blizinu tržišta)
DIFUZIJA - širenje novih ideja i proizvoda i njihovo prihvatanje od strane potrošača.
32
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
DIVIDENDA-deo dobiti koji se raspoređuje akcionarima. Iznos dividende zavisi od
profitabilnosti firme i pozicioniranja na tržištu.
DIVERSIFIKACIJA (PREDUZEĆA) – uvođenje u proizvodni program proizvoda koji se po tehnološkoj osnovi, tržišnoj nameni i načinu prodaje međusobno
značajno razlikuju. Ciljevi diversifikacije su: 1) obezbeđivanje opstanka, 2) osiguranje stabilnosti prodaje i prihoda, 3) efikasnije korišćenje resursa, 4) prilagođavanje
potrebama i promanama kupaca, 5) šire pokrivanje tržišta i sl.
DNEVMI ODMOR - zaposleni ima pravo na odmor između dva uzastopna radna
dana u trajanju od najmanje 12 časova neprekidno, ako zakonom nije drukčije
određeno.
DOBIT(AK) - pozitivan finansijski rezultat koji se ostvaruje kada su prihodi veći od
njima odgovarajućih rashoda.
DOBRA - u ekonomskom smislu su fizči predmeti (prirodni ili proizvedeni) i usluge,
ukoliko na tržištu mogu da postignu cenu. Klasifikuju se kao: finalna i reproduktivna, privatna i javna i dr.
DOBROVOLЈNO ZDRAVSTVENO OSIGURANJE- osiguranje od nastanka rizika plaćanja učešća u troškovima zdravstvene zaštite u skladu sa zakonom,
osiguranje građana koji nisu obavezno osigurani po zakonu odnosno koji se nisu
uključili u obavezno zdravstveno osiguranje, kao i osiguranje na veći obim i standard i druge vrste prava iz zdravstvenog osiguranja.
Vrste dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja su:
1) paralelno zdravstveno osiguranje - osiguranje kojim se pokrivaju troškovi
zdravstvene zaštite koji nastaju kada osiguranik ostvaruje zdravstvenu zaštitu
koja je obuhvaćena obaveznim zdravstvenim osiguranjem na način i po postupku koji su drukčiji od načina i postupka ostvarivanja prava iz obaveznog zdravstvenog osiguranja koji je propisan zakonom kojim se uređuje zdravstveno osiguranje i propisima donetim za sprovođenje tog zakona;
2) dodatno zdravstveno osiguranje - osiguranje kojim se pokrivaju troškovi
zdravstvenih usluga, lekova, medicinsko-tehničkih pomagala, odnosno
novčanih naknada koji nisu obuhvaćeni pravima iz obaveznog zdravstvenog
osiguranja, odnosno osiguranje na veći sadržaj, obim i standard prava, kao i
iznos novčanih naknada obuhvaćenih obaveznim zdravstvenim osiguranjem;
3) privatno zdravstveno osiguranje - osiguranje lica koja nisu obuhvaćena obaveznim zdravstvenim osiguranjem ili koja se nisu uključila u obavezno zdravstveno osiguranje, za pokrivanje troškova za vrstu, sadržaj, obim i standard prava
koja se ugovaraju sa davaocem osiguranja.
Osnovna značenja pojmova u vezi sa pružanjem dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja su:
1) Davalac osiguranja - Republički zavod i društvo za osiguranje koji organizuju i
sprovode dobrovoljno zdravstveno osiguranje;
2) Osiguranik - fizičko lice koje je sklopilo ugovor o dobrovoljnom zdravstvenom
osiguranju, ili za koga je, na osnovu njegove saglasnosti, sklopljen ugovor o
dobrovoljnom zdravstvenom osiguranju sa davaocem osiguranja i koji koristi
prava utvrđena ugovorom o dobrovoljnom zdravstvenom osiguranju, kao i
član porodice osiguranika;
33
D
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
3) Ugovarač dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja (u daljem tekstu: ugovarač) je
pravno ili fizičko lice, kao i drugi pravni subjekt koji u ime i za račun osiguranika, odnosno u svoje ime i za račun osiguranika zaključi ugovor o dobrovoljnom zdravstvenom osiguranju sa davaocem osiguranja i koji se obavezao na uplatu premije osiguranja iz svojih sredstava ili na teret sredstava
osiguranika;
4) Premija osiguranja - novčani iznos koji plaća osiguranik,odnosno ugovarač dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja davaocu osiguranja;
5) Polisa osiguranja - isprava o zaključenom ugovoru o dobrovoljnom zdravstvenom osiguranju sa davaocem osiguranja;
6) Kolektivno osiguranje - dobrovoljno zdravstveno osiguranje koje zaključuje
ugovarač sa davaocem osiguranja koga je izabrao u skladu sa zakonom, o čemu
ugovarač i davalac osiguranja mogu zaključiti ugovor o dobrovoljnom zdravstvenom osiguranju;
7) Zdravstvene usluge - usluge koje se pružaju u zdravstvenim ustanovama i drugim oblicima zdravstvene službe (u daljem tekstu: privatna praksa), u skladu sa
zakonom kojim se uređuje zdravstvena zaštita, radi sprovođenja zdravstvene
zaštite, odnosno radi sprovođenja mera za očuvanje i unapređenje zdravlja ljudi,
sprečavanja, suzbijanja i ranog otkrivanja bolesti, povreda i drugih poremećaja
zdravlja, lečenja i rehabilitacije, uključujući i zdravstvene usluge iz tradicionalne
medicine, koje su bezbedne, kvalitetne i efikasne;
8) Zdravstvena ustanova - pravno lice koje obavlja zdravstvenu delatnost i koja je
dobila dozvolu od ministarstva nadležnog za poslove zdravlja za obavljanje
zdravstvene delatnosti u skladu sa zakonom kojim se uređuje zdravstvena
zaštita i propisima donetim za sprovođenje tog zakona;
9) Privatna praksa - drugi oblik zdravstvene službe u kojoj se obavljaju određeni
poslovi zdravstvene delatnosti i koja je dobila dozvolu Ministarstva za obavljanje određenih poslova zdravstvene delatnosti u skladu sa zakonom kojim se
uređuje zdravstvena zaštita i propisima donetim za sprovođenje tog zakona;
10) Drugi davaoci zdravstvenih usluga su druga pravna ili fizička lica koja obavljaju
određene poslove iz zdravstvene delatnosti, odnosno obezbeđuju medicinskotehnička pomagala, a koji su dobili dozvolu nadležnog organa za obavljanje tih
poslova, u skladu sa zakonom;
11) Lek - proizvod koji je dobio dozvolu za stavljanje u promet u Republici Srbiji,
kao i proizvod koji nije dobio dozvolu za stavljanje u promet u Republici Srbiji
i koji se uvozi na osnovu odobrenja Agencije za lekove i medicinska sredstva
Srbije, u skladu sa zakonom kojim se uređuje oblast lekova;
12) Medicinsko-tehnička pomagala - medicinska sredstva koja služe za funkcionalnu i
estetsku zamenu izgubljenih delova tela, odnosno za omogućavanje oslonca,
sprečavanje nastanka deformiteta i ispravljanje postojećih deformiteta i olakšavanje vršenja osnovnih životnih funkcija;
12a) Implantat je medicinsko sredstvo koje se hirurškim putem ugrađuje u ljudski
organizam;
13) Novčane naknade - naknade koje davalac osiguranja obezbeđuje osiguraniku
u slučaju gubitka zarade, odnosno plate ili drugih primanja zbog privremene
sprečenosti za rad, naknada troškova prevoza u vezi sa korišćenjem zdravstvene zaštite, kao i druge vrste novčanih naknada u vezi sa ostvarivanjem prava iz
dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja;
34
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
14) Dan početka dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja - datum upisan u polisu osiguranja
od koga počinje ostvarivanje prava i obaveza iz dobrovoljnog zdravstvenog
osiguranja.
15) Isprava o dobrovoljnom zdravstvenom osiguranju - dokument koji osiguraniku izdaje
davalac osiguranja na osnovu koje osiguranik dokazuje svojstvo osiguranika
dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja i ostvaruje prava iz dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja.
DOBROVOLJNI PENZIJSKI FOND - institucija kolektivnog investiranja u
okviru koje se prikuplja i ulaže penzijski doprinos u različite vrste imovine sa ciljem - ostvarenja prihoda i smanjenja rizika ulaganja.
Dobrovoljni penzijski fond nema svojstvo pravnog lica, a njime upravlja društvo
za upravljanje dobrovoljnim penzijskim fondom.
DOCNJA - svako zadocnjenje u ispunjenju obaveze za koje je kriv dužnik (dužnička
docnja), odnosno svako neopravdano odbijanje prijema ispunjenja obaveza koje
učini poverilac (poverilačka docnja).
DOGMA - stav koji se uzima za jedinu istinu, bilo da je nekritički preuzet ili nametnut.
DODATNA VREDNOST - razlika između ukupnog prihoda preduzeća i rashoda
koje je preduzeće imalo prilikom nabavke reprodukcionih dobara.
DODATNO ODRAZOVANJE I OBUKA - aktivnosti kojima se nezaposlenom i
zaposlenom za čijim je radom prestala potreba kod poslodavca, kome nije moguće
obezbediti odgovarajuće zaposlenje, pruža mogućnost da kroz proces teorijskog
i praktičnog osposobljavanja stekne nova znanja i veštine radi zapošljavanja,
odnosno stvaranja mogućnosti za zapošljavanje i samozapošljavanje. v. Mere
aktivne politike zapošljavanja.
DOKUMENTARNI AKREDITIV - ugovor, koji ima ulogu sredstva plaćanja i
sredstva obezbeđenja potraživanja, na osnovu koga banka preuzima obavezu da će
izvršiti plaćanje korisniku akreditiva ili da će ovlastiti neku drugu banku da izvrši
plaćanje uz podnošenje pismenog dokumenta.
DONACIJA ,b.s. - namenski bespovratan prihod, koji se ostvaruje na osnovu pisanog ugovora između davaoca i primaoca donacije.
DOPRINOSI - vrsta fiskalnog javnog prihoda koga karakteriše protivnaknada, odnosno određena korist koja se pruža obvezniku ukoliko se ispune zakonom propisani uslovi. Doprinosi u Republici Srbiji su:
1) za penzijsko i invalidsko osiguranje:
(1)doprinos za obavezno penzijsko i invalidsko osiguranje;
(2)dodatni doprinos za staž osiguranja koji se računa sa uvećanim trajanjem u
skladu sa zakonom;
(3)doprinos za slučaj invalidnosti i telesnog oštećenja po osnovu povrede na
radu i profesionalne bolesti u slučajevima utvrđenim zakonom.
2) za zdravstveno osiguranje:
(1) doprinos za obavezno zdravstveno osiguranje;
(2) doprinos za slučaj povrede na radu i profesionalne bolesti u slučajevima
utvrđenim zakonom;
35
D
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
3) za osiguranje za slučaj nezaposlenosti – doprinos za obavezno osiguranje za
slučaj nezaposlenosti.
Model obračuna izdvajanja iz zarade
(jun 2010. god.)
R.br.
Obračun zarade
1.
Zarada neto, bez poreza i doprinosa
2.
Bruto zarada zaposlenog (bruto 1)
3.
4.
5.
Osnovica za obračun poreza na zaradu:
47.609,87– 6554
Zarada zaposlenog – poreska olakšica
Porez na zaradu, 12%
Doprinosi za socijalno osiguranje:
Osnovica za obračun doprinosa (2) h stopa
doprinosa na teret zaposlenog, tj.:
a) Iznos doprinosa za PIO: 11%
b) Iznos doprinosa za zdravstvo: 6,15%
v) Iznos doprinosa za nezaposlenost: 0,75
Iznos
34.161,00
47.609,87
evro
325,3
453,4
41.055,87
391,0
4.926,70
46,9
5.237,09
2.928,01
357,07
49,9
27,9
3,4
8.522,17
81,2
8.522,17
81,2
6.
Ukupno doprinosi:
Doprinosi na teret poslodavca
11% + 6,5% + 0,75%
7.
Ukupno porez i doprinosi (4+5+6)
21.971,04
209,3
8.
Ukupno (1+4+ 5+6) - Bruto 2
56.132,04
534,6
9.
Ukupno oterećenje na 100 din. neto z. (7: 1)
64,32
Na 100 dinara isplaćene neto zarade, opterećenje po osnovu poreza i dopriosa
iznosi 64,32 dinara.
34.161,00-786,48/0,701=47.609,87
6554x12%=786,48
100-(11%+6,15%+0,75%+ 12%)/100=0,701
DOPRINOS IZ OSNOVICE - iznos doprinosa koji obračunava, obustavlja i plaća
poslodavac, odnosno drugi isplatilac prihoda u ime i u korist osiguranika.
DOPRINOS NA OSNOVICU - iznos doprinosa koji obračunava i plaća poslodavac, odnosno drugi isplatilac prihoda u svoje ime, a u korist osiguranika ili osiguranik koji sam za sebe plaća doprinos;
DOPUNSKI RAD - zaposleni koji radi sa punim radnim vremenom kod poslodavca
može da zaključi ugovor o dopunskom radu sa drugim poslodavcem, a najviše do
jedne trećine punog radnog vremena.
Ugovorom o dopunskom radu utvrđuje se pravo na novčanu naknadu i druga
prava i obaveze po osnovu rada.
36
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
DOPUNSKI RAD ZDRAVSTVENIH RADNIKA - zdravstveni radnik zaposlen
u zdravstvenoj ustanovi i privatnoj praksi, koji radi puno radno vreme, može obavljati određene poslove zdravstvene delatnosti iz svoje struke kod svog poslodavca,
odnosno kod drugog poslodavca, van redovnog radnog vremena, zaključivanjem
ugovora o dopunskom radu sa direktorom zdravstvene ustanove, odnosno osnivačem privatne prakse.
DOSTOJANSTVEN RAD - rad koji omogućava dobar život.
Dostojanstven rad, kao ideju i kao cilj, uvela je i u početku promovisala Međunarodna organizavija rada, 1999. godine. On se sastoji iz četiri komponente: zapošljavanje, prava, zaštita i dijalog. Dostojanstven rad zasniva se na uverenju da su
sve ove četiri komponente potrebne za stvaranje najbolje perspektive za socijalni
napredak i razvoj.
Zapošljavanje znači:
- pristojan prihod koji omogućava dostojanstven životni standard;
- jednak tretman i jednake prilike za sve;
- dobre uslove rada;
- zdravstvena zaštita i sigurnost na radnom mestu;
- mogućnost smislenog i produktivnog rada;
- mogućnost ličnog razvoja.
Radnička prava u kontekstu zaposlenja podrazumevaju:
- slobodu organizovanja ;
- slobodu izražavanja;
- da i žene i muškarci imaju mogućnosti da učestvuju u donošenju odluka koje
utiču na njihove živote ;
- pravo na kolektivno pregovaranje ;
- slobodu od diskriminacije ;
- slobodu od prisilnog rada ;
- slobodu od dečijeg rada ;
- pravno priznanje i pristup pravnom sistemu ;
- postojanje radnog zakonodavstva i opšte vladavine zakona .
Socijalna zaštita naglašava:
- važne veze između produktivnog zaposlenja i sigurnosti za one koji iz bilo
kog razloga nisu uošpšte zaposleni;
- zaštitu od gubitka ili smanjenja prihoda usled nezaposlenosti povrede, roditeljstva ili starosti;
- pravedno i inkluzivno dtuštvo.
Socijalni dijalog ističe:
- da radnici i poslodavci imaju pravo i način da budu predstavljeni kroz svoje
organizacije;
- da se najbolja i najtrajnija rešenja postižu kroz saradnju koja je osnov socijalne stabilnosti, ravnomernog rasta i razvoja;
- da postoje kanali kroz koje se konflikti diskutuju i rešavaju.
Izabran je 7. oktobar 2008. godine kao Svetski dan Dostojanstvenog rada.
DRŽAVNA GARANCIJA, b.s. - instrument osiguranja kojim Republika Srbija garantuje ispunjenje obaveza za koje se daje garancija.
37
D
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
DRŽAVNA POMOĆ, b.s. - svaki stvarni ili potencijalni javni rashod ili umanjeno ostvarenje javnog prihoda, kojim se korisniku državne pomoći, na selektivan
način, omogućava povoljniji položaj na tržištu u odnosu na konkurente, čime se
narušava ili postoji opasnost od narušavanja konkurencije na tržištu.
DRUŠTVENA BRIGA ZA ZDRAVLJE STANOVNIŠTVA - ostvaruje se na nivou
Republike, autonomne pokrajine, opštine, odnosno grada, poslodavca i pojedinca.
U okviru društvene brige za zdravlje obezbeđuje se zdravstvena zaštita koja obuhvata:
1) očuvanje i unapređenje zdravlja, otkrivanje i suzbijanje faktora rizika za nastanak oboljevanja, sticanje znanja i navika o zdravom načinu života;
2) sprečavanje, suzbijanje i rano otkrivanje bolesti;
3) pravovremenu dijagnostiku, blagovremeno lečenje, rehabilitaciju obolelih i povređenih;
4) informacije koje su stanovništvu ili pojedincu potrebne za odgovorno postupanje i za ostvarivanje prava na zdravlje.
DRUŠTVENA BRIGA ZA ZDRAVLЈE NA NIVOU POSLODAVCA - poslodavac organizuje i obezbeđuje iz svojih sredstava zdravstvenu zaštitu zaposlenih
radi stvaranja uslova za zdravstveno odgovorno ponašanje i zaštitu zdravlja na
radnom mestu zaposlenog, koja obuhvata najmanje:
1) lekarske preglede radi utvrđivanja sposobnosti za rad po nalogu poslodavca;
2) sprovođenje mera za sprečavanje i rano otkrivanje profesionalnih bolesti, bolesti u vezi sa radom i sprečavanje povreda na radu;
3) preventivne preglede zaposlenih (prethodne, periodične, kontrolne i ciljne preglede) u zavisnosti od pola, uzrasta i uslova rada; kao i pojavu profesionalih
bolesti, povreda na radu i hroničnih bolesti;
4) pregleda zaposlenih koji se obavezno sprovode radi zaštite životne sredine, radi
zaštite zaposlenih od zaraznih bolesti u skladu sa propisima kojima je uređena
oblast zaštite stanovništva od zaraznih bolesti, zaštite potrošača, odnosno korisnika i druge obavezne zdravstvene preglede, u skladu sa zakonom;
5) upoznavanje zaposlenih sa zdravstvenim merama zaštite na radu i njihovo obrazovanje u vezi sa specifičnim uslovima, kao i na korišćenje ličnih i kolektivnih
zaštitnih sredstava;
6) obezbeđivanje sanitarno-tehničkih i higijenskih uslova (sanitarnih uslova) u
objektima pod sanitarnim nadzorom i drugim objektima u kojima se obavlja delatnost od javnog interesa u skladu sa zakonom kojim se uređuje oblast
sanitarnog nadzora, kao i obezbeđivanje i sprovođenje opštih mera za zaštitu
stanovništva od zaraznih bolesti u skladu sa zakonom kojim se uređuje oblast
zaštite stanovništva od zaraznih bolesti;
7) druge preventivne mere (neobavezne vakcinacije, neobavezni sistematski pregledi), u skladu sa opštim aktom poslodavca;
8) praćenje uslova rada i bezbednosti na radu, kao i procene profesionalnih rizika
u cilju unapređivanja uslova rada i ergonomskih mera, prilagođavanjem rada
psihofiziološkim sposobnostima zaposlenih;
9) praćenje obavljanja, povređivanja, odsutnosti sa posla i smrtnosti, posebno od
profesionalnih bolesti, bolesti u vezi sa radom, povreda na radu i drugih zdravstvenih oštećenja koja utiču na privremenu ili trajnu izmenu radne sposobnosti;
38
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
10) učešće u organizaciji režima rada i odmora zaposlenih, kao i u proceni nove
opreme i novih tehnologija sa zdravstvenog i ergonomskog stanovništva;
11) sprovođenje mera za unapređivanje zdravlja radnika izloženih zdravstvenim rizicima u toku procesa rada, uključujući i ocenjivanje i upućivanje radnika zaposlenih na posebno teškim i rizičnim poslovima na zdravstvenopreventivne
aktivnosti i odmor;
12) ukazivanje prve pomoći u slučaju povrede na radnom mestu i obezbeđivanje
uslova za hitne medicinske intervencije.
Društvena briga za zdravlje na nivou poslodavca, obuhvata i prethodne i periodične
preglede radnika koji rade na radnim mestima sa povećanim rizikom na način i po postupku utvrđenim propisima kojima se uređuje oblast bezbednosti i zdravlja na radu.
U obezbeđivanju društvene brige za zdravlje na nivou poslodavca, poslodavac je
dužan da zaposlenom obezbedi i druge mere bezbednosti i zdravlja na radu, u
skladu sa propisima kojima se uređuje oblast bezbednosti i zdravlja na radu.
DRUŠTVENA BRIGA ZA ZDRAVLJE NA NIVOU POJEDINACA - pojedinac je dužan da se u granicama svojih znanja i mogućnosti uključi u društvenu
brigu za zdravlje, kao i da povređenom ili obolelom u hitnom slučaju pruži prvu
pomoć i omogući mu dostupnost do hitne medicinske službe.
Pojedinac je dužan da čuva sopstveno zddravlje, zdravlje drugih ljudi, kao i životnu
i radnu sredinu.
Pojedinac je dužan da se podvrgne obaveznoj vakcinaciji u međunarodnom saobraćaju protiv određenih zaraznih bolesti utvrđenih zakonom kojim se uređuje
oblast zaštite stanovništva od zaraznih bolesti, kao i da snosi troškove vakcinacije
nastale u postupku sprovođenja te mere.
DRUŠTVENI BRUTO PROIZVOD (DBP) - vrednost ukupne materijalne proizvodnje u zemlji za period od, najčešće, godinu dana.
DBP sastoji se od iz prenete (amortizacija-Am i materijalni troškovi-Mt) i novostvorene (nacionalni dohodak-ND) vrednosti.
Prema tome,
DBP=Mt+Am+ND
Društveni proizvod (DP) manji je od DBP za iznos materijalnih troškova, odnosno:
DP= DBP-Mt
Naime, DP se sastoji iz amortizacije i nacionalnog dohodka, odnosno:
DP= Am + ND
Nacionalni dohodak je društveni proizvod umanjen za amortizaciji:
ND= DP – Am.
U statstici Ujedinjenih nacija( UN) ne postoji agregat društveni proizvod.
Našem DP najbliži je tzv. bruto domaći proizvod ( Gross Domestic Product
- GDP), koji predstavlja vrednost finalnih dobara i usluga proizvedenih tokom godinu dana na teritoriji jedne zemlje, GDP, za razliku od DP obuhvata
i „neproizvodne“ usluge.
Kada se od GDP oduzme amortizacija dobija se neto domaći proizvod ( Net
Domestic Product-NDP), koji dlimično odgovara našem ND ( razlika je u „neproizvobim“ uslugama).
39
D
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
U statistici UN postoji i bruto nacionalni dohodak (Gross National Income GNI), koji je ranije bio poznat kao bruto nacionalni proizvod ( Gross National
Product - GNP).
Bruto nacionalni dohodak (GNI) predstavlja vrednost finalnih dobara i usluga
proizvedenih untar ili van granica jedne zeklje, čijom prodajom stanovnici te zemlje stiču dohodke. GNI predfstavlja GDP uvećan za dohodke koje su stanovnici
date zemlje ostvarili u inostranstvu i umanjen za dohodke, koje su stranci ostvarili
u toj zemlji.
DRUŠTVO SA OGRANIČENOM ODGOVORNOŠĆU - privredno društvo
koje osniva jedno ili više pravnih i/ili fizičkih lica, u svojstvu članova društva, radi
obavljanja određene delatnosti pod zajedničkim poslovnim imenom.
DRUŠTVO ZA UPRAVLJANJE DOBROVOLJNIM PENZIJSKIM FONDOM - privredno društvo, osnovano isključivo kao zatvoreno akcionarsko
društvo, koje organizuje i upravlja dobrovoljnim penzijskim fondovima. Njega
mogu osnovati domaća i strana fizička i pravna lica, s tim što pravna i fizička
lica mogu biti akcionari u samo jednom društvu za upravljanje.
Domaće pravno lice sa većinskim državnim, odnosno društvenim kapitalom ili
drugo sa njim povezano lice, izuzev banke i društva za osiguranje sa većinskim
državnim, odnosno društvenim kapitalom, ne može biti osnivač društva za upravljanje.
DUŽNIČKA KRIZA - nemogućnost većeg broja zemalja da uredno plaćaju obaveze po svom dugu prema inostranim poveriocima.
40
Dž
DžOINT VENČER - sporazum dve ili više strana o zajedničkom poslovnom angažmanu. Naziva se i zajedničko ulaganje.
41
E
EFEKTIVNA PORESKA STOPA - pokazuje odnos između obveznikovog poreskog duga i dohotka za oporezivanje. Po pravilu niža je od nominalne, zakonske
poreske stope.
EFEKTIVNI KURS - cena valute u odnosu na ponderisani prosek drugih valuta. Iskazuje se u indeksnim brojevima sa bazom u nekoj odabranoj godini
(indeks ispod 100 ukazuje na deprecijaciju, a iznad 100 na apresijaciju posmatrane valute).
EFEKTIVNOST - (u užem smislu) stepen ostvarenja ciljeva preduzeća, odnosno
(u širem smislu) sposobnost preduzeća da pribavi neophodne resurse i da ih što
efikasnije iskoristi za ostvarenje svojih ciljeva. Nastojanje preduzeća da odabere
prava područja svoje delatnosti (,, raditi prave stvari“)
EFIKASNOST - odnos rezultata funkcionisanja preduzeća (autputa) i ulaganja (inputa) neophodnih da se ti rezultati ostvare. Pokazatelji efikasnosti preduzeća su:
produktivnost, ekonomičnost i rentabilnost.
EFTA - Evropsko udruženje slobodne trgovine.
EKONOMIČNOST - odnos između ukupnog prihoda i troškova.
EKONOMSKA POLITIKA - skup instrumenata, mera i mehanizama koje preduzimaju osnovni subjekti ekonomske politike (vlada i centralna banka) da bi ostvarili ekonomske ciljeve, kao što su: rast društvenog proizvoda, niska stopa inflacije,
budžetska ravnoteža i drugi ciljevi.
EKONOMSKI RAST - povećanje ukupne proizvodnje nacije tokom vremena.
EKONMSKI RESURSI - čine ih: zemlja, sirovine, rad, kapital i preduzetničke sposobnosti.
EKSPANZIJA (PREDUZEĆA) - rast u okviru postojeće grane ili delatnosti (za
razliku od diversifikacije). Osnovne strategie ekspanzije su: 1) penetracija tržišta
– povećanje prodaje i plasmana postojećeg proizvoda na postojećim tržištima; 2)
razvoj tržišta - uvođenje postojeđih proizvoda na nova tržišta; 3) razvoj proizvoda
- uvođenje novih proizvoda na postojeće tržišta; 4) širenje proizvodnih linija - širenje asortimana proizvoda.
EKSPROPRIJACIJA - preuzimanje kontrole i vlasništva od strane države, nad imovinom konkretnog subjekta subjekta, uz određeni iznos obeštećenja koje je, po
pravilu, ispod realnog.
42
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
E
EKSTRAPROFIT - profit iznad prosečnog profita u privredi. Može biti rezultat:
načina upotrebe kapitala ( smanjenja cene koštanja ispod prosečne granske cene
koštanja), kratkoročnog odnosa ponude i tražnje koji uslovljava rast tržišne cene
(konjukturni ekstraprofit) i monopolskog položaja na tržištu ( monopolski ekstraprofit).
ELASTIČNA TRAŽNJA - tražnja čija je cenovna elastičnost veća od jedinice. Procentalna promena tražene količine veća je od procentualne promene cene (na primer, kod luksuznih proizvoda).
ELASTIČNOST PONUDE - pokazuje kako se menja ponuda neke robe ako se
promeni njena cena. Meri se koeficijentom elastičnosti, koji predstavlja odnos procenta promene ponude i procenta ponude cene.
ELASTIČNOST TRAŽNЈE - pokazuje kako se menja tražnja za nekom robom
ako dođe do promene njene cene. Meri se koeficijentom elastičnosti koji predstavlja odnos procenta promene tražnje i procenta promene cene.
ELEKTRONSKI DOKUMENT - skup podataka sastavljen od slova, brojeva,
simbola, grafičkih, zvučnih i video zapisa sadržanih u podnesku, pismenu, rešenju,
ispravi ili bilo kom drugom aktu koji sačine pravna i fizička lica ili organi vlasti radi
korišćenja u pravnom prometu ili upravnom, sudskom ili drugom postupku pred
organima vlasti, ako je elektronski izrađen, digitalizovan, poslat, primljen, sačuvan
ili arhiviran na elektronskom, magnetnom, optičkom ili drugom mediju.
EMBARGO - apsolutna zabrana izvoza ili uvoza. Može bitiu: nutrašnji i spoljašnji;
kratkoročni i dugoročni; direktni i indirektni (zaračunavanjem enormno visokih
carina).
EMISIONI POREZ - porez koji najčešće plaćaju preduzeća koja zagađuju okolinu.
EMITENT - (izdavalac) je lice koje u svoje ime, lično ili preko drugih lica, prodaje
(emituje) hartije od vrednosti njihovim prvim imaocima, radi prikupljanja sredstava potrebnih za ulaganje u privredni ili drugi finansijski poduhvat.
ENGELOVI ZAKONI - zakonitosti promene izdataka za proizvode lične potrošnje u zavisnosti od promena uličnom, odnosno porodičnom dohodku. Te zakonitosti su sledeće: 1. sa porastom dohodka domaćinstva smanjuje se učešće izdataka
za ihranu; 2. ako dohodak raste udeo izdataka za odeću, obuću, stanovanje, ogrev
i osvetljenje ostaje približno konstantan; 3. sa povećanjem dohodka pvećava se
procenat dohodka koji se izdvaja kulturne potrebe, razonodu, zdravlje i sl. Ove
zakonitosti naziv su dobile po po nemačkom statističaru i ekonomisti E. Engelu,
koji ih je otkrio 1857. godine.
ERANE - organizacije u Antičkoj Grčkoj koje su pomagale bolesne, nemoćne i
porodice umrlih, na predlog svojih članova.
ESKONTNA STOPA - kamatna stopa po kojoj cеntralna banka daje kredite poslovnim bankama, to je zvanična cena novca u privredi od koje zavisi visina kamata
po kojoj će poslovne banke odobravati kredite svojim komitentima. Određivanjem
visine eskontne stope, centralna banka utiče na tražnju novca i kredita, troškove
kredita i kreditni potencijal banaka.
43
E
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
ESOP - (engl. employee stock ownership plan) program akcionarstva zaposlenih, razvijen u SAD, podstican poreskim olakšicama za poslodavca i povoljnim uslovima
kreditiranja zaposlenih (tj. njihovih fondova) radi kupovine akcija.
EURIBOR - međbankarska kamatna stopa za pozajmice u evrima na tržištu novca.
EVAZIJA POREZA - izbegavanje plaćanja poreza. Razlozi za evaziju poreza mogu
biti: visina poreskog tretmana, poreski oblik, shvaranje o pravičnosti poreza namena trošenja prikupljenih sredstava i drugi razlozi.
EVIDENCIJE U OBLASTI ZAPOŠLJAVANJA - o: 1. licu koje traži zaposlenje;
2. poslodavcu; 3. obvezniku doprinosa za osiguranje za slučaj nezaposlenosti i o 4.
potrebi za zapošljavanjem.
Nacionalna služba vodi posebne evidencije o: 1. strancu i licu bez državljanstva; 2.
licu kome miruju prava po osnovu nezaposlenosti i o 3. licu privremeno sprečenom
za rad, u skladu sa propisima o zdravstvenom osiguranju.
EVRO - jedinstvena valuta zemalja članica EMU, nastala 1. januara 1999. godine.
Do 1. januara 2002. godine nalazio se u prometu samo kao knjigovodstveni novac
. Evro je zamenio nacionalne valute članica EMU koje su prestale da budu u platnom prometu od 1. marta 2002. godine.
EVROPSKA EKONOMSKA ZAJEDNICA (engl. European Economie Com-munity – EEC) - regionalna ekonomsko-politička međunarodna organizacija, osnovana Rimskim ugovorom, potpisanim 25. marta 1957. godine, koji je stupio na
snagu 1. januara 1958. godine.
Ciljevi EEZ, zasnovane na carinskoj uniji između zemalja članica su:
- uspostavljanje zajedničkog tržišta između zemalja članica;
- unapređenje njihovog privrednog razvoja i
- saradnja i podizanje životnog standarda stanovništva.
Ugovorom od 8. aprila 1965. godine, ujedinjuje se sa Evropskom zajednicom za
ugalj i čelik i Evropskom zajednicom za atomsku energiju, mada i dalje ostaje samostalni subjekt međunarodnog prava.
Nakon potpisivanja Mastrihtskog ugovora, promenjen je naziv ove organizacije
koja se sada zove Evropska zajednica (bez atributa „ekonomska“).
EVROPSKA ZAJEDNICA ZA ATOMSKU ENERGIJU (engl. European Atomic Energy Community – EUROATOM) - regionalna međunarodna organizacija
osnovana ugovorom potpisanim u Rimu 25. marta 1957. godine, a koji je stupio
na snagu 1. januara 1958. godine.
Osnovni cilj osnivanja ove Zajednice je obezbeđenje saradnje država članica u
oblasti miroljubivog korišćenja nuklearne energije.
Ugovorom potpisanim 8. aprila 1965. godine, ujedinjuje se sa Evropskom ekonomskom zajednicom i Evropskom zajednicom za ugalj i čelik, ali i dalje ostaje
samostalni subjekt međunarodnog prava.
Rimski ugovor iz 1957. godine kasnije je znatno izmenjen Ugovorom o Evropskoj
Uniji (Mastrihtski ugovor).
EVROPSKA ZAJEDNICA ZA UGALJ I ČELIK (engl. European Coal and Steel
Community ECSC) - regionalna međunarodna organizacija, osnovana Ugovorom
44
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
E
potpisanim u Parizu 18. aprila 1951. godine, a koji je stupio na snagu 23. jula 1952.
godine.
Osnovni ciljevi ove Zajednice bili su:
- stvaranje zajedničkog tržišta;
- obezbeđivanje podjednakog pristupa izvorima proizvodnje;
- izjednačavanje radnih uslova u zemljama ugovornicama;
- razvoj trgovine;
- modernizacija proizvodnje;
- razvoj privrede, porast zaposlenosti, rast životnog standarda na teritoriji država
članica, i dr.
Ugovorom od 8. aprila 1965. godine, koji je stupio na snagu 1. jula 1967. godine,
ujedinila se sa Evropskom ekonomskom zajednicom i Evropskom zajednicom za
atomsku energiju, ali je i dalje ostala samostalni subjekt međunarodnog prava.
Pariski ugovor iz 1951. godine znatno je izmenjen Mastrihtskim ugovorom iz
1992. godine.
EVROPSKA UNIJA (engl. European Union) - specifičan međunarodni entitet i
jedinstveni institucionalni okvir, koji obuhvata ,,tri stuba“ saradnje: 1) tri Evropske zajednice, 2) zajedničku spoljnu i bezbednosnu politiku i 3) saradnju u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova država članica. Formirana je Ugovorom o
Evropskoj uniji (eng. Treaty on European Union, zaključenim u Mastrihtu
(Holandija) 7. februara 1992. godine između tadašnjih 12 država članica Evropskih zajednica (Belgija, Danska, Francuska, Grčka, Holandija, Irska, Italija, Luksemburg, Nemačka, Portugalija, Španija i Ujedinjeno Kraljevstvo). Nove članice
primaju se 1995. godine (Autstrija, Finska i Švedska), 2004. godine (Češka, Estonija, Kipar, Letonija, Litvanija, Mađarska, Malta, Poljska, Slovačka i Slovenija) i
2007. godine (Bugarska i Rumunija), tako da Evropsku uniju (u daljem tekstu:
EU) čini 27 država.
EU, posmatrano strogo pravno, nije subjekt međunarodnog prava, već ovaj subjektivitet pozajmljuje od Evropskih zajednica, kao svog najvažnijeg stuba. Osnovni
ciljevi EU, sadržani u Preambuli Ugovora o EU su:
1) premostiti podelu evropskog kontinetnta i utvrditi demokratiju, poštovanje
ljudskih prava i vladavinu prava,
2) zaštititi osnovna socijalna prava,
3) jačati solidarnost među narodima,
4) podsticati demokratičnost i efikasnost evropskih institucija i tela,
5) podsticati ujednačavanje privrednih prilika u zemljama-članicama i utvrditi jedinstvenu i stabilnu valutu,
6) ostvariti unutrašnje tržište,
7) zagovarati koheziju i zaštitu okoline,
8) promovisati privredni i socijalni razvoj, uz poštovanje načela održivot razvoja,
9) uvesti zajedničko državljanstvo za sve građane zemalja-članica,
10) sprovesti zajedničku spoljnu i bezbednosnu politiku,
11) postepeno oblikovati zajedničku odbrambenu politiku,
12) podsticati slobodno kretanje ljudi, uz zaštitu njihove sigurnosti stvaranjem područja slobode, sigurnosti i pravde i nastaviti proces stvaranja sve čvršće unije
45
E
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
među narodima Evrope, u kojoj se odluke donose što bliže građanima, u skladu
s principom subsidijarnosti.
EVROPSKE ZAJEDNICE (engl. European Communities) - zajednički naziv za tri
regionalne međunarodne organizacije:
1) Evropska zajednica za ugalj i čelik;
2) Evropska ekonomska zajednica (EEZ);
3) Evrpska z ajednica za atomsku energiju (EUROATOM).
Evropske zajednice formirane su 1967. godine spajanjem tri pomenute institucije.
EVROPSKA SOCIJALNA POVELЈA - usvojena je 1961. godine u Torinu, a stupila je na snagu 1965. godine, pošto je izvršeno pet ratifikacija, što je ovom Poveljom predviđen uslov za njeno stupanje na snagu. Ona ustanovljava prava i
slobode, te uspostavlja mehanizme kojima se garantuje njihovo poštovanje od
strane država – ugovornih strana.
Evropska socijalna povelja (revidirana), odnosno Revidirana evropska socijalna povelja ili Izmenjena evropska socijalna , usvojena je 1996. godine, stupila je na
snagu 1999. godine, nakon izvršene tri ratifikacije, što je ovom Poveljom predviđen uslov za njeno stupanje na snagu.
Povelja predstavlja dopunu Evropske konvencije o ljudskim pravima (Konvencija
za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda) i popularno se smatra svojevrsnim
„Socijalnim ustavom“ Saveta Evrope.
Osnovna prava sadržana u Povelji su :
1)Pravo na rad;
2)Pravo na pravične uslove rada;
3)Pravo na bezbedne i zdrave radne uslove;
4)Pravo na poštenu naknadu;
5)Pravo na organizovanje;
6)Pravo na kolektivno pregovaranje;
7)Pravo dece i omladine na zaštitu;
8)Pravo zaposlenih žena na zaštitu materinstva;
9)Pravo naprofesionalnu orijentaciju;
10)Pravo na profesionalnu obuku;
11)Pravo na zaštitu zdravlja;
12)Pravo na socijalnu sigurnost;
13)Pravo na socijalnu i medicinsku pomoć;
14)Pravo na beneficije iz službe socijalnog staranja;
15)Pravo hendikepiranih lica na nezavisnost, socijalnu integraciju i učešće u životu
zajednice;
16)Pravo porodice na socijalnu, pravnu i ekonomsku zaštitu;
17)Pravo dece i omladine na socijalnu, zakonsku i ekonomsku zaštitu;
18) Pravo na unosan posao na teritoriji druge strane ugovornice;
19) Pravo radnika migranatai njihovih porodica na zaštitu i pomoć
20) Pravo na jednake mogućnosti i jednak tretman u pitanjima zapošljavanja i rada bez diskriminacije u odnosu na pol;
21) Pravo na informisanje i konsultovanje;
46
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
E
22)Pravo učešća u odlučivanju o radnim uslovima i radnoj sredini i njihovom
poboljšavanju;
23)Pravo starijih lica na društvenu zaštitu;
24)Pravo na zaštitu u slučajevima okončanja zaposlenja;
25)Pravo radnika na zaštitu njihovih potraživanja u slučaju nesolventnosti
poslodavca;
26)Pravo na dostojanstvo na poslu;
27)Pravo radnika koji imaju odgovornost prema članovima svoje porodice na podjednake mogućnosti i jednak tretman;
28)Pravo radničkih predstavnka na zaštitu u preduzeću i na dodeljivanje adekvatnih pogodnosti;
29)Pravo na informisanje i konsultacije u slučajevima kolektivnog otpuštanja;
30)Pravo radnika na zaštitu od siromaštva ili isključenja iz društva;
31)Pravo na stan.
Od devet prava (članova Povelje) koji su otkucani u italiku, zemlja koja ratifikuje
Povelju u obavezi je da ratifikuje najmanje šest članova.
47
F
FAKTIČKI POREZ - porez kod koga se poreska osnovica utvrđuje na bazi podataka o stvarnim prihodima i stvarnoj imovini.
FAKTORI PROIZVODNjE - rad, kapital, zemlja, inovativnost, znanje i drugi inputi u proizvodnju dobara i usluga.
FAKTORING - transakcije u kojima preduzeće trenutno dolazi do novca bez čekanja naplate potraživanja, na taj način što: 1) prodaje svoja potraživanja od kupaca,
uz diskont, finanasijskoj instituciji-faktoring agentu ili 2) pozajmljuje novac ustupajući svoja potraživanja .
FARMAKOPEJA -zbirka propisanih normi i standarda za supstance i izradu lekova
kojima se određuje njihova identifikacija, karakteristike, kvalitet, način pripremanja
i analiza;
FIKSNI POREZ - poreski sistem u kome postoji konstantna poreska stopa za sve
nivoe dohodka koji se oporezuju.
FIKSNI TROŠKOVI - troškovi koji se ne menjaju sa promenom obima proizvodnje (amortizacija, troškovi investicionog održavanja, najam poslovnog prostora,
kamate na pozajmljena sredstva, porez na imovinu, premije osiguranja i dr.).
FINALNA DOBRA - dobra koja ne zahtevaju dalju obradu pre nego što se prodaju
potrošaču.
FINANSIJSKA IMOVINA ,b.s. - obuhvata novčana sredstva, potraživanja, akcije
i udele u kapitalu pravnih lica, hartije od vrednosti i druga ulaganja u pravna lica.
FINANSIJSKI BILANS - v. PLATNI BILANS
FINANSIJSKI PLAN, b.s. - akt direktnog ili indirektnog korisnika budžetskih
sredstava, kao i akt organizacije za obavezno socijalno osiguranje, koji uključuje
i finansijske planove indirektnih korisnika sredstava organizacija za obavezno socijalno osiguranje, izrađen na osnovu uputstva za pripremu budžeta, u skladu sa
smernicama za izradu srednjoročnih planova i projekcijama srednjoročnog okvira
rashoda predviđenih Memorandumom o budžetu i ekonomskoj i fiskalnoj politici,
koji sadrži procenu obima prihoda i primanja i obim rashoda i izdataka za period
od jedne ili tri godine.
FINANSIJSKI SEKTOR - čine ga tri podsektora: 1. centralne bankarske vlasti; 2.
ostale monetarne institucije ( obračunske, klirinške, depozitne, regionalne i lokalne
banke, kreditne zadruge, banke za štednju, poštanske štedionice, hipotekarne banke, društva za stambenu izgradnju i sl.); 3. preduzeća za osiguranje života, osigura48
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
F
nje od nezgoda i autonomni penzioni fondovi (bez fondova socijalnog osiguranja)
i sl.
FISKALNA GODINA, b.s. - period od dvanaest meseci, od 1. januara do 31. decembra kalendarske godine.
Budžet se može doneti i za period od tri fiskalne godine.
U slučaju da Narodna skupština, odnosno skupština lokalne vlasti, ne donese
budžet u roku utvrđenom budžetskim kalendarom, vrši se privremeno finansiranje
u vremenu od najduže prva tri meseca fiskalne godine.
Privremeno finansiranje, u smislu stava 4. ovog člana, vrši se najviše do jedne
četvrtine iznosa planiranih rashoda u aktu o budžetu prethodne fiskalne godine,
s tim što raspoređeni rashodi u prethodnoj godini po vrstama i namenama ne
predstavljaju ograničenje, izuzev za isplatu prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja, koje se vrši do nivoa izvršenih rashoda u zadnjem kvartalu prethodne
godine.
Vlada donosi odluku o privremenom finansiranju i daje saglasnost na odluku o
privremenom finansijskom planu organizacije za obavezno socijalno osiguranje.
FISKALNA POLITIKA - deo opšte ekonomske politike koji podrazumeva korišćenje javnih prihoda, javnih rashoda, budžeta i javnih zajmova radi ostvarivanja
odgovarajućih ciljeva na mikro i makroekonomskom planu.
F.p. redstavlja odluke koje donose ili radnje koje sprovode organi vlasti u vezi sa
javnim prihodima i primanjima i rashodima i izdacima i akumulacijom javne imovine i obaveza sa ciljem uticanja na privredna kretanja i ostvarivanje ciljeva fiskalne
politike;
Ciljevi f. P. označavaju precizne numerički iskazane ciljne vrednosti glavnih fiskalnih agregata koje Vlada nastoji da ostvari u budžetu;
Anticiklična f. P. podrazumeva da je fiskalni deficit veći od ciljnog u godinama
kada je stopa rasta bruto domaćeg proizvoda (BDP) manja od potencijalne, dok je
u godinama kada je stopa rasta BDP veća od potencijalne, fiskalni deficit manji od
ciljnog ili se ostvaruje suficit;
FISKALNI KAPACITET - finansijska spsobnost poreskog obveznika da u određenom periodu vremena podnese finansijsko opterećenje. Razlikuje se globalni i
parcijalni fiskalni kapacitet.
FISKALNI SAVET - nezavisan organ koji se obrazuje sa ciljem da unapredi kulturu
fiskalne odgovornosti u Republici Srbiji, i to nezavisnom analizom fiskalne politike i podsticanjem stručnih rasprava o fiskalnoj politici.
F.s.: 1) proverava makroekonomske i fiskalne pretpostavke korišćene za izradu
Izveštaja o fiskalnoj strategiji Vlade; 2) daje nezavisnu i kredibilnu ocenu mera
ekonomske politike koje predlaže Vlada u cilju ostvarivanja kvantitativnih fiskalnih
ciljeva koje je Vlada postavila; 3) procenjuje osnovne fiskalne rizike i verovatnoću da će Vlada ispuniti svoje fiskalne ciljeve u budućnosti; 4) procenjuje u kojoj
meri je Vlada u prošlosti poštovala fiskalna pravila koja je utvrdila; 5) procenjuje
ima li osnova za aktiviranje bilo koje od odredbi za izuzetne okolnosti i kolika je
verovatnoća da će Vladin plan prilagođavanja omogućiti povratak na poštovanje
49
F
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
fiskalnih pravila; 6) proverava adekvatnost ekonomskih klasifikacija, uključujući
pravilnu klasifikaciju kapitalnih izdataka, kako bi se obezbedilo ispravno merenje
kvantitativnih fiskalnih ciljeva.
F. s. obavlja sledeće zadatke: 1) priprema mišljenje na nacrt Izveštaja o fiskalnoj strategiji; 2) priprema i dostavlja Narodnoj skupštini analizu o: - revidiranom Izveštaju o fiskalnoj strategiji Vlade za odgovarajuću fiskalnu godinu;
- predlogu zakona o budžetu Republike Srbije, koji podrazumeva i predlog
rebalansa, kao i o amandmanima koji su podneti u toku skupštinske rasprave;
3) priprema i podnosi Narodnoj skupštini analizu predloga zakona o završnom
računu budžeta Republike Srbije i konsolidovanog bilansa opšteg nivoa države; 4) priprema i dostavlja Narodnoj skupštini procene o fiskalnim uticajima
predloga drugih zakona, kao i amandmana koji su podneti u toku skupštinske
rasprave.
F. s. podnosi analize Narodnoj skupštini u roku od 15 dana od datuma pod kojim
je Vlada podnela Narodnoj skupštini revidirani Izveštaj o fiskalnoj strategiji, odnosno predlog zakona o budžetu Republike Srbije ili predlog rebalansa.
FISKALNO OPTEREĆENJE - (globalno fiskalno opterećenje) procentualno
iskazan odnos između ukupnih dažbinskih javnih prihoda i ukupnog društvenog proizvoda u jednoj zemlji u jednoj kalendarskoj godini. Parcijalna fiskalna opterećenja mogu se iskazati kao: a) učešće pojedinog dažbinskog javnog prihoda u
društvenom proizvodu, b) fiskalno opterećenje društvenog proizvoda dažbinskim
javnim prihodima na nivou regiona (na primer opštine) i v) kao fiskalno opterećenje
konkretnog poreskog obveznika.
FЈUČERSI I OPCIJE
Fjučers - terminski ugovor o kupoprodaji određene aktive, po kome će se isporuka i plaćanje izvršiti u budućnosti. Neke od odlika fjučersa su: 1) isporuka se ne
vrši tačno u dan, već u toku meseca; 2) njima se regularno trguje na berzi fjučersa;
3) kupac i prodavac fjučersa zaključuju posebne ugovore sa klirinškom kućom,
kojoj moraju da uplate propisani inicijalni depozit (marginu); 4) isporuku i plaćanje
garantuje klirinška kuća; 5) najčešće ne dolazi do stvarne isporuke, već se samo
isplaćuje razlika u ceni, tj. prebijanje salda.
Opcija daje svome vlasniku pravo da kupi ili proda određenu aktivu po unapred
ugovorenoj ceni u određenom periodu vremena. Odnosi između kupca i prodavca
opcije se regulišu opcionim sporazumom koji je po svojoj suštini nepotpuni ugovor, jer kupac opcije ima određeno pravo (da kupi ili proda specificiranu aktivu), ali
ne i obavezu da to učini. U tome se sastoji osnovna razlika između opcija i fjučersa.
FLEKSIGURNOST - integralne strategije kojima se istovremeno unapređuju fleksibilnost i sigurnost na tržištu rada, a koje uključuju: 1) fleksibilne i pouzdane
ugovorne aranžmane (moderni propisi o radu, kolektivni ugovori i organizacija
rada), 2) celovitu strategiju doživotnog učenja (osiguranje kontinuirane prilagodljivosti i zapošljivosti radnika, a posebno najosetljivijih grupa), 3) aktivnu politiku zapošljavanja, 4) odgovarajuća primanja za slučaj nezaposlenosti, 5) moderni sistem
socijalne sigurnosti i 6) visoku stopu organizovanosti radnika u sindikate. Fleksigurnost je ,,brak“ između fleksibilnoasti (za poslodavce) i sigurnosti (za zaposlene
i bivše zaposlene).
50
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
F
FOND ZA RAZVOJ REPUBLIKE SRBIJE - obavlja poslove koji se odnose na:
1) odobravanje kredita; 2) izdavanje garancija; 3) kupovinu hartija od vrednosti
i 4) druge poslove u ime i za račun Republike Srbije. Sredstva za obavljanje poslova Fonda obezbeđuju se iz:1) prihoda Fonda; 2) budžeta Republike Srbije i 3)
drugih izvora. Delatnost Fonda zasniva se na sledećim načelima: 1) podsticanja
ravnomernog regionalnog razvoja, uključujući i razvoj nedovoljno razvijenih područja; 2) podsticanja poslovanja pravnih lica i preduzetnika u Republici Srbiji; 3)
podsticanja konkurentnosti i likvidnosti privrede Republike Srbije; i 4) podsticanja
zapošljavanja. Organi Fonda su: upravni odbor i direktor.
FONDOVI - finansijske institucije, po pravilu mimo budžeta, koje raspolažu izdvojenim sredstvima za posebne namene. Fondovi imaju stabilne izvore sredstava, koja su namenskog karaktera (na primer, fondovi organizacija socijalnog osiguranja).
FRANŠIZING - pravo iskorišćavanja tuđeg poslovnog identiteta, a franšiza je
predmet iznajmljivanja (firma, žig, simbol, znanja-iskustvo, upravljanje, proizvod,
usluge i sl.).
FRIKCIONA NEZAPOSLENOST - kratkoročna nezaposlenost u periodu koji
radnoci provedu perlazeći sa posla na posao ili kada traže posao.
FUNDIRANI POREZI - porezi koji pogađaju prihode koji potiču od imovine
odnosno kapitala (renta, dividenda, kamata).
FUNDIRANI SISTEMI FINANSIRANJA PENZIJSKOG OSIGURANjA v.
Pay-as-you-go (PAYG) sistem finansiranja penzijskog osiguranja.
FUNKCIJE BUDŽETA - ekonomska, kontrolna, stabilizaciona, razvojna, socijalna, politička, planska i druge.
FUNKCIONER - svako izabrano, postavljeno ili imenovano lice u organe Republike Srbije, autonomne pokrajine, jedinice lokalne samouprave i organe javnih preduzeća, ustanova i drugih organizacija čiji je osnivač Republika Srbija, autonomna
pokrajina, jedinica lokalne samouprave i drugo lice koje bira Narodna skupština;
51
G
GARANTNO PISMO - isprava koja sadrži obavezu garanta da će za nekog izmiriti
određene obaveze. Sadržaj garantnog pisma je sledeći: predmet garancije, uslovi
pod kojima se ona preuzima, ime dužnika za koga se garantuje, ime korisnika garancije i rok važenja.
GATT - Opšti sporazum o carinama i trgovini, koji je stupio na snagu 1948. godine. Godine 1995. GATT je postao sastavni deo Svetske trgovinske organizacije
– WTO.
GENEZA - istorijski sled faza nastanka i razvitka neke pojave, kategorije ili pojma.
GLAVNA KNЈIGA - osnovna poslovna knjiga u računovodstvu u kojoj se sistematski evidentiraju nastale poslovne promene preko odgovarajućih računa. Na osnovu salda računa glavne knjige sastavljaju se bilans stanja i bilans uspeha preduzeća
i drugih pravnih lica.
GLOBALIZACIJA - proces povezivanja ekonmskih i finansijskih tokova na svetskom nivou, odnosno težnja ka ujedinjavanju tržišta i širenju ekonomske aktivnosti
na globalne razmere, izvan nacionalnih granica, uz jačanje međusobne zavisnosti
u svetskoj ekonomiji.
GNP DEFLATOR – (engl.GNP deflator) razlika između realnog i nominalnog
društvernog proizvoda.
GRINFILD INVESTICIJE - oblik direktnih investicija u inostanstvu koji se zasniva na ulaganju u potpuno nove fabrike, proizvodne pogone ili filijale van nacionalnih granica (start od nule).
Matična firma ulazi u novo ulaganje u stranoj zemlji tako što gradi nove poslovne
objekte od početka. Pored izgradnje novih objekata, većina matičnih firmi takođe
otvara nova trajna radna mesta u toj stranoj zemlji kroz zapošljavanje novih radnika.
Zemlje u razvoju često nude investitorima poreske olakšice, subvencije i druge vrste podsticaja da bi privukle grinfild investicije. Vlade često smatraju da je gubitak
prihoda od poreza na dobit preduzeća mala cena za otvaranje novih radnih mesta
i dobijanje znanja i tehnologija, koje će unaprediti ljudski kapital zemlje.
GODIŠNЈI LIČNI KOEFICIJENT - odnos ukupne zarade osiguranika,
tj.osnovice osiguranja (po našim propisima počev od 1. januara 1970. godine),
za svaku kalendarsku godinu i prosečne godišnje zarade u Republici za istu
kalendarsku godinu. Koeficijent se koristi za izračunavanje penzije konkretnog
52
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
G
osiguranika
GODIŠNJI FINANSIJSKI IZVEŠTAJI, b.s. - postupak pripreme, sastavljanja i
podnošenja završnih računa budžeta Republike Srbije, budžeta lokalne vlasti i organizacija za obavezno socijalno osiguranje i godišnjih finansijskih izveštaja korisnika budžetskih sredstava i korisnika sredstava organizacija za obavezno socijalno
osiguranje izvršava se prema sledećem kalendaru, i to:
1) Kalendar za nivo Republike Srbije:
(1) 28. februar - indirektni korisnici sredstava budžeta Republike Srbije pripremaju godišnji finansijski izveštaj za prethodnu budžetsku godinu i podnose ga nadležnim direktnim korisnicima sredstava budžeta Republike Srbije; pravosudni organi koji se u budžetu Republike Srbije iskazuju zbirno
pripremaju godišnji finansijski izveštaj za prethodnu budžetsku godinu i
podnose ga Visokom savetu sudstva, odnosno Državnom veću tužilaca; korisnici sredstava Republičkog zavoda za zdravstveno osiguranje pripremaju
godišnji finansijski izveštaj za prethodnu budžetsku godinu i podnose ga
Republičkom zavodu za zdravstveno osiguranje;
(2) 31. mart - direktni korisnici sredstava budžeta Republike Srbije pripremaju
godišnji izveštaj i podnose ga Upravi za trezor, a direktni korisnici sredstava budžeta Republike Srbije koji u svojoj nadležnosti imaju indirektne
korisnike sredstava budžeta Republike Srbije kontrolišu, sravnjuju podatke
iz njihovih godišnjih izveštaja o izvršenju budžeta i sastavljaju konsolidovani
godišnji izveštaj o izvršenju budžeta koji podnose Upravi za trezor; Visoki
savet sudstva, odnosno Državno veće tužilaca kontrolišu, sravnjuju podatke
iz godišnjih izveštaja o izvršenju budžeta pravosudnih organa koji se iskazuju zbirno u okviru njihovih razdela i sastavljaju konsolidovane godišnje
izveštaje o izvršenju budžeta, koje podnose Upravi za trezor;
(3) 30. april - organizacije za obavezno socijalno osiguranje donose odluke o
završnim računima organizacija za obavezno socijalno osiguranje, usvajaju
izveštaje o izvršenju finansijskih planova i podnose ih Upravi za trezor; Republički zavod za zdravstveno osiguranje kontroliše, sravnjuje podatke iz
godišnjih izveštaja o izvršenju finansijskog plana korisnika sredstava koji se
nalaze u njegovoj nadležnosti, konsoliduje podatke i sastavlja konsolidovani
godišnji izveštaj o izvršenju finansijskog plana, koji podnosi Upravi za trezor;
(4) 20. jun - Ministarstvo priprema nacrt zakona o završnom računu budžeta
Republike Srbije i zajedno sa odlukama o završnim računima organizacija za
obavezno socijalno osiguranje dostavlja Vladi;
(5) 15. jul - Vlada dostavlja Narodnoj skupštini predlog zakona o završnom
računu budžeta Republike Srbije i odluke o završnim računima organizacija
za obavezno socijalno osiguranje;
(6) 1. oktobar - Ministarstvo sastavlja konsolidovani izveštaj Republike Srbije i
dostavlja ga Vladi;
(7) 1. novembar - Vlada dostavlja Narodnoj skupštini konsolidovani izveštaj
Republike Srbije, radi informisanja;
2) Kalendar završnih računa budžeta lokalne vlasti:
(1) 28. februar - indirektni korisnici sredstava budžeta lokalne vlasti pripremaju
godišnji finansijski izveštaj za prethodnu budžetsku godinu i podnose ga
53
G
SINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
nadležnim direktnim korisnicima sredstava budžeta lokalne vlasti;
(2) 31. mart - direktni korisnici sredstava budžeta lokalne vlasti pripremaju godišnji izveštaj i podnose ga lokalnom organu uprave nadležnom za finansije,
a direktni korisnici sredstava budžeta lokalne vlasti koji u svojoj nadležnosti
imaju indirektne korisnike sredstava budžeta lokalne vlasti kontrolišu, sravnjuju podatke iz njihovih godišnjih izveštaja o izvršenju budžeta i sastavljaju
konsolidovani godišnji izveštaj o izvršenju budžeta, koji podnose lokalnom
organu uprave nadležnom za finansije;
(3) 15. maj - lokalni organ uprave nadležan za finansije priprema nacrt odluke
o završnom računu budžeta lokalne vlasti i dostavlja ga nadležnom izvršnom organu lokalne vlasti; (4) 1. jun - nadležni izvršni organ lokalne vlasti
dostavlja skupštini lokalne vlasti predlog odluke o završnom računu budžeta
lokalne vlasti;
(5) 15. jun - lokalni organ uprave nadležan za finansije podnosi Upravi za
trezor odluku o završnom računu budžeta lokalne vlasti usvojenu od strane
skupštine lokalne vlasti i podnosi izveštaj o izvršenju budžeta lokalne vlasti,
izuzev lokalnih organa uprave nadležnih za poslove finansija gradskih opština u sastavu grada, odnosno grada Beograda, koji svoje odluke o završnim
računima budžeta i izveštaje o izvršenju budžeta dostavljaju, odnosno podnose gradu, odnosno gradu Beogradu;
(6) 1. jul - lokalni organ uprave nadležan za poslove finansija grada sastavlja
konsolidovani izveštaj grada i podnosi Upravi za trezor.
Navedeni rokovi predstavljaju krajnje rokove u kalendaru za podnošenje godišnjih
finansijskih izveštaja i drugih akata.
Završni račun sadrži: 1) godišnji finansijski izveštaj o izvršenju budžeta, sa dodatnim napomenama, objašnjenjima i obrazloženjima; 2) godišnji finansijski izveštaj
o izvršenju plana organizacija za obavezno socijalno osiguranje, kao i godišnji
konsolidovani finansijski izveštaj Republičkog zavoda za zdravstveno osiguranje,
sa dodatnim napomenama, objašnjenjima i obrazloženjima i 3) izveštaj eksterne
revizije.
Godišnji finansijski izveštaji , koji čine završni račun budžeta Republike Srbije,
završni račun budžeta lokalne vlasti i završni račun organizacija za obavezno socijalno osiguranje, moraju biti u skladu sa sadržajem i klasifikacijom budžeta, odnosno plana, s tim da se finansijski rezultat u tim izveštajima utvrđuje saglasno Međunarodnim računovodstvenim standardima za javni sektor - gotovinska osnova.
Oblik i sadržaj dodatnih napomena, objašnjenja i obrazloženja, koja se dostavljaju
uz godišnje finansijske izveštaje, uređuju se aktom ministra.
GODIŠNJI ODMOR1) Zaposleni koji prvi put zasniva radni odnos ili ima prekid radnog odnosa duži
od 30 radnih dana stiče pravo da koristi godišnji odmor posle šest meseci neprekidnog rada.
Pod neprekidnim radom smatra se i vreme privremene sprečenosti za rad u smislu propisa o zdravstvenom osiguranju i odsustva sa rada uz naknadu zarade.
2) U svakoj kalendarskoj godini zaposleni ima pravo na godišnji odmor u trajanju
utvrđenom opštim aktom i ugovorom o radu, a najmanje 20 radnih dana.
54
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
G
Dužina godišnjeg odmora utvrđuje se tako što se zakonski minimum od 20
radnih dana uvećava po osnovu doprinosa na radu, uslova rada, radnog iskustva, stručne spreme zaposlenog i drugih kriterijuma utvrđenih opštim aktom
ili ugovorom o radu.
Pri utvrđivanju dužine godišnjeg odmora radna nedelja računa se kao pet radnih dana.
Praznici koji su neradni dani u skladu sa zakonom, odsustvo sa rada uz naknadu
zarade i privremena sprečenost za rad u skladu sa propisima o zdravstvenom
osiguranju ne uračunavaju se u dane godišnjeg odmora.
Ako je zaposleni za vreme korišćenja godišnjeg odmora privremeno sprečen
za rad u smislu propisa o zdravstvenom osiguranju - ima pravo da po isteku te
sprečenosti za rad nastavi korišćenje godišnjeg odmora.
3) Poslodavac je dužan da zaposlenom u slučaju prestanka radnog odnosa izda
potvrdu o iskorišćenom broju dana godišnjeg odmora.
4) Zaposleni ima pravo na dvanaestinu godišnjeg odmora (srazmeran deo) za mesec dana rada u kalendarskoj godini:
a) ako u kalendarskoj godini u kojoj je prvi put zasnovao radni odnos nema šest
meseci neprekidnog rada;
b) ako u kalendarskoj godini nije stekao pravo na godišnji odmor zbog prekida
radnog odnosa u smislu člana 68. stav 2. ovog zakona.
5) Godišnji odmor može da se koristi u dva dela.
Ako zaposleni koristi godišnji odmor u delovima, prvi deo koristi u trajanju od
najmanje tri radne nedelje u toku kalendarske godine, a drugi deo najkasnije do
30. juna naredne godine.
GUBITAK - negativan finansijski rezultat koji ostvaruje preduzeće u određenom
računovodstvenom razdoblju. Nastaje u slučaju kada su ostvareni prihodi manji od
nastalih rashoda koji su sa njima povezani, odnosno predstavlja suvišak rashoda
nad prihodima.
GUDVIL - dobro ime, reputacija, ugled. Predstavlja deo nematerijalne aktive
preduzeća. Evidentira se kada investitor kupi čitavu kompaniju i plati cenu koja je
veća od tržišne vrednosti neto imovine koja se može identifikovati (imovine bez
gudvila umanjene za obaveze).
GUDVIL MARKE - ugled ili dokazana, priznata i merljiva tržina vrednost konkretnog tipa marke (poslovne ili proizvodne).
GUSTINA NASELJENOSTI - odnos između broja stanovnika i površine nekog
područja, obično izražena na jedan kvadratni kilometar (opšta gustina naseljenosi)
ili u odnosu samo na produktivno korišćene površine (specifična gustina naseljenosti).
55
H
HARDVER - materijalnotehnička komponenta računarskog sistema (mašine, uređaji i sredstva namenjena isključivo ili pretežno obradi podataka).
HARTIJE OD VREDNOSTI - Osnovne vrste hartija od vrednosti su:
1) akcije – hartije od vrednosti koje glase na deo osnovnog kapitala akcionarskog
društva;
2) dužničke hartije od vrednosti;
3) varanti – hartije od vrednosti koje imaocu daju pravo na kupovinu, odnosno
prodaju hartija od vrednosti i drugih finansijskih instrumenata, određenog dana, odnosno u određenom periodu, po unapred određenoj ili odredivoj ceni;
4) depozitne potvrde – hartije od vrednosti koje izdaju banke koje poseduju inostrane akcije ili obveznice deponovane kod banke u inostranstvu, a koje predstavljaju domaći ekvivalent inostranih akcija ili obveznica, odnosno sadrže istovetna prava i obaveze, kao i inostrane hartije od vrednosti na koje se odnose.
Primarna javna ponuda hartija od vrednosti je izdavanje hartija od vrednosti na osnovu
javne ponude koju vrši izdavalac.
Sekundarna javna ponuda hartija od vrednosti je svaka druga javna ponuda, odnosno
trgovina hartijama od vrednosti na organizovanom tržištu koju vrši njen imalac.
HEDŽING (THE HEDGING) - zaštita od rizika u poslovanju. Najčešći način
zaštite je potpisivanje hedžing ugovora, kao što su: ugovorene opcije, fjučersi, forvardi ili svopovi.
Fjučersi su standardizovani ugovori o trgovinskoj razmeni prema kojima se u budućem periodu na ugovoren datum određena količina robe kupuje ili prodaje po
ugovorenoj ceni. Fjučerse naročito koriste preduzeća iz poljoprivredne delatnosti
jer ovim ugovorom štite svoju proizvodnju od mogućeg pada cena u budućem
periodu.
Forvard je ugovor o kupovini ili prodaji imovine u određenom budućem periodu
po unapred ugovorenoj ceni. Forvard ugovor, za razliku od fjučers ugovora, odnosi se samo na kupovinu ili prodaju imovine u odredjenom budućem periodu, bez
tačnog odredjenja datuma u okviru tog perioda. Forvard ugovorom se jedna strana
obavezuje da kupi, a druge da proda odredjeno sredstvo, valutu ili kamatnu stopu
po unapred utvrđenoj ceni u okviru odredjenog budućeg perioda.
Svop je ugovor izmedju dva trgovca o zameni budućih plaćanja po različitim uslovima. Svopom se preduzeće ili investitor ogradjuje od mogućih rizika u budućim
tokovima gotovine sa drugom ugovornom stranom koja ima suprotne interese.
Svop izmedju dve strane može da bude ugovor o razmeni serije tokova gotovine
56
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
G
u budućem periodu (na primer, kamate obračunate po fiksnoj kamatnoj stopi za
kamatu obračunatu po promenljivoj kamatnoj stopi).
HIPOTEKA - zaloga na nepokretnostima. Stiče se na osnovu pravnog posla i sudke
odluke, radi obezbeđenjlja novčanih potraživanja. Za razliku od ručne zaloge, kod
hipoteke se vlasnik hipotekom opterećene stvari ne lišava prava upotrbe i korišćenja stvari. Hipotekarni dužnik može stvar prodati i više puta opteretiti hipotekom.
U slučaju neispunjenja obaveza, stvar se prodaje javnom prodajom, a poverioci se
naplaćuju po redosledu upisa.
HIPOTEKARNI KREDIT - dugoročni kredit obezbeđen pravom zaloge određene nekretnine. Iznos kredita je manji od tržišne vrednosti nepokretne imovine na
koju se stavlja hipoteka.
HIPOTEZA - polazna naučna pretpostavka, koja se uzima za osnovu analize i koju
je potrebno potvrditi ili opovrgnuti.
HOMO FABER - čovek koji proizvodi sredstva za rad. Početak kada je čovek počeo da proizvodi sredastva za rad, najpre primitivna, a kasnije sve savršenija, predstavlja granicu njegovog definitivnog odvajanja od životinjskog sveta.
HREMATISTIKA - robno bogaćenje koje nema granice.
57
I
IDEALIZAM - filosofsko učenje po kome je stvarnost duhovne prirode, odnosno
koje sve postojeće svodi na mišljenje, sa njim ga identifikuje i njime obnjašnjava.
IMOVINA - skup prava i obaveza koja jednom licu pripadaju, a koja se mogu izraziti
u novcu.
IMPERIJALIZAM - faza razvijenog kapitalizma (kraj XIX – početak XX veka
) koju karakteriše: 1) pojava krupnih monopolističkih korporacija, kao posledica
visokog stepena koncentracije kapitala i proizvodnje; 2) sjedinjavanje bankarskog i
industrijskok kapitala i formiranje finansijskog kapitala; 3) izvoz kapitala i robe; 4)
stvaranje međunarodnih monopolistikih saveza; 5) teritorijalna podela sveta između najrazvijenijih kapitalističkih zemalja (kolonijalni sistem).
INDEKS - odnos nivoa pojave u posmatranom periodu prema njenom nivou u baznom periodu. Mogu se svrstati u tri osnovne grupe: indeksi cena, indeksi fizičkog
obima i indeksi vrednosti.
INDEKSACIJA - mehanizam očuvanja i zaštite realnih vrednosti ekonomskih veličina od dejstva i promena cena. Predmet indeksacije su zarade, devizni kurs, kamate i dr.
INDUKCIJA - faza metodološkog procesa naučnog zaključivanja, pri kojoj se polazi od pojedinačnog i ide ka opštem; proces generalizacije, odnosno uopštavanja
kojim se utvrđuju osnovni, opšti pojmovi, kategorije i zakonitosti.
INDUSTRIJSKA POLITIKA - aktivnosti države u smislu unapređenja industrijskog razvoja i strukturnog prilagođavanja.
INDUSTRIJSKA REVOLUCIJA - proces radikalne promene u načinu proizvodnje izazvan primenom novih mašina i izvora energije.
INDUSTRIJSKI ODNOSI - posebna teorijsko-naučna i nastavna disciplina,
u okviru koje se, primenom odgovarajućih metoda istraživanja, izučavaju odnosi
između socijalnih partnera, odnosi između države, zaposlenih i poslodavaca. Industrijski odnosi, takođe moraju se posmatrati i sa normativnog i institucionalnog
stanovišta. U normativnom smislu pod industrijskim odnosima podrazumeva se
skup pravnih normi i načela kojima se uređuju odnosi između socijalnih partnera.
U institucionalnom smislu pod industrijskim odnosima podrazumeva se mnoštvo institucionalnih formi sindikalnog i poslodavačkog organizovanja i delovanja.
INDEKS POTROŠAČKIH CENA - mera prosečne promene cena fiksne korpe
robe i usluga koje domaćinstva kupuju u cilju zadovoljavanja svojih potrba. Indeks
58
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIKI
meri promenu cena u vremenu, pri čemu se za oba perioda koja se porede koristi
struktura potrošnje baznog perioda (Lasperov tip indeksa). Indeks potrošačkih
cena predstavlja poseban indeks cena namalo koji se obračunava po metodologiji
usklađenoj sa preporukama za obračun indeksa cena na malo u Evropskoj Uniji
(Harmonizovani indeks cena). Za razliku od Indeksa cena na malo, Indeks potrošačkih cena sadrži i rentu (iznajmljivanje stana), finansijske usluge, usluge obrazovanja i ugostiteljske usluge. Indeks se izračunava i publikuje na nivou republike
Srbije.
Od januara meseca 2009. godine, u Republici Srbiji, inflacija se ne iskazuje opštim
rastom cena na malo, već opštim rastom potrošačkih cena.
IDEKSACIJA ZARADA - usklađivanje visine zarade shodno rastu cena i troškova
života. Po pravilu primanjuje se kod minimalne zarade.ž.
INDUSTRIJSKA AKCIJA - metod rešavanja industrijskih konflikata koji se primenjuje u slučaju neuspeha mirnih mstoda rešavanja kolektivnih radnih sporova,
mada nije isključeno i da prethodi metodi mirnog rašavanja radnih sporova. Od
strane sidikata sastoji se u organizovanju štrajka, picketing-a i bojkota, a od strane
poslodavca u pribegavanju lock-out-u.
IN FAVOREM LABORATORIS - princip povoljnosti za radnike. U skaldu sa
ovim principom, kolektivnim ugovorom može se predvideti veći sadržaj i obim
prava, nego što je to predviđeno zakonom.
INFLACIJA - kontinuirano rast opšteg nivoa cena ili kpntinuirani pad realne vrednosti novca. Sa stanovišta uzroka osnovna podela je na troškovnu , strukturnu i
inflaciju tražnje. Osnovni uzrok troškovne inflacije je rast trokova kao posledica:
rasta novčanih nadnica iznad nivoa prduktivnosti, uvoznih cenovnih šokova (rast
cene nafte na svetskom trzištu), ili rasta profita uled monopolske strulture privrede. Inflacija tražnje nastaje kao posledica viška agregatne tražnje, odnosno viška
ponude novca, pri punoj iskorišćenosti kapaciteta. Strukturna inflacija javlja se
kao posledica strukturnih neravnoteža u privredi, bilo troškovnih, i.li pritiska na
strani tažnje, koje tada uzrokuju rast cena prvo u pojedinim sektorima, a zatim i
opšti rast cena. Uzroci strukturne inflacije su: pogoršanje odnosa razmene, uvozna supstitucija, nepovoljan ekonomski položaj pojebinih privrednih grana (na
primer poljoprivreda) i slično. U Republici Srbiji, inflacija se od januara meseca
2009. godine ne iskazuje rastom cena namalo, nego se iskazuje opštim rastom
potrošačkih cena.
INFORMACIONI SISTEM - skup programa i informacionih i telekomunikacionih uređaja primenjenih u postupcima izrade, slanja, prijema, provere i čuvanja
elektronskih dokumenata.
INPUT - resurs upotrebljen u proizvodnji proizvoda ili usluga.
INVALIDNOST - postoji kad kod osiguranika nastane potpuni gubitak radne sposobnosti zbog promena u zdravstvenom stanju prouzrokovanih povredom na
radu, profesionalnom bolešću, povredom van rada ili bolešću, koje se ne mogu
otkloniti lečenjem ili medicinskom rehabilitacijom.
INVENTAR - spisak svih pojedinačnih sredstava, prema količini i vrednosti, i izvora finansiranja sredstava, sastavljen sa stanjem na određeni dan.
59
ISINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
INVESTICIONA JEDINICA - srazmerni obračunski udeo u ukupnoj neto imovini Fonda.
Uplaćeni penzijski doprinosi se konvertuju (pretvaraju) u investicione jedinice.
Početna vrednost investicione jedinice obično je 1.000,00 dinara.
IZABRANI LEKAR -primarnu zdravstvenu zaštitu u domu zdravlja građani ostvaruju preko izabranog lekara.
Izabrani lekar je:
1) doktor medicine ili doktor medicine specijalista za oblast opšte medicine, odnosno specijalista medicine rada;
2) doktor medicine specijalista pedijatrije;
3) doktor medicine specijalista ginekologije;
4) doktor stomatologije.
IZDACI DRŽAVE ,b.s. - izdaci države za nabavku nefinansijske i finansijske imovine i otplatu kredita.
IZUZIMANЈE OD PRIMENE KOLEKTIVNOG UGOVORA - na zahtev poslodavaca ili udruženja poslodavaca, ministar nadležan za poslove rada može da
odluči da se kolektivni ugovor sa proširenim dejstvom, u delu koji se odnosi na
zarade i naknade zarade, ne primenjuje na poledine poslodavce ili udruženja poslodavaca. Poslodavac, odnosno udruženje poslodavaca, mpgu podneti zahtev za
izuzimanje od primene kolektivnog ugovora sa proširenim dejstvom, ako zbog
finansijsko-poslovnih rezultata nisu u mogućnosti da primene kolektivni ugovor.
Poslodavac ili udruženje poslodavaca dužni su da dostave dokazeo razlozima za
izizimanje od primene kolektivnog ugovora sa proširenim dejstvom. Odluku o
izuzimanju od primene kolektivnog ugovora. Ministar donosi po pribavljenom
mišljenju Socijalno-ekonomskog saveta. Odluku o izuzimanju od primene
kolektivnog ugovora ministar može staviti van snage ka da prestanu razlozi za
njeno važenje.
IZVEŠTAJ O FISKALNOJ STRATEGIJI - Vlada svake fiskalne godine podnosi Narodnoj skupštini Izveštaj o fiskalnoj strategiji. Glavni ciljevi Izveštaja o
fiskalnoj strategiji su: 1) utvrđivanje kratkoročnih i srednjoročnih ciljeva fiskalne
politike Vlade za period od tri uzastopne fiskalne godine, počev od fiskalne
godine za koju se Izveštaj o fiskalnoj strategiji podnosi; 2) pružanje detaljnog
objašnjenja o usklađenosti navedenih srednjoročnih ciljeva sa fiskalnim principima i pravilima utvrđenim ovim zakonom; 3) procena uticaja fiskalne politike na
međugeneracijsku raspodelu dohotka, kao i procena održivosti fiskalne politike.
Izveštaj o fiskalnoj strategiji sadrži: 1) srednjoročne projekcije makroekonomskih agregata i indikatora; 2) srednjoročne projekcije fiskalnih agregata i indikatora; 3) ciljeve i smernice ekonomske i fiskalne politike Vlade za srednjoročni
period za koji se donosi Izveštaj o fiskalnoj strategiji; 4) izveštaj o poreskoj politici uključujući i izveštaj o poreskim rashodima; 5) konsolidovani budžet opšteg
nivoa države, kao i konsolidovane budžete centralnog i lokalnog nivoa države; 6)
pregled prioritetnih oblasti finansiranja; 7) srednjoročni okvir rashoda budžeta
Republike Srbije, uključujući i ukupne rashode po korisnicima budžetskih sredstava za narednu budžetsku godinu i dve naredne budžetske godine; 8) pregled i
60
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIKI
analizu fiskalnih implikacija ekonomskih politika i strukturnih reformi; 9) procenu i kvantifikaciju fiskalnih rizika i potencijalnih obaveza; 10) strategiju za upravljanje dugom države u periodu za koji se donosi Izveštaj o fiskalnoj strategiji.
Izveštaj o fiskalnoj strategiji sadrži tri obavezna dodatka: 1) mišljenje Fiskalnog
saveta o nacrtu Izveštaja o fiskalnoj strategiji; 2) mišljenje Narodne banke Srbije o nacrtu Izveštaja o fiskalnoj strategiji; 3) izveštaj o napretku ostvarenom u
sprovođenju fiskalne politike definisane u Izveštaju o fiskalnoj strategiji koji je
usvojen u prethodnoj fiskalnoj godini. Revidirani Izveštaj o fiskalnoj strategiji
sadrži i pregled nenamenskih i namenskih transfera iz budžeta Republike Srbije
pojedinačno za svaku jedinicu lokalne samouprave. Izveštaj o fiskalnoj strategiji
sadrži, kao obavezni dodatak, Izveštaj o ostvarenom napretku u sprovođenju
fiskalne politike definisane u Izveštaju o fiskalnoj strategiji koji je usvojen u
prethodnoj fiskalnoj godini.
Izveštaj o ostvarenom napretku obavezno sadrži sledeće informacije: 1) ažuriranu
procenu srednjoročnih makroekonomskih i fiskalnih trendova i projekcija sadržanih u Izveštaju o fiskalnoj strategiji na koji se odnosi Izveštaj o ostvarenom napretku; 2) deo koji sadrži procenu napretka ostvarenog u odnosu na utvrđenu fiskalnu
politiku i indikatore utvrđene u Izveštaju o fiskalnoj strategiji na koji se odnosi
Izveštaj o ostvarenom napretku; 3) deo koji sadrži ocenu o tome u kojoj meri je
Vlada tokom prethodne fiskalne godine vodila fiskalnu politiku u skladu sa principima i pravilima odgovornog fiskalnog upravljanja, utvrđenih u ovom zakonu; 4)
druge informacije koje odredi ministar.
IZVORI PRAVA INDUSTRIJSKIH ODNOSA - u formalnom smislu pod
izvorima prava industrijskih odnosa podrazumevaju se opšti pravni akti na osnovu
kojih se stvaraju pojedinačni pravni akti.
Izvori prava industrijskih odnosa najčešće se razvrstavaju na:
1) izvore domaćeg porekla i
2) izvore međunarodnog porekla.
U okviru domaćih izvora prava industrijskih odnosa može se praviti razlika između heteronomnih i autonomnih izvora. Heteronomne izvore stvara država, a
autonomne izvore stvaraju zaposleni i poslodavci.
Heteronomnim izvorima prava industrijskih odnosa smatraju se:
- Ustav;
- zakoni;
- podzakonski akti (pravilnici, uredbe, odluke, rešenja);
- sudske odluke, odnosno sudska praksa.
U autonomne izvorime prava spadaju:
- kolektivni ugovori;
- trpartitni sporazumi;
- tripartitni dogovori;
- opšti akti poslodavca (statut, pravilnici i odluke kojima se na opšti način uređuju domaća pitanja).
Razvrstavanje domaćih izvora prava industrijskih odnosa na heteronomne i autonomne izvore prava treba shvatiti više u relativnom smislu, iz najmanje dva razloga: a) autonomno pravo svoje polazište ima u ustavu, zakonu i drugim aktima
koje donosi država i b) u stvaranju pojedinih autonomnih izvora prava učestvuje i
61
ISINDIKALNI
LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
država (bilo u svojstvu poslodavca ili u smisli pomoći nastanku pojedinih autonomnih izvora prava, npr. Opšteg kolektivnog ugovora).
Izvori prava industrijskih odnosa međunarodnog porekla su:
- konvencije i preporuke Međunarodne organizacije rada;
- Ustav Međunarodne organizacije rada;
- Deklaracija o ciljevima i zadacima Međunarodne organizacije rada (Filadelfijska
deklaracija);
- Povelja Evropske Zajednice o osnovnim socijalnim pravima radnika;
- Akti Organizacije Ujedinjenih nacija.
O izvorima prava industrijskih odnosa, pored, u formalnom smislu, može se govoriti i u materijalnom smislu, a to su društveno-ekonomski faktori koji uslovljavaju nastajanje prava kao društvene pojave (faktori koji proizilaze iz klasne borbe,
faktori koji se vezuju za zaštitu društvenih interesa i dr.).
62
J
JAVNA FUNKCIJA - funkcija u organima Republike Srbije, autonomne pokrajine,
jedinice lokalne samouprave, organima javnih preduzeća, ustanova i drugih organizacija, čiji je osnivač Republika Srbija, autonomna pokrajina, jedinica lokalne samouprave, kao i funkcija drugih lica koje bira Narodna skupština, a podrazumeva
ovlašćenja rukovođenja, odlučivanja, odnosno donošenja opštih ili pojedinačnih
akata.
JAVNA SREDSTVA I NJIHOVI KORISNICI, b.s.
Javna sredstva su sredstva na raspolaganju i pod kontrolom Republike Srbije,
lokalne vlasti i organizacija za obavezno socijalno osiguranje.
Korisnici javnih sredstava su direktni i indirektni korisnici budžetskih sredstava,
korisnici sredstava organizacija za obavezno socijalno osiguranje i javna preduzeća
osnovana od strane Republike Srbije, odnosno lokalne vlasti, pravna lica osnovana
od strane tih javnih preduzeća, pravna lica nad kojima Republika Srbija, odnosno
lokalna vlast ima direktnu ili indirektnu kontrolu nad više od 50% kapitala ili više
od 50% glasova u upravnom odboru, kao i druga pravna lica u kojima javna sredstva čine više od 50% ukupnih prihoda.
Korisnici budžetskih sredstava su direktni i indirektni korisnici budžetskih
sredstava Republike Srbije, odnosno lokalne vlasti;
Direktni korisnici budžetskih sredstava su organi i organizacije Republike Srbije, odnosno organi i službe lokalne vlasti;
Indirektni korisnici budžetskih sredstava jesu: pravosudni organi, budžetski fondovi; mesne zajednice; javna preduzeća, fondovi i direkcije osnovani
od strane lokalne vlasti koji se finansiraju iz javnih prihoda čija je namena
utvrđena posebnim zakonom; ustanove osnovane od strane Republike Srbije, odnosno lokalne vlasti, nad kojima osnivač, preko direktnih korisnika
budžetskih sredstava, vrši zakonom utvrđena prava u pogledu upravljanja i
finansiranja;
Korisnici sredstava organizacija za obavezno socijalno osiguranje su organizacije za obavezno socijalno osiguranje i korisnici sredstava Republičkog zavoda
za zdravstveno osiguranje (zdravstvene i apotekarske ustanove čiji je osnivač Republika Srbija, odnosno lokalna vlast).
JAVNA NABAVKA - pribavljanje dobara i usluga ili ustupanje izvođenja radova od
strane državnog organa, organizacije, ustanove ili drugih pravnih lica koji se smatraju naručiocima, na način i pod uslovima propisanim zakonom.
Naručilac javne nabavke je:
63
J
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
1) državni organ, organizacija, ustanova i drugi direktni ili indirektni korisnik
budžetskih sredstava u smislu zakona kojim se uređuje budžetski sistem i
budžet, kao i organizacija za obavezno socijalno osiguranje;
2) javno preduzeće;
3) pravno lice koje obavlja i delatnost od opšteg interesa, ukoliko je ispunjen neki
od sledećih uslova: (1) da više od polovine članova organa upravljanja tog pravnog lica čine predstavnici naručioca; (2) da više od polovine glasova u organu
tog pravnog lica imaju predstavnici naručioca;(3) da naručilac vrši nadzor nad
radom tog pravnog lica;(4) da naručilac poseduje više od 50% akcija, odnosno
udela u tom pravnom licu; (5) da se više od 50% finansira iz sredstava naručioca;
4) pravno lice osnovano od naručilaca, a koje obavlja i delatnost od opšteg interesa
i koje ispunjava najmanje jedan od uslova iz tačke 3).
Predmet ugovora ojavnoj nabavci je nabavka: dobara, radova i usluga.
Predmet ugovora o javnoj nabavci dobara može biti:1) kupovina dobara;2) zakup
dobara i 3) lizing dobara (sa pravom kupovine ili bez tog prava).
Predmet ugovora o javnoj nabavci radova je:1) izvođenje radova;2) projektovanje i
izvođenje radova i 3) rad pri izgradnji građevinskog objekta uzetog kao celina koji
ispunjava sve ekonomske i tehničke uslove naručioca.
Predmet ugovora o javnoj nabavci usluga su usluge navedene u zakonu.
Postupci javnih nabavki su: 1) otvoreni postupak; 2) restriktivni postupak;3)
pregovarački postupak sa objavljivanjem javnog poziva; 4) pregovarački postupak
bez objavljivanja javnog poziva; 5) konkurs za nacrte i 6) postupak javne nabavke
male vrednosti.
Otvoreni postupak je postupak u kojem sva zainteresovana lica mogu podneti
ponude u skladu sa uslovima utvrđenim konkursnom dokumentacijom.
Restriktivni postupak je postupak u kojem u prvoj fazi naručilac priznaje kvalifikaciju podnosiocima prijava na osnovu prethodno određenih uslova, a u drugoj fazi
poziva sve podnosioce prijava kojima je priznao kvalifikaciju da podnesu ponudu.
Naručilac može sprovoditi pregovarački postupak sa objavljivanjem javnog
poziva:
1) ako u otvorenom ili u drugoj fazi restriktivnog postupka dobije sve neispravne
i/ili neprihvatljive ponude pod uslovom da se prvobitno određeni uslovi za
učešće u postupku, tehničke specifikacije i kriterijumi za izbor najpovoljnije
ponude ne menjaju. Ako naručilac odluči da u pregovarački postupak pozove
samo i sve ponuđače koji su učestvovali u otvorenom ili u drugoj fazi restriktivnog postupka da dopune svoje ponude tako da ih učine ispravnim i prihvatljivim, nije dužan da objavi javni poziv za podnošenje ponuda. Ponuđena
cena u ovom pregovaračkom postupku ne može biti veća od ponuđene cene u
otvorenom ili u restriktivnom postupku;
2) u izuzetnim slučajevima kada zbog prirode radova, dobara ili usluga, kao i rizika
vezanih za njih, nije moguće unapred proceniti vrednost javne nabavke;
3) u slučaju javne nabavke radova isključivo za potrebe istraživanja, razvoja ili eksperimenta, a ne u svrhu ostvarivanja dobiti, niti da bi se nadoknađivali troškovi
istraživanja i razvoja.
64
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIKJ
Naručilac može sprovoditi pregovarački postupak bez objavljivanja javnog
poziva:
1) ako u otvorenom ili drugoj fazi restriktivnog postupka nije dobio nijednu ponudu, odnosno u prvoj fazi restriktivnog postupka nijednu prijavu, ili su sve
ponude neodgovarajuće, pod uslovom da se prvobitno određen predmet javne
nabavke i uslovi za učešće u postupku, tehničke specifikacije i kriterijumi za
izbor najpovoljnije ponude ne menjaju;
2) u slučaju javne nabavke dobara isključivo za potrebe istraživanja, razvoja ili eksperimenta, a ne u svrhu ostvarivanja dobiti, niti da bi se nadoknađivali troškovi
istraživanja i razvoja;
3) ako zbog tehničkih, odnosno umetničkih razloga predmeta javne nabavke ili iz
razloga povezanih sa zaštitom isključivih prava, nabavku može ispuniti samo
određeni ponuđač;
4) ako zbog izuzetne hitnosti prouzrokovane vanrednim okolnostima ili nepredviđenim događajima, čije nastupanje ni u kom slučaju ne zavisi od volje naručioca, naručilac nije mogao da postupi u rokovima određenim za otvoreni ili
restriktivni postupak;
5) kod dodatnih isporuka dobara od prvobitnog dobavljača namenjenih za delimičnu zamenu proizvoda, materijala ili instalacija ili proširenje obima postojećih proizvoda, materijala ili instalacija, koja bi zbog promene dobavljača obavezivala naručioca da nabavlja materijal koji ima drukčije tehničke karakteristike,
što bi prouzrokovalo nesrazmerno velike tehničke teškoće u poslovanju i održavanju, pri čemu ukupna vrednost svih dodatnih isporuka dobara ne može da
bude veća od 25% od ukupne vrednosti prvobitno zaključenog ugovora;
6) u slučaju javne nabavke dobara ponuđenih i kupljenih na robnim berzama;
7) u slučaju dodatnih usluga ili radova koji nisu bili uključeni u prvobitni projekat ili u prvu javnu nabavku, a koji su zbog nepredvidljivih okolnosti postali
neophodni za izvršenje ugovora o javnoj nabavci, pod uslovom da se ugovor zaključi sa prvobitnim pružaocem usluga, odnosno izvođačem radova i da
ukupna vrednost svih dodatnih usluga ili radova nije veća od 25% od ukupne
vrednosti prvobitno zaključenog ugovora, kao i da:
(a)se takve dodatne usluge ili radovi ne mogu razdvojiti, u tehničkom ili ekonomskom pogledu, od prve javne nabavke, a da se pri tome ne prouzrokuju
nesrazmerno velike tehničke teškoće ili nesrazmerno veliki troškovi za naručioca ili
(b)su takve usluge ili radovi, koje bi naručilac mogao nabaviti odvojeno od
izvršenja prvobitnog ugovora, neophodne za dalje faze pružanja usluga odnosno izvršenje radova;
8) kod novih usluga ili radova koje predstavljaju ponavljanje sličnih usluga ili radova koje pruža prvobitni pružalac usluga ili izvođač radova, pod uslovom da
se takve usluge ili radovi uklapaju u osnovni projekat za koji je po objavljenom
javnom pozivu bio zaključen ugovor o javnoj nabavci, da je ova mogućnost
navedena u prvoj objavi javnog poziva i da od zaključenja prvog ugovora nije
proteklo više od tri godine;
9) u slučaju nabavki dobara pod posebno povoljnim uslovima od ponuđača koji
je u likvidaciji, uz saglasnost ostalih poverilaca, u skladu sa propisima kojima se
uređuje likvidacija privrednih društava;
65
J
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
10) u slučaju nabavki usluga koje su deo nastavka konkursa za nacrte organizovanog u skladu sa ovim zakonom, ako je ugovor zaključen sa nagrađenim učesnikom odnosno nagrađenim učesnicima na konkursu i ako naručilac u pregovarački postupak uključi svakog od njih;
11) u slučaju nabavki usluga i dobara od preduzeća za radno osposobljavanje, profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje invalidnih lica, ako su nabavke neposredno povezane sa delatnošću osposobljavanja, profesionalne rehabilitacije i
zapošljavanja tih lica, pri čemu svi učesnici u zajedničkoj ponudi i svi podizvođači moraju da budu iz navedene grupacije preduzeća, a kvalitet, cena i
rokovi za isporuku dobara i pružanje usluga moraju da odgovaraju zahtevima
naručioca.
Naručilac može sprovoditi postupak javne nabavke usluga putem konkursa u
oblastima urbanističkog planiranja, arhitekture, građevinarstva, inženjerstva, dizajna i informatike.
Javna nabavka male vrednosti jeste nabavka istovrsnih dobara, usluga ili radova
čija je procenjena vrednost, na godišnjem nivou, niža od vrednosti određene u
zakonu kojim se uređuje godišnji budžet Republike Srbije.
JAVNI PRIHODI b.s. - prihodi ostvareni obaveznim plaćanjima poreskih obveznika; prihodi direktnih i indirektnih korisnika budžetskih sredstava i sredstava organizacija za obavezno socijalno osiguranje; pojedini javni prihodi
mogu se, u skladu sa zakonom, u celini ili delimično, iskazati kao namenski
prihodi.
Namenski prihodi su javni prihodi čije je korišćenje i namena utvrđena zakonom.
Poreski prihodi su vrsta javnih prihoda koje država prikuplja obaveznim plaćanjima poreskih obveznika bez obaveze izvršenja specijalne usluge zauzvrat.
Neporeski prihodi su vrsta javnih prihoda koje država prikuplja obaveznim
plaćanjima pravnih ili fizičkih lica, sa obavezom izvršenja specijalne usluge tim
licima; neporeski prihodi obuhvataju i kazne i penale.
Javni prihodi su: 1) porezi; 2) doprinosi za obavezno socijalno osiguranje; 3) naknade za korišćenje dobara od opšteg interesa; 4) takse; 5) samodoprinos; 6) donacije i transferi; 7) ostali javni prihodi.
Primanja države su: 1) primanja od prodaje nefinansijske imovine; 2) primanja od
zaduživanja; 3) primanja od prodaje finansijske imovine, i to: (1) primljene otplate
glavnice datih zajmova, (2) primanja od prodaje hartija od vrednosti, (3) primanja
od prodaje akcija i udela i druga primanjnja utvrđena zakonom.
Zakonom se mogu uvestisledeći porezi: 1) porez na dodatu vrednost; 2) akcize;
3) porez na dohodak građana; 4) porez na dobit preduzeća; 5) porez na imovinu;
6) porez na nasleđe i poklon; 7) porez na prenos apsolutnih prava; 8) porez na
upotrebu, držanje i nošenje određenih dobara; 9) porez na međunarodnu trgovinu
i transakcije; 10) drugi porez, u skladu sa posebnim zakonom.
Zakonom se mogu uvesti sledeće takse: 1) administrativne; 2) sudske; 3) komunalne; 4) registracione; 5) boravišna; 6) za posebne proizvode i aktivnosti.
Zakonom se mogu uvesti sledeće naknade za korišćenje dobara od opšteg interesa: 1) naknade za vode; 2) naknade za šume; 3) naknade za puteve; 4) naknade
za zemljište;5) naknada za ribarska područja; 6) naknada za korišćenje turističkog
66
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIKJ
prostora; 7) naknada za korišćenje prirodnog lekovitog faktora; 8) naknada za korišćenje mineralnih sirovina; 9) naknade za zaštitu životne sredine; 10) naknada za
korišćenje vazduhoplovnog prostora; 11) naknada za korišćenje radio frekvencija
i tv kanala; 12) turistička naknada; 13) druge naknade, u skladu sa posebnim zakonom.
Zakonom se uvode doprinosi za obavezno socijalno osiguranje, i to za: 1)
penzijsko i invalidsko osiguranje; 2) zdravstveno osiguranje; 3) osiguranje za slučaj
nezaposlenosti.
Ostalim javnim prihodima smatraju se: 1) prihodi od kamata; 2) prihodi
od davanja u zakup, odnosno na korišćenje nepokretnosti i pokretnih stvari
u državnoj svojini; 3) prihodi od davanja u zakup, odnosno na korišćenje
nepokretnosti i pokretnih stvari u svojini autonomne pokrajine i jedinice
lokalne samouprave; 4) prihodi koje svojom aktivnošću ostvare organi i organizacije Republike Srbije, odnosno organi, organizacije i službe lokalne
vlasti; 5) prihodi od novčanih kazni izrečenih u krivičnom, prekršajnom i
drugom postupku koji se vodi pred državnim organom i oduzeta imovinska
korist u tom postupku; 6) prihodi od novčanih kazni izrečenih u prekršajnom postupku za prekršaje propisane aktom skupštine lokalne vlasti i oduzeta imovinska korist u tom postupku; 7) koncesiona naknada; 8) drugi javni
prihodi utvrđeni zakonom.
Primanjima od prodaje nefinansijske imovine smatraju se: 1) primanja od prodaje nepokretnosti i pokretnih stvari u državnoj svojini; 2) primanja od prodaje
nepokretnosti i pokretnih stvari u svojini autonomne pokrajine i jedinice lokalne
samouprave; 3) primanja od prodaje ostalih osnovnih sredstava; 4) primanja od
prodaje robnih rezervi; 5) primanja od prodaje dragocenosti; 6) primanja od prodaje prirodne imovine i druga primanja utvrđena zakonom.
Primanjima od zaduživanja i prodaje finansijske imovine smatraju se: 1) primanja od zaduživanja na domaćem tržištu; 2) primanja od zaduživanja na inostranom tržištu; 3) primanja od prodaje finansijske imovine na domaćem tržištu; 4)
primanja od prodaje finansijske imovine na inostranom tržištu i 5) druga primanja
utvrđena zakonom.
JAVNI RADOVI - radovi koji se organizuju u cilju zapošljavanja, očuvanja i unapređenja radnih sposobnosti nezaposlenih, kao i radi ostvarivanja određenog društvenog interesa. v. Mere aktivne politike zapošljavanja.
JAVNI RASHODI, b.s. - rashodi za robe, usluge i druga davanja koje država obezbeđuje bez direktne i neposredne nadoknade. U javne rashode spadaju rashodi za:
državnu upravu, unutrašnju i spoljnu bezbednost, sudstvo, tužilaštvo, pravobranilaštvo, obrazovanje, kulturu, fizičku kulturu, nauku, ekonomske intervencije i
investicije, socijalnu sigurnost i drigi rashodi.
Javni rashodi su: 1) rashodi za zaposlene; 2) rashodi za robe i usluge; 3) amortizacija i upotreba sredstava za rad; 4) otplate kamata i pratećih troškova zaduživanja;
5) subvencije; 6) dotacije i transferi; 7) obavezno socijalno osiguranje i socijalna
zaštita; 8) ostali rashodi (porezi, obavezne takse, novčane kazne, penali i dr.).
Izdaci države su: 1) izdaci za nabavku nefinansijske imovine; 2) izdaci za otplatu
glavnice; 3) izdaci za nabavku finansijske imovine.
67
J
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
JAVNI SEKTOR b.s. - deo nacionalne ekonomije koji obuhvata opšti nivo države,
kao i nefinansijska preduzeća pod kontrolom države (javna preduzeća) koja se
primarno bave komercijalnim aktivnostima.
JAVNO ZDRAVLJE - društveno delovanje kojim se teži poboljšanju zdravlja, produženju života i poboljšanju kvaliteta života ukupnog stanovništva, a putem promovisanja zdravlja, prevencije bolesti i drugih oblika.
Javnozdravstvena politika podrazumeva procedure kojima se definišu prioriteti
i parametri za akciju kao odgovor na zdravstvene potrebe, kao i raspoloživi resursi,
sa osnovnom svrhom da se ustanovi pravac razvoja zdravstvene zaštite, strategije,
ciljevi, prioriteti i sredstva, kao i sopstveni mehanizam evaluacije u ostvarivanju
prioriteta u zdravstvenoj zaštiti.
JAVNO PREDUZEĆE - preduzeće čije se osnivanje i funkcionisanje može dovesti
u vezu sa javnim interesom i u kome država u potpunosti ili delimično obavlja
ulogu preduzetnika.
JOINT VENTURE - ugovor zaključen između domaćeg i stranog lica koja ulažu
sredstva u cilju zajedničkog poslovanja , uz zajednički rizik i učešće u dobiti.
68
K
KAMATA - cena upotrebe kapitala, odnosno dohodak vlasnika zajmovnog kapitala.
KANCELARIJA ZA STATISTIKU EUROSTAT – STATISTICAL OFFICE analizira statističke podatke prikupljene istim postupkom u nacionalnim centrima za
statistiku svih država članica Evropske unije. Analize i predviđanja EUROSTAT-a
koriste se za razvoj politika evropskih institucija, a centar ih redovno obaveštava o
svojim štampanim (Evropa u brojkama – Europe in Figures) ili elektronskim publikacijama, kao i izjavama za štampu. Analiziraju se i prate podaci vezani za privredu,
trgovinu, zapošljavanje, obrazovanje, zaštitu okoline, energetiku i svakodnevni život.
Podaci su dati uporedo po državama članicama, često i u poređenju sa Sjedinjenim
Državama i Japanom. Sedište EUROSTAT-a je u Luksemburgu.
KAPITAL - (1) sredstva za rad i predmeti rada; (2) novčani iznos koji njegovom
vlasniku obezbeđuje povećanje finansijske imovine.
KAPITALIZAM - društveno - ekonomska formacija koja počiva na robnoj proizvodnji.
KAPITALNI BILANS - v. PLATNI BILANS
KARTELI - forma udruživanja na oligopolskom tržištu u formi džentlmenskog sporazuma ili pravno obavezujućih ugovora, najčešće u cilju dogovora o visini cena.
KASTODI BANKA - banka koja ima dozvolu Komisije za obavljanje poslova vođenja računa hartija od vrednosti za račun klijenata i postupanja po nalogu klijenata
i obavlja druge poslove u skladu sa zakonom, kao i Narodna banka Srbije koja
može da obavlja poslove kastodi banke bez dozvole Komisije za hartije od vrednosti čiji su izdavaoci Republika Srbija i jedinica teritorijalne autonomije i lokalne
samouprave.
U okviru svoje delatnosti, kastodi banka obavlja sledeće poslove:
1. otvara i vodi račune hartija od vrdnosti kod Centralnog registra u ime i za račun
zakonitih imalaca – svojih klijenata (vlasnički račun hartija od vrednosti);
2. otvara i vodi račune hartija od vrednosti kod Centralnog registra, u ime kastodi
banke, a za račun zakonitih imalaca – svojih klijenata, odnosno u ime svojih klijenata koji nisu zakoniti imaoci tih hartija, a za račun zakonitih imalaca (zbirni
kastodi račun);
3. izvršava naloge za prenos prava iz hartija od vrednosti i naloge za upis prava
trećih lica na hartijama od vrednosti i stara se o prenosu prava iz tih hartija;
4. naplaćuje potraživanja od izdavalaca po osnovu dospelih hartija od vrednosti,
kamata i dividendi za račun zakonitih imalaca tih hartija i stara se o ostvarivanju
69
K
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
drugih prava koja pripadaju zakonitim imaocima hartija od vrednosti koji su
njeni klijenti;
5. pruža usluge pozajmljivanja hartija od vrednosti;
6. obaveštava akcionare o godišnjim skupštinama akcionarskih društava i zastupa
ih na tim skupštinama;
7. po ovlašćenju klijenata stara se o izvršavanju poreskih obaveza klijenta po
osnovu hartija od vrednosti čiji je klijent zakoniti imalac;
8. obavlja druge poslove u skladu sa zakonom kojim su uređeni investicioni fondovi i dobrovoljni penzijski fondovi i drugim zakonom i pravilima poslovanja
kastodi banke.
Kod dobrovoljnog penzijskog osiguranja, predstavlja banku kod koje se vodi račun dobrovoljnog penzijskog fonda i koja obavlja poslove za njegov račun..
KLASIČNA POLITIČKA EKONOMIJA - ekonomske ideje koje su dominirale
u britaniji u poslednjoj četvrtini XVIII veka do 70-tih godina XIX veka (Smit,
Rikardo, Dž. Mil i dr.). Naglasak se stavlja na krupne agregate: privredni rast, međunarodnu trgovinu, monetarnu ekonomiju i javne finansije.
KLAUZULA ZABRANE KONKURENCIJE - Ugovorom o radu mogu da se
utvrde poslovi koje zaposleni ne može da radi u svoje ime i za svoj račun, kao
i u ime i za račun drugog pravnog ili fizičkog lica, bez saglasnosti poslodavca
kod koga je u radnom odnosu (u daljem tekstu: zabrana konkurencije). Zabrana
konkurencije može da se utvrdi samo ako postoje uslovi da zaposleni radom kod
poslodavca stekne nova, posebno važna tehnološka znanja, širok krug poslovnih partnera ili da dođe do saznanja važnih poslovnih informacija i tajni. Opštim
aktom i ugovorom o radu utvrđuje se i teritorijalno važenje zabrane konkurencije, u zavisnosti od vrste posla na koji se zabrana odnosi. Ako zaposleni prekrši
zabranu konkurencije, poslodavac ima pravo da od zaposlenog zahteva naknadu
štete. Ugovorom o radu poslodavac i zaposleni mogu da ugovore i uslove zabrane
konkurencije po prestanku radnog odnosa, u roku koji ne može da bude duži od
dve godine po prestanku radnog odnosa. Zabrana konkurencije može se ugovoriti
ako se poslodavac ugovorom o radu obaveže da će zaposlenom isplatiti novčanu
naknadu u ugovorenoj vi
KLIRING - utvrđivanje obaveza i potraživanja po osnovu hartija od vrednosti i
novčanih sredstava između učesnika na organizovanom tržištu u vezi s poslovima
sa hartijama od vrednosti.
KOLEKTIVNA PRAVA ZAPOSLENIH - jesu prava: a) koja zaposleni mogu
ostvariti samo kolektivno (posredstvom sidikata, posredstvom saveta zaposlenih
ili aktivnošću većine zaposlenih kod poslodavca) i b) kojima se štite kolektivni
interesi zaposlenih.
Kolektivnim pravima zaposlenih smatraju se: a) pravo na sindikalno organizovanje i delovanje, b) pravo na kolektivno pregovaranje, v) pravo na participaciju, g)
pravo na mirno rešavanje kolektivnih radnih sprova, d) pravo na štrajk, đ) pravo
na konsultovanje, e) pravo na informisanje i ž) pravo na izražavanje ličnih stavova
o bitnim pitanjima u oblasti rada.
KOLEKTIVNO PREGOVARANЈE - metod određivanja uslova zaposlenja i
rada pregovorima između poslodavaca, grupe poslodavaca ili jedne ili više poslo70
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
K
davačkih organizacija, s jedne strane, i jedne ili više reprezentativnih organizacija radnika, s druge strane, sa obostranim nastojanjem da se postigne sporazum
(definicija MOR-a).
Sam pojam „kolektivno pregovaranje“, krajem 19. veka, prvi su uveli istoričari sindikalnog pokreta Sidney i Beatrice Webb. Istorija kolektivnog pregovaranja duga je
dva veka. Opšti i posebni kolektivni ugovori, dobrim delom, nastali su kao rezultat
inicijative poslodavaca.
Osnovni razlozi koji su naveli poslodavce da radnicima i njihovim sindikatima
ponude zaključivanje kolektivnih ugovora su: a) ujednačavanje uslova rada u određenoj grani, b) sprečavanje nelojalne konkurencije među poslodavcima, odnosno
sprečavanje nelojalne konkurencije bazirane na nepovoljnim uslovima rada (najčešće na nižim iznosima zarada) i v) stvaranje velikih troškova zbog stalnih prekida
rada usled čestih štrajkova.
U početku svog nastanka kolektivnim ugovorima nadomeštavalo se nepostojanje
radničkog zakonodavstva. Međutim, danas iako postoji radničko i socijalno zakonodavstvo, kolektivni ugovori nisu izgubili na svom značaju, pošto oni imaju za
svoj osnovni cilj da kvalitativno i kvantitativno poboljšaju uslove rada u odnosu
na zakon.
Međunarodna organizacija rada svojom Konvencijom broj 154 o kolektivnom
pregovaranju iz 1981. godine, u članu 2. kolektivno pregovaranje definiše kao:
„svako pregovaranje između poslodavca, grupe poslodavaca, jedne ili više
organizacije poslodavaca s jedne strane, i jedne ili više radničkih organizacija sa druge strane, radi:
a) utvrđivanja radnih uslova i uslova zapošljavanja;
b) uređivanja odnosa između poslodavaca i radnika; i / ili
utvrđivanja odnosa između poslodavaca i njihovih organizacija i jedne ili
više radničkih organizacija.“
Kolektivno pregovaranje predmet je međunarodnih radnih standarda (konkvencija
i preporuka) MOR-a, od kojih posebno ističemo:
1) Konvenciju broj 87 o sindikalnim slobodama i zaštiti sindikalnih prava (1948.),
2) Konvenciju broj 98 o pravima radnika na organizovanje i na kolektivne pregovore (1949.) i
3) Konvencija 154 i Preporuka 163, vezane za kolektivno pregovaranje (1981.).
Shvatanje o slobodnom karakteru kolektivnog ugovaranja proističe iz Konvencije
Međunarodne organizacije rada br. 87, kojom je utvrđeno da organizacije rada i
poslodavaca imaju pravo da organizuju svoje aktivnosti i formulišu svoje programe dobrovoljnim pregovorima. Organi vlasti obavezuju se da se uzdrža od bilo
kakvih uticaja kojima bi ograničili pravo na slobodno pregovaranje.
Konvencija broj 87 u svom 3. članu ističe da:
„1. Radničke i poslodavačke organizacije imaju pravo na donošenje svojih statuta i administrativnih pravila, slobodnih izbora svojih predstavnika, organizovanje svoga upravljanja i
delatnosti i formulisanje svoga akcionog programa.
2. Javne vlasti moraju se uzdržavati svake intervencije takve prirode koja bi imala za cilj ograničenje ovoga prava ili ometanje zakonskog izvršenja. „
71
K
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Konvencija broj 98 o pravima radnika na organizovanje i na kolektivne pregovore, koja
je usvojena 1. jula 1949. godine, predviđa zaštitu protiv akata antisindikalne diskriminacije u pogledu zaposlenosti (uslovljavanje prijema radnika u radni odnos neučlanjivanjem u sindikat) i zaštitu diskriminacije zbog učešća u sindikalnim aktivnostima.
Konvencija broj 98 u svom 4. članu ističe da: „Odgovarajuće mere prema nacionalnim
uslovima treba da budu preduzete ako je potrebno da se podstakne i unapredi razvoj i širenje
procedura dobrovoljnih pregovora putem kolektivnih ugovora između poslodavaca i organizacija
poslodavaca, s jedne strane i organizacija radnika s druge strane, kako bi se ovim putem odredili
radni uslovi.“
Konvencija broj 154 predviđa mere usmerene u pravcu unapređivanja kolektivnog
pregovaranja, i to:
- kolektivno pregovaranje treba da omogući da svi poslodavci i grupe radnika
budu pokriveni dejstvom kolektivnog ugovora;
- kolektivno pregovaranje treba da bude progresivno prošireo na sva pitanja obligacionog i normativnog dela kolektivnog ugovora;
- treba predvideti pravila postupka pregovaranja, sprorazumom između udruženja poslodavaca i sindikata radnika;
- kolektivno ugovaranje ne sme da bude usporeno zbog odsustva pravila koja
uređuju sam postupak ugovaranja;
- odbori i postupak rešavanja radnih sporova treba da budu tako koncipirani da
doprinesu unapređivanju pregovaranja.
Od konvencija i preporuka MOR-a koje su od posebnog značaja za kolektivno
pregovaranje, pored pomenutih, ističemo sledeće:
- Konvencija br. 5 o minimumu godina za prijem dece u industrijska
preduzeća (1919.);
- Konvencija br. 14 o nedeljnom odmoru – industrija (1921.);
- Konvencija br. 87 o sindikalnim slobodama i zaštiti sindikalnih prava
(1984.);
- Konvencija br. 89 o noćnom radu žena u industrijskim preduzećima
(revidirana), (1948.);
- Konvencija br. 90 o noćnom radu dece u industriji (revidirana), (1948.);
- Preporuka br. 81 koja se odnosi na kolektivne ugovore (1947.);
- Preporuka br. 82 koja se odnosi na dobrovoljno pomirenje i arbitražu
(1947.);
- Preporuka br. 91 o kolektivnim ugovorima (1951.);
- Konvencija br. 99 koja se odnosi na metode određivanja minimalnih
nadnica u poljoprivredi (1951.);
- Preporuka br. 99 o stručnom osposobljavanju i preosposobljavanju invalida
(1955.);
- Konvencija br. 100 o jednakosti nagrađivanja muške i ženske radne snage
(1951.);
- Konvencija br. 102 o minimalnoj normi socijalnog obezbeđenja (1952.);
- Konvencija br. 106 o nedeljnom odmoru (trgovina i biroi), (1957.);
- Konvencija br. 111 koja se odnosi na diskriminaciju (zapošljavanje i
zanimanje), (1958.);
- Konvencija br. 117 o osnovnim ciljevima i normama socijalne politike
(1962.);
72
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
K
- Konvencija br. 122 o politici zapošljavanja (1964.);
- Konvencija br. 123 o minimalnim godinama života za zapošljavanje na
podzemnim radovima u rudnicima (1965.);
- Preporuka br. 129 o komuniciranju između rukovodstva i radnika unutar
preduzeća (1967.);
- Konvencija br. 132 o plaćenom godišnjem odmoru (revidirana), (1970.);
- Konvencija br. 135 o radničkim predstavnicima (1971.);
- Konvencija br. 138 o minimalnim godinama za zapošljavanje (1973.);
- Konvencija br. 158 o prestanku radnog odnosa na inicijativu poslodavca
(1982.);
- Preporuka br. 166 o prestanku radnog odnosa na inicijativu poslodavca (1982.).
Konsultovanje na tripartitnoj osnovi (predstavnika vlade, poslodavaca i radnika),
predpostavka je za preduzimanje mera od strane vlade radi podsticanja kolektivnog pregovaranja.
KOLEKTIVNO PREGOVARANJE U SRBIJI - U Republici Srbiji kolektivno pregovaranje kao mogućnost bilo je predviđeno donošenjem Zakona o zaštiti radnika Kraljevine Jugoslavije, 1922. godine. Kolektivno pregovaranje postaje obavezno donošenjem Zakona o radnjama 1931. godine. Nakon
Drugog svetskog rata kolektivno pregovaranje u Republici Srbiji bilo je više nego
simboličnog karaktera i takvo stanje je potrajalo sve do kraja osamdesetih i
početka devedesetih godina dvadesetog veka. Kolektivnim pregovaranjem u ovom
periodu bili su obuhvaćeni samo zaposleni u privatnom sektoru, a njih je prema
nekim procenama bilo oko 3% u odnosu na ukupan broj zaposlenih. Kada je
reč o odnosima između zapolenih i poslodavaca u u društvenom sektoru ono
su uređivani zakonom i samoupravnim opštim aktima. Kolektivno ugovaranje u
Srbiji počinje da se razvija krajem osamdesetih godina prošlog veka, donošenjem
Zakona o osnovnim pravima iz radnog odnosa, koji priznaje stvarno postojanje
kolektivnih ugovora. U skladu sa Ustavom Republike Srbije iz 1990. godine i
Ustavom Republike Srbije iz 2006. godine, kolektivnom pregovaranje je ustavna
kategorija. U Ustavu Republike Srbije iz 1990. godine („Službeni glasnik RS“, br.
1/90) kolektivni ugovor se pominje u tri člana, i to u čl. 35; 38 i 58.
Pomenuta tri člana Ustava glase:
Član 35.
„Svako ima pravo na rad.
Jamči se sloboda rada, slobodan izbor zanimanja i zaposlenja i učešće u upravljanju. Svakome
je, pod jednakim uslovima, dostupno radno mesto i funkcija.
Zaposlenima može prestati radni odnos protiv njihove volje, pod uslovima i na način utvrđen
zakonom i kolektivnim ugovorom.
Zabranjen je prinudni rad.“
Član 38.
„Zaposleni imaju pravo na ograničeno radno vreme, na dnevni i nedeljni odmor i na plaćeni
godišnji odmor i odsustvo, u skladu sa zakonom, odnosno kolektivnim ugovorom.
Zaposleni imaju pravo na zaštitu na radu, u skladu sa zakonom.
73
K
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Omladina, žene i invalidi imaju posebnu zaštitu na radu, u skladu sa zakonom.“
Član 58.
„Svojina i rad su osnove upravljanja i učešća u odlučivanja.
Zaposleni upravljaju u društvenom preduzeću i učestvuju u upravljanju u drugim vrstama preduzeća i drugim organizacijama u kojima rade, odnosno u koje ulažu sredstva, u skladu sa
zakonom i kolektivnim ugovorom.“
U važećem Ustavu Republike Srbije iz 2006. godine („Službeni glasnik RS“, br.
83/06 i 98/06), kolektivni ugovor se pominje samo u jednome članu, članu 61.,
koji govori o pravu na štrajk. Naime, ovaj član glasi:
Član 61
„Zaposleni imaju pravo na štrajk, u skladu sa zakonom i kolektvinim ugovorom.
Pravo na štrajk može biti ograničeno samo zakonom, shodno prirodi ili vrsti delatnosti.“
Za razvoj kolektivnog pregovaranja u ovom periodu značajni su sledeći zakoni:
1) Zakon o osnovnim pravima iz radnog odnosa („Sl. List SFRJ“, br. 60/89 i
42/90);
2) Zakon o kolektivnim ugovorima („Sl. Glasnik RS“, br. 60/90);
3) Zakon o radnim odnosima („Sl. Glasnik RS“, br. 45/91, 18/92, 22/93, 53/93,
67/93, 34/94, 48/94, 49/95, 53/95, 24/96, 26/96 i 39/96);
4) Zakon o radnim odnosima („Sl. Glasnik RS“, br. 55/96, 28/01);
5) Zakon o radu („Sl. Glasnik RS“, br. 70/01, 73/01);
6) Zakon o radu („Sl. Glasnik RS“, br. 24/05, 61/05).
U periodu od 1990. do 2008. godine potpisani su sledeći opšti kolektivni ugovori:
1) Opšti kolektivni ugovor („Sl. Glasnik RS“, br. 18/90, 10/92, 31/93, 34/94,
65/94, 14/95, 29/95, 20/96);
2) Opšti kolektivni ugovor („Sl. Glasnik RS“, br. 22/97, 21/98 i 31/01);
3) Opšti kolektivni ugovor („Sl. Glasnik RS“, br. 50/08, 104/08 i ../09).
Problematici kolektivnog ugovaranja u Zakonu o radu iz 2005. godine posvećeno
je njegovo 20. poglavlje (članovi od 240. do 267.).
Kolektivnim ugovorom, prema članu 240. Zakona „uređuju se prava, obaveze i
odgovornosti iz radnog odnosa, postupak izmena i dopuna kolektivnog ugovora,
međusobni odnosi učesnika kolektivnog ugovora i druga pitanja od značaja za
zaposlenog i poslodavca.“
Prema čl. 241. – 243. Zakona o radu kolektivni ugovor može se zaključiti kao:
1) opšti kolektivni ugovor za teritoriju Republike Srbije;
2) poseban kolektivni ugovor
- za određenu granu, grupu, podgrupu ili delatnost, za teritoriju Republiike
Srbije
- za teritoriju jedinice teritorijalne autonomije ili lokalne samouprave;
3) kolektivni ugovor kod poslodavca (raniji naziv „pojedinačni kolektivni ugovor“)
Odnos između zakona, opšteg kolektivnog ugovora, posebnog kolektivnog ugovora, kolektivnog ugovora kod poslodavca i ugovora o raduje sledeći:
1) opštim kolektivnim ugovorom, u odnosu na zakon mogu se utvrditi: veća pra74
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
K
va, povoljniji uslovi rada i druga prava koja nisu zakonom utvrđena. U slučaju
da opšti kolektivni ugovor sadrži niži nivo prava od zakona, neposredno se
primenjuje zakon.
2) posebnim kolektivnim ugovorom ne može se utvrditi manji obim prava i nepovoljniji uslovi rada od prava utvrđenih opštim kolektivnim ugovorom. U slučaju
da poseban kolektivni ugovor sadrži niži nivo prava od opšteg kolektivnog ugovora, neposredno se primenjuje opšti kolektivni ugovor.
3) kolektivnim ugovorom kod poslodavca ne mogu se utvrditi manja prava i nepovoljniji uslovi rada od prava utvrđenih u opštem, odnosno u posebnom kolektivnom ugovoru. U slučaju da kolektivni ugovor kod poslodavca sadrži niži
nivo prava od prava utvrđenih u opštem odnosno posebnom kolektivnom ugovoru, neposredno se primenjuje opšti odnosno posebni kolektivni ugovor.
4) ugovorom o radu ne mogu se utvrditi manja prava i nepovoljniji uslovi rada
od prava utvrđenih u zakonu, opštem, posebnom i u kolektivnom ugovoru
kod poslodavca. Ništavne su odredbe ugovora o radu koje sadrže nepovoljnije
uslove rada od uslova utvrđenih zakonom i kolektivnim ugovorom.
Kao što vidimo, svrha kolektivnog ugovaranja je u utvrđivanju većih prava, povoljnijih uslova rada i drugih prava koja nisu utvrđena zakonom.
U skladu sa čl. 244 – 250., učesnici u zaključivanju kolektivnog ugovora su:
1) Opšti kolektivni ugovor zaključuju reprezentativno udruženje poslodavaca i
reprezentativni sindikat osnovani za teritoriju Republike Srbije.
2) Poseban kolektivni ugovor za granu, grupu, podgrupu ili delatnost zaključuju reprezentativno udruženje poslodavaca i reprezentativni sindikat osnovani
za granu, grupu, podgrupu ili delatnost.
3) Poseban kolektivni ugovor za teritoriju jedinice teritorijalne autonomije i lokalne samouprave zaključuju reprezentativno udruženje poslodavaca i
reprezentativni sindikat osnovani za teritorijalnu jedinicu za koju se zaključuje
kolektivni ugovor.
4) Poseban kolektivni ugovor za javna preduzeća i javne službe zaključuju
osnivač, osnovno organ koji on ovlasti, i reprezentativni sindikat.
5) Poseban kolektivni ugovor za lica koja samostalno obavljaju delatnost u
oblasti umetnosti ili kulture (samostalni umetnici) zaključuju reprezentativno
udruženje poslodavaca i reprezentativni sindikat.
6) Poseban kolektivni ugovor za sportiste, trenere i stručnjake u sportu zaključuju reprezentativno udruženje za sportsku delatnost u fizičkoj kulturi i
reprezentativni sindikat.
7) Kolektivni ugovor kod poslodavca za javna preduzeća i javne službe zaključuju osnivač, odnosno organ koji on ovlasti, reprezentativni sindikat kod
poslodavca i poslodavac. U ime poslodavca kolektivni ugovor potpisuje direktor.
8) Kolektivni ugovor kod poslodavca zaključuju poslodavac i reprezentativni
sindikat kod poslodavca. U ime poslodavca kolektivni ugovor potpisuje direktor, odnosno preduzetnik.
Ako ni jedan od sindikata, odnosno ni jedno od udruženja poslodavaca, ne ispunjava uslove reprezentativnosti, sindikati, odnosno udruženja poslodavaca mogu
zaključiti sporazum o udruživanju, radi ispunjenja uslova reprezentativnosti i učestvovanja u zaključivanju kolektivnog ugovora.
75
K
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Ako kod poslodavca nije osnovan sindikat, zarada, naknada zarade i druga primanja zaposlenih mogu da se urede sporazumom.
Sporazum se smatra zaključenim kada ga potpišu direktor, odnosno preduzetnik i
predstavnik saveta zaposlenih ili zaposleni koji je dobio ovlašćenje od najmanje 50
odsto od ukupnog broja zaposlenih kod poslodavca.
Sporazum prestaje da važi danom stupanja na snagu kolektivnog ugovora.
KOLEKTIVNI UGOVOR - najvažniji autonomni izvor prava industrijskih odnosa. Reč je opštem pravnom aktu specifične pravne prirode koji se zaključuje u pismenoj formi između poslodavaca ili reprezentativnih udruženja poslodavaca, na
jednoj strani, i reprezentativnih sindikata ili udruženih reprezentativnih sindikata,
na drugoj strani, a kojim se, u skladu sa zakonom i drugim propisima, uređuju
prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, postupak izmena i dopuna kolektivnog ugovora, međusobni odnosi učesnika kolektivnog ugovora i druga pitanja
od značaja za zaposlene i poslodavce.
Pod kolektivnim ugovorom, prema Preporuci Međunarodne organizacije rada
broj 91. podrazumeva se: „svaki pisani sporazum koji se odnosi na uslove
rada i zaposlenja zaključen između, s jedne strane, poslodavca, grupe poslodavaca ili jedne ili više organizacije poslodavaca, i, s druge strane, jedne
ili više reprezentativnih organizacija radnika, ili, u odsustvu takvih organizacija predstavnika zainteresovanih radnika, pravovovoljno izabranih i opunomoćenih od strane ovih poslednjih, saobrazno nacionanim propisima“.
U vezi sa pitanjem pravne prirode kolektivnog ugovora postoje tri različita pristupa, odnosno tri teorije: a) ugovorna teorija, b) normativna teorija i v) mešovita
teorija.
U teoriji industrijskih odnosa zemalja u kojima dominira ugovorna teorija (Nemačka, Italija, Švajcarska i druge zemlje) dominira stanovište da je kolektivni
ugovor u svojoj biti ugovor građanskog prava, odnosno izraz autonomije volje
učesnika u njegovom zaključivanju. U zemljama u kojima je zastupljena normativna teorija (npr. u Francuskoj i Belgiji), prevladava stav po kojem kolektivni
ugovor treba smatrati institutom radnog prava, a ne institutom građanskog prava, tj. obligacionog prava. Normativna teorija kolektivne ugovore tretira kao
pravne propise koji se odnose na članove određene grupa, a to znači da se odnosi i na one koji u trenutku njihovog zaključivanja nisu bili njeni članovi. Po mešovitoj teoriji kolektivni ugovor sadrži elemente i ugovorne (obligacionopravne
odredbe kolektivnog ugovora) i normativne prirode (normativne odredbe kolektivnog ugovora).
Niz teorija, iz oblasti industrijskih odnosa, ekonomije, političkih nauka, istorije i
sociologije (kao i pisanja aktivista, radnika i radnih organizacija), pokušava da definiše i objasni kolektivno pregovaranje.
Jedna od teorija sugeriše da je kolektivno pregovaranje ljudsko pravo, i da time
zaslužuje pravnu zaštitu. Član 23. Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima prepoznaje mogućnost organizovanja sindikata kao temeljno ljudsko pravo.
Tačkom 2 (a) Deklaracije o osnovnim principima i pravima na rad Međunarodne organizacije rada definiše se „sloboda udruživanja i delotvorno priznavanje prava na
kolektivno pregovaranje“ kao osnovno pravo radnika.
76
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
K
Kolektivni ugovor, kao najvažniji autonomni izvor radnog prava, sastoji se od
obligacionog (uređenje međusobnih odnosa stranaka) i od normativnog (uređenje uslova pod kojima će radnik raditi kod poslodavca) dela.
Obligacioni deo kolektivnog ugovora najčešće sadrži klauzule o socijalnom miru,
metodima mirnog rešavanja radnih sporova, participaciji i obavezi delovanja na
svoje članstvo, a reč je o sledećim klauzulama: 1) klauzule sindikalne sigurnosti
(a) klauzula isključivog predstavljanja zaposlenog – „Sole bargaining“; b) „Agency
shop“ klauzula; v) „Closed shop“ klauzula; g) „Union shop“ klauzula; i d) klauzula
automatske uplate članarine – „Check – off“); 2) klauzula sindikalnog mira; 3) obavezu delovanja stranaka na svoje članove da poštuju ugovor; 4) klauzule o mirnim
metodama rešavanja kolektivnih radnih sporova i 5) klauzule o participaciji (učešće
zaposlenih u odlučivanju u preduzeću).
Normativni deo kolektivnog ugovora sadrži odredbe o: pravima, obavezama i odgovornostima zaposlenih i poslodavaca, zaradama i drugim primanjima radnika,
radnom vremenu, godišnjem odmoru, sigurnosti zaposlenja, disciplinskoj odgovornosti radnika i dr.
KOMANDITNO DRUŠTVO - jeste privredno društvo koje osnivaju dva ili više
fizičkih i/ili pravnih lica u svojstvu ortaka, radi obavljanja određene delatnosti,
pod zajedničkim poslovnim imenom, od kojih najmanje jedno lice odgovara neograničeno za njegove obaveze (komplementar), a najmanje jedno lice odgovara
ograničeno do visine svog ugovornog uloga (komanditor).
KOMISIJA ZA HARTIJE O VREDNOSTI - nezavisna i samostalna organizacija Republike Srbije. Za obavljanje poslova iz svoje nadležnosti Komisija je
odgovorna Narodnoj skupštini Republike Srbije. U okviru svojih nadležnosti,
Komisija: donosi akte radi sprovođenja ovog zakona; odobrava izdavanje hartija od vrednosti sa i bez javne ponude; odobrava pravnim licima status profesionalnih investitora u skladu sa ovim zakonom i svojim aktom; daje dozvole
za rad i saglasnosti u skladu sa ovim zakonom i zakonom kojim se uređuje
osnivanje i poslovanje investicionih fondova; daje dozvole za obavljanje delatnosti brokersko-dilerskog društva u skladu sa ovim zakonom; vrši nadzor nad
poslovanjem brokersko-dilerskih društava, berzi, organizatora vanberzantskog
tržišta, društava za upravljanje, investicionih fondova, Centralnog registra,
ovlašćenih banaka, kastodi banaka, izdavalaca hartija od vrednosti, investitora,
profesionalnih investitora i drugih lica – u delu poslova koje oni obavljaju na
organizovanom tržištu u skladu sa ovim zakonom, zakonom kojim se uređuje preuzimanje akcionarskih društava, zakonom kojim se uređuju investicioni
fondovi i propisima donetim na osnovu ovih zakona, kao i drugim zakonima
koji regulišupredmetnu materiju; zahteva informacije od svih ovlašćenih učesnika i organizatora tržišta i njihovih revizora; organizuje, preduzima i kontroliše sprovođenje mera kojima se obezbeđuje efikasno funkcionisanje organizovanog tržišta i zaštita investitora; utvrđuje bliži sadržaj obaveznih informacija
koje joj se dostavljaju i javno objavljuju; utvrđuje kriterijume koje moraju ispuniti informacioni sistemi ovlašćenih učesnika koji posluju sa hartijama od
vrednosti, Centralnog registra, berzi i organizatora vanberzanskog tržišta, a za
obavljanje trgovine hartijama od vrednosti; vodi registre u skladu sa ovim zakonom, zakonom kojim se uređuje preuzimanje akcionarskih društava i zako77
K
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
nom kojim se uređuju investicioni fondovi; utvrđuje način čuvanja dokumentacije za ovlašćene učesnike koji posluju sa hartijama od vrednosti, Centralni
registar, berze i organizatore vanberzantskog tržišta; podnosi nadležnom državnom organu prijavu protiv ovlašćenih učesnika koji posluju sa hartijama od
vrednosti, Centralnog registra, berze, i organizatora vanberzanskog tržišta za
koje u postupku nadzora utvrdi da imaju obeležja krivičnog dela, privrednog
prestupa ili prekršaja, odnosno poreskog krivičnog dela i poreskog prekršaja;
prati stanje i kretanje na organizovanom tržištu i preduzima mere za otklanjanje poremećaja na tom tržištu; obavlja i druge poslove.
KOMORA ZDRASVSTVENIH RADNIKA - radi unapređenja uslova za
obavljanje profesije doktora medicine, doktora stomatologije, diplomiranih
farmaceuta, diplomiranih farmaceuta medicinske biohemije i doktora medicine
specijalista kliničke biohemije, medicinskih sestara i zdravstvenih tehničara,
zaštite njihovih profesionalnih interesa, organizovanog učešća na unapređenju i
sprovođenju zdravstvene zaštite i zaštite interesa građana u ostvarivanju prava na
zdravstvenu zaštitu – osnivaju se:
1) Lekarska komora Srbije;
2) Stomatološka komora Srbije;
3) Farmaceutska komora Srbije;
4) Komora biohemičara Srbije;
5) Komora medicinskih sestara i zdravstvenih tehničara Srbije.
KOMPENZACIJA - način prestanka ili gašenja obligacija. U uslovima izražene
nalikvidnosti učesnika u platnom prometu, kada je naplata potrađivanja otežana
a broj nelikvidnih dužnika u porastu, sve veći je broj onih učesnika u platnom
prometu koji svoje međusobne obaveze i potraživanja izmiruju neposredno, i to
najšešće kompenzacijom (prebijanjem dugovanja i potraživanja). U pravnoj teoriji razlikuju se tri vrste kompenzacija, i to: zakonska, ugovorna ili sporazumna i
sudska. U zasvisnosti od broja učesnika u kompenzaciji razlikujemo biletaralnu i
multilateralnu kompenzaciju. Primer: preduzeće A ima potraživanje od preduzeća
B u iznosu od 100.000, 00 dinara i stovremeno dugovanje prema istom preduzeću u iznosu od 110.000,00 dinara. Preduzeće A inicira kompenzaciju i dostavlja
preduzeću B izjavu o kompenzaciji na iznos od 100.000, 00 dinara , a razliku od
10.000,00 dinara plaća sa poslovog računa.
KONCERN - najviši oblik monopola koji nastaje povezivanjem preduzeća iz različitih grana privrede ( industrija, trgovina, banke isl.); često obuhvata veći broj
kartela i trustova. Udružena preduzeća su formalno slobodna, ali asu povezana
zajedničkim upravljanjem i jedinstvenom finansijskom kontrolom.
KONKURENCIJA - nadmetanje igrača (konkurenata) u tržišnoj utakmici, da ponude kvalitetniji proizvod pri istoj ceni, odnosno da pri istom kvalitetu proizvod
ponude po nižoj ceni.
KONOSMAN – dokument koji izdaje brodar, a služi kao dokaz da je ugovor o
prevozu zaključen i da je roba utovarena na brod. Konosman, ili teretnica, ima tri
funkcije: dokazuje da je sklopljen ugovor o prevozu robe, da je roba utovarena na
brod radi transporta i predstavlja hartiju od vrednosti koja se, po osnovu utovarene robe, može prenositi (prodati).
78
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
K
KONSOLIDACIJA, b.s. - iskazivanje prihoda i rashoda više međusobno povezanih
budžeta i vanbudžetskih fondova, kao da se radi o jedinstvenom subjektu; da bi
se izbeglo dvostruko računanje, konsolidacijom se isključuju međusobni transferi
između istih, kao i između različitih nivoa vlasti.
Konsolidovani budžet centralne države je budžet nakon isključivanja međusobnih transfera između različitih subjekata na centralnom nivou vlasti, kako bi
se izbeglo dvostruko računanje, pri čemu se principi za utvrđivanje rezultata za
budžet Republike Srbije primenjuju i na konsolidovani budžet centralne države.
Konsolidovani budžet opšte države je budžet nakon isključivanja međusobnih
transfera između različitih subjekata na istom nivou vlasti, kao i između različitih nivoa vlasti, pri čemu se principi za utvrđivanje rezultata za budžet Republike
Srbije primenjuju i na konsolidovani budžet opšte države; ovo je realni indikator
finansijske pozicije države, prihoda, rashoda i zaduženosti.
Konsolidovani bilans grada, odnosno grada Beograda je bilans ukupnih prihoda i ukupnih rashoda budžeta grada, odnosno grada Beograda i budžeta gradskih opština u njegovom sastavu, koji donosi nadležni organ grada, odnosno grada
Beograda i dostavlja Ministarstvu finansija (u daljem tekstu: Ministarstvo) u roku
od petnaest dana od dana donošenja odluke o budžetu grada, odnosno grada Beograda.
Podračun je evidencioni račun korisnika budžetskih sredstava i korisnika sredstava organizacija za obavezno socijalno osiguranje, odnosno transakcioni račun
drugih korisnika javnih sredstava, koji se otvara u okviru pripadajućeg konsolidovanog računa trezora, a vodi se u Upravi za trezor.
KONSOLIDOVANI IZVEŠTAJ, b.s.
Konsolidovani izveštaj grada, odnosno grada Beograda je konsolidovani
izveštaj završnog računa budžeta grada, odnosno grada Beograda i završnih računa budžeta gradskih opština u njegovom sastavu, koji sastavlja organ nadležan za
poslove finansija grada, odnosno grada Beograda i podnosi Upravi za trezor;
Konsolidovani izveštaj Republičkog zavoda za zdravstveno osiguranje je
konsolidovani izveštaj završnog računa Republičkog zavoda za zdravstveno osiguranje i završnih računa njegovih indirektnih korisnika, koji sastavlja Republički
zavod za zdravstveno osiguranje i podnosi Upravi za trezor;
Konsolidovani izveštaj Republike Srbije je konsolidovani izveštaj završnog računa budžeta Republike Srbije, završnih računa organizacija za obavezno socijalno
osiguranje, konsolidovanog izveštaja Republičkog zavoda za zdravstveno osiguranje, završnih računa budžeta autonomnih pokrajina, završnih računa budžeta
opština i konsolidovanih izveštaja gradova i grada Beograda, koji Vlada dostavlja
Narodnoj skupštini radi informisanja.
KONTROLA OBRAČUNA I PLAĆANjA DOPRINOSA ZA OBAVEZNO
SOCIJALNO OSIGURANjE - u Republici Srbiji, u skladu sa Zakonom o poreskom postupku i poreskoj administraciji, od 1. januara 2003. godine, vrši je Poreska uprava.
KONVENCIJE I PREPORUKE MOR - najznačajnija akta koje donosi Generalna konferencija predstavnika zemalja članica MOR-a. One se donose prema
složenom postupku, koji može da traje i do tri godine. Konvencije se po pravilu
79
K
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
donose u postupku dvokratne diskusije, odnosno diskusije na dva zasedanja Konferencije. Konvencija je usvojena kada na plenarnoj sednici Konferencije dobije
dvotrećinsku većinu.
Do danas usvojeno je 188 konvencija i 199 preporuka MOR-a.
Srbija je ratifikovala 69 konvencija i 22 preporuke MOR-a:
Posmatrano po oblastima, Srbija je ratifikovala sledeće konvencije:
I - Osnovna prava
1) Konvencija broj 87 o sindikalnim slobodama i zaštiti sindikalnih prava;
2) Konvencija broj 98 o pravima radnika na organizovanje i na kolektivne pregovore;
3) Konvencija broj 135 o zaštiti i olakšicama koje se pružaju predstavnicima
radnika u preduzeću;
4) Konvencija broj 29 o prinudnom ili obaveznom radu;
5) Konvencija broj 100 o jednakosti nagrađivanja muške i ženske radne snage
za rad jednake vrednosti;
6) Konvencija broj 111 koja se odnosi na diskriminaciju u pogledu zapošljavanja i zanimanja;
7) Konvencija broj 131 o utvrđivanju minimalnih plata;
8) Konvencija broj 144 o tripartitnom pregovaranju;
9) Konvencija broj 105 o ukidanju prinudnog rada
II - Migranti
10) Konvencija broj 97 o migraciji u cilju zapošljavanja (revidirana);
11) Konvencija broj 143 o migracijama u uslovima zloupotrebe i unapređenja
jednakih mogućnosti i tretmana radnika migranata;
III - Zapošljavanje
12)Konvencija broj 2 o nezaposlenosti;
13)Konvencija broj 122 o politici zapošljavanja;
14)Konvencija broj 88 o organizaciji službe za posredovanje rada;
15)Konvencija broj 142 o profesionalnoj orijentaciji i stručnom osposobljavanju u razvoju ljudskih resursa:
16)Konvencija broj 158 o prestanku radnog odnosa na inicijativu poslodavca;
17)Konvencija broj 159 o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju invalida;
18)Konvencija broj 156 o jednakoj mogućnosti za radnike i radnice (radnici sa
porodičnim obavezama);
19)Konvencija broj 11 o pravu na udruživanje u poljoprivredi;
IV - Inspekcija rada
20)Konvencija broj 81 o inspekciji rada u industriji i trgovini;
21)Konvencija broj 129 o inspekciji rada u poljoprivredi;
V - Uslovi rada
22)Konvencija broj 14 o primeni nedeljnog odmora u industrijskim preduzećima;
23)Konvencija broj 106 o nedeljnom odmoru (trgovini i biroa);
24)Konvencija broj 132 o plaćenom godišnjem odmoru (revidirana);
25)Konvencija broj 140 o plaćenom odsustvu za obrazovne svrhe;
26)Konvencija broj 155 o zaštiti na radu i radnoj sredini;
27)Konvencija broj 161 o službama medicine rada;
28)Konvencija broj 13 o upotrebi olovnog belila u bojadisanju;
80
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
K
29)Konvencija broj 136 o zaštiti od opasnosti trovanja benzolom;
30)Konvencija broj 162 o bezbednosti prilikom korišćenja azbesta
31)Konvencija broj 119 o zaštiti mašina;
32)Konvencija broj 148 o zaštiti radnika od profesionalnih rizika u radnoj sredini prouzrokovanih zagađenjem vazduha, buke i vibracijom;
33)Konvencija broj 17 o naknadi koja se isplaćuje radnicima za slučaj nesreće
na radu;
34)Konvencija broj 139 o prevenciji kancera prouzrokovanog uslovima rada;
VI - Socijalno osiguranje
35)Konvencija broj 102 o minimalnoj normi socijalnog obezbeđenja;
36)Konvencija broj 24 o osiguranju za slučaj bolesti industrijskih i trgovačkih
radnika i domaće posluge;
37)Konvencija broj 48 koja se odnosi na ustanovljenje međunarodnog uređenja
očuvanja prava u osiguranju za slučaj iznemoglosti, starosti i smrti;
38)Konvencija broj 12 o obeštećenju nesrećnih slučajeva na poslu u poljoprivredi;
39)Konvencija broj 18 o obeštećenju zbog oboljenja od profesionalnih bolesti;
40)Konvencija broj 19 o jednakom tretmanu stranih i domaćih radnika u pogledu obeštećenja nesrećnih slučajeva pri radu;
41)Konvencija broj 121 o davanjima za slučaj nesreće na poslu i profesionalnih
bolesti;
42)Konvencija broj 25 o bolničnom osiguranju poljoprivrenih radnika;
VII - Zapošljavanje žena
43)Konvencija broj 3 o zapošljavanju žena pre i posle porođaja;
44)Konvencija broj 103 o zaštiti materinstva (revidirana);
45)Konvencija broj 89 o noćnom radu žena zaposlenih u industriji (revidirana);
46)Konvencija broj 45 o zapošljavanju žena na podzemnim radovima u rudnicima svih kategorija;
VIII - Zapošljavanje dece i omladine
47)Konvencija broj 90 o noćnom radu dece u industriji (revidirana);
48)Konvencija broj 182 o najtežim oblicima dečijeg rada;
IX - Posebne kategorije lica
49)Konvencija broj 138 o minimalnim godinama za zapošljavanje;
50)Konvencija broj 9 o nameštenju mornara;
51)Konvencija broj 73 koja se odnosi na svedodžbe o sposobnosti kvalifikovanog mornara;
52)Konvencija broj 91 o plaćenom odmoru pomoraca;
53)Konvencija broj 23 o repartijaciji mornara pomorske plovidbe;
54)Konvencija broj 69 koja se odnosi na diplomu o sposobnosti brodskog kuvara;
55)Konvencija broj 53 o minimumu stručne sposobnosti zapovednika i oficira
trgovačke mornarice;
56)Konvencija broj 16 – Projekat o obaveznom lekarskom pregledu dece i mladića zaposlenih na brodovima;
57)Konvencija broj 22 o ugovoru o radu pomoraca;
58)Konvencija broj 27 o označavanju težine tereta na teškim koletima koji se
prevoze brodovima;
81
K
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
59)Konvencija broj 32 o zaštiti od nesreće radnika zaposlenih na poslovima
utovara i istovara brodova;
60)Konvencija broj 74 koja se ondosi na svedodžbe o sposobnosti kvalifikovanog mornara;
61)Konvencija broj 113 o lekarskim pregledima ribara;
62)Konvencija broj 109 o platama i radnom vremenu na pomorskom brodu i
brojnom stanju posade;
63)Konvencija broj 92 o smeštaju posade na pomorskom broju (revidirana);
64)Konvencija broj 8 – Projekat o naknadi za nezaposlenost u slučaju gubitka
zbog brodoloma;
65)Konvencija broj 56 o obaveznom bolesničkom osiguranju pomoraca;
66)Konvencija broj 114 koja se odnosi na ugovor o zaposlenju ribara
67)Konvencija broj 126 o smeštaju na ribarskim brodovima;
X – Ostalo
68)Konvencija broj 60 o revidiranom konačnom tekstu;
69)Konvencija broj 116 o reviziji završnih odredbi.
KORUPCIJA - odnos koji se zasniva zloupotrebom službenog, odnosno društvenog položaja ili uticaja, u javnom ili privatnom sektoru, u cilju sticanja lične koristi
ili koristi za drugoga;
KREDITNA LINIJA - ugovor preduzeća sa bankom po kome preduzeće može u
bilo koje vreme da pozajmi sredstva od banke do odredjenog iznosa. Taj ugovor
nije garantovan kredit, već samo otvorena mogućnost preduzeća da može da koristi kredit do odredjenog iznosa ako banka bude raspolagala sa dovoljnim iznosom
sredstava.
KVALITET ZDRAVSTVENE ZAŠTITE - mere i aktivnosti kojima se, u skladu sa savremenim dostignućima medicinske, stomatološke i farmaceutske nauke
i prakse, kao i savremenim dostignućima nauke i prakse koja doprinosi višem nivou kvaliteta zdravstvenih usluga koje pružaju zdravstveni saradnici, povećavaju
mogućnosti povoljnog ishoda i smanjuje rizik nastanka neželjenih posledica po
zdravlje i zdravstveno stanje pojedinaca i zajednice u celini.
Kvalitet zdravstvene zaštite jeste organizacija resursa na najdelotvorniji način, kako bi se zadovoljile potrebe korisnika za prevencijom i lečenjem, na bezbedan
način, bez nepotrebnih gubitaka i na visokom nivou njihovih zahteva.
82
L
LEGALAN - 1. koji je u skladu sa zakonom, zakonit. 2. koji živi ili deluje javno, javan.
LEGITIMAN - 1. zakonom propisan, zakonit, zvaničan. 2. opravdan, pravedan.
LESEFER - politika antiintervencionizma i nemešanja države u ekonomska pitanja.
Zastupnici lesefer politike bili su fiziokrati i klasičari.
LICE KOJE TRAŽI ZAPOSLENjE - jeste nezaposleni, zaposleni koji traži promenu zaposlenja i drugo lice koje traži zaposlenje.
Zaposleni koji traži promenu zaposlenja jeste lice koje je u radnom odnosu ili
je na drugi način ostvarilo pravo na rad, a koje aktivno traži promenu zaposlenja i
vodi se na evidenciji lica koja traže promenu zaposlenja.
Drugo lice koje traži zaposlenje jeste lice starije od 15 godina života koje traži
zaposlenje, a koje se ne može smatrati nezaposlenim ili licem koje traži promenu
zaposlenja.
LICENCE - pravo na upotrebu nekog proizvoda ili tehnološkog postupka pogodnih
za industrijsku primenu , koje je nabavljeno od pronalazača ili drugog vlasnika; pravo
korišćenja tuđeg pronalaska zaštićenog zakonom (patenta). Licenca predstavlja deo
nematerijalne imovine preduzeća i evidentira se prema troškovima nabavke.
LICENCIRANJE U ZDRAVSTVENOJ ZAŠTITI - izdavanje, obnavljanje i
oduzimanje odobrenja za samostalni rad (licenca) zdravstvenim radnicima jeste
postupak koji sprovodi nadležna komora radi utvrđivanja stručne osposobljenosti
zdravstvenih radnika za samostalni rad.
Komora izdaje, obnavlja ili oduzima licencu zdravstvenom radniku.
LIČNI BOD - v. VISINA STAROSNE I INVALIDSKE PENZIJE
LIČNI KOEFICIJENT - v. VISINA STAROSNE I INVALIDSKE PENZIJE
LIKVIDACIJA PRIVREDNOG DRUŠTVA - sprovodi se kada društvo ima dovoljno finansijskih sredstava za pokriće svih svojih obaveza, a naročito:
1) ako mu je izrečena mera zabrane obavljanja delatnosti zbog toga što ne ispunjava uslove za obavljanje delatnosti a u roku određenom u izrečenoj meri ne
ispuni te uslove, odnosno ne promeni delatnost;
2) ako prestanu da postoje prirodni i drugi uslovi za obavljanje delatnosti;
3) istekom vremena za koje je osnovano;
4) ako se broj osnivača, odnosno članova privrednog društva, osim kod akcionarskog društva i društva s ograničenom odgovornošću svede na jedan, a u roku
od šest meseci;
83
L
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
5) ako nije organizovano u skladu sa zakonom;
6) ako ne obavlja delatnost duže od dve godine neprekidno;
7) u slučaju ništavosti osnivanja drušva.
LIKVIDNOST mogućnost izmirenja dospelih obaveza. Prema stepenu likvidnosti
sredstva se dele na : 1) likvidna sredstva prvog stepena (sredstva u gotovom, sredstva kod banke i hartije od vrednosti), 2) likvidna sredstva drugog stepena (potraživanja od kupaca bez sumljivih i spornih potraživanja, menice i druge hartije
od vrednosti ) i 3) likvidna sredstva trećeg stepena (sva ostala obrtna sredstva bez
sredstava izvan funkcije).
LINIJA SIROMAŠTVA - odgovarajući nivo dohodka i svi oni čiji je dohodak manji, smatraju se siromašnima. Jedan dolar dnevno uzima se kao apsolutna linija
siromaštva. Relativna linija siromaštva definiše se kao određeni procenat prosečnog dohodka: od 25% do 100%. Da bi linija siromaštva bila uporediva za različite
zemlje, izražava se dolarima jednake kupovne snage ( za zemlje u tranziciji iznosi 4
USD PPP). Za potrebe merenja siromaštva u Republici Srbiji koriste se apsolutna
i relativna linija siromaštva izračunate na osnovu agregata potrošnje iz Ankete
o potrošnji domaćinstva (APD), koju redovno sprovodi Republički zavod za
statistiku na osnovu preporuke Eurostata i Međunarodne organizacije rada (ILO).
Za utvrđivanje apsolutne linije sitomaštva koriste se dva metoda.
Metod 1 (Nutricionistička korpa):
Apsolutna linija siromaštva definiše se na osnovu linije hrane (minimalna
potrošačka korpa hrane, odnosno nutricionistički minimum od 2288 kilokalorija
dnevno, izračunata na osnovu strukture potrošnje domaćinstava iz prva četiri
decila), koja je uvećana za iznos ostalih izdataka u koje spadaju odeća i obuća,
stanovanje, zdravstvo, obrazovanje, transport, rekreacija i kultura i izdaci za ostala
dobra i usluge, imputirana renta i izdaci za trajna dobra nisu uključeni u analizu.
Ovako definisana linija siromaštva je računata za svaku godinu posebno iz anketnog
materijala (APD).
Metod 2 (Indeks potrošačkih cena – CPI):
Apsolutna linija siromaštva izračunata prema Metodu 1 (nutricionistička korpa) u
2006. godini, koja se uvećava za odgovarajući iznos inflacije (Indeks potrošačkih
cena) za svaku godinu. Siromaštvo u Republici Srbiji analizirano je korišćenjem
metoda 2 (indeks potrošačkih cena – CPI) po striktnim preporukama Svetske
banke, kako bi se mogli pratiti trendovi od 2006. godine.
Podaci Ankete o potršnji domaćinstva za 2009. godinu pokazuju da je ispod
apsolutne linije siromaštva u 2009. godini živelo 6,9% stanovnika Republike Srbije.
Po Anketi o potrošnji domaćinstva 2009. godine, siromašna su bila sva domaćinstva
u kojima je potrošnja bila ispod 8.022 dinara po potrošačkoj jedinici.
Nakon pada broja siromašnih u periodu 2006/2008. godina, u 2009. godini ponovo
beležimo porast broja siromašnih.
Relativna linija siromaštva, koja se određuje kao 60% medijane lične potrošnje po
potrošačkoj jedinici, pokazuje da je u Srbiji bilo siromašno 13,6% stanovništva,
linija siromaštva iznosila je 9583 dinara mesečno po potrošačkoj jedinici.
LISTA ČEKANЈA U OBLASTI ZDRAVSTVENOG OSIGURANjA -za određene vrste zdravstvenih usluga koje se obezbeđuju iz sredstava obaveznog zdrav84
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
L
stvenog osiguranja i koje nisu hitne može se utvrditi redosled korišćenja, u zavisnosti od medicinskih indikacija i zdravstvenog stanja osiguranog lica, kao i datum
javljanja zdravstvenoj ustanovi, s tim da vreme čekanja ne može da bude takvo da
ugrozi zdravlje ili život osiguranog lica. Republički zavod donosi opšti akt kojim
utvrđuje vrste zdravstvenih usluga za koje se utvrđuje lista čekanja, kao i kriterijume i standardizovane mere za procenu zdravstvenog stanja pacijenta i za stavljanje
na listu čekanja, najduže vreme čekanja za zdravstvene usluge, neophodne podatke
i metodologiju za formiranje liste čekanja.
LIZING - forma ustupanja prava korišćenja tehnologije, opreme i proizvoda, po
osnovu zakupa. Davalac lizinga može biti neposredni proizvođač (direktni lizing),
ili specijalizovana lizing institucija (inidirektni lizing). U suštini pod lizingom se
podrazumeva ugovor o uslovima zakupa, zaključen između jednog davaoca i jednog primaoca lizinga, za određeni vremenski period koji se po pravilu ne može
otkazati do isteka roka ugovorenog perioda zakupa. Taj rok je neopoziv, dakle,
korisnik nema pravo da otkaže ugovor ali može da bira između sledećih mogućnosti: a) da produži zakup po sniženoj ceni; b) da otkupi opremu po sniženoj ceni;
c) da opremu vrati lizing preduzeću. Glavna svrha lizinga je finansiranje pokretnih
i nepokretnih investicionih dobara. Prednosti lizinga: preduzeće korisnik lizinga
ne mora da za novu opremu angažuje svoja gotovinska sredstva; zakupninu plaća
iz prihoda koje opremom ostvaruje; prebacuje se jedan deo rizika za opremu na
lizing preduzeće. Negativne strane lizinga svode se na činjenicu da je to veoma
skup instrument finansieawa
LOBI - grupe, organizacije i pokreti koji nastoje da utiču na donošenje odluka u
zakonodavnim telima, kako bi zaštitili interes svojih članova.
LOCK-OUT - privremeno zatvaranje preduzeća ili zabrana od strane poslodavca
dovoljno velikom broju radnika da pristupe svojim radnim mestima u preduzećuu,
u cilju vršenja pritiska na radnike i sindikat da odustanu od svojih zahteva ili da
prihvate zahteve poslodavca. Vrste lock-out-a su: preventivni ili ofanzivni (poslodavac donosi odluku o lock-out-u pre izbijanja štrajka), odbrambeni ili defanzivni
(poslodavac donosi odluku o lock-out-u po izbijanju štrajka u njegovom preduzeću), naknadni ili retorzioni (odluku o lock-out-u poslodavac donosi po okončanju
štrajka) i lock-out solidarnosti ( poslodavac pristupa lock-out-u u želji da doprinese
uspehu primarnog lock-out - izrečenog od strane drugog poslodavca kome pomaže).
LOGIKA - filosofska disciplina o uslovima i zakonima saznanja istine , oblicima
pravilnog mišljenja i metodama saznanja. Deli se na formalnu logiku (koja se bavi
formama i zakonima logičkog mišljenja) i metodologiju (izčava postupke primene
principa logičkog mišljenja na istraživanje stvarnosti u cilju saznanja).
85
Lj
LjUDSKI KAPITAL - oblik kapitala koji je, doslovno, srastao sa svojim vlasnikom.
Ljudi se ne mogu odvojiti fizički odvojiti od znanja, sposobnosti ili zdravlja, koje poseduju. Ljudski kapital se formira putem ulaganja u obrazovanje, programe
praktične obuke , zdravstvenu zaštitu i slično.
86
M
MAKROEKONOMIJA - proučava i analizira međuzavisnosti ekonomskih pojava
i veličina na nivou nacionalne ili međunarodne privrede. Predmet proučavanja su
makroekonomske veličine i relacije: agregatna ponuda i tražnja, nacionalna štednja
i potrošnja, nezaposlenost, inflacija privredni rast i dr.
MALA PRIVREDA - mala i srednja proizvodna i uslužna preduzeća iz koro svih
ekonomskih delatnosti. Osnovni kriterijumi njenog definisanja su: statistički,
funkcionalni i vlasnički. U uslovima tržišne ekonomije, subjekti male privrede su
najbrojniji, najdinamičniji i najfleksibilniji oblik poslovanja.
MATERIJALIZAM - shvatanje da je svet u potpunosti sastavljen iz materije, da je
materija supstanca svih stvari, odnosno da je priroda primarna a duh sekundaran.
MATIČNA EVIDENCIJE - sadrži podatke o osiguranicima, obveznicima uplate
doprinosa i korisnicima prava po osnovu obaveznog penzijsko-invalidskog osigueanja:
MEĐUNARODNA KONFEDERACIJA SINDIKATA (MKS) - (engl. INTERNATIONAL TRADE UNION CONFEDERATION - ITUC ) - najveći svetski
sindikalni savez, formiran 1.novembra 2006.godine, na osnivačkom kongresu
održanom u Beču, spajanjem Međunarodne konfederacije samostalnih sindikata (
International Confederation of Free Trade Unions-ICFTU) i Svetske konfederacije rada (World Confederation of Labour-WCL). Broji oko 168 miliona radnika
iz 311 organizacija iz 156 zemalja i teritorija. U sastavu MKS od 2007. godine je
Panevropsko sidikalno veće - PERV ( Pan-european trade union council-PERC).
Primarni zadata MKS je promocija i odbrana radničkih pravai interesa, kroz međunarodnu saradnju između sindikata, globalne kampanjei zaštitu unutar globalnih
institucija. Glavna područja aktivnosti MKS su: sindikalna i ljudska prava; ekonomija, društvo i radno mesto; jednakost i nediskriminacija i međunarodna solidarnost. MKS je privržen principima sindikalne demokeratije i nezavisnosti, kako je
utvrđeno osnivačkim aktom. MKS blisko sarađuje sa Globalnim savezom unija
(Global Union ) i Sindikalnim savetodavnim komitetom OECD (Trade Union
Advisory Committee to the OECD-TUAC), radeći zajedno u Globalnom savetu
unija (Global Union Council). MKS ima kancelarije u Ženevi, Moskvi, Njujorku,
Amanu, Vašingtonu, Vilnusu i Sarajevu (www.ituc-csi.org).
MEĐUNARODNI MONETARNI FOND - MMF (engl. International Monetary Fund, IMF), spcijalizovana agencija Ujedinjenih nacija, osnovana 1945.
godine o Breton Vudsu, kao dobrovoljna kooperativna institucija koja treba da
87
M
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
omogući neometano međunarodno kupovanje i prodavanje valute. Glavni zadaci MMF, čiji su članovi više od 180 zemalja, su stabilizovanje kursa za razmenu
valuta, finansiranje kratkoročnih deficita u vrednostima između uplata i isplata
u zemljma članicama, i pružanje saveta i tehničke podrške zemljama dužnicima.
Članice MMF dobijaju pravo glasa prema obimu svoje međunarodne trgovine,
nacionalnog prihoda i međunarodnih rezervi. SAD drže više od jedne šestine
glasačkih prava, dvostruko više od učešća bilo koje druge članice. MMF nema
pravo prinude nad svojim članicama, ali može da odbije da pozajmi novac članicama koje se ne pridržavaju njegovih pravila, a kao poslednju meru može da
zatraži od članice da se povuče iz organizacije. Zemlje članice uplaćuju kvotu, i
to 25% u SPV (specijalnim pravima vučenja) ili konvertibilnim valutama, a 75%
u nacionalnoj valuti. Od veličine kvote zavisi mogućnost dobijanja kredita, broj
glasova i udeo pri raspodeli novokreiranih SPV. Specijalna prava vučenja
su bankovni računi zemalja članica kod MMF. Postoje na osnovu dogovora zemalja članica, a njihova alokacija po državama je izvršena prema kvotama. Vrednost SPV vezuje se za „korpu“ 16 ključnih valuta. Za dobijanje kredita potrebno
je da se zemlja članica dogovori sa Fondom o programu prilagođavanja, koji
obuhvata mere fiskalne, monetarne, devizne i trgovinske politike radi popravljanja platnobilansne situacije.
MEĐUNARODNA ORGANIZACIJA RADA–MOR (engl. ILO – International
Labour Organisation), jedna od najstarijih i najmasovnijih međunarodnih organizacija. Osnovana je na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. godine, a na osnovu posebnog ugovora, 1946. godine, transformisana je u specijalizovanu agenciju
Ujedinjenih nacija, ne menjajući svoje zadatke, koje čine aktivnosti na poboljšanju
radnih, ekonomskih i socijalnih uslova zaposlenih lica. Među osnivačima MOR-a
nalazila se i Jugoslavija, koja je imala prekid u članstvu ove, već blizu devet decenija stare, organizacije u periodu od 1949. do 1951. godine i u vreme zamrzavanja
članstva uvođenjem sankcija Međunarodne zajednice 1992. godine. Organizacionu
strukturu MOR-a karakteriše tripartitnost, tj. u sastavu organa MOR-a nalaze se
predstavnici vlada država članica MOR-a, predstavnici radnika (sindikalnih nacionalnih centrala) i predstavnici poslodavaca (nacionalna udruženja poslodavaca).
Tri glavna organa MOR-a su: 1) Generalna konferencija predstavnika zemalja članica; 2)Administrativni savet; 3)Međunarodni biro rada. Sastav, nadležnosti i organizacija navedenih organa regulisani su Ustavom MOR-a.
MEĐUNARODNI RADNI STANDARDI - načela, norme ili smernice o ekonomskim i socijalnim pravima, uslovima rada, socijalnoj sigurnosti i blagostanju na
međunarodnom planu, koje imaju za osnovne ciljenje postizanje socijalne pravde,
stabilizaciju međunarodnog mira i uticaj na međunarodnu konkurenciju. Međunarodni radni standardi sadržani su u konvencijama i preporukama MOR-a, što utiče
na njihovu pravnu prirodu. Naime, ukoliko su sadržani u ratifikovanim konvencijama predstavljaju pravno obavezujuće norme, a ukoliko su sadržani u preporukama
imaju više karakter socijalno-političkih normi. Osnovna obeležja međunarodnih
radnih standarda su: univerzalnost, pod kojom se podrazumeva obezbeđivanje
minimalnog nivoa uslova rada i socijalnog blagostanja u svetskim razmerama, i tripartizam, koji se manifestuje kako u postupku donošenja međunarodnih radnih
standarda, tako i u postupku implementacije.
88
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
M
MENADŽERI - ljudi koji se nalaze na upravljačkim mestima u organizacijama,
upravljaju, donose odluke i preduzimaju akcije radi ostvarivanja ciljeva. Sa apekta
širine odgovornosti, postoje generalni i funkcionalni menadžeri, a prema hijerarhijskom nivou top, srednji i niži menadžeri.
MENADŽMENT - naučna disciplina, odnosno ljudska aktivnost vezana za upravljanje različitih tipovima organizacija. Postoji operativni (interno orjentisan, vezan
za obavljanje transformacionih input-output procesa u organizacijama) i strategijski
(eksterno orjentisan) menadžment.
MENICA - obligaciono-pravna hartija od vrednosti koju mogu izdavati fizička i
pravna lica i služi kao sredstvo kredita. Daje imaocu pravo, da od lica označenih na
njoj, zahteva isplatu novčanog iznosa naznačenog na menici.
MIKROEKONOMIJA - deo ekonomske teorije koji se bavi ekonomskim ponašanjem individualnih jedinki jedne privrede i faktorima koji određuju cene i količine
razmenjenih pojedinačnih dobara i usluga.
MINIMALNA ZARADA - v. ZARADA
MIRITELJ U RADNOM SPORU - lice koje pruža pomoć stranama u kolektivnom radnom sporu sa ciljem da zaključe sporazum o rešenju spora.
MIROVANJE RADNOG ODNOSA - zaposlenom miruju prava i obaveze koje
se stiču na radu i po osnovu rada, osim prava i obaveza za koje je zakonom, opštim aktom, odnosno ugovorom o radu drukčije određeno, ako odsustvuje sa rada
zbog:
1) odlaska na odsluženje, odnosno dosluženje vojnog roka;
2) upućivanja na rad u inostranstvo od strane poslodavca ili u okviru međunarodno-tehničke ili prosvetno-kulturne saradnje, u diplomatska, konzularna i druga
predstavništva;
3) privremenog upućivanja na rad kod drugog poslodavca;
4) izbora, odnosno imenovanja na funkciju u državnom organu, sindikatu, političkoj organizaciji ili drugu javnu funkciju čije vršenje zahteva da privremeno
prestane da radi kod poslodavca;
5) izdržavanja kazne zatvora, odnosno izrečene mere bezbednosti, vaspitne ili zaštitne mere, u trajanju do šest meseci.
Zaposleni kome miruju prava i obaveze ima pravo da se u roku od 15 dana od
dana odsluženja, odnosno dosluženja vojnog roka, prestanka rada u inostranstvu,
odnosno kod drugog poslodavca, prestanka funkcije, povratka sa izdržavanja kazne zatvora, odnosno mere bezbednosti, vaspitne ili zaštitne mere - vrati na rad
kod poslodavca.
Prava iz u pogledu mirovanja radnog odnosa ima i bračni drug zaposlenog koji je
upućen na rad u inostranstvo u okviru međunarodno-tehničke ili prosvetno-kulturne saradnje, u diplomatska, konzularna i druga predstavništva.
MOBING - psihički teror (psihološko zlostavljanje, psihičko maltretiranje, moralno ponižavanje) na radu (radnom mestu, poslu). Mobing se odvija sa visokom
učestalošću (najmanje jednom nedeljno), u dužem vremenskom razdoblju
(najmanje šest meseci, a po nekim autorima najmanje dva meseca), isplanirano,
u etapama, sa izraženom agresivnošću (verbalnom, pa čak i fizičkom) i bez
89
M
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
realnog osnova. Po Hajncu Lejmanu: „mobing ili psihološki teror na radnom
mestu odnosi se na neprijateljsku i neetičnu komunikaciju koja je usmerena od
strane jednog ili više pojedinaca prema, uglavnom, jednom pojedincu, koji je zbog
mobinga gurnut u poziciju u kojoj je bespomoćan i u nemogućnosti je da se odbrani, i zadržava se u toj poziciji pomoću stalnih mobing aktivnosti. Te aktivnosti
se odvijaju sa visokom učestalošću i u dužem vremenskom razdoblju. Zbog visoke
učestalosti i dugog trajanja neprijateljskog ponašanja to maltretiranje dovodi do
značajne mentalne, psihosomatske i sociajalne patnje“. Kao najpotpunija definicija
mobinga često se ističe definicija sadržana u francuskom Zakonu socijalne modernizacije iz 2002. godine, koja glasi:
„Mobing je psihičko maltretiranje koje se ponavlja putem akcija kojima je cilj ili
posledica degradacija radnikovih radnih uslova, koja mogu prouzrokovati napad i
naneti štetu ljudskim pravima i ljudskom dostojanstvu, narušiti fizičko i mentalno
zdravlje ili kompromitovati žrtvinu profesionalnu budućnost“.
Podelu mobinga možemo uraditi po osnovu dva kriterijuma, i to:
1) po kriterijumu ko je zlostavljač, a ko žrtva,
2) po kriterijumu motiva mobinga.
Po prvom kriterijumu razlikujemo:
a) vertikalni mobing i
b) horizontalni mobing.
Po drugom kriterijumu, odnosno kriterijumu motiva mobinga, razlikujemo:
a) strateški mobing i
b) emotivni mobing.
Vertikalni mobing je najizraženija vrsta mobinga, a predstavlja psihički teror koji
nadređeni sprovodi prema radniku.
Horizontalni mobing se sprovodi među radnicima na jednakom položaju u
hijerarhijskoj lestvici, odnosno prisutan je u slučaju kada kolege maltretiraju
„izabranog“ kolegu.
Strateški mobing, kome su naročito izloženi radnici koji su tehnološki višak, kao
i radnici koji se ne prilagode određenom modelu preduzeća, rezultat je i posledica dogovora upravljačkog tima o sprovođenju organizovanog mobinga. Dogovor
upravljačkog tima, pored ostalog, podrazumeva sastavljanje spiska nepoželjnih
radnika prema kojima se vrši mobing po unapred sačinjenom planu aktivnosti, a
sve sa ciljem da označena grupa radnika da otkaz bez bilo kakve pogodonosti za
odlazak iz preduzeća (otpremnina, dokup staža i slično).
Emotivni mobing se javlja kao posledica ljutnje, ljubomore, zavisti ili antipatije, a
uzrok za pokretanje akcije pronalazi se kako u osobinama žrtve, tako i u osobinama zlostavljača.
MODELI FINANSIRANJA ZDRAVSTVENOG OSIGURANjA - posmatrano
sa aspekta međusobnih odnosa tri osnovna učesnika u sistemu zdravstvene zaštite i to: korisnika zdravstvenih usluga (stanovništvo obuhvaćeno zdravstvenim
osiguranjem), davalaca zdravstvenih usluga (zdravstvene ustanove) i posrednika u
pružanju zdravstvenih usluga (predstavnici organa vlasti i osiguravajuće agencije),
može se govoriti o četiri modela finansiranja zdravstvene zaštite, i to su:
1) Model nadokade troškova korisnicima;
90
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
M
2) Model ugovaranja usluga između osiguranja i davalaca usluga u zdravstvu;
3) Model integracije osiguranja sa zdravstvenom službom;
4) Mešoviti modeli.
Suština modela nadoknade troškova korisnicima, ili modela refundiranja, sastoji se
u tome da korisnici zdravstvene zaštite neposredno plaćaju davaocima puni iznos
cene usluga, s tim da im osiguranje te troškove delimično ili u punom iznosu nadoknađuje. Zdravstveno osiguranje korisnicima zdravstvene zaštite nadoknađuje
troškove samo onih usluga koje su sadržane u programu osiguranja.
Model ugovaranja, kao što i sam naziv govori, pretpostavlja postojanje ugovornog
odnosa između davalaca zdravstvenih usluga, s jedne strane i posrednika, odnosno
države ili organizacije zdravstvenog osiguranja, s druge strane. Ugovorom se preciziraju sva najvažnija pitanja.
Kod modela integracije osiguranja za zdravstvenom službom, finansiranja zdravstvene zaštite postoji integrcija izmđu posrednika i davalaca, odnosno onih koji
plaćaju zdravstvene usluge sa onima koji te usluge pružaju. Kao glavni osiguravač
i najveći dalac zdravstvenih usluga pojavljuje se država.
Finansiranje zdravstvene zaštite u razvijeni zemljama retko počiva na „čistim“ modelima, već uglavnom zastupljeni su mešoviti modeli. Međutim, u slučaju primene
mešovitih modela uglavnom jedan model finansiranja domininra.
MONOPOL - tržišna struktura u kojoj postoji samo jedno preduzeće ili savez više
preduzeća radi isključenja međusobne konkurencije. Razlikujemo monopole na
kratak rok s ciljem zajedničkog regulisanja nekog posla (ring, džentlmenski sporazum, korner) i monopole na dugi rok (kartel, sidikat, koncern i trust).
MONOPSON - tržišna struktura u kojoj postoji jedan kupac određenog dobra ili
usluge na datom tržištu, dok sa druge strane postoji, u ekonomskom smislu, veliki
broj malih prodavaca. Zahvaljujući svom položaju, monopsonista vrši uticaj na cenu proizvoda koje kupuje. Država se često javlja u ulozi monopsoniste (na primer
pri kupovini oružja).
MULTINACIONALNA KOMPANIJA - kompanija (koja ne mora obavezno biti
industrijska) koja direktno obavlja svoju delatnost u više zemalja, a sastoje se od
kompanije – majke, iz zemlje porekla, i od filijala u zemljama domaćina.
91
N
NACIONALNA SLUŽBA ZA ZAPOŠLJAVANJE - obavlja poslove zapošljavanja, osiguranja za slučaj nezaposlenosti, ostvarivanje prava iz osiguranja za
slučaj nezaposlenosti i drugih prava u skladu sa zakonom i vođenje evidencija
u oblasti zapošljavanja. Pored navedenih poslova obavlja i stručno-organizacione, upravne, ekonomsko-finansijske i druge opšte poslove u oblasti zapošljavanja i osiguranja za slučaj nezaposlenosti. Nacionalna služba za zapošljavanje
je pravno lice, sa statusom organizacije za obavezno socijalno osiguranje. Radi
obavljanja poslova u Nacionalnoj službi za zapošljavanje obrazovani su Pokrajinska služba, filijale i druge unutrašnje jedinice utvrđene opštim aktom Nacionalne službe. Organi Nacionalne službe za zapošljavanje su upravni odbor
i direktor. Prihod Nacionalne službe za zapošljavanje čine sredstva: 1. doprinosa za obavezno osiguranje za slučaj nezaposlenosti; 2. iz budžeta Republike Srbije; 3. ostvarena ulaganjem kapitala; 4. domaćih i inostranih kredita, u
skladu sa zakonom; 5. poklona, donacija i legata i 6. druga sredstva ostvarena
u skladu sa zakonom.
NACIONALNI AKCIONI PLAN - v. Aktivna politika zapošljavanja
NACIONALIZACIJA - proces u kojem držva određeno privatno industrijsko vlasništvo stavlja pod sopstvenu kontrolu i prevodi u državnu svojinu. Nacinalizaciji
mogu biti podvrgnute i domaće i inostrane firme.
NAČELA ZDRAVSTVENE ZAŠTITE - načelo pristupačnosti zdravstvene zaštite; načelo pravičnosti zdravstvene zaštite; načelo sveobuhvatnosti zdravstvene
zaštite; načelo kontinuiranosti zdravstvene zaštite; načelo stalnog unapređenja
kvaliteta zdravstvene zaštite i načelo efikasnosti zdravstvene zaštite.
NAČELA MIRNOG REŠAVANjA RADNIH SPOROVA - osnovna načela mirnog rešavanja radnih sporova su:
1) načelo dobrovoljnosti;
2) načelo tripatrtizma i nepristrasnosti.
Načelo dobrovoljnosti znači da su učesnici u zaključivanju kolektivnog ugovora
slobodni da dobrovoljno odluče o učešću miritelja u kolektivnom pregovaranju.
Načelo tripartizma i nepristrasnosti znači da u postupku mirnog rešavanja radnog
spora učestvuju strane u sporu i miritelj, odnosno arbitar, u skladu sa Zakonom, te
da je miritelj, odnosno arbitar dužan da postupa nepristrasno.
NAKNADA ŠTETE - zaposleni je odgovoran za štetu koju je na radu ili u
vezi s radom, namerno ili krajnjom nepažnjom, prouzrokovao poslodavcu, u
92
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
N
skladu sa zakonom. Ako štetu prouzrokuje više zaposlenih, svaki zaposleni
je odgovoran za deo štete koju je prouzrokovao. Ako se za zaposlenog ne
može utvrditi deo štete koju je prouzrokovao, smatra se da su svi zaposleni
podjednako odgovorni i štetu naknađuju u jednakim delovima. Ako je više
zaposlenih prouzrokovalo štetu krivičnim delom sa umišljajem, za štetu
odgovaraju solidarno. Postojanje štete, njenu visinu, okolnosti pod kojima je
nastala, ko je štetu prouzrokovao i kako se naknađuje - utvrđuje poslodavac,
u skladu sa opštim aktom, odnosno ugovorom o radu.Ako se naknada štete
ne ostvari , o naknadi štete odlučuje nadležni sud. Zaposleni koji je na radu ili
u vezi s radom namerno ili krajnjom nepažnjom prouzrokovao štetu trećem
licu, a koju je naknadio poslodavac, dužan je da poslodavcu naknadi iznos
isplaćene štete. Ako zaposleni pretrpi povredu ili štetu na radu ili u vezi sa
radom, poslodavac je dužan da mu naknadi štetu, u skladu sa zakonom i
opštim aktom.
NAKNADA TROŠKOVA PREVOZA U VEZI SA KORIŠĆENjEM ZDRAVSTVENE ZAŠTITE - obezbeđuje se osiguranim licima, kao i pratiocu osiguranog lica, u slučaju upućivanja u zdravstvenu ustanovu van područja matične filijale,
ako je zdravstvena ustanova udaljena najmanje 50 kilometara od mesta njegovog
stanovanja, u skladu sa odredbama zakona.
NEDELJNI ODMOR - zaposleni ima pravo na nedeljni odmor u trajanju od
najmanje 24 časa neprekidno. Nedeljni odmor se, po pravilu, koristi nedeljom.
Poslodavac može da odredi drugi dan za korišćenje nedeljnog odmora ako priroda
posla i organizacija rada to zahteva. Ako je neophodno da zaposleni radi na dan
svog nedeljnog odmora, poslodavac je dužan da mu obezbedi odmor u trajanju od
najmanje 24 časa neprekidno u toku naredne nedelje.
NEGATIVAN POREZ - zbirni naziv za skup različitih oblika socijalnih davanja u
novcu ili na neki drugi način licima čija je ekonomska snaga ispod nivoa egzistencijalnog minimuma (socijalna pomoć, razni dodaci i slično).
NEORGANIZOVANI (DIVLjI) ŠTRAJK - kolektivni prekid rada koji nije organizovan od strane sindikata, niti ga je sindikat priznao u toku njegovog trajanja.
NEPLAĆENO ODSUSTVO-Poslodavac može zaposlenom da odobri odsustvo
bez naknade zarade (neplaćeno odsustvo). Za vreme neplaćenog odsustva
zaposlenom miruju prava i obaveze iz radnog odnosa, ako za pojedina prava i
obaveze zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu nije drukčije određeno.
NEPOSREDNI POREZI - porezi koji neposredno pogađaju obveznikove prihode ili imovinu (porezi na dohodak, odnosno na dobit, porezi na prihode i porezi
naimovinu). Nazivaju se još i direktnim porezima.
NEPUNO RADNO VREME - radno vreme kraće od punog radnog vremena. v.
PUNO RADNO VREME
NEFORMALNO ZAPOŠLJAVANJE - po definiciji MOR-a: zaposlenje bez sigurnuh ugovora, beneficija za radnike ili bez socijalne zaštite. Sastoji se od dve
osnovne komponente: samo-zaposlenje u neformalnim preduzećima i plaćeno
uposlenje na neformalnim poslovima.
93
N
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
NEFORMALNA EKONOMIJA - 1) Razvojni program UN-a neformalnu ekonomiju definiše na sledeći način: ekonomske aktivnosti, sredstva i transakcije, često
nezakonite, koje nisu registrovane ili na drugi način prijavljene odgovatrajućim
državnim organima, te koje na taj način izbegavaju oporezivanje ili drugu vrstu
uračunavanja u državne ekonomske statistike, ponekad se opisuju sinonimima u
“senci“, “podzemne“ ili kao “siva ekonomija“. 2) Prema Ekonomskom rečniku:
,,deo ekonomije koji karakteriše neregularno i nelegalno poslovanje. Može se posmatrati kao siva ekonomija, odnosno poslovanje koje se preduzimanjem određenih radnji može legalizovati (na primer plaćanjm poreza), i crna ekonomija koja se
ne može legalizovati (na primer trgovina narkoticima) ...’’
NEZAKONITI ŠTRAJK - štrajk koji se izvodi suprotno ustanovljenim pravilima.
NEZAPOSLENI - lice od 15 godina života do ispunjavanja uslova za penziju,
odnosno najkasnije do 65 godina života, sposobno i odmah spremno da radi, koje
nije zasnovalo radni odnos ili na drugi način ostvarilo pravo na rad, a koje se vodi
na evidenciji nezaposlenih i aktivno traži zaposlenje. Nezaposlenim ne smatra se
redovan učenik, student osnovnih studija do 26 godina života, lice kome miruju
prava iz radnog odnosa u skladu sa zakonom i lice koje je ispunilo uslov za penziju
u skladu sa propisima o penzijskom i invalidskom osiguranju.
NIHILIZAM - neargumentovano poricanje, neverovanje, nekritičko odbacivanje;
teorija ili shvatanje koje ima negativan odnos prema spoljnom svetu, prema postojećim vrednostima i normama.
NOĆNI RAD I RAD U SMENAMA - rad koji se obavlja u vremenu od 22 časa do
šest časova narednog dana smatra se radom noću. Zaposlenom koji radi noću najmanje tri časa svakog radnog dana ili trećinu punog radnog vremena u toku jedne
radne nedelje poslodavac je dužan da obezbedi obavljanje poslova u toku dana ako
bi, po mišljenju nadležnog zdravstvenog organa, takav rad doveo do pogoršanja
njegovog zdravstvenog stanja. Poslodavac je dužan da pre uvođenja noćnog rada
zatraži mišljenje sindikata o merama bezbednosti i zaštite života i zdravlja na radu
zaposlenih koji rad obavljaju noću. Ako je rad organizovan u smenama, poslodavac je dužan da obezbedi izmenu smena, tako da zaposleni ne radi neprekidno više
od jedne radne nedelje noću. Zaposleni može da radi noću duže od jedne radne
nedelje, samo uz njegovu pismenu saglasnost.
NOMINALNA KAMATNA STOPA - ugovorena kamatna stopa po kojoj se vrši
obračun kamata. Može biti fiksna (ne menja se u toku otplate kredita) i varijabilna
(promenljiva je i varira u skladu sa kamatnom stopom na finansijskom tržištu ili
u skladu sa kretanjem inflacije u trenutku obračuna kamate). Nominalna kamatna
stopa predstavlja tržišnu cenu finansijskih resursa, koja sadrži realnu kamatnu stopu i iflacionu premiju.
NORMA RADA - propisani radni učinak, koji jedan radnik ili grupa radnika, određene kvalifikacije, na određenom radnom mestu, uz normalno naprezanje, u utvrđenim uslovima i na određeni način treba da ostvari u određenoj jedinici vremena.
Utvrđuje se kao norna izrade (operacije koje treba u jedinici vremena) i kao norma
vremena (vreme koje treba da se utroši za obavljanje jedne radne operacije). Norma rada utvšuje se iskustveno, statistički, snimanjem vremena i slično.
94
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
N
NOVČANA MASA ukupna masa novca, kao sredstva plaćanja u privredi u periodu
od godinu dana.
Novčana masa M1= gotov novac u opticaju + depoziti po viđenju;
Novčana masa M2= novčana masa M1 + dinarski oročeni i štedni depoziti;
Novčana masa M3 = novčana masa M2+ devizni depoziti.
95
Nj
NЈUDIL - skup mera ekonomske politike primenjen 30-tih godina XX veka u SAD,
sa ciljem izvlačenja američke privrede iz recesije. Akcenat primenjenih mera bio je
na javnim radovima.
96
O
OBAVEŠTENJE O PRIVREMENOJ SPREČENOSTI ZA RAD - zaposleni je
dužan da, najkasnije u roku od tri dana od dana nastupanja privremene sprečenosti
za rad u smislu propisa o zdravstvenom osiguranju, o tome dostavi poslodavcu
potvrdu lekara koja sadrži i vreme očekivane sprečenosti za rad. U slučaju teže
bolesti, umesto zaposlenog, potvrdu poslodavcu dostavljaju članovi uže porodice
ili druga lica sa kojima živi u porodičnom domaćinstvu. Ako zaposleni živi sam,
potvrdu je dužan da dostavi u roku od tri dana od dana prestanka razloga zbog
kojih nije mogao da dostavi potvrdu.Lekar je dužan da izda potvrdu. Ako poslodavac posumnja u opravdanost razloga za odsustvovanje sa rada, može da podnese
zahtev nadležnom zdravstvenom organu radi utvrđivanja zdravstvene sposobnosti
zaposlenog, u skladu sa zakonom.
OBAVEZE ZAPOSLENIH - Zaposleni je dužan: 1) da savesno i odgovorno
obavlja poslove na kojima radi; 2) da poštuje organizaciju rada i poslovanja kod
poslodavca, kao i uslove i pravila poslodavca u vezi sa ispunjavanjem ugovornih i
drugih obaveza iz radnog odnosa; 3) da obavesti poslodavca o bitnim okolnostima
koje utiču ili bi mogle da utiču na obavljanje poslova utvrđenih ugovorom o radu
и 4) da obavesti poslodavca o svakoj vrsti potencijalne opasnosti za život i zdravlje
i nastanak materijalne štete.
OBAVEZE POSLODAVCA - Poslodavac je dužan da: 1) zaposlenom za obavljeni rad
isplati zaradu, u skladu sa zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu; 2) zaposlenom
obezbedi uslove rada i organizuje rad radi bezbednosti i zaštite života i zdravlja na radu,
u skladu sa zakonom i drugim propisima; 3) zaposlenom pruži obaveštenje o uslovima
rada, organizaciji rada, pravilima iz člana 15. tačka 2) ovog zakona i pravima i obavezama koje proizlaze iz propisa o radu i propisa o bezbednosti i zaštiti života i zdravlja
na radu; 4) zaposlenom obezbedi obavljanje poslova utvrđenih ugovorom o radu i 5)
zatraži mišljenje sindikata u slučajevima utvrđenim zakonom, a kod poslodavca kod
koga nije obrazovan sindikat od predstavnika koga odrede zaposleni.
OBAVEZNE REZERVE - propisani procentualni iznos depozita koji poslovne
banke moraju da drže položen kod centralne banke. Na ovaj način centralna banka
reguliše nivo kreditnog potencijala. Podizanjem stope obavezne rezerve ograničava se kreditna ekspanzija poslovnih banaka i obrnuto.
OBVEZNICA - obligacionopravne hartije od vrednosti kojima se izdavalac (država,
preduzeće, banka) obavezuje da će licu na koga obveznica glasi, ili po njegovoj
naredbi, ili donosiocu, isplatiti u roku dospelosti nominalni iznos naveden u obveznici sa ugovorenom kamatom.
97
O
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
OBAVEZNO ZDRAVSTVENO OSIGURANJE - zdravstveno osiguranje kojim
se zaposlenima i drugim građanima obuhvaćenim obaveznim zdravstvenim osiguranjem obezbeđuju pravo na zdravstvenu zaštitu i pravo na novčane naknade za
slučajeve utvrđene zakonom
Obavezno zdravstveno osiguranje obuhvata:
1) osiguranje za slučaj bolesti i povrede van rada;
2) osiguranje za slučaj povrede na radu ili profesionalne bolesti.
OBAVEZNO OSIGURANJE ZA SLUČAJ NEZAPOSLENOSTI - deo sistema obaveznog socijalnog osiguranja građana kojim se obezbeđuju prava za slučaj
nezaposlenosti na načelima obaveznosti, uzajamnosti i solidarnosti.
Obaveznim osiguranjem obezbeđuju se prava za slučaj nezaposlenosti, i to: 1.
novčana naknada; 2. zdravstveno osiguranje i penzijsko i invalidsko osiguranje u
skladu sa zakonom i 3. druga prava u skladu sa zakonom.
Obavezno osigurano lice ima pravo na novčanu naknadu ako je bilo osigurano
najmanje 12 meseci neprekidno ili s prekidima u poslednjih 18 meseci. Neprekidnim osiguranjem smatra se i prekid obaveznog osiguranja kraći od 30 dana.
Nezaposleni ima pravo na novčanu naknadu u slučaju prestanka radnog odnosa ili
prestanka obaveznog osiguranja, po osnovu:
1. prestanka radnog odnosa otkazom od strane poslodavca, u skladu sa propisima
o radu, i to:
1) ako usled tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena prestane potreba za obavljanjem određenog posla ili dođe do smanjenja obima posla,
u skladu sa zakonom, osim lica koja su se, u skladu sa odlukom Vlade o
utvrđivanju programa rešavanja viška zaposlenih u procesu racionalizacije,
restrukturiranja i pripreme za privatizaciju, svojevoljno opredelila za novčanu naknadu ili posebnu novčanu naknadu - u većem iznosu od visine
otpremnine utvrđene Zakonom o radu,
2) ako zaposleni ne ostvaruje rezultate rada, odnosno nema potrebna znanja i
sposobnosti za obavljanje poslova na kojima radi;
2. prestanka radnog odnosa na određeno vreme, privremenih i povremenih poslova, probnog rada;
3. prestanka funkcije izabranih, imenovanih i postavljenih lica, ukoliko nije ostvareno pravo na mirovanje radnog odnosa ili naknadu plate, u skladu sa zakonom;
4. prenosa osnivačkih prava vlasnika, odnosno člana privrednog društva;
5. otvaranja stečaja, pokretanja likvidacionog postupka i u drugim slučajevima prestanka rada poslodavca, u skladu sa zakonom;
6. premeštaja bračnog druga, u skladu sa posebnim propisima;
7. prestanka radnog odnosa u inostranstvu, u skladu sa zakonom, odnosno međunarodnim sporazumom.
Novčana naknada pripada nezaposlenom od prvog dana od dana prestanka obaveznog osiguranja, ako se prijavi i podnese zahtev Nacionalnoj službi u roku od 30
dana od dana prestanka radnog odnosa ili prestanka osiguranja.
Osnovica za utvrđivanje visine novčane naknade jeste prosečna zarada, odnosno plata ili naknada zarade nezaposlenog u skladu sa zakonom u poslednjih šest
meseci koji prethode mesecu u kojem je prestao radni odnos, odnosno osiguranje.
98
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
O
Novčana naknada utvrđuje se u visini od 50% osnovice i ne može biti viša od
160% niti niža od 80% minimalne zarade utvrđene u skladu sa propisima o radu
za mesec u kojem se vrši isplata novčane naknade.
Novčana naknada isplaćuje se nezaposlenom: 1. tri meseca, ako ima staž osiguranja od jedne do pet godina; 2. šest meseci, ako ima staž osiguranja od pet do 15
godina; 3. devet meseci, ako ima staž osiguranja od 15 do 25 godina; 4. dvanaest
meseci, ako ima staž osiguranja duži od 25 godina.
Izuzetno, novčana naknada pripada nezaposlenom u trajanju od 24 meseca, ukoliko nezaposlenom do ispunjavanja prvog uslova za ostvarivanje prava na penziju,
u skladu sa propisima o penzijskom i invalidskom osiguranju, nedostaje do dve
godine.
Isplata novčane naknade se nastavlja za vreme: 1. trajanja dodatnog obrazovanja i obuke, u skladu sa individualnim planom zapošljavanja; 2. privremene sprečenosti za rad utvrđene prema propisima o zdravstvenom osiguranju, ali ne duže od
30 dana od dana nastanka privremene sprečenosti i 3. porodiljskog odsustva, odsustva sa rada radi nege deteta i odsustva sa rada zbog posebne nege deteta, prema
propisima iz oblasti rada ili drugim propisima kojima se reguliše odsustvo sa rada.
Isplata novčane naknade obustavlja se za vreme za koje miruju prava po osnovu nezaposlenosti, i to: 1. trajanja ugovora o obavljanju privremenih i povremenih
poslova; 2. odsluženja ili dosluženja vojnog roka ;3. izdržavanja kazne zatvora,
izrečene mere bezbednosti, vaspitne ili zaštitne mere, u trajanju do šest meseci i 4.
boravka u inostranstvu u slučaju kada je nezaposleni ili njegov bračni drug upućen
na rad u inostranstvo u okviru međunarodno-tehničke ili prosvetno-kulturne saradnje u diplomatska, konzularna i druga predstavništva.
Korisniku novčane naknade prestaje pravo na novčanu naknadu, ako: 1. se
briše sa evidencije, u skladu sa ovim zakonom; 2. prestane da se vodi evidencija
o nezaposlenom, u skladu sa zakonom; 3. ne obavesti Nacionalnu službu u roku
od pet dana o promeni koja je uslov ili osnov za sticanje, ostvarivanje ili prestanak
prava na novčanu naknadu; 4. se od strane nadležnog organa utvrdi da radi kod
poslodavca bez ugovora o radu ili ugovora o privremenim i povremenim poslovima i 5. podnese zahtev za prestanak prava.
Korisnik novčane naknade ima pravo na zdravstveno i penzijsko i invalidsko
osiguranje za vreme ostvarivanja prava na novčanu naknadu. Doprinosi za zdravstveno i penzijsko i invalidsko osiguranje su sadržani u novčanoj naknadi i plaćaju
se na teret lica koje prima novčanu naknadu. Osnovica na koju se plaćaju doprinosi je iznos novčane naknade.
OBLICI PLAĆANjA MEDICINSKOG RADA - postoji veći broj oblika (načina,
metoda) plaćanja medicinskog rada, koji po svojoj prirodi mogu biti p r o s p e k t i v n o g ili r e t r o s p e k t i v n o g karaktera.
Kod prospektivnih oblika plaćanja medicinskog rada, kao što su na primer prospektivni budžet ili korišćenje nekih od klasifikacionih sistema pacijenata, ukupan
iznos sredstava koji će se odobriti davaocima zdravstvenih usluga u narednoj fiskalnoj godini utvrđuje se u n a p r e d. Davaoci zdravstvenih usluga u obavezi su
da u okviru utvrđenog iznosa sredstava realizuju, sa osiguranjem ugovoreni obim
rada.
99
O
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Prosepktivni oblici plaćanja medicinskog rada uglavnom nastali su kao odgovor na
ubrzani rast troškova u zdravstvu, do čega je, pored ostalog došlo i zbog primene
retrospektivnih oblika plaćanja medicinskog rada, odnosno plaćanja davaoca usluga „po završenom obračunskom periodu“, „po unapred utvrđenim cenama“.
Plaćanje po usluzi i ostali oblici retrospektivnog plaćanja, stimulišu davaoce zdravstvenih usluga da povećavaju obim rada i neretko pružaju zdravstvene usluge koje
nisu neophodne, a sve sa ciljem da bi ostvarili veći prihod.
U primarnoj zdravstvenoj zaštiti od oblika plaćanja medicinskog raa najčešće primenjuje se: plćanje prema broju pacijenata /građana) upisanih na listu lekara (kapitacija), plaćanje po usluzi i plaćanje putem obezbeđivanja plata i materijalnih trškova, dok se za finansiranje stacionalrnih zdravstvenih ustanova najčešće primenjuju:
budžetski način plaćanja, plaćanje po bolesničkom danu i plaćanje po slučaju.
ODLIV MOZGOVA - migracija naučnika i visokostručnih kadrova, u najvećoj meri, iz manje razvijenih u razvijene zemlje, s namerom da se u njimnj trajno nastnu.
ODLUKA O BUDŽETU b.c. - odluka kojom se procenjuju prihodi i primanja, te
utvrđuju rashodi i izdaci za jednu ili tri godine, a donosi ga skupština autonomne
pokrajine, odnosno skupština opštine, odnosno grada ili grada Beograda (u daljem
tekstu: skupština lokalne vlasti); sadrži i odredbe bitne za izvršenje te odluke; u slučaju kad se budžet donosi za tri godine prihodi i primanja, rashodi i izdaci iskazuju
se za svaku godinu posebno.
ODMOR U TOKU RADA-Zaposleni koji radi puno radno vreme ima pravo na
odmor u toku dnevnog rada u trajanju od najmanje 30 minuta. Zaposleni koji radi
duže od četiri, a kraće od šest časova dnevno ima pravo na odmor u toku rada u
trajanju od najmanje 15 minuta. Zaposleni koji radi duže od punog radnog vremena, a najmanje deset časova dnevno, ima pravo na odmor u toku rada u trajanju od
najmanje 45 minuta.
ODSUSTVO SA RADA RADI POSEBNE NEGE DETETA ILI DRUGE
OSOBE - jedan od roditelja deteta kome je neophodna posebna nega zbog
teškog stepena psihofizičke ometenosti, osim za slučajeve predviđene propisima o
zdravstvenom osiguranju, ima pravo da, po isteku porodiljskog odsustva i odsustva
sa rada radi nege deteta, odsustvuje sa rada ili da radi sa polovinom punog radnog
vremena, najduže do navršenih pet godina života deteta. Ovo ostvaruje se na
osnovu mišljenja nadležnog organa za ocenu stepena psihofizičke ometenosti
deteta, u skladu sa zakonom. Za vreme odsustvovanja sa rada, zaposleni ima pravo
na naknadu zarade, u skladu sa zakonom. Za vreme rada sa polovinom punog radnog vremena, zaposleni ima pravo na zaradu u skladu sa zakonom, opštim aktom
i ugovorom o radu, a za drugu polovinu punog radnog vremena - naknadu zarade
u skladu sa zakonom. Uslove, postupak i način ostvarivanja prava na odsustvo sa
rada radi posebne nege deteta bliže uređuje ministar nadležan za društvenu brigu
o deci. Hranitelj, odnosno staratelj deteta mlađeg od pet godina života ima pravo
da, radi nege deteta, odsustvuje sa rada osam meseci neprekidno od dana smeštaja
deteta u hraniteljsku, odnosno starateljsku porodicu, a najduže do navršenih pet
godina života deteta. Ako je smeštaj u hraniteljsku, odnosno starateljsku porodicu
nastupio pre navršena tri meseca života deteta, hranitelj, odnosno staratelj deteta
ima pravo da, radi nege deteta, odsustvuje sa rada do navršenih 11 meseci života
100
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
O
deteta. Roditelj ili staratelj, odnosno lice koje se stara o osobi oštećenoj cerebralnom paralizom, dečjom paralizom, nekom vrstom plegije ili oboleloj od mišićne
distrofije i ostalih teških oboljenja, na osnovu mišljenja nadležnog zdravstvenog
organa, može na svoj zahtev da radi sa skraćenim radnim vremenom, ali ne kraćim
od polovine punog radnog vremena. Jedan od roditelja, usvojilac, hranitelj, odnosno staratelj ima pravo da odsustvuje sa rada dok dete ne navrši tri godine života.
OECD SMERNICE ZA MULTINACIONALNE KOMPANIJE - preporuke
namenjene vladama i multinacionalnim kompanijama. One sadrže dobrovoljne
principe i standarde za odgovorno upravljanje kompanijom shodno važećim
zakonima. Smernice imaju za cilj da se obezbedi da poslovanje ovakvih kompanija bude u skladu sa vladinom politikom, da se ojača uzajamno poverenje
između kompanija i društva u kojima one deluju, da se poboljša klima i okruženje za strana ulaganja, kao i da se omogući da ovakve kompanije doprinesu
održivom razvoju.
Smernice, iako nemaju obavezujuću snagu, nisu fakultativne za kompanije i
one nemaju pravo da prave razliku između odredaba Smernica, niti da im daju
sopstvena tumačenja.
Primena Smernica ne podleže saglasnosti kompanija.
Smernice odlikavaju usaglašena mišljenja vvlada zemalja OECD u vezi sa onim što
smatraju dobrim ponašanjem kompanija, a kompanije treba da im se povrgnu u
okviru svojih aktivnosti širom sveta.
Smernice čine sastavni deo Deklaracije OECD o međunarodnim investicijama i multinacionalnim kompanijama, koja predlaže širi skup odredaba o
investicijama, uzimajući u obzir i nacionalni tretman kompanija pod stranom kontrolom, mere za izbegavanje ili smanjenje na minimum nametanja kontradiktornih
obaveza kompanijama i transparentnost u oblasti zvaničnih podsticaja i prepreka.
Smernice su prvi put objavljene 1976. godine, a 2000. godine su revidirane, od
kada je unapređeno i njihovo sprovođenje. One su svetskog dometa, s obzirom
da ih je do danas priznalo 39 vlada, i to: 30 zemalja članica OECD (Australija,
Austrija, Belgija, Češka Republika, Danska, Finska, Francuska, Grčka, Holandija, Island, Irska, Italija, Japan, Kanada, Koreja, Luksemburg, Mađarska, Meksiko,
Nemačka, Norvešta, Novi Zeland, Poljska, Portugalija, Republika Slovačka, SAD,
Španija, Švedska, Švajcarska, Turska i Ujedinjeno Kraljevstvo) i 9 zemalja koje
su dobrovoljno pristupile Smernicama (Argentina, Brazil, Čile, Estonija, Izrael,
Letonija, Litvanija, Rumunija i Slovenija).
Vlade koje priznaju Smernice, u obavezi su da osnuju jednu Nacionalnu kancelariju za kontakt (NKK).
OFŠOR (OFF-SHORE) KOMPANIJA - privredno društvo koje osnivaju strana lica i čije se poslovne aktivnosti odvijaju van teritorije na kojoj je osnovano
(off-shore centri, regioni, zemlje). Pogodnosti za off-shore kompanije najčešće su
privrednopravne, bankarske i poreske prirode (poseban postupak osnivanja, pojednostavljeno vođenje poslovnih računa, korišćenje posebnih bankarskih računa,
oslobađanje od plaćanja poreza na dobit korporacija i sl.).
OFŠOR FINANSIJSKI CENTRI - običo male teritorije, na kojima postoje stabilni politički uslovi i povoljno okruženje za obavljanje finansijskih transakcija (na
101
O
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
primer: Kajmanska ostrva, Bahamska ostrva, barbados, bermudi, Hong Kong itd.).
Ove centre karakteriše: labava kontrola monetarne vlasti i nepostojanje obaveznih
rezervi, visokog oporezivanja,devizne kontrole ili stroge bankarske regulative.
OFŠOR POSLOVI - poslovne aktivnosti izvan zemlje porekla preduzeća (na primer gde je jeftina radna snaga, jeftine sirovine i sl.).
OLIGOPOL - tržišna struktura u kojoj, s jedne strane, postoji nekoliko prodavaca
homogenog ili diferenciranog proizvoda i gde je ulazak ili izlazak iz privredne grane težak i, s druge strane, postoji veliki broj kupaca. U okviru oligopola prisutno
je dogovaranje o ceni, podeli tržišta i drugim aspektima.
OLIGOPSON - tržišna struktura u kojo postoji samo nekoliko kupaca od kojih
svaki ima moć da utiče na visinu tražnje i cene.
OPŠTA ZAŠTITA ZAPOSLENIH - zaposleni ima pravo na bezbednost i zaštitu
života i zdravlja na radu, u skladu sa zakonom.
Zaposleni je dužan:
- da poštuje propise o bezbednosti i zaštiti života i zdravlja na radu kako ne bi
ugrozio svoju bezbednost i zdravlje, kao i bezbednost i zdravlje zaposlenih i
drugih lica;
- da obavesti poslodavca o svakoj vrsti potencijalne opasnosti koja bi mogla da
utiče na bezbednost i zdravlje na radu.
Zaposleni ne može da radi prekovremeno ako bi, po nalazu nadležnog zdravstvenog
organa, takav rad mogao da pogorša njegovo zdravstveno stanje.
Zaposleni sa zdravstvenim smetnjama, utvrđenim od strane nadležnog zdravstvenog
organa u skladu sa zakonom, ne može da obavlja poslove koji bi izazvali pogoršanje
njegovog zdravstvenog stanja ili posledice opasne za njegovu okoliNa poslovima
na kojima postoji povećana opasnost od povređivanja, profesionalnih ili drugih
oboljenja može da radi samo zaposleni koji, pored posebnih uslova utvrđenih
pravilnikom, ispunjava i uslove za rad u pogledu zdravstvenog stanja, psihofizičkih
sposobnosti i doba života, u skladu sa zakonom.
OPŠTI BOD - v. VISINA STAROSNE I INVALIDSKE PENZIJE
OPŠTI INTERES U ZDRAVSTVENOJ ZAŠTITI - Republika kao opšti interes,
u zdravstvenoj zaštiti obezbeđuje:
1) praćenje i proučavanje uslova života i rada i zdravstvenog stanja stanovništva,
odnosno pojedinih grupacija stanovništva, uzroka pojava, širenja i načina sprečavanja i suzbijanja bolesti i povreda od većeg socijalno-medicinskog značaja;
2) promociju zdravlja u skladu sa programima zdravstvene zaštite i obezbeđivanje
uslova za sprovođenje posebnih programa za očuvanje i unapređenje zdravlja;
3) sprovođenje epidemiološkog nadzora i organizovanje i sprovođenje posebnih
mera za zaštitu stanovništva od zaraznih bolesti, sprovođenje vanrednih mera
utvrđenih u skladu sa zakonom kojim se uređuje oblast zaštite stanovništva od
zaraznih bolesti, kao i sprovođenje programa za sprečavanje, suzbijanje, odstranjivanje i iskorenjivanje zaraznih bolesti, u skladu sa zakonom;
4) sprečavanje, suzbijanje i gašenje epidemija zaraznih bolesti:
5) praćenje i sprečavanje hroničnih masovnih nezaraznih bolesti i bolesti zavisnosti;
102
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
O
6) epidemiološko i higijensko sistematsko praćenje, kao i sistematsko praćenje i
ispitivanje uticaja zagađenja životne sredine na zdravlje ljudi, kao i sistematsko
ispitivanje zdravstvene ispravnosti životnih namirnica, predmeta opšte upotrebe i vode za piće;
7) hitnu medicinsku pomoć osobama nepoznatog prebivališta;
8) zdravstvenu zaštitu lica koja se nalaze na izdržavanju kazne zatvora koja im
se pruža van zavoda za izdržavanje zavodskih sankcija, izvršavanje mera bezbednosti obaveznog psihijatrijskog lečenja i čuvanja u zdravstvenoj ustanovi,
obaveznog psihijatriskog lečenja na slobodi, obaveznog lečenja alkoholičara i
narkomana;
9) sprečavanje i otklanjanje zdravstvenih posledica prouzrokovanih elementarnim
i drugim nepogodama i vanrednim prilikama;
10) organizovanje i razvoj integrisanog zdravstvenog informacionog sistema prikupljanjem, obradom i analizom zdravstveno-statističkih i drugih podataka i
informacija o zdravstvenom stanju i zdravstvenim potrebama stanovništva, kao
i praćenje podataka o funkcionisanju zdravstvene službe u pogledu obezbeđenosti prostora, kadrova, opreme i lekova, kao i praćenje pokazatelja izvršenja
rada;
11) praćenje i stalno unapređenje kvaliteta zdravstvene zaštite i sprovođenje i kontrolu kvaliteta zdravstvene zaštite;
12) organizovanje i sprovođenje provere kvaliteta stručnog rada;
13) vanrednu kontrolu kvaliteta lekova, kao i kontrolu slučajnog uzorka lekova koji
se upotrebljavaju u humanoj medicini, po programu ministarstva nadležnog za
poslove zdravlja;
14) podsticanje aktivnosti za unapređivanje racionalne farmakoterapije u lečenju
obolelih i povređenih;
15) podsticanje aktivnosti na omasovljavanju dobrovoljnog davalaštva krvi i sprovođenje programa prikupljanja krvi, kao i davanje i primanje organa i tkiva za
presađivanje;
16) obezbeđivanje uslova za rad republičkih stručnih komisija, kao i komisije za
procenu zdravstvenih tehnologija;
17) podsticanje aktivnosti humanitarnih i stručnih organizacija, saveza i udruženja
na poslovima koji su kao prioritet predviđeni Planom razvoja, odnosno posebnim programima zdravstvene zaštite;
18) učešće u obezbeđivanju sredstava za ujednačavanje uslova za ravnomerno
ostvarivanje zdravstvene zaštite na celoj teritoriji Republike, a posebno na primarnom nivou zdravstvene zaštite u opštinama sa nepovoljnim demografskim
karakteristikama i nedovoljno razvijenim opštinama, u skladu sa prioritetima;
19) obezbeđivanje sredstava za izgradnju i opremanje zdravstvenih ustanova u državnoj svojini čiji je osnivač Republike, koje obuhvata: investiciono ulaganje,
investiciono-tekuće održavanje prostorija, medicinske i nemedicinske opreme
i prevoznih sredstava, opremanje u oblasti integrisanog zdravstvenog informacionog sistema, kao i obezbeđivanje sredstava za druge obaveze određene
zakonom i aktom o osnivanju;
20) finansiranje primenjenih istraživanja u oblasti zdravstvene zaštite;
21) primenu mera Vlade u elementarnim i drugim većim nepogodama i vanrednim
prilikama.
103
O
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Sredstva za ostvarivanje opšteg interesa u zdravstvenoj zaštiti obezbeđuju se u
budžetu Republike.
ORGANI STEČAJNOG POSTUPKA - 1) stečajno veće; 2) stečajni sudija; 3) stečajni upravnik; 4) skupština poverilaca i 5) odbor poverilaca.
Stečajno veće i stečajni sudija su organi stečajnog postupka pri nadležnom sudu.
ORGANIZACIJA ZA EKONOMSKU SARADNjU I RAZVOJ (OECD) osnovana je 20. decembra 1960. godine, kao naslednik Evropske organizacije
za ekonomsku saradnju (osnovane 1948. godine). OECD je jedinstveni forum
30 zemalja, koje pokušavaju da odgovore na ekonomske, političke, društvene i
probleme u vezi sa globalizacijom. Zemlje članice OECD su: Australija, Austrija,
Belgija, Češka Republika, Danska, Finska, Francuska, Grčka, Holandija, Island,
Irska, Italija, Japan, Kanada, Koreja, Luksemburg, Mađarska, Meksiko, Nemačka,
Norvešta, Novi Zeland, Poljska, Portugalija, Republika Slovačka, SAD, Španija,
Švedska, Švajcarska, Turska i Ujedinjeno Kraljevstvo.
Razmena gledišta između zemalja članica OECD zasniva se na informacijama i
analizama koje pruža sekretarijat u Parizu. Sekretarijat prikuplja podatke, prati tendencije, analizira i predviđa ekonomsku evoluciju. Takođe proučava promene koje
se odnose na kompanije ili razvoj situacije u vezi sa trgovinom, životnom sredinom, poljoprivredom, tehnologijom, porezima, itd.
OECD pomaže vladama u radu na prosperitetu i suzbijanju siromaštva putem podsticanja ekonomskog rasta, finansijske stabilnosti, trgovinskih razmena i investicija, tehnološkog napretka, inovacija, kompanijskog duha i saradnje u cilju razvoja. OECD se stara da ekonomski i društveni razvoj, kao i
zaštita životne sredine napreduju zajedno. Među njegovim ostalim ciljevima
su i stvaranje radnih mesta za sve, društvena pravičnost, kao i zdravo i efikasno upravljanje.
ORGANIZACIJE OBAVEZNOG SOCIJALNOG OSIGURANJA - organizacije za obavezno penzijsko i invalidsko osiguranje, zdravstveno osiguranje i osiguranje za slučaj nezaposlenosti.
ORDINATA - (ili y-osa) najčešće vertikalno postovljena brojna osa ortogonalana na
apscisu (x-osa) sa kojom zajedno čini Dekartov koordinantni sistem.
ORTAČKO DRUŠTVO - privredno društvo koje osnivaju dva ili više fizičkih i/
ili pravnih lica u svojstvu ortaka društva radi obavljanja određene delatnosti pod
zajedničkim poslovnim imenom.
OSETLJIVE DRUŠTVENE GRUPE - grupe stanovništva koje su izložene većem stepenu rizika od obolevanja u odnosu na ukupnu populaciju, bilo da se radi o
specifičnim zdravstvenim stanjima ili faktorima socijalno-ekonomskog okruženja
koji mogu dovesti do oboljevanja.
OSGURANA LICA U ZDRAVSTVENOM OSIGURANjU - osiguranici i člano-vi njihovih porodica, kojima se u skladu sa zakonom i propisima donetim za
sprovođenje zakona obezbeđuju prava iz obaveznog zdravstvenog osiguranja.
Prava iz obaveznog zdravstvenog osiguranja obezbeđuju se i drugim licima koja su
osigurana za određene slučajeve, u skladu sa zakonom.
104
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
O
OSIGURANICI U ZDRAVSTVENOM OSIGURANjU - fizička lica koja su
obavezno osigurana u skladu sa zakonom, i to:
1) lica u radnom odnosu, odnosno zaposlena u privrednom društvu, drugom pravnom licu, državnom organu, organu jedinice lokalne samouprave i autonomne
pokrajine, kao i kod fizičkih lica (zaposleni);
2) civilna lica na službi u Vojsci i vojnim jedinicama i vojnim usatnovama;
3) izabrana, imenovana ili postavljena lica, ako za obavljanje funkcije ostvaruju
zaradu, odnosno platu ili naknadu zarade;
4) lica koja, u skladu sa zakonom kojim se uređuje rad, obavljaju poslove van prostorija poslodavca;
5) lica koja, u skladu sa zakonom kojim se uređuje rad, obavljaju poslove kućnog
pomoćnog osoblja;
6) državljani Republike koji su na teritoriji Republike zaposleni kod stranih ili međunarodnih organizacija i ustanova, stranih konzularnih ili diplomatskih predstavništava ili su zaposleni kod stranih pravnih ili fizičkih lica, ako međunarodnim ugovorom nije drukčije određeno;
7) lica u radnom odnosu, odnosno zaposleni upućeni na rad u inostranstvo, odnosno zaposleni u privrednom društvu ili drugom pravnom licu koje obavlja
delatnost ili usluge u inostranstvu, ako nisu obavezno osigurani po propisima te
zemlje, ili ako međunarodnim ugovorom nije drukčije određeno;
8) zaposleni roditelj, usvojitelj, hranitelj odnosno staratelj koji odsustvuje sa rada
dok dete ne navrši tri godine života, dok mu miruju prava i obaveze po osnovu
rada, u skladu sa propisima o radu;
9) državljani Republike zaposleni u inostranstvu kod stranog poslodavca koji nemaju zdravstveno osiguranje stranog nosioca zdravstvenog osiguranja ili koji
nisu obavezno osigurani prema propisima strane države, odnosno ako prava iz
zdravstvenog osiguranja po propisima te države, za sebe ili članove svoje porodice, ne mogu ostvariti ili koristiti van teritorije te države;
10)strani državljani i lica bez državljanstva koji su, na teritoriji Republike, zaposleni kod
stranih pravnih ili fizičkih lica, ako međunarodnim ugovorom nije drukčije određeno,
kao i kod međunarodnih organizacija i usatnova i stranih diplomatskih i konzularnih
predstavništva, ako je takvo osiguranje predviđeno međunarodnim ugovorom;
11)državljani Republike zaposleni u domaćinstvima državljana Republike u radnom
odnosu u inostranstvu kod organizacije čije je sedište na teritoriji Republike;
12)lica koja imaju pravo na novčanu naknadu po osnovu nezaposlenosti, prema
propisima o zapošljavanju;
13)lica koja obavljaju privremene i povremene poslove u skladu sa zakonom kojim
se uređuje rad (lica koja nisu u radnom odnosu, zaposleni koji rade nepuno
radno vreme – do punog radnog vremena i korisnici starosne penzije);
14)lica koja u skladu sa zakonom obavljaju privremene i povremene poslove preko
omladinske, odnosno studentske zadruge a imaju navršenih 26 godina života,
odnosno bez obzira na godine života ako nisu na školovanju;
15)lica koja po prestanku radnog odnosa ostvaruju pravo na naknadu zarade zbog
povrede na radu ili profesionalne bolesti, u skladu sa zakonom;
16)lica koja obavljaju poslove po osnovu ugovora o delu, po osnovu autorskog
ugovora, po osnovu ugovora o porodičnom smeštaju prema propisima o socijalnoj zaštiti, kao i po osnovu drugih ugovora kod kojih se za izvršen posao
ostvaruje naknada;
105
O
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
17)lica koja su osnivači, članovi, odnosno akcionari privrednih društava (ortačka
društva, komanditna društva, društva sa ograničenom odgovornošću, akcionarska društva i druge pravne forme privrednih društava, odnosno preduzeća),
koji u njima nisu zasnovali radni odnos ili obavljaju određene poslove (osnivač
privrednih društava);
18)preduzetnici koji su registrovani za obavljanje zakonom dozvoljene delatnosti u
vidu zanimanja radi samostalnog obavljanja delatnosti, obavljanja delatnosti slobodne profesije, kao i samostalni umetnici, u skladu sa zakonom ( preduzetnici);
19)sportisti, koji u skladu sa zakonom kojim se uređuje sport obavljaju sportsku
delatnost kao samostalnu delatnost;
20) sveštenici i verski službenici koji te poslove obavljaju kao samostalnu delatnost;
21)poljoprivrednici stariji od 18 godina života, koji obavljaju poljoprivrednu delatnost kao jedino ili osnovno zanimanje, u skladu sa zakonom, ako nisu: osiguranici zaposleni, osiguranici samostalnih delatnosti, osiguranici iz tačke 17.,
korisnici penzija, lica na školovanju;
22)korisnici penzije i prava na novčane naknade koji su ova prava ostvarili prema
propisima o penzijskom i invalidskom osiguranju;
23)državljani Republike koji primaju penziju ili invalidninu isključivo od inostranog
nosioca osiguranja dok borave ili imaju prebivalište na teritoriji Republike, odnosno koji primaju penziju od države sa kojom ne postoji bilateralni sporazum
o socijalnom osiguranju ili ako prava iz zdravstvenog osiguranja po propisima
države isplatioca penzije, za sebe ili članove svoje porodice, ne mogu koristiti ili
ostvariti van teritorije te države;
24)strani državljani koji na teritoriji Republike rade kod domaćih organizacija, odnosno pravnih poslodavca na osnovu posebnih ugovora o razmeni stručnjaka
ili sporazuma o međunarodnoj tehničkoj saradnji;
25) strani državljani za vreme školovanja ili stručnog usavršavanja na teritoriji Republike.
OSOBA SA INVALIDITETOM - lice sa trajnim posledicama telesnog, senzornog, mentalnog ili duševnog oštećenja ili bolesti koje se ne mogu otkloniti
lečenjem ili medicinskom rehabilitacijom, koje se suočava sa socijalnim i drugim ograničenjima od uticaja na radnu sposobnost i mogućnost zaposlenja ili
održanja zaposlenja i koje nema mogućnosti ili ima smanjene mogućnosti da
se, pod ravnopravnim uslovima, uključi na tržište rada i da konkuriše za zapošljavanje sa drugim licima.
Nezaposlena osoba sa invaliditetom jeste osoba od 15 do 65 godina života, koja nije u
radnom odnosu niti je na drugi način ostvarila pravo na rad, spremna da radi ili
prihvati profesionalnu rehabilitaciju radi zapošljavanja i aktivno traži zaposlenje i
vodi se na evidenciji nezaposlenih lica kod organizacije nadležne za poslove zapošljavanja.
Status osobe sa invaliditetom ima: 1) ratni vojni invalid; 2) mirnodopski vojni invalid;
3) civilni invalid rata; 4) lice kome je izvršena kategorizacija i drugo lice kome je
utvrđena invalidnost, u skladu sa zakonom; 5) lice kome je, u skladu sa propisima
o penzijskom i invalidskom osiguranju, utvrđena kategorija invalidnosti, odnosno
preostala radna sposobnost i 6) lice kome se, u skladu sa ovim zakonom, proceni
radna sposobnost saglasno kojoj ima mogućnost zaposlenja ili održanja zaposlenja, odnosno radnog angažovanja.
106
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
O
Osoba sa invaliditetom može da ostvari pravo: 1) na utvrđivanje statusa i procenu
radne sposobnosti; 2) na podsticanje zapošljavanja, radne i socijalne uključenosti i
afirmaciju jednakih mogućnosti na tržištu rada; 3) na mere i aktivnosti profesionalne rehabilitacije;4) na zapošljavanje pod opštim uslovima; 5) na zapošljavanje pod
posebnim uslovima; 6) na mere aktivne politike zapošljavanja; 7) na zapošljavanje
u posebnim organizovanim oblicima zapošljavanja i radnog angažovanja osoba sa
invaliditetom i 8) na druga prava u skladu sa zakonom. Osoba sa invaliditetom ima
obavezu: 1) da se odazove na poziv za procenu radne sposobnosti i utvrđivanje
statusa; 2) da se uključuje u obrazovanje, školovanje, usavršavanje, stručno
osposobljavanje i obuku; 3) da aktivno traži zaposlenje; 4) da prihvati profesionalnu rehabilitaciju; 5) da sarađuje sa stručnim radnicima u toku profesionalne
rehabilitacije, zapošljavanja i rada i poštuje radnu i tehnološku disciplinu; 6) da
prihvati mere aktivne politike zapošljavanja i 7) da prihvati zaposlenje, u skladu sa
profesionalnim sposobnostima.
Procena radne sposobnosti i mogućnosti zaposlenja ili održanja zaposlenja
obuhvata medicinske, socijalne i druge kriterijume kojima se utvrđuju mogućnosti
i sposobnosti osobe sa invaliditetom neophodne za uključivanje na tržište rada i obavljanje konkretnih poslova samostalno ili uz službu podrške, upotrebu
tehničkih pomagala, odnosno mogućnosti zapošljavanja pod opštim ili pod posebnim uslovima.
Poslovi podsticanja zapošljavanja osoba sa invaliditetom jesu: 1) afirmacija jednakih mogućnosti osoba sa invaliditetom na tržištu rada; 2) organizovanje i sprovođenje mera i aktivnosti profesionalne rehabilitacije; 3) ostvarivanje
prava na mere aktivne politike zapošljavanja, odnosno mere za podsticanje
samozapošljavanja i zapošljavanja osoba sa invaliditetom; 4) obezbeđivanje
tehničke, stručne i finansijske podrške za prilagođavanje poslova, radnog mesta
ili poslova i radnog mesta, uključujući i tehnička i tehnološka pomagala u cilju
povećanja mogućnosti zapošljavanja ili održanja zaposlenja osoba sa invaliditetom;
5) praćenje efekata radne i socijalne uključenosti osoba sa invaliditetom; 6) saradnja sa organizacijama i udruženjima osoba sa invaliditetom, poslodavcima i drugim
organima i organizacijama u cilju podsticanja zapošljavanja i uključenosti osoba sa
invaliditetom i 7) drugi poslovi koji se obavljaju s ciljem povećanja zaposlenosti i
uključivanja osoba sa invaliditetom na tržište rada.
Pod profesionalnom rehabilitacijom osoba sa invaliditetom podrazumeva se
organizovanje i sprovođenje programa mera i aktivnosti u cilju osposobljavanja za
odgovarajući posao, zapošljavanja, održanja zaposlenja, napredovanja ili promene
profesionalne karijere.
Profesionalna rehabilitacija osoba sa invaliditetom sprovodi se primenom mera
i aktivnosti koje obuhvataju: 1) karijerno vođenje, profesionalno informisanje,
savetovanje i individualni plan zapošljavanja; 2) radno osposobljavanje, dokvalifikaciju, prekvalifikaciju i programe za sticanje, održavanje i unapređivanje radnih i
radno-socijalnih veština i sposobnosti; 3) pojedinačne i grupne, opšte i prilagođene
programe za unapređenje radno-socijalne integracije; 4) razvoj motivacije, tehničku
pomoć, stručnu podršku, praćenje i procenu rezultata profesionalne rehabilitacije;
5) individualni savetodavni rad, koji uključuje pomoć u prihvatanju sopstvene invalidnosti sa stanovišta mogućnosti uključivanja u rad i pojedine mere profesionalne rehabilitacije; 6) edukaciju i trening seminare za poslodavce, stručna lica za
107
O
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
radno osposobljavanje i profesionalnu rehabilitaciju osoba sa invaliditetom i druga
lica; 7) predloge i obuku za primenu adekvatnih tehničkih i tehnoloških rešenja
u cilju podizanja efikasnosti osobe sa invaliditetom u učenju i radu, kao i službe
podrške i 8) druge aktivnosti.
Zapošljavanjem osoba sa invaliditetom pod opštim uslovima smatra se
zapošljavanje kod poslodavca bez prilagođavanja poslova, radnog mesta ili poslova
i radnog mesta.
Zapošljavanjem osoba sa invaliditetom pod posebnim uslovima smatra se
zapošljavanje kod poslodavca uz prilagođavanje poslova, radnog mesta ili poslova
i radnog mesta.
Aktivna politika zapošljavanja osoba sa invaliditetom podrazumeva mere i
podsticaje usmerene na podizanje motivacije, zapošljavanje i samozapošljavanje
osoba sa invaliditetom.
Posebni oblici zapošljavanja i radnog angažovanja osoba sa invaliditetom,
koji imaju za cilj zapošljavanje, odnosno radno angažovanje i poboljšanje kvaliteta
života osoba sa invaliditetom, mogu biti organizovani kao: 1) preduzeća za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom; 2) radni centri i 3)
socijalno preduzeće i organizacija.
108
P
PANEVROPSKO REGIONALNO VEĆE - PERV (PAN EUROPEAN TRADE UNION COUNCIL-PERC) - evropska sindikalna organizacija, osnovana
19. marta 2007. godine, sa sedištem u Briselu. U sastavu PERV-a nalazi se 87
nacionalnih sindikalnih centrala, sa ukupnim članstvom oko 85 miliona. PERV
neposredno sarađuje sa Evropskim sindikalnim savezom (ETUC). Centralni ciljevi
PERV-a su promocija sindikalnih aktivnosti i interesa radnika, kroz jačanje sindikalnog pokreta i podršku bilateralnoj i multilateralnoj saradnji.
PARTICIPACIJA - termin se najčešće koristi u značenju učešća zaposlenih uodlučivanju u preduzeću. Takođe koristi se i u značenju: a) učešća zaposlenih u
profitu-dobiti preduzeća i b) učešća zaposlenih u svojini preduzeća-radničko akcionarstvo.
PARTICIPACIJA U ZDRAVSTVENOM OSIGURANjU - novčani iznos do
punog iznosa cene zdravstvene usluge koji plaća osigurano lice koje koristi zdravstvenu uslugu, odnosno lekove, ako zakonom nije drukčije određeno, odnosno
koji plaća pravno lice koje osiguranom licu obezbeđuje dobrovoljno zdravstveno
osiguranje.
PASIVA - u računovodstvenom smislu, pasiva je jedan od agregata bilansa stanja
(pored aktive), koji obuhvata ukupne izvore finansiranja, tj. pored obaveza i
sopstveni kapital preduzeća i drugog pravnog lica. U ekonomskom smislu
predstalja obaveze preduzeća i drugog pravnog lica koje se moraju izmiriti u
određenom roku (obaveze prema dobavljačima, bankama i drugim poveriocima).
PASIVNA VREMENSKA RAZGRANIČENjA (PVR) - (u knjigovodstvu) u
okviru PVR iskazuju se: 1) unapred naplaćeni, odnosno obračunati prihodi, 2)
troškovi tekućeg perioda za koje nije primljena isprava ili kad obaveza plaćanja
nastaje u budućem periodu i 3) odloženi prihodi i primljene donacije sa namenom
utvđenom ugovorom.
PATENTI - ekskluzivno pravo u proizvodnji, upotrebi i prodaji, koje se zakonom
daje u određenom roku trajanja pronalazaču jednog proizvoda i postupka, pogodnog za industrijsku primenu. U SAD, na primer taj period je 17 godina.
PAY-AS-YOU-GO (PAYG) SISTEM FINANSIRANjA PENZIJSKOG OSIGURANjA - sistem tekućeg usklađivanja prihoda sa rashodima penzijskog osiguranja. Sistem finansiranja penzijskog i invalidskog osiguranja iz tekućih doprinosa. Uplatama doprinosa za penzijsko osiguranje sadašnje zaposlenih finansiraju
se penzije sadašnjih penzionera. Sadašnje zaposleni na taj način stiču pravo da
109
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
njihove penzije budu finansirane iz doprinosa buduđih generacija, koje će tada
biti zaposlene. Kod ovog sistema finansiranja prava iz penzijskog i invalidskog
osiguranja bitan je odnos između broja zaposlenih i broja penionera ( problemi
u finanasiranju nastaju kada broj zaposlenih na jednog penzionera bude manji od
tri, a u Srbiji na jednog penzionera u 2009. godini prosečno su bila 1,4 zaposlena).
Penzijski fondovi koji se bazraju na PAYG sistemu nisu fondovi u pravom smislu,
već više predstavljaju vrstu prolaznih računa koji se periodično pune uplatama
sredstava prikupljenim od doprinosa za obavezno penzijsko-invalidsko osiguranje
i przne isplatama penzija.
Za razliku od PAYG sistema, postoje fundirani sistemi kod kojih se prikupljeni
doprinosi investiraju na tržištu kapitala.
PAYG sistemima po pravilu upravlja država, dok je ja fundirane sisteme karakteristično privatno upravljanje. Međutim, postoje i fundirani sistemi kojima upravlja
država.
PENZIJSKI PLAN - ugovor zaključen između organizatora (poslodavca, udruženja poslodavaca, profesionalnog udruženja ili sindikata) i društva za upravljanje,
a na osnovu koga se organizator obavezuje da uplaćuje penzijski doprinos u korist
svojih zaposlenih i da plaća naknadu za usluge društvu za upravljanje, a društvo za
upravljanje obavezuje se da ulaže prikupljena novčana sredstva i omogući povlačenje i raspolaganje akumuliranim sredstvima članovima plana. Poslodavac može
organizovati penzijski plan samo za svoje zaposlene. Organizator koji organizuje penzijski plan ne može biti povezano lice sa društvom za upravljanje. Više
organizatora može organizovati ili pristupiti jednom penzijskom planu.
PENZIJSKI PLANOVI SA DEFINISANIM DOPRINOSIMA - planovi penzijskog osiguranja koji određuju doprinose penzijskom fondu koje će uplaćivati
zaposleni i poslodavac (engl. ,,defined contribution plans“). Od iznosa akumuliranih sredstava doprinosa i prinosa na investirana sredstva doprinosa zavisi iznos
penzijske nadoknade.
PENZIJSKI PLANOVI SA DEFINISANIM PENZIJSKIM NADOKNA-DAMA - planovi penzijskog osiguranja u okviru kojih se unapred definiše visina
penzijske nadoknade na osnovu zarade zaposlenog i dužine radnog staža (engl.
,,defined benefit plans“).
PENZIJSKI SISTEMI - mogu se klasifikovati prema tri osnivna kriterijuma, i to: a)
prema kriterijumu tipa vlasništva, b) prema kriterijumu načina finansiranja i
v) prema kriterijumu načina određivanja penzie.
1) Prema tipu vlasništva, penzijski sistemi kogu se klasifikovati na : a) javne (državne) sisteme i b) privatne sisteme.
- Kod javnih, odnosno državnih penziskih sistema, regulativa, organizovanje,
prikupljanje sredstava iisplata penzija u nadležnsti je države. Načelna perednost javnih penzijskih sistema u odnosu naprivatne u činjenici je da država
poseduje monopol oporezivanja, odnosno prilupljanja doprinosa za penzijsko osiguranje, tako da ovi fondovi ne mogu da propadnu.
- U nadležnosti privatnih penzijskih fondova su: organizacija osiguranja. Prikupljanj sredstava, investiranje sredstva i isplata penzija. Kod privatnih penzijskih fondova takođe podrazumeva se postojanje široke regulative i nadzo110
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
ra od strne države, a sver sa ciljem svođenja riika za osiguranike i penzionere
na najnižu moguću meru. Pored državne regulative i nadzora, smanjenju
rizika poslovanja privatnih penzijskih fondova doprinosi i investiciona, po
pravili konzervatvna, politika koju vode ovi fondovi. Privatni penziski fondovi, zahvaljujući investicionoj politici koju vode i boljem menadžmentu,
po pravili uspešniji su od državnih, koji su neretko pod uticajem političkog
faktora.
Privatni penzijski fondovi mogu biti:a: a) fondovi po zaposlenju ( penzijski
fond je vezan za preduzeće) i b) i univerzalni penzijski fondovi, odnosno
penzijski fondovi kod kojih svako ima pravo pristupa (sa individualnim računima).
2) Prema načinu finansiranja, razlikujemo penzijske sisteme: a) koji se finansiraju
iz tekućih prihoda, odnosno PAYG (pay-as-you-go) sistemei b) fundirane
penzijske sisteme.
- Kod penzijskih sistema koji su zasnovani na finasiranju iz tekućih prihoda
nastoji se prokupiti onoliko sredstava koliko je potrebno za isplatu penzija.
Ovi sistemi počivaju na jednakosti prihoda i rashoda, bez fundiranja, odnosno kapitacije. Njih isključivo organizuje i vodi država. Za uspešno funkcionisanje penzijskih sistema koji su zasnovani na finansiranju iz tekućih prihoda, pored ostalog, značajan je odnos broja zaposleni prema broju penzionera, kao i finansijska disciplina u pogledu plaćanja doprinosa. U zemljama
gde postoje nepovoljna demografska kretanja, odnosno negativan prirodni
priraštaj stnovništva, javlja se problem obezbeđivanja dovoljnih sredstava
za ispltu penzija i neophodnost njivog obezbenjenja, pored doprinosa za
penzijsko osguranje, i iz budžeta.
Penzijski sistemi koji počivaju nafinansiranju iz tekućih prihoda mogu biti
delimično fundirani, odnosno pored osnovnog izvora srestava (osnovnog
fonda), kao dopunski i rezervni može postojati i kapitalni penzijski fond.
- Kod fundirani penzijskih sistema, koje gotovo isključivo organizuje privatni
sektor, kapital se prikuplja tokom radnog veka zaposlenog i investira u finansijsku imovinu ili nekretnine. Iz prikupljenog kapital, u koji se uključuje
i prinos na investicije, isplaćuju se penzije.
3) Prema načinu određivanja penzije, razlikujemo penzijske sisteme zasnovane na:
a) propisanoj isplati ili b) na propisanom doprinosu.
Metod propisane isplate karakterističan je za javne (državne) penzijske sisteme,
zasnovane na finansiranju iz tekućih prihoda (PAYG sistem), a metod propisanog doprinosa za privatne penzijske sisteme sa fundiranim fondovima.
- Za metod propisane isplate ( engl.defined benefit) karakteristično je da korisnik prima penzijučija je fisina utvrđena unapred poznatom formulom, a
zavisi od godina osiguranjaosiguranika, visinu zarade koju je primao i druge
elemente. Visina penzije osiguranika, prema tome, ne zavisi od sume za njega uplaćenih doprinosa, što znači da dolazi do prelivanja srestava od jedne
kategorije osiguranika ka drugim (od bogatih ka siromašnih, mada može i
obrnuto; između generacija itd).
Ovaj meto određivanja visine pezija uključje, pored ostalog, određivanj penzija: prema, za osiguranika, najpovoljnijih deset godina, prema poslednjih
destgodina, prema poslednjoj plati i na druge načine.
- Kod metode propisanog doprinosa (engl. defined contribution) penzija se
111
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
određuje na osnovu akumulirane sume doprinosa samog penzijskog osiguranika, odnosno doprinosa koga su sam penzijski osiguranik i/ ili poslodavac uplatili penzijskom fondu. Visina pezije nije unapred određena i poznata
preko utvrđene formule. Sredstva na osnovu kojih se utvrđuje visina penzije
potiču, s jedne strane iz obaveznog i propisanog doprinosa na zarade i, s
druge strane iz investiranih prihoda od plasiranih sredstava.
U svetu danas, polazeći od o više mogućih kombinacija tipova penzijskih sistema,
postoje četiri vrste penzijskog osiguranja, i to;
1) javni fond, PAYG (tekuće finansiranje), propisana isplata;
2) javni fond, PAYG i stvaranje kapitalnih rezervi penzijskog sistema, propisana
isplata;
3) privatni fond, fundiran, po zaposlenju, propisana isplata;
4) privatni fond, fundira, individualnii računi, propisani doprinosi i
Od pomenutih vrsta penzijskog osuguranja, u svetu danas dominantno mesto imaju sistemi zasnovani na tekućem finansiranju (PAYG sistemi), kod kojih tenutno
zaposleni, plaćanjem doprinosa, finansiraju penzije penzionera, očekujući isto i
kada oni postanu penzioneri, odnosno da njihove penzije u budućnosti finansiraju
tada zaposleni radnici.
Sistem tekućeg finansiranja penzija prikladan je za uslove: brzog ekonomskog rasta, povožnog odnosa broja zaposlenih i broja penzionera (tri i više zaposlenih na
jednog penzionera, brzog populacionog rasta ipostojanja relativno mladog stanovništva. Pri navedenim uslovima moguće je uz niske stope doprinosa za penzijsko
osiguranje ostvariti visoke penzije. Međutim, probemi nastaju sa: usporavanjem
ekonomskog razvoja, prestankom brzog rasta zarada, nepovoljnim demografskim
kretanjima, odnosno sve bržim starenjem stanovništva, sve nepovoljnijim odnosom broja zaposlenih i broja penzionera, produžavanjem životnog veka i dr. U
takvim uslovima doprinosi za penzijsko osiguranje su sve viši i viši, a visina penzija
svenj skromnija.
Pojedine zemlje, na primer SAD, u cilju blagovremenog reagovanja nanegativne
posledice sistema tekuđeg finansiranja penzija (PAYG), još u fazi ,, mladosti“ove
penzijske šeme, pokušale su da delimično fundiraju svoje javne penzijske
fondove na taj način što su stvarale značajne rezerve u kapitalu, propisivanjem
relativno visokih stopa doprinosa u početnim fazama razvoja PAYG sistema, kada
su stope, po pravili, mogle biti veoma niske. Za razliku od SAD, pojedine zemlje
nisu uspele sa delimičnim fundiranjem svojih javnih penzijskih fondova, zbog lošeg upravljanja rezervama kapitala u vreme inflacije.
Srbija, odnosno prethodna Jugoslavja nije ni pokušala da delimično fundira javni
penzijski fond, već se sve vreme držala čisto PAYG sistema, držeći u ranim fazama
ovog sistema niske stope doprinosa za penzijsko osiguranje ibivajući kasnije prinuđena da ih sve više povećava.
U literaturi često se navodi primer Čilea, koji je 1981. godine izvršio likvidaciju
javnog penzijskog fonda, zasnovanog na PAYG sistemu, zamenivči ga obavezni
privatnih fundiranih fondova.
Koncept Čilea, u nešto ublaženoj verziji, prihvatila je Svetska banka i formulisala
model ,, tri stuba“ penzijskog osiguranja: prvi tradicionalni PAYG, drugi obavezan privatni fundiran i treći dobrovoljan privatni fundiran.
112
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
PICKETING - oblik industrijske akcije, koji se sastoji u postavljanju štrajkačkih
straža, pred ulazom kod poslodavca, u cilju mirnog odvraćanja sa rada i obaveštavanja radnika i javnosti o prirodi i opravdanosti štrajka.
PLAĆENO ODSUSTVO - zaposleni ima pravo na odsustvo sa rada uz naknadu
zarade (plaćeno odsustvo) u ukupnom trajanju do sedam radnih dana u toku
kalendarske godine, u slučaju sklapanja braka, porođaja supruge, teže bolesti člana
uže porodice i u drugim slučajevima utvrđenim opštim aktom i ugovorom o radu.
Vreme trajanja plaćenog odsustva utvrđuje se opštim aktom i ugovorom o radu.
Pored prethodno navedenog člana zaposleni ima pravo na plaćeno odsustvo još:
1) pet radnih dana zbog smrti člana uže porodice;
2) dva dana za svaki slučaj dobrovoljnog davanja krvi računajući i dan davanja
krvi.
Članovima uže porodice smatraju se bračni drug, deca, braća, sestre, roditelji,
usvojilac, usvojenik, staratelj i druga lica koja žive u zajedničkom porodičnom domaćinstvu sa zaposlenim.
PLATNI BILANS - pegled svih ekonomskih transakcija rezidenata jedne zemlje
sa inostranstvom u toku godine Transakcije se beleže u momentu prelaska robe
preko granice, po vrednosti koja sadrži i trškove do granice.
Sadrži a) tekući i b) kapitalno-finansijski bilans.
U tekućem bilansu se registruju izvoz i uvoz robe (trgovinski bilans), sve vrste
usluga, prihodi i rashodi od rada i kapitala i tekući transferi.
U kapitalnom bilansu se registruju kapitalne i finansijske transakcije. U okviru
kapitalnog bilansa razlikuje se kapitalni bilans i finansijski bilans. Finansijski bilans
beleži direktne i portfolio investicije, ostale investicije i devizne rezerve,
PLATNI PROMET - sva gotovinska i bezgotovinska plaćanja koje se vrše u okviru
jedne nacionalne ekonomije, predstavljaju platni promet u zemlji, a sva plaćanja
koja se vrše između jedne zemlje i inistranstva, predstavljaju platni promet sa inostranstvom.
PODRŠKA SAMOZAPOŠLJAVANJU - sredstva i stručna pomoć koju može da
ostvari nezaposleni koji se samozapošljava.
Samozapošljavanje je osnivanje radnje, zadruge, poljoprivrednog gazdinstva
ili drugog oblika preduzetništva od strane nezaposlenog ili udruživanjem više
nezaposlenih, kao i osnivanje privrednog društva ukoliko osnivač
PODSTICAJI ZA KORISNIKE NOVČANE NAKNADE - nezaposleno lice,
koje je korisnik novčane naknade za slučaj nezaposlenosti najmanje tri meseca od
momenta priznavanja prava a zasnuje radni odnos na neodređeno vreme, ima pravo na jednokratni podsticaj za zapošljavanje u visini od 30% od ukupnog iznosa
novčane naknade, bez doprinosa za obavezno socijalno osiguranje, koja bi mu bila
isplaćena za preostalo vreme do isteka prava na novčanu naknadu.v. Mere aktivne
politike zapošljavanja.
POL - biološke, unapred zadate razlike između žene i muškaraca.
POLITIČKA EKONOMIJA - ekonomska disciplina koja izučava ekonomske zakone društvene proizvodnje. Oformljena je u prvoj polovini XIX veka kao klasič113
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
na engleska politika ekonomija, zahvaljujući , u prvom redu, istraživanjima Adama
Smita i Davida Rikarda.
POLITIČKI ŠTRAJK - štrajk koji nema za predmet zahteve radnopravne prirode
koje može neposredno ispuniti poslpdavac. Političkim štrajkom smatra se i štrajk
kojiu za predmet ima zahtev radnopravne prirode, ali se njegovo ispunjenje traži
od država, odnosno zakonodavva.
POREZ NA DODATNU VREDNOST (PDV) - oporezivanje proizvoda i usluga
u svim prometnim fazama, ali tako da porez plaćen u prethodnoj fazi ne ulazi u
poresku osnovicu u sledećoj fazi oporezivanja prometa. Porezom se u svakoj fazi
oporezuje samo dodatna vrednost, što znači da, ako u nekoj fazi nema dodatne
vrednosti, nema ni oporezivanja u toj faszi. Poresku osnovicu predstavlja razlika
između prodajne i nabavne cene proizvoda i usluga u određenoj prometnoj fazi.
PORESKI PRIHODI - vrsta javnih prihoda koje država prikuplja obaveznim plaćanjima poreskih obveznika bez obaveze izvršenja specijalne usluge zauzvrat;
Neporeski prihodi su vrsta javnih prihoda koje država prikuplja obaveznim plaćanjima pravnih ili fizičkih lica, sa obavezom izvršenja specijalne usluge tim licima;
neporeski prihodi obuhvataju i kazne i penale.
PORESKI RASHODI ,b.s. - olakšice i oslobođenja od standardne poreske strukture, koji umanjuju iznos naplaćenih prihoda i koji se mogu uvoditi samo zakonima
kojima se uvodi odgovarajući porez.
PORODILjSKO ODSUSTVO I ODSUSTVO SA RADA RADI NEGE DETETA - zaposlena žena ima pravo na odsustvo sa rada zbog trudnoće i porođaja
(u daljem tekstu: porodiljsko odsustvo), kao i odsustvo sa rada radi nege deteta, u
ukupnom trajanju od 365 dana.
Zaposlena žena ima pravo da otpočne porodiljsko odsustvo na osnovu nalaza nadležnog zdravstvenog organa najranije 45 dana, a obavezno 28 dana pre vremena
određenog za porođaj.
Porodiljsko odsustvo traje do navršena tri meseca od dana porođaja.
Zaposlena žena, po isteku porodiljskog odsustva, ima pravo na odsustvo sa rada
radi nege deteta do isteka 365 dana, od dana otpočinjanja porodiljskog odsustva.
Otac deteta može da koristi ovo pravo u slučaju kad majka napusti dete, umre ili
je iz drugih opravdanih razloga sprečena da koristi to pravo (izdržavanje kazne
zatvora, teža bolest i dr.). To pravo otac deteta ima i kada majka nije u radnom
odnosu.
Za vreme porodiljskog odsustva i odsustva sa rada radi nege deteta zaposlena
žena, odnosno otac deteta, ima pravo na naknadu zarade, u skladu sa zakonom.
Zaposlena žena ima pravo na porodiljsko odsustvo i pravo na odsustvo sa rada
radi nege deteta za treće i svako naredno novorođeno dete u ukupnom trajanju od
dve godine.
Pravo na porodiljsko odsustvo i odsustvo sa rada radi nege deteta u ukupnom
trajanju od dve godine ima i zaposlena žena koja u prvom porođaju rodi troje
ili više dece, kao i zaposlena žena koja je rodila jedno, dvoje ili troje dece a u
narednom porođaju rodi dvoje ili više dece.
114
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
PORODIČNA PENZIJA - pravo na porodičnu penziju mogu ostvariti članovi
porodice:
1) umrlog osiguranika koji je navršio najmanje pet godina staža osiguranja ili je
ispunio uslove za invalidsku penziju; ili
2) umrlog korisnika starosne ili invalidske penzije.
Ako je smrt lica nastala kao posledica povrede na radu ili profesionalne bolesti,
članovi njegove porodice stiču pravo na porodičnu penziju bez obzira na dužinu
penzijskog staža tog lica.
PORTFELJ - skup raznih hartija od vrednosti kojim raspolaže jedno lice.
PORTFOLIO - u finansijama predstavlja investicije u više različitih oblika finansijske aktive, najčešće u različite vrste hartija od vrednosti u posedu individualnog
investitora ili institucije. Izbor odgovarajućeg portfolia zavisi od očekivanja investitora u pogledu prinosa, kapitalnih dobitaka i pripadajućih rizika. Osnovni razlog
formiranje portfolia je diversifikacija rizika investitora.
PORTFOLIO INVESTICIJE - skup svih investicija, odnosno hartija od vrednosti
koje pripadaju jednom investitoru. Portfolio pristup omogućava investitorima da
smanjuju rizik i stabilizuju prinos tako što će u svom portfelju da drže veći broj
različitih hartija od vrednosti.
POSREDOVANJE U ZAPOŠLJAVANJU - poslovi povezivanja lica koje traži zaposlenje sa poslodavcem radi zasnivanja radnog odnosa ili drugog radnog angažovanja.
Poslovi posredovanja u zapošljavanju obuhvataju: 1. povezivanje ponude i tražnje
na tržištu rada; 2. preliminarnu selekciju lica koja traže zaposlenje, uzimajući u obzir
uslove za rad na određenom poslu kod poslodavca, kao i vrstu i nivo obrazovanja,
zanimanje, znanja i veštine i radno iskustvo lica koje traži zaposlenje; 3. savetovanje
usmereno na izbor odgovarajućih poslova i tehnike aktivnog traženja posla; 4.
utvrđivanje individualnog plana zapošljavanja sa nezaposlenim i 5. upućivanje
lica koje traži zaposlenje poslodavcu radi izbora za zasnivanje radnog odnosa ili
drugog radnog angažovanja. v. Aktivne mere politike zapošljavanja.
POTRAŽIVANJA ZAPOSLENIH U SLUČAJU STEČAJNOG POSTUPKA Pravo na isplatu neisplaćenih potraživanja kod poslodavca nad kojim je pokrenut
stečajni postupak, u skladu sa Zakonom o radu, ima zaposleni koji je bio u radnom
odnosu na dan pokretanja stečajnog postupka i lice koje je bilo u radnom odnosu
u periodu za koji se ostvaruju prava utvrđena ovim zakonom.
Prava na isplatu neisplaćenih potraživanja ostvaruju se u skladu sa Zakonom o
radu, ako nisu isplaćena u skladu sa zakonom kojim se uređuje stečajni postupak.
Ako su prava isplatu neisplaćenih potraživanja delimično isplaćena u skladu sa
zakonom kojim se uređuje stečajni postupak, zaposlenom pripada pravo na razliku
do nivoa prava utvrđenih po Zakonu o radu.
Zaposleni ima pravo na isplatu:
1) zarade i naknade zarade za vreme odsutnosti sa rada zbog privremene sprečenosti za rad po propisima o zdravstvenom osiguranju koju je bio dužan da
isplati poslodavac u skladu sa ovim zakonom, za poslednjih devet meseci pre
pokretanja stečajnog postupka;
115
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
2) naknade štete za neiskorišćeni godišnji odmor krivicom poslodavca, za kalendarsku godinu u kojoj je pokrenut stečajni postupak, ako je to pravo imao pre
pokretanja stečajnog postupka;
3) otpremnine zbog odlaska u penziju u kalendarskoj godini u kojoj je pokrenut
stečajni postupak, ako je pravo na penziju ostvario pre pokretanja stečajnog
postupka;
4) naknade štete na osnovu odluke suda donete u kalendarskoj godini u kojoj je
pokrenut stečajni postupak, zbog povrede na radu ili profesionalnog oboljenja,
ako je ta odluka postala pravnosnažna pre pokretanja stečajnog postupka.
Za ostvarivanje navedenih prava osniva se Fond solidarnosti.
Delatnost Fonda je obezbeđivanje i isplata potraživanja u skladu sa Zakonom o
radu. Fond ima svojstvo pravnog lica i posluje kao javna služba.
POSLODAVAC - pravno, odnosno fizičko lice ili drugi pravni subjekat koji je obaveznik doprinosa, obvezbnik obračunavanja i plaćanja doprinosa za zaposlene,
lica koja obavljaju privremene i povremene poslove i za izabrana, imenovana i postavljena lica koja ostvaruju razliku zarade, odnosno plate. Poslodavcem se smatra
i zadruga, za lica koja obavljaju privremene i povremene poslove preko zadruge.
Poslodavac, u smislu Zakona o zapošljavanju i osiguranju za slučaj nezaposlenosti,
jeste domaće ili strano pravno i fizičko lice, koje prijavljuje potrebu za zapošljavanjem, zapošljava i uplaćuje doprinos za osiguranje za slučaj nezaposlenosti.
POSLOVI ZAPOŠLjAVANjA -1. obaveštavanje o mogućnostima i uslovima za zapošljavanje; 2. posredovanje u zapošljavanju u zemlji i inostranstvu; 3. profesionalna orijentacija i savetovanje o planiranju karijere; 4. sprovođenje mera aktivne
politike zapošljavanja i 5. izdavanje dozvole za rad strancu i licu bez državljanstva,
u skladu sa zakonom.
Poslove zapošljavanja obavlja Nacionalna služba za zapošljavanje i agencija za
zapošljavanje.
POSLOVNI INKUBATORI - organizacije koje obezbeđuju poslovni prostor i pružaju različite administrativno - tehničke usluge (računovodstvene, pravne i sl.) i upravljačke usluge (poslovne ekspertize i sl.) za veći broj malih, posebno novih, preduzeća).
POSREDNI POREZ - porez koji tereti upotrebu prihoda odnosno dohodka. U
ove poreze se ubrajaju opšti porez na promet, akcize, carine, porez na prenos apsolutnih prava i sl.
POSTUPAK MIRNOG REŠAVANJA RADNOG SPORA - pokreće se podnošenjem predloga Agenciji za mirno rešavanje radnih sporova. Strane u sporu mogu da podnesu predlog zajednički ili pojedinačno. Predlog sadrži: 1)ime, prezime
i adresu, odnosno naziv i sedište strana u sporu; 2)predmet spora. Uz predlog,
strane u sporu dostavljaju dokumentaciju u vezi sa predmetom spora, kao i imena
svedoka, ako ih imaju. Ako je predlog podnela jedna od strana u sporu, Agencija
dostavlja predlog i dokumentaciju drugoj strani u sporu i poziva je da se u roku od
tri dana izjasni da li prihvata mirno rešavanje spora.
POTREBAN PROIZVOD - količina materijalnih dobara koja se koristi za zadovoljavanje potreba neposrednih proizvođača, odnosno podmirenje uobičajenih
normalnih životnih zahteva za određenim dobrima.
116
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
POVREDA NA RADU - povreda osiguranika koja se dogodi u prostornoj, vremenskoj i uzročnoj povezanosti sa obavljanjem posla po osnovu koga je osiguran,
prouzrokovana neposrednim i kratkotrajnim mehaničkim, fizičkim ili hemijskim
dejstvom, naglim promenama položaja tela, iznenadnim opterećenjem tela ili drugim promenama fiziološkog stanja organizma.
Povredom na radu takođe smatra se:
1) povreda koju osiguranik – zaposleni pretrpi pri obavljanju posla na koji nije
rspoređen, ali koji obavlja u interesu poslodavca kod koga je zaposlen;
2) povreda koju osiguranik pretrpi na redovnom putu od stana do mesta rada ili
obrnuto, na putu preduzetom radi izvršavanja službenih poslova i na putu preduzetom radi stupanja na rad, kao i drugim slučajevima utvrđenim zakonom;
3) oboljenje osiguranika koje je nastalo neposredno ili kao isključiva posledica
nekog nesrećnog slučaja ili više sile za vreme obavljanja posla po osnovu koga
je osiguran ili u vezi s njim;
4) povreda koju osiguranik pretrpi u vezi s korišćenjem prava na zdravstvenu zaštitu po osnovu povrede na radu i profesionalne bolesti.
Povredom na radu smatra se i povreda koju osiguranici pretrpe učestvujući:
1) u akcijama spasavanja ili odbrane od elementarnih nepogoda ili nesreća;
2) u vojnoj vežbi ili vršenju drugih obaveza iz oblasti odbrane zemlje utvrđenih
zakonom;
3) na radnom kampu ili takmičenju (proizvodnom, sportskom i dr.);
4) na drugim poslovima i zadacima za koje je zakonom utvrđeno da su od opšteg
interesa.
PRAVA AKCIONARA - pravo pristupa pravnim aktima i drugim dokumentima i
informacijama društva; pravo učešća u radu skupštine drštva; pravo glasa u skupštini društva tako da jedna akcija uvek daje pravo na jedan glas; pravo na isplatu
dividendi, posle isplate dividendi na sve izdatke preferencijalne akcije u punom
iznosu; pravo učešća u raspodeli likvidacionog viška po likvidaciji društva, a nakon
isplate poverilaca i akcionara bilo kojih preferencijalnih akcija; pravo prečeg sticanja akcija iz novih emisija i zamenljivih obveznica; pravo raspolaganja akcijama
svih vrsta u skladu sa zakonom.
Obične akcije akcionarskog društva ne mogu se pretvoriti u preferencijalne akcije
ili druge hartije od vrednosti.
Preferencijalne akcije akcionarskog društva svake klase daju akcionaru ista prava.
Prava akcionara sa preferencijalnim akcijama određuju se osnivačkim aktom društva.
Prava akcionara sa preferencijalnim akcijama uključuju naročito prednost u odnosu na obične akcije u pogledu prvenstva isplate dividende (koja kod preferencijalnih akcija može biti participativna i kumulativna u skladu sa zakoknom kojim se
uređuje tržište hartija od vrednosti) i kod prvenstva naplate kod likvidacije društva.
Prava akcionara sa preferencijalnim akcijama mogu uključivati i pravo pretvaranja
tih akcija u obične akcije ili u drugu klasu preferencijalnih akcija pod uslovima i u
slučajevima određenim osnivačkim aktom, kao i pravo prodaje tih akcija akcionarskom društvu po utvrđenoj ceni i drugim uslovima određenim osnivačkim aktom.
Akcionari sa preferencijalnim akcijama imaju i pravo jednog glasa po akciji na bilo
117
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
kojoj skupštini akcionara o pitanjima koja zahtevaju grupno glasanje akcionara
date klase preferencijalnih akcija u skladu sa ovim zakonom.
Osnivačkim aktom akcionalrskog društva može se odrediti da akcionari preferencijalnih akcija imaju pravo glasa sa akcionarima koji imaju obične akcije na skupštini akcionara ako:
1) se takva preferencijalna akcija pretvara u običnu akciju (kada mogu imati broj
glasova jednak broju glasova običnih akcija u koje se mogu pretvoriti);
2) ako dividenda na preferencijalne akcije koje su stečene i čija je isplata zahtevana
nisu isplaćeni, do njihove isplate.
PRAVA ZAPOSLENIH1) pravo na odgovarajuću zaradu, bezbednost i zaštitu života i zdravlja na radu,
zdravstvenu zaštitu, zaštitu ličnog integriteta i druga prava u slučaju bolesti,
smanjenja ili gubitka radne sposobnosti i starosti, materijalno obezbeđenje za
vreme privremene nezaposlenosti, kao i pravo na druge oblike zaštite, u skladu
sa zakonom i opštim aktom;
2) zaposlena žena ima pravo na posebnu zaštitu za vreme trudnoće i porođaja;
3) zaposleni ima pravo na posebnu zaštitu radi nege deteta, u skladu sa ovim zakonom;
4) zaposleni mlađi od 18 godina života i zaposleni invalid imaju pravo na posebnu
zaštitu;
5) pravo na udruživanje, učešće u pregovorima za zaključivanje kolektivnih ugovora,
mirno rešavanje kolektivnih i individualnih radnih sporova, konsultovanje,
informisanje i izražavanje svojih stavova o bitnim pitanjima u oblasti rada;
Ugovorom o radu ili odlukom poslodavca može se utvrditi učešće zaposlenog u
dobiti ostvarenoj u poslovnoj godini, u skladu sa zakonom i opštim aktom.
PRAVA I OBAVEZE NEZAPOSLENIH - nezaposleni, u skladu sa zakonom,
ima pravo da: 1. slobodno bira zanimanje i zaposlenje; 2. se obaveštava kod Nacionalne službe i agencije o mogućnostima i uslovima za zapošljavanje; 3. besplatno
koristi usluge Nacionalne službe i agencije; 4. sa Nacionalnom službom utvrdi individualni plan zapošljavanja; 5. učestvuje u programima i merama aktivne politike
zapošljavanja, u skladu sa individualnim planom zapošljavanja; 6. ostvari novčanu
naknadu za vreme nezaposlenosti i 7. ostvari druga prava, u skladu sa zakonom.
Nezaposleni koji zasnuje radni odnos van mesta svog prebivališta može da ostvari
pravo na jednokratnu novčanu pomoć za naknadu putnih i troškova selidbe,
u skladu sa opštim aktom Nacionalne službe.
Nezaposleni koji pripada kategoriji teže zapošljivih lica može imati prednost,
odnosno posebna prava u sprovođenju pojedinih programa i mera aktivne politike
zapošljavanja, u skladu sa zakonom.
Teže zapošljiv nezaposleni jeste nezaposleni koji zbog zdravstvenog stanja,
nedovoljnog ili neodgovarajućeg obrazovanja, sociodemografskih karakteristika,
regionalne ili profesionalne neusklađenosti ponude i tražnje na tržištu rada, ili
drugih objektivnih okolnosti teže nalazi zaposlenje.
Nezaposleni ima obavezu da: 1. aktivno traži zaposlenje i neposredno se obraća
poslodavcu radi zaposlenja; 2. utvrdi sa Nacionalnom službom individualni plan
zapošljavanja i da poštuje sva prava i obaveze koje po njemu ima; 3. učestvuje
118
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
u merama aktivne politike zapošljavanja, u skladu sa zakonom, opštim aktom
i individualnim planom zapošljavanja; 4. ne odbija ponuđeno odgovarajuće
zaposlenje i odgovarajuće obrazovanje i obuku, u skladu sa zakonom i individualnim
planom zapošljavanja; 5. se javlja poslodavcima radi razgovora o zaposlenju, po
uputu Nacionalne službe ili na sopstvenu inicijativu 6. se lično javlja Nacionalnoj
službi radi obaveštavanja o mogućnostima i uslovima zaposlenja i posredovanja u
zapošljavanju, u skladu sa individualnim planom zapošljavanja, a najmanje jednom
u tri meseca, kao i na svaki poziv Nacionalne službe; 7. obavesti Nacionalnu službu
o svakoj promeni koja utiče na sticanje ili gubljenje prava ili obaveza po ovom
zakonu, najkasnije pet dana od nastanka promene i 8. ispunjava druge obaveze
koje ima po ovom zakonu, opštem aktu i individualnom planu zapošljavanja.
PRAVA ZAPOSLENIH KOJI UČESTVUJU U ŠTRAJKU - organizovanje štrajka, odnosno učešće u štrajku, pod uslovima utvrđenim zakonom, ne predstavlja
povredu radne obaveze, ne može biti osnov za pokretanje postupka za utvrđivanje disciplinske i materijalne odgovornosti zaposlenog i ne može za posledicu
imati prestanak radnog odnosa zaposlenog.
Zaposleni koji učestvuje u štrajku ostvaruje osnovna prava iz radnog odnosa,
osim prava na zaradu, a prava iz socijalnog osiguranja - u skladu s propisima o
socijalnom osiguranju.
U toku štrajka organizovanog pod uslovima utvrđenim zakonom poslodavac ne
može zapošljavati nova lica koja bi zamenila učesnike u štrajku, osim ako su ugroženi bezbednost lica i imovine, održavanje minimuma procesa koji obezbeđuje
sigurnost imovine i lica, kao i izvršavanje međunarodnih obaveza.
Poslodavac ne sme da spreči zaposlenog da učestvuje u štrajku niti da upotrebljava
mere prinude radi okončanja štrajka, kao ni da po osnovu neučestvovanja u štrajku
predvidi povoljniju zaradu ili druge povoljnije uslove rada za zaposlene koji ne
učestvuju u štrajku.
PRAVA ZAPOSLENIH KOD PROMENE POSLODAVCA - u slučaju statusne promene, odnosno promene poslodavca, u skladu sa zakonom, poslodavac sledbenik preuzima od poslodavca prethodnika opšti akt i sve ugovore o radu koji važe na dan promene poslodavca.
Poslodavac prethodnik dužan je da poslodavca sledbenika potpuno i istinito obavesti
o pravima i obavezama iz opšteg akta i ugovora o radu koji se prenose.
Poslodavac prethodnik dužan je da o prenošenju ugovora o radu na poslodavca
sledbenika pismenim putem obavesti zaposlene čiji se ugovor o radu prenosi.
Ako zaposleni odbije prenos ugovora o radu ili se ne izjasni u roku od pet radnih
dana od dana dostavljanja obaveštenja, poslodavac prethodnik može zaposlenom
da otkaže ugovor o radu. Poslodavac sledbenik dužan je da primenjuje opšti akt
poslodavca prethodnika najmanje godinu dana od dana promene poslodavca,
osim ako pre isteka tog roka:
1) istekne vreme na koje je zaključen kolektivni ugovor kod poslodavca
prethodnika;
2) kod poslodavca sledbenika bude zaključen novi kolektivni ugovor.
Poslodavac prethodnik i poslodavac sledbenik dužni su da najmanje 15 dana pre
promene poslodavca, obaveste reprezentativni sindikat kod poslodavca o:
119
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
1) datumu ili predloženom datumu promene poslodavca;
2) razlozima za promenu poslodavca;
3) pravnim, ekonomskim i socijalnim posledicama promene poslodavca na položaj zaposlenih i merama za njihovo ublažavanje.
Poslodavac prethodnik i poslodavac sledbenik dužni su da, najmanje 15 dana pre
promene poslodavca, u saradnji sa reprezentativnim sindikatom, preduzmu mere
u cilju ublažavanja socijalno-ekonomskih posledica na položaj zaposlenih.
Ako kod poslodavca ne postoji reprezentativni sindikat, zaposleni imaju pravo da
budu neposredno obavešteni o nastalim okolnostima.
PRAVA I OBAVEZE POSLODAVCA KOJE PROISTIČU IZ ZAKONA O ZAPOŠLJAVANjU I OSIGURANJU ZA SLUČAJ NEZAPOSLENOSTI - poslodavac ima pravo da: 1. zahteva od Nacionalne službe da ponudi izbor lica za
zasnivanje radnog odnosa; 2. samostalno odlučuje o izboru lica koja će zaposliti ili
radno angažovati; 3. zaposli lice bez posredovanja Nacionalne službe ili agencije; 4.
učestvuje u programima i merama aktivne politike zapošljavanja, u skladu sa zakonom; 5. besplatno ostvari usluge Nacionalne službe i 6. ostvari druga prava utvrđena
ovim zakonom i opštim aktom. Poslodavac ima obavezu da: 1. obezbedi jednak
tretman lica koja su mu se javila radi razgovora o zaposlenju; 2. dostavi obaveštenje o
obavljenom razgovoru o zaposlenju - na zahtev Nacionalne službe ili nezaposlenog
sa kojim je obavio razgovor; 3. ispunjava druge obaveze koje ima po ovom zakonu i
4. podnese prijave Nacionalnoj službi, u skladu sa ovim zakonom.
PRAVA IZ PENZIJSKOG I INVALIDSKOG OSIGZRANjA - su:
1) za slučaj starosti – pravo na starosnu penziju;
2) za slučaj invalidnosti – pravo na invalidsku penziju;
3) za slučaj smrti:
(1)pravo na porodičnu penziju;
(2)pravo na naknadu pogrebnih troškova;
4) za slučaj telesnog oštećenja prouzrokovanog povredom na radu ili profesionalnom bolešću – pravo na novčanu naknadu za telesno oštećenje.
PRAVA ZA SLUČAJ NEZAPOSLENOSTI - v. Obavezno osiguranje za slučal nezaposlenosti.
PRAVA U SOCIJALNOJ ZAŠTITI I SOCIJALNOJ SOGURNOSTI - u Republici Srbiji, su:
1) Materijalno obezbeđenje;
2) Dodatak za pomoć i negu drugog lica;
3) Pomoć za osposobljavanje za rad;
4) Pomoć u kući, dnevni boravak, privremeni smeštaj u prihvatilište i prihvatnu
stanicu, smeštaj u ustanovu ili smeštaj u drugu porodicu;
5) Usluge socijalnog rada;
6) Oprema korisnika za smeštaj u ustanovu socijalne zaštite ili drugu porodicu;
7) Jednokratne pomoći.
PRAVILNIK O RADU - uređuje prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa:
1) ako kod poslodavca nije osnovan sindikat ili nijedan sindikat ne ispunjava uslove
reprezentativnosti ili nije zaključen sporazum o udruživanju u skladu sa ovim
zakonom;
120
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
2) ako nijedan učesnik kolektivnog ugovora ne pokrene inicijativu za početak
pregovora radi zaključivanja kolektivnog ugovora;
3) ako učesnici kolektivnog ugovora ne postignu saglasnost za zaključivanje
kolektivnog ugovora u roku od 60 dana od dana započinjanja pregovora;
4) ako sindikat, u roku od 15 dana od dana dostavljanja poziva za početak pregovora
za zaključivanje kolektivnog ugovora, ne prihvati inicijativu poslodavca.
Pravilnik o radu donosi upravni odbor, a kod poslodavca kod koga nije obrazovan
upravni odbor - direktor, odnosno lice koje vodi poslove u pravnom licu u skladu
sa zakonom (u daljem tekstu: direktor). Kod poslodavca koji nema svojstvo pravnog lica pravilnik o radu donosi poslodavac ili lice koje on ovlasti.
Pravilnik o radu prestaje da važi danom stupanja na snagu kolektivnog.
PRAVILNIK O ORGANIZACIJI I SISTEMATIZACIJI POSLOVA - pravilnikom se utvrđuju organizacioni delovi kod poslodavca, vrsta poslova, vrsta i stepen
stručne spreme i drugi posebni uslovi za rad na tim poslovima. Pravilnik donosi
direktor, odnosno preduzetnik. Obaveza donošenja pravilnika ne odnosi se na
poslodavca koji ima 5 i manje zaposlenih.
PRAVNA NORMA - pravilo ponašanja za čije kršenje je propisana sankcija. Sadrži
pravilo ponašanja, tzv. dispoziciju i sankciju za kršenje tog pravila. Vezu između
dispozcije i sankcije čini prekršaj-ponašanje suprotno dispoziciji. Pored dispozicije
i sankcije, pravna norma može sadržati hipotezu - pretpostavku dispozicije i pretpostavku sankcije. Pravne norme se dele na opšte (odnose se na neodređeni broj
subjekata) i pojedinačne (odnosi se na određenog subjekta).
PRAVNI AKT - izjava volje koja sadrži pravnu normu. S obzirom na donosioce,
mogu biti državni i nedržavni, a s obzirom na vrstu norme koje sadrže, mogu biti
opšti i pojedinačni. Opšti pravni akti nazivaju se izvorima prva. Pravni akti dele se
na potpune i nepotpune s obzirom na to da li sadrže i dispoziciju i sankciju pravne
norme ili samo jedan od ovih elemenata.
PRAVO NA ZDRAVSTVENU ZAŠTITU - koje se obezbeđuje obaveznim zdravstvenim osiguranjem obuhvata:
1) mere prevencije i ranog otkrivanja bolesti;
2) preglede i lečenje žena u vezi sa planiranjem porodice, kao i u toku trudnoće,
porođaja i materinstva do 12 meseci nakon porođaja;
3) preglede i lečenje u slučaju bolesti i povrede;
4) preglede i lečenje bolesti usta i zuba;
5) medicinsku rehabilitciju u slučaju bolesti i povrede;
6) lekove i medicinska sredstva;
7) proteze, ortoze i druga pomagala za kretanje, stajanje i sedenje, pomagala za
vid, sluh, govor, stomatološke nadoknade, kao i druga pomagala.
PRAVOSUDNA AKADEMIJA - osnovana sa ciljem da doprinese profesionalnom, nezavisnom, nepristrasnom i efikasnom obavljanju sudijske i tužilačke
funkcije i stručnom i efikasnom obavljanju poslova sudskog i tužilačkog osoblja.
Delatnost Akademije je da: organizuje i sprovodi prijemni ispit za početnu obuku; organizuje i sprovodi početnu obuku; organizuje i sprovodi stalnu obuku
sudija i tužilaca; organizuje i sprovodi obuku predavača i mentora; organizuje i
sprovodi stručno usavršavanje sudskog i tužilačkog osoblja; uspostavlja i održa121
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
va saradnju sa domaćim, stranim i međunarodnim institucijama, organizacijama i
udruženjima, u vezi sa poslovima koje obavlja; izdaje publikacije i obavlja drugu
izdavačku delatnost; obavlja istraživačko analitičke poslove i sarađuje sa naučnim
institucijama; sistematski prikuplja podatke koji su od značaja za rad Akademije, a naročito o sprovođenju obuke i rezultatima obuke i vodi dokumentaciono
informacioni centar; prikuplja i obrađuje sudsku praksu; obavlja i druge poslove
utvrđene zakonom i Statutom Akademije. Organi Akademije su Upravni odbor,
direktor i Programski savet.
PREDUZETNIK - osiguranik – fizičko lice koje obavlja samostalnu privrednu,
profesionalnu ili drugu delatnost u skladu sa zakonom po osnovu koje plaća porez
na dohodak građana na prihode od samostalne delatnosti.
PREDUZEĆE ZA PROFESIONALNU REHABILITACIJU I ZAPOŠLjAVANjE OSOBA SA INVALIDITETOM - pravno lice koje zapošljava
i vrši profesionalnu rehabilitaciju osoba sa invaliditetom, u skladu sa ovim
zakonom. Preduzeće za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa
invaliditetom može da osnuje Republika Srbija, autonomna pokrajina, jedinica
lokalne samouprave, privredno društvo, udruženje osoba sa invaliditetom ili
drugo pravno ili fizičko lice, u cilju otvaranja novih radnih mesta i zapošljavanja
osoba sa invaliditetom. Preduzeće za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje
osoba sa invaliditetom može obavljati delatnost pod uslovom: 1) da ima u
radnom odnosu na neodređeno vreme najmanje pet osoba sa invaliditetom; 2)
da, u odnosu na ukupan broj zaposlenih, ima u radnom odnosu na neodređeno
vreme najmanje 50% osoba sa invaliditetom, od čega najmanje 10% osoba sa
invaliditetom koje mogu da se zaposle samo pod posebnim uslovima; 3) da
ima odgovarajući prostor i odgovarajuću tehničku i drugu opremu za radno
osposobljavanje i rad osoba sa invaliditetom; 4) da ima zaposlena stručna lica
za radno osposobljavanje i profesionalnu rehabilitaciju osoba sa invaliditetom,
ukoliko preduzeće zapošljava više od 20 osoba sa invaliditetom, odnosno
angažovana stručna lica ukoliko preduzeće zapošljava manje od 20 osoba
sa invaliditetom, i to: - jedno lice za izvođenje praktične nastave i obuke za
poslove za koje se osposobljavaju osobe sa nvaliditetom, - jedno lice za poslove
pružanja profesionalne asistencije zaposlenim osobama sa invaliditetom, jedno lice - savetnika za integraciju na radnom mestu i 5) da ima dozvolu za
obavljanje delatnosti. Preduzeću za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje
osoba sa invaliditetom se iz budžeta Republike Srbije, odnosno iz Budžetskog
fonda, mesečno refundiraju sredstva na ime učešća u zaradama u visini od 50%
prosečne zarade u privredi Republike Srbije prema poslednjem objavljenom
podatku republičkog organa nadležnog za poslove statistike - po zaposlenoj
osobi sa invaliditetom
PREKOVREMENI RAD - na zahtev poslodavca, zaposleni je dužan da radi duže
od punog radnog vremena u slučaju više sile, iznenadnog povećanja obima posla i
u drugim slučajevima kada je neophodno da se u određenom roku završi posao koji
nije planiran. Prekovremeni rad ne može da traje duže od osam časova nedeljno,
niti duže od četiri časa dnevno po zaposlenom.
PRERASPODELA RADNOG VREMENA - poslodavac može da izvrši preraspodelu radnog vremena kada to zahteva priroda delatnosti, organizacija
122
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
rada, bolje korišćenje sredstava rada, racionalnije korišćenje radnog vremena i izvršenje određenog posla u utvrđenim rokovima. Preraspodela radnog
vremena vrši se tako da ukupno radno vreme zaposlenog u periodu od šest
meseci u toku kalendarske godine u proseku ne bude duže od punog radnog
vremena. U slučaju preraspodele radnog vremena, radno vreme ne može da
traje duže od 60 časova nedeljno. Preraspodela radnog vremena ne smatra
se prekovremenim radom. Zaposlenom korišćenje dnevnog i nedeljnog odmora može se odrediti na drugi način i u drugom periodu, pod uslovom da
mu se dnevni i nedeljni odmor obezbedi u obimu utvrđenom zakonom u
roku koji ne može da bude duži od 30 dana. U ovom slučaju zaposleni ima
pravo na odmor između dva radna dana u trajanju od najmanje deset časova
neprekidno. Preraspodela radnog vremena ne može se vršiti na poslovima
na kojima je uvedeno skraćeno radno vreme. Zaposleni kome je radni odnos
prestao pre isteka vremena za koje se vrši preraspodela radnog vremena ima
pravo da mu se časovi prekovremenog rada preračunaju u puno radno vreme
i priznaju u penzijski staž ili da mu se računaju kao časovi rada dužeg od
punog radnog vremena.
PRESTANAK RADNOG ODNOSA - radni odnos prestaje:
1) istekom roka za koji je zasnovan;
2) kad zaposleni navrši 65 godina života i najmanje 15 godina staža osiguranja, ako
se poslodavac i zaposleni drukčije ne sporazumeju;
3) sporazumom između zaposlenog i poslodavca;
4) otkazom ugovora o radu od strane poslodavca ili zaposlenog;
5) na zahtev roditelja ili staratelja zaposlenog mlađeg od 18 godina života;
6) smrću zaposlenog;
7) u drugim slučajevima utvrđenim zakonom.
Zaposlenom prestaje radni odnos nezavisno od volje zaposlenog i volje poslodavca:
1) ako je na način propisan zakonom utvrđeno da je kod zaposlenog došlo do gubitka radne sposobnosti - danom dostavljanja pravnosnažnog rešenja o utvrđivanju gubitka radne sposobnosti;
2) ako mu je, po odredbama zakona, odnosno pravnosnažnoj odluci suda ili drugog organa, zabranjeno da obavlja određene poslove, a ne može da mu se obezbedi obavljanje drugih poslova - danom dostavljanja pravnosnažne odluke;
3) ako zbog izdržavanja kazne zatvora mora da bude odsutan sa rada u trajanju
dužem od šest meseci - danom stupanja na izdržavanje kazne;
4) ako mu je izrečena mera bezbednosti, vaspitna ili zaštitna mera u trajanju dužem
od šest meseci i zbog toga mora da bude odsutan sa rada - danom početka
primenjivanja te mere;
5) u slučaju prestanka rada poslodavca, u skladu sa zakonom.
Radni odnos može da prestane na osnovu pismenog sporazuma poslodavca i
zaposlenog.
Pre potpisivanja sporazuma, poslodavac je dužan da zaposlenog pismenim putem
obavesti o posledicama do kojih dolazi u ostvarivanju prava za slučaj nezaposlenosti.
Zaposleni ima pravo da poslodavcu otkaže ugovor o radu.
123
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Otkaz ugovora o radu zaposleni dostavlja poslodavcu u pisanom obliku, najmanje
15 dana pre dana koji je zaposleni naveo kao dan prestanka radnog odnosa.
Ako zaposleni otkaže ugovor o radu zbog, od strane poslodavca učinjene povrede obaveza utvrđenih zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu, zaposleni
ima sva prava iz radnog odnosa, kao u slučaju da mu je nezakonito prestao radni
odnos.
Poslodavac može zaposlenom da otkaže ugovor o radu ako za to postoji opravdani razlog koji se odnosi na radnu sposobnost zaposlenog, njegovo ponašanje i
potrebe poslodavca, i to:
1) ako zaposleni ne ostvaruje rezultate rada, odnosno nema potrebna znanja i sposobnosti za obavljanje poslova na kojima radi;
2) ako zaposleni svojom krivicom učini povredu radne obaveze utvrđene opštim
aktom ili ugovorom o radu;
3) ako zaposleni ne poštuje radnu disciplinu propisanu aktom poslodavca, odnosno ako je njegovo ponašanje takvo da ne može da nastavi rad kod poslodavca;
4) ako zaposleni učini krivično delo na radu ili u vezi sa radom;
5) ako se zaposleni ne vrati na rad kod poslodavca u roku od 15 dana od dana
isteka roka za neplaćeno odsustvo ili mirovanje radnog odnosa u smislu ovog
zakona;
6) ako zaposleni zloupotrebi pravo na odsustvo zbog privremene sprečenosti za
rad;
7) ako zaposleni odbije zaključenje aneksa ugovora o radu;
8) ako zaposleni odbije zaključenje aneksa ugovora o radu ;
9) ako usled tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena prestane potreba za obavljanjem određenog posla ili dođe do smanjenja obima posla.
Poslodavac je dužan da pre otkaza ugovora o radu zaposlenog pismenim putem upozori na postojanje razloga za otkaz ugovora o radu i da mu ostavi rok
od najmanje pet radnih dana od dana dostavljanja upozorenja da se izjasni na
navode iz upozorenja.
U upozorenju poslodavac je dužan da navede osnov za davanje otkaza, činjenice i
dokaze koji ukazuju na to da su se stekli uslovi za otkaz i rok za davanje odgovora
na upozorenje.
Ako postoje olakšavajuće okolnosti ili ako priroda povrede radne obaveze ili nepoštovanje radne discipline nije dovoljan razlog za otkaz ugovora o radu, poslodavac može u upozorenju da zaposlenog obavesti da će mu otkazati ugovor o radu
ako ponovo učini istu ili sličnu povredu, bez ponovnog upozorenja.
Poslodavac je dužan da upozorenje dostavi na mišljenje sindikatu čiji je zaposleni
član.
Sindikat je dužan da dostavi mišljenje u roku od pet radnih dana od dana dostavljanja
upozorenja.
PREUZIMANJE - tržišna aktivnost koja obuhvata različite oblike prenosa kontrole nad preduzećem sa jedne grupe akcionara na drugu. Razlikujemo prijateljska i neprijateljska preuzimanja. Prijateljsko preuzimanje svodi se na doborovoljni sporazum strane koja želi da izvrši preuzimanje i preduzeća koje je
predmet preuzimanja i ostvaruje se kroz dogovor ponuđača s jedne strane i
vlasnika i menadžera preduzeća koje se preuzima s druge strane, dok se nepri124
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
jateljsko preuzimanje realizuje suprotno volji i interesu menadžera i vlasnika
preduzeća koje se preuzima.
PRIMANJA DRŽAVE ,b.s. - sredstva koja država ostvaruje prodajom nefinansijske
i finansijske imovine i zaduživanjem.
PRIMARIJUS - doktori medicine, doktori stomatologije i diplomirani farmaceuti
koji imaju najmanje 12 godina rada u zdravstvenoj delatnosti, položen specijalistički ispit, stručne i naučne radove, mogu podneti zahtev, odnosno biti predloženi
za dobijanje naziva primarijus, kao stručnog priznanja za dugogodišnji uspešni
zdravstveni, obrazovni i stručni rad. Predlog za dobijanje naziva primarijus može
podneti odgovarajuća sekcija ili podružnica Srpsko lekarskog društva, odnosno
Farmaceutskog društva Srbije, kao i nadležna komora. Bliže uslove, način i postupak za dobijanje naziva primariju utvrđuje ministar.
PRIMARNA EMISIJA - primarni novac je veza između monetarne politike centralne banke i novčane mase. Postoje tri toka primarne emisije: 1) kreditni oblici
usmeravanja primarnog novca (krediti za likvidnost i selektivni krediti poslovnim
bankama); 2) stvaranje i povlačenje primarnog novca po liniji deviznih transakcija
centralne banke; 3) emitovanje primarnog novca kupovinom i prodajom hartija
od vrednosti ( obveznica države, blagajničkih zapisa banaka i centralne banke) od
strane emisione banke.
PRIPRAVNIK - lice koje prvi put zasniva radni odnos, za zanimanje za koje je to
lice steklo određenu vrstu i stepen stručne spreme, ako je to kao uslov za rad na
određenim poslovima utvrđeno zakonom ili pravilnikom. Pripravnički staž traje
najduže godinu dana, ako zakonom nije drukčije određeno. Za vreme pripravničkog staža, pripravnik ima pravo na zaradu i sva druga prava iz radnog odnosa, u
skladu sa zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu.
PRIPRAVNIČKI STAŽ ZDRAVSTVENIH RADNIKA I SARADNIKA -zdravstveni radnici i zdravstveni saradnici ne mogu obavljati samostalni rad dok ne obave pripravnički staž i polože stručni ispit, u skladu sa zakonom. Pripravnički staž
za zdravstvene radnike i zdravstvene saradnike sa visokom stručnom spremom
traje 12 meseci, ako zakonom nije drukčije određeno. Pripravnički staž za doktore
medicine čije su osnovne studije na medicinskom fakultetu, na osnovu programa
nadležnog organa fakulteta, utvrđene u trajanju od šest godina - traje šest meseci.
Pripravnički staž za zdravstvene radnike i zdravstvene saradnike sa višom, odnosno srednjom stručnom spremom, traje šest meseci.
PRIVATIZACIJA - pretvaranje državne/društvene u privatnu svojinu. Očekivano
povećanje efikasnosti preduzeća u uslovima privatne svojine osnovni je ekonomski razlog privatizacije.
Modeli privatizacije u Republici Srbiji su:
1. prodaja kapitala;
2. prenos kapitala bez naknade.
Prodaja kapitala, odnosno imovine subjekta privatizacije sprovodi se putem sledećih metoda:
a) javnog tendera;
b) javne aukcije.
125
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Prenos kapitala bez naknade obavlja se posle sprovedene prodaje kapitala, i to:
a) prenosom akcija zaposlenima;
b) prenosom akcija građanima.
PRIVATIZACIONI REGISTAR - evidentira deo kapitala subjekta privatizacije
izražen u akcijama, koji se prenosi građanima bez naknade, u skladu sa Zakonom
o privatizaciji. Privatizacioni registar vodi se u ministarstvu nadležnom za poslove
privatizacije.
PRIVATNA PRAKSA U ZDRAVSTVU - privatnu praksu može osnovati:
1) nezaposleni zdravstveni radnik sa položenim stručnim ispitom;
2) zdravstveni radnik korisnik starosne penzije, uz saglasnost komore zdravstvenih
radnika.
Privatna praksa može se osnovati kao:
1) ordinacija lekara, odnosno stomatologa (opšta i specijalistička);
2) poliklinika;
3) laboratorija (za medicinsku, odnosno kliničku biohemiju, mikrobiologiju, patohistologiju);
4) apoteka;
5) abulanta (za zdravstvenu negu i za rehabilitaciju);
6) laboratorija za zubnu tehniku.
Privatna praksa ne može obavljati zdravstvenu delatnost iz oblasti hitne medicinske pomoći, snabdevanja krvlju i krvnim derivatima, uzimanja, čuvanja i presađivanja organa i delova ljudskog tela, proizvodnje seruma i vakcina, patoanatomsko
– obdukcijsku delatnost, kao i zdravstvenu delatnost iz oblasti javnog zdravlja.
PRIVREDNI RAST - povećanje realnog obima ukupne proizvodnje u nekoj
zemlji u određenom vremenskom periodu. Potrebno je razlikovati rast kao fizičko
uvećanje proizvodnje, od privrednog rasta koji se ostvaruje uz stalnu konfrotaciju
troškova i rezultata. Rast proiuzvodnje po stanovniku prava je mera ekonomskog
napredovanja.
PRIVREDNE KOMORE - interesne, samostalne i poslovno-stručne organizacije privrednih društava, preduzetnika i drugih oblika organizovanja koji obaljaju
privrednu delatnost i koje povezuje zajednički poslovni interes na određenom području ili teritoriji u Republici Srbiji.
PRIVREDNI RAZVOJ - dinamiziranje privrede po horizontali i vertikali, njeno
menjanje, obnavljanje i unapređivanje za sve ljude. Razvojni dometi se izražavaju
različitim pokazareljima, kao što su: bruto nacionalni proizvod po stanovniku,
stanje zdravlja i očekivano trajanje života, obrazovanost, potrošnja energije po
stanovniku, stanje životne sredine i drugo.
PRIVREDNI SISTEM - celokupnost institucionalnih uslova pod kojima privredni
entiteti posluju. Dva suštinska cilja funkcionisanja privrednog sitema su ekonomska efikasnost i socijalna pravednost.
PRIVREDNO DRUŠTVO - pravno lice koje osnivaju osnivačkim aktom pravna
i/ili fizička lica radi obavljanja delatnosti u cilju sticanja dobiti. Pravne forme privrednih društava su: ortačko društvo, komanditno društvo, društvo s ograničenom odgovornošću i akcionarsko društvo (otvoreno i zatvoreno).
126
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
P
PRIVREMENA OBUSTAVA IZVRŠENJA BUDŽETA ,b.s.-Ako se u toku fiskalne godine rashodi povećaju ili prihodi smanje Vlada, na predlog ministra, odnosno nadležni izvršni organ lokalne vlasti, na predlog lokalnog organa uprave
nadležnog za finansije, može obustaviti izvršenje pojedinih rashoda (u daljem tekstu: privremena obustava izvršenja), ne duže od 45 dana. Privremenom obustavom
izvršenja može se:1) zaustaviti preuzimanje obaveza; 2) predložiti produženje ugovornog roka za plaćanje; 3) zaustaviti davanje odobrenja za zaključenje ugovora; 4)
zaustaviti korišćenje kvota.
Ministarstvo, odnosno lokalni organ uprave nadležan za finansije, u saradnji sa
direktnim korisnicima budžetskih sredstava, pripremaju predlog obima i mera privremene obustave izvršenja.
PRIVREMENI I POVREMENI POSLOVI - poslodavac može za obavljanje poslova koji su po svojoj prirodi takvi da ne traju duže od 120 radnih dana u kalendarskoj godini da zaključi ugovor o obavljanju privremenih i povremenih poslova sa:
1) nezaposlenim licem;
2) zaposlenim koji radi nepuno radno vreme - do punog radnog vremena;
3) korisnikom starosne penzije.
Ugovor se zaključuje u pisanom obliku. Poslodavac može za obavljanje privremenih i povremenih poslova da zaključi ugovor sa licem koje je član omladinske ili
studentske zadruge i koje nije starije od 30 godina.
PROBNI RAD - može da traje najduže šest meseci. Za vreme probnog rada poslodavac i zaposleni mogu da otkažu ugovor o radu sa otkaznim rokom koji ne
može biti kraći od pet radnih dana. Zaposlenom koji za vreme probnog rada nije
pokazao odgovarajuće radne i stručne sposobnosti prestaje radni odnos danom
isteka roka određenog ugovorom o radu.
PROFESIONALNA ORJANTACIJA I SAVETOVANjE O PLANIRANjU
KARIJERE - poslovi kojima se, pojedinačno ili grupno, pruža pomoć licima
koja traže zaposlenje i drugim licima sa potrebom planiranja karijere, pri izboru, promeni zanimanja i donošenju odluka u vezi sa karijernim razvojem. Ovi
poslovi obuhvataju: 1. pružanje informacija o tržištu rada i razvoju zanimanja; 2.
profesionalno usmeravanje lica koje traži zaposlenje i drugih lica, pri planiranju
pravaca razvoja karijere; 3. razvijanje sposobnosti kod lica koje traži zaposlenje da
donese odluku o svojoj karijeri; 4. razvijanje sposobnosti za aktivno traženje posla;
5. selekcija kandidata prema zahtevima posla i psihofizičkim sposobnostima lica i
6. druge savetodavne aktivnosti usmerene ka povećanju zapošljivosti lica koje traži
zaposlenje. v. Mere aktivne politke zapošljavanja.
PROFESIONALNA REHABILITACIJA OSOBA SA INVALIDITETOM - v.
OSOBA SA INVALIDITETOM
PROFESIONALNE BOLESTI - određene bolesti nastale u toku osiguranja, prouzrokovane dužim neposrednim uticajem procesa i uslova rada na radnim mestima, odnosno poslovima koje je osiguranik obavljao.
Profesionalne bolesti, radna mesta, odnosno poslovi na kojima se te bolesti pojavljuju i uslovi pod kojima se smatraju profesionalnim bolestima, utvrđuju ministar
nadležan za poslove penzijskog i invalidskog osiguranja i ministar nadležan za poslove zdravlja, na predlog fonda.
127
P
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
PROFITNA STOPA - stepen oplodnje celokupnog angažovanog kapitala. Opšti
obrazac za njeno izračunavanje glasi:
PF’=PF/ K h 100
gde je PF - ukupan profit, a K - angažovani kapital.
PROSEČNA ZARADA - od januara 2009. godine izvršene su metodološke izmene
mesečnog istraživanja o zaradama zaposlenih, koje se odnose na obuhvat jedinica
posmatranja. Prilikom izračunavanja prosečnih zarada, Republički zavod za statistiku proširio je obuhvat jedinica posmatranja. Pored podataka o zaradama isplaćenih
zaposlenima kod pravnih lica ( privredna društva, preduzeća, ustanove, zadruge i
druge organizacije), koji se dobijaju putem redovnih mesečnih statističkih izveštaja,
prilikom izračunavanja prosečnih zarada uzimaju se u obzir i podaci o zaradama
isplaćenih zaposlenima kod fizičkih lica (preduzetnika), koji se preuzimasju iz Ministarstva finansija (iz evidencija Poreske uprave). Izračunavanje prosečnih zarada
za januar 2009. godine izvršeno je sa podacima Poreske uprave za 166.166 zaposlenih kod preduzetnika, što u odnosu na ukupan broj zaposlenih kod preduzetnika
predstavlja obuhvat oko 45% . Zarade u tom skupu su niže, što utiče na smanjenje
ukupne prosečne zarade u Republici Srbiji. Uzorak na osnovu koga je izračunata
prosečna zarada za januar 2009. godine čini 85% zaposlenih kod pravnih lica i 15%
zaposlenih kod preduzetnika. Efekat uključivanja podataka o zaradama zaposlenih
kod fizičkih lica je smanjenje januarske prosečne zarade za oko 8%.
PROSPEKT - osnovni dokument izdavaoca akcija kojim se preduzeće predstavlja
investicionoj javnosti pružajući potpune i jasne informacije potencijalnim investitorima za donošenje odluke o ulaganju. On omogućuje potencijalnom investitoru
da ostvari uvid u pravni i finansijski položaj izdavaoca akcija, kao i u njegove poslovne rezultate. On se objavljuje u medijima (štampa, televizija, internet).
PROŠIRENJE DEJSTVA OPŠTEG KOLEKTIVNOG UDOVORA - u skladu
sa članom 257. Zakona o radu, ministar može da odluči da se kolektivni ugovor ili
pojedine njegove odredbe primenjuju i na poslodavce koji nisu članovi udruženja
poslodavaca – učesnika kolektivnog ugovora. Odluku o proširenju dejstva kolektivnog ugovora ministar može doneti ako postoji opravdani interes, a naročito:
1) radi ostvarivanja ekonomske i socijalne politike u Republici Srbiji, u cilju
obezbeđenja jednakih uslova rada koji predstavljaju minimum prava zaposlenih
iz rada i po osnovu rada;
2) da bi se ublažile razlike u zaradama u određenoj grani, grupi, podgrupi ili
delatnosti koje bitno utiču na socijalni i ekonomski položaj zaposlenih što ima
za posledicu nelojalnu konkurenciju, pod uslovom da kolektivni ugovor čije
se dejstvo proširuje obavezuje poslodavce koji zapošljavaju najmanje 30 odsto
zaposlenih u određenoj grani, grupi, podgrupi ili delatnosti.
Odluku ministar donosi na zahtev jednog od učesnika u zaključivanju kolektivnog
ugovora čije se dejstvo proširuje, a po pribavljenom mišljenju Socijalno-ekonomskog saveta. Odluku o proširenju dejstva opšteg kolektivnog ugovora ministar može staviti van snage kada prestanu razlozi za njeno važenje.
PUNO RADNO VREME - iznosi 40 časova nedeljno, ako zakonom nije drukčije određeno.
Opštim aktom može da se utvrdi radno vreme kraće od 40 časova nedeljno, ali ne
kraće od 36 časova nedeljno.
128
R
RAČUN FINANSIRANJA ,b.s. - obuhvata primanja od prodaje finansijske imovine i zaduživanja, te izdatke za nabavku finansijske imovine i za otplatu kredita i
zajmova.
RAD NA CRNO - v. SIVA EKONOMIJA
RADNA NJIŽICA - zposleni ima radnu knjižicu, koju predaje poslodavcu prilikom
zasnivanja radnog odnosa. Radna knjižica je javna isprava. Radnu knjižicu izdaje
opštinska uprava. Poslodavac je dužan da zaposlenom vrati uredno popunjenu
radnu knjižicu na dan prestanka radnog odnosa. U radnu knjižicu zabranjeno je
unositi negativne podatke o zaposlenom. Sadržinu radne knjižice, način unošenja
podataka u radnu knjižicu i način vođenja registra o izdatim radnim knjižicama
propisuje ministar.
RADNA OKOLINA - prostor u kojem se obavlja rad i koji uključuje radna mesta,
radne uslove, radne postupke i odnose u procesu rada.
RADNI ODNOS NA ODREĐENO VREME - radni odnos zasniva se na vreme
čije je trajanje unapred određeno kada su u pitanju: sezonski poslovi, rad na određenom projektu, povećanje obima posla koji traje određeno vreme i sl. za vreme
trajanja tih potreba, s tim što tako zasnovan radni odnos neprekidno ili s prekidima
ne može trajati duže od 12 meseci. Pod prekidom ne smatra se prekid rada kraći od
30 radnih dana. Radni odnos na određeno vreme, radi zamene privremeno odsutnog zaposlenog, može se zasnovati do povratka privremeno odsutnog zaposlenog.
Radni odnos zasnovan na određeno vreme postaje radni odnos na neodređeno
vreme, ako zaposleni nastavi da radi najmanje pet radnih dana po isteku roka za
koji je zasnovan radni odnos.
RADNI ODNOS ZA OBAVLJANJE POSLOVA SA POVEĆANIM RIZIKOM
- ugovor o radu može da se zaključi za poslove za koje su propisani posebni uslovi rada samo ako zaposleni ispunjava uslove za rad na tim poslovima. Zaposleni
može da radi na poslovima sa povećanim rizikom samo na osnovu prethodno
utvrđene zdravstvene sposobnosti za rad na tim poslovima od strane nadležnog
zdravstvenog organa.
RADNI ODNOS SA NEPUNIM RADNIM VREMSNOM - radni odnos može da
se zasnuje i za rad sa nepunim radnim vremenom, na neodređeno ili određeno vreme.
Zaposleni koji radi sa nepunim radnim vremenom ima sva prava iz radnog odnosa
srazmerno vremenu provedenom na radu, osim ako za pojedina prava zakonom,
opštim aktom i ugovorom o radu nije drukčije određeno. Zaposleni koji radi sa
129
R
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
nepunim radnim vremenom kod jednog poslodavca može za ostatak radnog vremena da zasnuje radni odnos kod drugog poslodavca i da na taj način ostvari puno
radno vreme.
RADNI ODNOS ZA OBAVLJANJE POSLOVA VAN PROSTORIJA POSLODAVCA - radni odnos može da se zasnuje za obavljanje poslova van prostorija poslodavca, odnosno kod kuće. Ugovor o radu koji se zaključuje za obavljanje
poslova van prostorija poslodavca, pored ostalog sadrži, sadrži i:
1) trajanje radnog vremena prema normativima rada;
2) vrstu poslova i način organizovanja rada;
3) uslove rada i način vršenja nadzora nad radom zaposlenog;
4) visinu zarade za obavljeni rad i rokove isplate;
5) korišćenje i upotrebu sredstava za rad zaposlenog i naknadu za njihovu upotrebu;
6) naknadu drugih troškova rada i način njihovog utvrđivanja;
7) druga prava i obaveze.
Rad van prostorija poslodavca, odnosno kod kuće, zaposleni obavlja sam ili sa
članovima svoje uže porodice, u ime i za račun poslodavca. Članovima uže porodice u smislu smatraju se bračni drug i deca, roditelji, braća i sestre zaposlenog ili
njegovog bračnog druga. Poslodavac može da ugovori poslove van svojih prostorija koji nisu opasni ili štetni po zdravlje zaposlenog i drugih lica i ne ugrožavaju
životnu sredinu.
RADNI ODNOS SA KUĆNIM POMOĆNIM OSOBLJEM - Radni odnos može
da se zasnuje za obavljanje poslova kućnog pomoćnog osoblja. Ugovorom o radu
može da se ugovori isplata dela zarade i u naturi. Isplatom dela zarade u naturi smatra se obezbeđivanje stanovanja i ishrane, odnosno samo obezbeđivanje stanovanja
ili ishrane. Vrednost dela davanja u naturi mora se izraziti u novcu. Najmanji procenat zarade koji se obavezno obračunava i isplaćuje u novcu utvrđuje se ugovorom
o radu i ne može biti niži od 50% od zarade zaposlenog. Ako je zarada ugovorena
delom u novcu, a delom u naturi, za vreme odsustvovanja sa rada uz naknadu zarade
poslodavac je dužan da zaposlenom naknadu zarade isplaćuje u novcu.
RADNI SPOR - spor između radnika, odnosno sindikata i poslodavca, odnosno
poslodavačkog udruženja povodom povrede ili ugrožavanja individualnih, odnosno kolektivnih prava ili interesa iz rada i po osnovu rada koji po propisanoj proceduri rašavaju nadležni organi i tela (Ž. Kulić). Radni sporovi biti kolektivni i individualni. Kolektivnim radnim sporom smatra se spor povodom zaključivanja,
izmena i dopuna ili primene kolektivnog ugovora, ostvarivanja prava na sindikalno
organizovanje i štrajk. Stranom u kolektivnom sporu smatraju se učesnici u zaključivanju kolektivnog ugovora u skladu sa zakonom. Individualnim radnim
sporom smatra se spor povodom otkaza ugovora o radu i isplate minimalne zarade. Stranom u individualnom sporu smatra se zaposleni i poslodavac.
RADNI SUD - specijalizovani sud za rešavanje radnih sporova. Potreba za specijalizacijom zbog specifičnosti i složenosti radnih sporova i potreba za efikasnim
bržim rešavanjem radnih sporova, osnovni su razlozi za formiranje radnog suda.
Formirani su u Nemačkoj, Austriji, Španiji, Švedskoj i u drugim zemljama.
RADNI CENTAR - poseban oblik ustanove koja obezbeđuje radno angažovanje
kao radno terapijsku aktivnost osoba sa invaliditetom koje se ne mogu zaposliti ili
130
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
R
održati zaposlenje ni pod opštim ni pod posebnim uslovima, odnosno čiji je radni
učinak manji od jedne trećine radnog učinka zaposlenog na uobičajenom radnom
mestu.
Radni centar može da obavlja delatnost pod uslovom da angažuje na radno
terapijskim aktivnostima najmanje pet osoba sa invaliditetom, odnosno da angažuje
na radno terapijskim aktivnostima najmanje 80% osoba sa invaliditetom u odnosu
na ukupan broj radno angažovanih i zaposlenih.
RADNO PRAVO – pravne norme kojima se regulišu osnovna prava i obaveze radnika na radu, kao i međusobni odnosi radnika i poslodavaca koji nastaju iz radnih
odnosa. Osnovni pravni instituti radnog prava su: zasnivanje i prestanak radnog
odnosa, kolektivno ugovaranje, zaštita na radu, radno vreme, odmori i odsustva
radnika i dr. Radno pravo sadrži i pravne norme kojima se regulišu prava po osnovu rada u oblati zdtravstvenog i pezijskog i invalidskog osiguranja.
RASPORED RADNOG VREMENA - Radna nedelja traje pet radnih dana. Raspored radnog vremena u okviru radne nedelje utvrđuje poslodavac. Radni dan, po
pravilu, traje osam časova. Poslodavac kod koga se rad obavlja u smenama, noću ili
kad priroda posla i organizacija rada to zahteva - radnu nedelju i raspored radnog
vremena može da organizuje na drugi način. Poslodavac je dužan da obavesti zaposlenog o rasporedu i promeni rasporeda radnog vremena najmanje sedam dana
pre promene rasporeda radnog vremena.
RAVNOPRAVNOST POLOVA - ravnopravno učešće žena i muškaraca u svim
oblastima javnog i privatnog sektora, u skladu sa opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava, potvrđenim međunarodnim ugovorima, Ustavom Republike
Srbije i zakonima, i svi su dužni da je poštuju.
RAZVOJNI DOKUMENT - dokument na republičkom, regionalnom, oblasnom
i lokalnom nivou, kojim se uređuje ekonomski i društveni razvoj.
RAZVOJNI PROJEKAT - projekat izgradnje ili obnove komunalne, ekonomske,
ekološke, socijalne i druge infrastrukture, izgradnje i jačanja institucija i kadrovskih
i ljudskih resursa, razvoja privrednih društava i preduzetništva, podsticanja naučno
istraživačkog rada, kao i drugi projekti koji doprinose sveobuhvatnom društvenoekonomskom ili regionalnom razvoju.
REBALANS BUDŽETA ,b.s. - promena zakona o budžetu Republike Srbije, odnosno odluke o budžetu lokalne vlasti u toku budžetske godine, kojom se menja,
odnosno dopunjuje budžet, a rebalans finansijskog plana organizacije za obavezno socijalno osiguranje promena finansijskog plana kojom se u toku budžetske
godine, menja, odnosno dopunjuje finansijski plan. Rebalansom budžeta koji, na
predlog Vlade, odnosno nadležnog izvršnog organa lokalne vlasti, usvaja Narodna
skupština, odnosno skupština lokalne vlasti, vrši se usklađivanje prihoda i rashoda
budžeta na nižem, višem ili istom nivou. Ako se u toku sprovođenja mera privremene obustave izvršenja, budžetski deficit ne uskladi sa mogućnošću finansiranja,
odnosno sa planiranim deficitom, Vlada, odnosno nadležni izvršni organ lokalne
vlasti, u roku od 15 dana pre isteka perioda u kojem se sprovodi privremena obustava izvršenja, utvrđuje predlog rebalansa budžeta.
U toku usvajanja rebalansa budžeta Vlada, na predlog ministra, odnosno nadležni
131
R
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
izvršni organ lokalne vlasti, na predlog lokalnog organa uprave nadležnog za finansije, može nastaviti sa privremenom obustavom izvršenja pojedinih rashoda.
RECESIJA - blaži oblik privredne neravnoteže u kojoj je proizvodnja i zaposlenost
ispod nivoa pune iskorišćenosti resursa, tj ispod optimalnog nivoa. Najčešće se
jevlja u razmaku od 4-5 godina.
REFERENTNA KAMATNA STOPA - stopa po kojoj se komercijalne banke zadužuju kod centralne, ,,narodne“ banke.
REGION - statistička funkcionalna teritorijalna celina, koja se sastoji od jedne ili
više oblasti, uspostavljena za potrebe planiranja i sprovođenja politike regionalnog
razvoja, u skladu sa nomenklaturom statističkih teritorijalnih jedinica na nivou 2,
nije administrativna teritorijalna jedinica i nema pravni subjektivitet. Za potrebe
podsticanja regionalnog razvoja, u Republici Srbiji, određeni su sledeći regioni: 1)
Region Vojvodine; 2) Beogradski region; 3) Zapadni region; 4) Istočni region; 5)
Centralni region; 6) Južni region i 7) Region Kosova i Metohije. Vlada, na predlog
organa nadležnog za poslove statistike, određuje oblasti koje čine regione.
Prema stepenu razvijenosti regioni se razvrstavaju u dve grupe, i to:
1) u prvu grupu - regioni čiji je stepen razvijenosti 75% i iznad 75% republičkog
proseka društvenog bruto proizvoda po glavi stanovnika;
2) u drugu grupu - regioni čiji je stepen razvijenosti ispod 75% republičkog proseka društvenog bruto proizvoda po glavi stanovnika.
Prema stepenu razvijenosti jedinice lokalne samouprave razvrstavaju se u četiri
grupe, i to:
1) u prvu grupu - jedinice lokalne samouprave čiji je stepen razvijenosti iznad
republičkog proseka;
2) u drugu grupu - jedinice lokalne samouprave čiji je stepen razvijenosti u rasponu od 80% do 100% republičkog proseka;
3) u treću grupu - jedinice lokalne samouprave čiji je stepen razvijenosti u rasponu
od 60% do 80% republičkog proseka;
4) u četvrtu grupu - jedinice lokalne samouprave čiji je stepen razvijenosti ispod
60% republičkog proseka.
RELATIVNA LINIJA SIROMAŠTVA - definiše siromaštvo u odnosu na nacionalni nivo životnog standarda i određena je kao 60% medijane prosečne potrošnje
po potrošačkoj jedinici. v. apsolutna linija siromaštva.
REORGANIZACIJA - oblik stečajnog postupka.Stečajni postupak koji obuhvata
reorganizaciju sprovodi se prema planu reorganizacije. Reorganizacija se sprovodi ako se time obezbeđuje povoljnije namirenje poverilaca u odnosu na bankrotstvo, a posebno ako postoje ekonomsko opravdani uslovi za nastavak dužnikovog
poslovanja. Reorganizacija se sprovodi prema planu reorganizacije koji se sačinjava
u pisanoj formi. Plan reorganizacije može se podneti istovremeno sa predlogom
za pokretanje stečajnog postupka ili nakon otvaranja stečajnog postupka u skladu
sa ovim zakonom. Ako se plan reorganizacije podnosi istovremeno sa predlogom
za pokretanje stečajnog postupka njegov naziv se menja u unapred pripremljen
plan reorganizacije, a sadržina i postupak koji se na njega primenjuje određuju se u
skladu sa odredbama ovog zakona kojima se to pitanje uređuje. Plan reorganizacije
sadrži:
132
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
R
1) kratak uvod u kojem su uopšteno objašnjeni delatnost koju stečajni dužnik
obavlja i okolnosti koje su dovele do finansijskih teškoća;
2) popis mera i sredstava za realizaciju plana, kao i detaljan opis mera koje je potrebno preduzeti i način na koji će se reorganizacija sprovesti;
3) detaljnu listu poverilaca sa podelom na klase poverilaca i kriterijume na osnovu
kojih su klase formirane;
4) visinu novčanih iznosa ili imovinu koja će služiti za potpuno ili delimično namirenje prema klasi poverilaca, uključujući i obezbeđene i neobezbeđene poverioce, kao i sredstva rezervisana za poverioce osporenih potraživanja, postupak za
izmirenje potraživanja i vremensku dinamiku plaćanja;
5) opis postupka prodaje imovine, uz navođenje imovine koja će se prodavati sa
založnim pravom ili bez njega i namenu prihoda od takve prodaje;
6) rokove za izvršenje plana reorganizacije i rokove za realizaciju glavnih elemenata plana reorganizacije, ako ih je moguće odrediti;
7) jasno naznačenje da se usvajanjem plana reorganizacije sva prava i obaveze
poverilaca iz plana definišu isključivo u skladu sa odredbama usvojenog plana,
uključujući i situaciju u kojoj plan nije u potpunosti izvršen, odnosno u kojoj se
izvršenje plana obustavlja;
8) spisak članova organa upravljanja i iznos njihovih naknada;
9) spisak stručnjaka koji će biti angažovani i iznos naknada za njihov rad;
10)ime nezavisnog stručnog lica koje će pratiti sprovođenje plana u interesu svih
poverilaca obuhvaćenih planom i način na koji će to lice obaveštavati poverioce
o sprovođenju plana reorganizacije, kao i iznos i dinamiku isplate nagrade za
njegov rad;
11)godišnje finansijske izveštaje za prethodne tri godine sa mišljenjem revizora
ako su bili predmet revizije;
12)finansijske projekcije, uključujući projektovani bilans uspeha, bilans stanja i izveštaj o novčanim tokovima za period izvršenja plana reorganizacije;
13)procenu novčanog iznosa koji bi se dobio unovčenjem imovine sprovođenjem
bankrotstva;
14)datum početka primene plana reorganizacije;
15)rok sprovođenja plana koji ne može biti duži od pet godina;
16)predlog za imenovanje stečajnog upravnika i članova odbora poverilaca ako je
planom predviđeno njihovo angažovanje.
REPREZENTATIVNOST SINDIKATA - sindikat se smatra reprezentativnim:
1) ako je osnovan i deluje na načelima slobode sindikalnog organizovanja i delovanja;
2) ako je nezavisan od državnih organa i poslodavaca;
3) ako se finansira pretežno iz članarine i drugih sopstvenih izvora;
4) ako ima potreban broj članova na osnovu pristupnica u skladu sa zakonom;
5) ako je upisan u registar u skladu sa zakonom i drugim propisom.
Prilikom utvrđivanja reprezentativnosti na osnovu broja članova, prioritet ima
poslednja potpisana pristupnica sindikatu. Reprezentativnim sindikatom kod poslodavca smatra se sindikat koji ispunjava uslove propisano zakonom i u koji je
učlanjeno najmanje 15% zaposlenih od ukupnog broja zaposlenih kod poslodavca.
Reprezentativnim sindikatom kod poslodavca smatra se i sindikat u grani, grupi,
podgrupi ili delatnosti u koji je neposredno učlanjeno najmanje 15% zaposlenih
133
R
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
kod tog poslodavca. Reprezentativnim sindikatom za teritoriju Republike Srbije,
odnosno jedinice teritorijalne autonomije ili lokalne samouprave, odnosno za granu, grupu, podgrupu ili delatnost, smatra se sindikat koji ispunjava uslove propsane zakonom i u koji je učlanjeno najmanje 10% zaposlenih od ukupnog broja
zaposlenih u grani, grupi, podgrupi ili delatnosti, odnosno na teritoriji određene
teritorijalne jedinice.
REPREZENTATIVNOST UDRUŽENЈA POSLODAVACA-udruženje poslodavaca smatra se reprezentativnim:
1) ako je upisano u registar u skladu sa zakonom;
2) ako ima potreban broj zaposlenih kod poslodavaca - članova udruženja poslodavaca, u skladu sa zakonom.
Reprezentativnim udruženjem poslodavaca smatra se udruženje poslodavaca u
koje je učlanjeno 10% poslodavca od ukupnog broja poslodavaca u grani, grupi,
podgrupi ili delatnosti, odnosno na teritoriji određene teritorijalne jedinice, pod
uslovom da ti poslodavci zapošljavaju najmanje 15% od ukupnog broja zaposlenih
u grani, grupi, podgrupi ili delatnosti, odnosno na teritoriji određene teritorijalne
jedinice.
Utvrđivanje reprezentativnosti sindikata i udruženja poslodavaca
Reprezentativnost sindikata kod poslodavca utvrđuje poslodavac u prisustvu predstavnika zainteresovanih sindikata, u skladu sa ovim zakonom.
Sindikat može da podnese zahtev za utvrđivanje reprezentativnosti Odboru za
utvrđivanje reprezentativnosti sindikata i udruženja poslodavaca :
1) ako mu nije utvrđena reprezentativnost u roku od 15 dana od dana podnošenja
zahteva;
2) ako smatra da reprezentativnost sindikata nije utvrđena u skladu sa ovim zakonom.
Reprezentativnost sindikata za teritoriju Republike Srbije, odnosno jedinice teritorijalne autonomije ili lokalne samouprave, odnosno u grani, grupi, podgrupi
ili delatnosti, i reprezentativnost udruženja poslodavaca - utvrđuje ministar,
na predlog Odbora, u skladu sa ovim zakonom. Odbor čine po tri predstavnika Vlade, sindikata i udruženja poslodavaca, koji se imenuju na četiri godine.
Predstavnike Vlade imenuje Vlada na predlog ministra, a predstavnike sindikata
i udruženja poslodavaca imenuju sindikati i udruženja poslodavaca - članovi
Socijalno-ekonomskog saveta.
Zahtev za utvrđivanje reprezentativnosti sindikat podnosi poslodavcu. Uz zahtev se podnosi dokaz o ispunjenju uslova reprezentativnosti. Zahtev za utvrđivanje
reprezentativnosti sindikat, odnosno udruženje poslodavaca, podnosi Odboru.
Sindikat, poslodavci i udruženje poslodavaca mogu podneti zahtev za preispitivanje utvrđene reprezentativnosti po isteku roka od tri godine od dana donošenja
rešenja. Preispitivanje reprezentativnosti sindikata kod poslodavca, utvrđene
rešenjem poslodavca, može se pokrenuti na inicijativu poslodavca, odnosno na
zahtev drugog sindikata kod tog poslodavca. Zahtev za preispitivanje reprezentativnosti sindikata kod poslodavca utvrđene rešenjem ministra može podneti poslodavac kod koga je osnovan sindikat čija se reprezentativnost preispituje ili drugi
sindikat kod tog poslodavca. Zahtev za preispitivanje reprezentativnosti sindikata i može da podnese sindikat osnovan za teritorijalnu jedinicu, odnosno granu,
grupu, podgrupu ili delatnost za koju je osnovan sindikat čija se reprezentativn134
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
R
ost preispituje. Zahtev za preispitivanje reprezentativnosti udruženja poslodavaca
može da podnese udruženje poslodavaca osnovano za granu, grupu, podgrupu ili
delatnost, odnosno teritorijalnu jedinicu za koju je osnovano udruženje poslodavaca čija se reprezentativnost preispituje. Rešenje o reprezentativnosti i rešenje o
gubitku reprezentativnosti sindikata za određenu granu, grupu, podgrupu ili delatnost, odnosno za teritorijalnu jedinicu, kao i rešenje o utvrđivanju reprezentativnosti i rešenje o gubitku reprezentativnosti udruženja poslodavaca, objavljuju se u
„Službenom glasniku Republike Srbije“.
REPUBLIČKA AGENCIJA ZA MIRNO REŠAVANjE RADNIH SPOROVA
- posebna organizacija koja obavlja stručne poslove koji se odnose na:
1. mirno rešavanje kolektivnih i individualnih sporova;
2. izbor miritelja i arbitara;
3. vođenje Imenika miritelja i arbitara (u daljem tekstu: Imenik);
4. stručno usavršavanje miritelja i arbitara;
5. odlučivanje o izuzeću miritelja i arbitara;
6. evidenciju o postupcima mirnog rešavanja radnih sporova;
7. druge poslove određene Zakonom.
Radom Agencije rukovodi direktor, koga postavlja Vlada Republike Srbije.
RESTITUCIJA - ponovno uspostavljanje stanja koje je postojalo pre nekog pravno
relavantnog događaja,a koje je njime bilo poremećeno. Primenjuje se , pre svega,u
oblasti naknade štetei kod pravno neosnovanog bogaćenja.
RESTRUKTURIRANJE U POSTUPKU PRIVATIZACIJE - a) statusne ili organizacione promene; b) poravnanje iz dužničko -poverilačkog odnosa i v) primena drugih mera, koje se odnose na subjekt privatizacije koje omogućavaju prodajunjegovog kapitala ili imovine metodom javnog tendera ili javne aukcije.
Postupak restrukturiranja statusnom ili prganizacionom promenom obuhvata:
1) spajanje zavisnog preduzeća u okviru povezanog preduzeća, preuzimanjem ili
novim osnivanje;
2) podelu preduzeća na više pravnih subjekata;
3) prodaju delova preduzeća;
4) prenos imovine ili dela imovine na drugi pravni subjekat;
5) promenu oblika preduzeća, odnosno promenu oblika zavisnih preduzeća;
6) promenu unutrašnje organizacije preduzeća ukidanjem neprofitabilnih poslovnih jedinica;
7) prestanak obavljanja neprofitabilnih delatnosti preduzeća.
Postupak restrukturiranja poravnanjem dužničko-poverilačkog odnosa obuhvara:
1) odlaganje plaćanja ili reprogramiranje duga preduzeća, uz saglasnost većinskih
poverilaca;
2) prenos obaveza sa jednog zavisnog preduzeća na drugo zavisno preduzeće u
okviru povezanih preduzeća, uz saglasnost većinskih poverilaca;
3) otpisivanje glavnice duga, pripadajuće kamate ili drugih potraživanja, u potpunosti ili delimično, uz saglasnost većinskih poverilaca;
4) konverziju novčanih potraživanja od strane poverilaca sa većinskim državnim
kapitalom u kapital tog preduzeća.
Postupak restrukturiranja primenom drugih mera obuhvata:
135
R
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
1) mere za povećanje kapitala u preduzeću;
2) mere za smanjenje ili povećanje broja zaposlenih;
3) druge promene koje se odnose na preduzeće, a koje omogućavaju prodaju njegovog kapitala ili imovine metodom javnog tendera ili javne aukcije.
Ako Agencija za privatizacju proceni da kapital ili imovina subjekta privatizacije
ne mogu biti prodati metodom javnog tendera ili javne aukcije bez prethodnog
rsstrkturiranja, subjekt privatizacije dužananje da se restrukturira u postupku privatizacije.
Agencija za privatizaciju pokreće postupak rsstrukturiranja donošenjem odluke o
restrukturiranju. Pokretanje postupka restrukturiranja Agencija za privatiraciju
oglašava u sredstvima javnih informisanja. Dan pokretanja posstupka privatizacije
smatrase danom početka restrukturiranja. Postupak restrukturiranja okončava se
kada se program restrukturiranja( koji izrađuje preduzeće koje se restrukturira
ili Agencija za privatizaciju) ostvari u potpunosti, odnosno prodajom kapitala ili
imovine preduzeća koje se restrukturira.
RETORZIJA - u međunarodnoj trgovini, uzvratna mera koju preduzima jedna zemlja da bi se zaštitila od negativnih posledica mera koje je preduzela neka druga
zemlja. Na primer ako zemlja A poveća carine na uvoz iz zemlje B, onda zemlja B
će povećati carine za uvoz iz zemlje
REVOLVING KREDIT - garantovana kreditna linija po osnovu ugovora preduzeća sa bankom kojim banka garantuje preduzeću da će mu odredjeni iznos finansijskih sredstava biti na raspolaganju u bilo koje vreme u okviru ugovorenog perioda.
Preduzeće na ime korišćenja revolving kredita plaća banci kamatu i posebnu proviziju kada ne iskoristi pun iznos garantovanog kredita.
RIZIK - određeni nivo verovatnoće da neka aktivnost, direktno ili indirektno, izazove opasnost po životnu sredinu, život i zdravlje ljudi.
Faktor rizika jeste aspekt individualnog ponašanja ili životnog stila, izlaganje uticajima životne sredine, urođena ili nasleđena karakteristika, za koje se na osnovu
epidemioloških dokaza zna da su udruženi sa stanjima vezanim za zdravlje čije se
sprečavanje smatra važnim.
ROD - razlike u društvenim ulogama žena i muškaraca koje se uče usvajanjem kulturnih obrazaca društva i podložne su promenama.
136
S
SALDIRANJE - izvršenje obaveza između učesnika na organizovanom tržištu prenosom hartija od vrednosti i novčanih sredstava po osnovu poslova sa hartijama
od vrednosti.
SAMOZAPOŠLJAVANJE - fizičko lice može samostalno da obavlja delatnost kao
preduzetnik, u skladu sa zakonom.
SAMOSTALNA DELATNOST - privredna, profesionalna ili druga delatnost koju
obavlja: preduzetnik, osnivač odnosno član privrednog društva, samostalni umetnik, sveštenik i verski službenik.
SAMOSTALNI UMETNIK - osiguranik – fizičko lice za koje je utvrđen status lica
koje samostalno obavlja umetničku delatnost ili drugu delatnost u oblasti kulture
prema evidenciji koju vodi umetničko udruženje, u skladu sa zakonom koji uređuje samostalno obavljanje umetničke ili druge delatnosti u oblasti kulture, ako nije
osigurano po drugom osnovu.
SANKCIJA - 1. stupanje na snagu nekog zakonskog akta: zvanično odobrenje. 2.
sankcije - sitem političkih, ekonomskih i vojnih kaznenih mera kojima podležu
prekršioci međunarodnih ugovora. 3. paragraf zakona kojim se određuju kaznene
mere za prekršioce zakona.
SANKCIONISATI - odobriti, potvrditi, ozakoniti: dati čemu zakonsku snagu. 2.
(nepravilno ali danas rasprostranjeno) kazniti, kažnjavati: primeniti sankcije.
SAVET ZAPOSLENIH - zaposleni kod poslodavca koji ima više od 50 zaposlenih
mogu obrazovati savet zaposlenih, u skladu sa zakonom. Savet zaposlenih daje
mišljenje i učestvuje u odlučivanju o ekonomskim i socijalnim pravima zaposlenih,
na način i pod uslovima utvrđenim zakonom i opštim aktom.
SAVET ZA ZAPOŠLJAVANJE - osniva se za teritoriju Republike (Republički savet savet), a može se osnovati i za teritoriju pokrajine (Pokrajinski savet) i jedne ili
više opština (Lokalni savet). Republički savet za zapošljavanje je savetodavno telo
koje Vladi daje mišljenja i preporuke u vezi sa pitanjima od interesa za unapređenje
zapošljavanja, i to: 1. planovima zapošljavanja; 2. programima i merama aktivne
politike zapošljavanja; 3. propisima iz oblasti zapošljavanja i 4. drugim pitanjima
od interesa za zapošljavanje.
Republički savet za zapošljavanje sastoji se od predstavnika osnivača, reprezentativnih sindikata i udruženja poslodavaca, Nacionalne službe za zapošljavanje i
agencija za zapošljavanje, udruženja od značaja za oblast zapošljavanja, odnosno
koja se bave zaštitom interesa nezaposlenih (osoba sa invaliditetom, nacionalnih
137
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
manjina, učesnika oružanih sukoba, žena, omladine i sl.) i stručnjaka za oblast
zapošljavanja.
SAVET EVROPE - regionalna međunarodna organizacija evropskih zemalja, sa sedištem u Strazburu. Osnivački akt Saveta Evrope je Statut Saveta Evrope, potpisan
u Londonu, 5. maja 1949. godine, od strane predstavnika 10 evropskih država: Belgije, Danske, Irske, Italije, Francuske, Luksemburga, Holandije, Švedske, Norveške
i Velike Britanije. Pored deset država koje su učestvovale u osnivanju, u periodu od
1949. do 2007. godine, Savetu Evrope pridružilo se 37 država, i to: Grčka (1949.),
Turska (1949.), Island (1950.), Nemačka (1950.), Austrija (1956.), Kipar (1961.),
Švajcarska (1963.), Malta (1965.), Portugalija (1976.), Španija (1977.), Lihtenštajn
(1978.), San Marino (1988.), Finska (1989.), Mađarska (1990.), Poljska (1991.), Bugarska (1992.), Estonija (1993.), Litvanija (1993.), Slovenija (1993.), Češća Republika (1993.), Slovačka (1993.), Rumunija (1993.), Andora (1994.), Letonija (1995.),
Albanija (1995.), Moldavija (1995.), Makedonija (1995.), Ukrajina (1995.), Rusija
(1996.), Hrvatska (1996.), Gruzija (1999.), Azerbejdžan (2001.), Jermenija (2001.),
Bosna i Hercegovina (2002.), Srbija (2003.), Monako (2004.) i Crna Gora (2007.). Srbija kao pravna naslednica državne zajednice Srbija i Crna Gora u Savet Evrope
primljena je 3. aprila 2003. godine, kao 45. država, od ukupno 47 država koliko ih
danas ima u Savetu Evrope. Svih 47 članica Saveta Evrope potpisnice su Evropske
konvencije o ljudskim pravima, koja je zaključena između članica Saveta Evrope u
Rimu 4. maja 1950. godine.
SEKSUALNO UZNEMIRAVANJE - v. ZABRANA DISKRIMINACIJE
SIVA EKONOMIJA - (engl. ,,hidden economy“, ,,shadow economy“, ,,gray economy“, ,,informal economy“), globalna je pojava, u manjoj ili većoj meri, prisutna u
svim zemljama, bez obzira na tip društva i stepen društveno-ekonomskog razvoja.
Postoje brojne i različite definicije pojma ,,siva ekonomija“, a kao sinonimi neretko se koriste: ,,neformalna ekonomija“, ,,prikrivena ekonomija“, ,,ilegalna ekonomija“, ,,nezvanična ekonomija“, ,,neregularna ekonomija“ i mnogi
drugi termini. Međutim, pošto u značenju pomenutih pojmova ipak postoje određene razlike, važno je odmah na početku ukazati na njih.
Prema Ekonomskom rečniku, neformalna ekonomija (engl. informal economy):
„deo je ekonomije koji karakteriše neregularno i nelegalno poslovanje. Može se
posmatrati kao siva ekonomija, odnosno poslovanje koje se preduzimanjem određenih radnji može legalizovati (na primer plaćanjem poreza), i crna ekonomija
koja se ne može legalizovati (na primer trgovina narkoticima). Svojstvena je i za
nerazvijene i za razvijene zemlje, ali se sa ekonomskim razvojem smanjuje njen
udeo u društvenom prizvodu. Sve zemlje sprovode mere za njeno suzbijanje u cilju
povećanja poreskih prihoda.“
Prema T. Sparijusu, kako bi se omogućila ekonomska analiza fenomena, preglednu
sistematizaciju obezbeđuje tipologija koja skrivenu ekonomiju deli na: ilegalnu, legalnu koja se ne deklariše, i ekonomiju koja se obavlja u domaćinstvu. Prema istom
autoru pomenuta tri tipa neformalne ekonomije imaju sledeće značenje:
Ilegalna ekonomija. U ovaj tip ekonomske aktivnosti obično se uključuje vrlo širok skup delatnosti, poput: krijumčarenja, proizvodnje i distribucije droge, prostitucije, kocke, zelenašenja, falsifikovanja, prinudne naplate dugova, ucena, otmica,
reketiranja, krađa.
138
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
Nedeklarisana legalna aktivnost. Reč je o grupi aktivnosti koje su u načelu
legalne ali se iz različitih razloga skrivaju od administrativnih i poreskih organa. U
konkretnom ispoljavanju ove aktivnosti mogu da budu zbog toga i nelegalne, ali u
principu nisu zabranjene. Ekonomska aktivnost se skriva iz više razloga. Između
ostalog, da bi se izbegao ili utajio porez, da bi se izbegla davanja vezana za socijalno osiguranje ili, pak, da bi se izbegla oštra i nefleksibilna regulativa radnih odnosa.
Ekonomska aktivnost koja se obavlja u domaćinstvu. U ovu grupu se obično
uključuju aktivnosti koje se obavljaju u domaćinstvu, poput: pripremanja hrane,
održavanja čistoće, popravki, čuvanje dece i sl. Reč je o legalnim i proizvodnim
aktivnostima koje su skrivene utoliko što ne izlaze na tržište. Ove aktivnosti nisu
predmet oporezivanja niti se uključuju u društvene račune. To znači da je registrovana ekonomska aktivnost za njihov iznos manja.
Razvojni program Ujedinjenih nacija neformalnu ekonomiju definiše kao: “Ekonomske aktivnosti, sredstva i transakcije, često nezakonite, koje nisu registrirane ili na
drugi način prijavljene odgovarajućim državnim organima, te koje na taj način izbegavaju
oporezivanje ili drugu vrstu uračunavanja u državne ekonomske statistike, ponekad se
opisuju sinonimima „u seni“, „podzemne“ ili kao „siva ekonomija“.
Međunarodna organizacija rada neformalno zapošljavanje definiše: „kao zapošljavanje bez sigurnih ugovora, beneficija za radnike ili bez socijalne zaštite. Sastoji se od
dvije osnovne komponente: samo-zaposlenje u neformalnim poduzećima i plaćeno
uposlenje na neformalnim poslovima.“
Prema Ekonomskom rečniku, siva ekonomija je: „skup ekonomskih aktivnosti koji se obavlja van institucionalizovanog privrednog ambijenta. Ona obuhvata kriminalno poslovanje, fiktivno privređivanje, neformalnu ekonomiju, i ostale
prikrivene i nelegalizovane poslovne transakcije. Sa statističkog stanovišta ona se
razvrstava na registrovanu i neregistrovanu, sa aspekta zakonitosti – na legalnu i
nelegalnu, iz fiskalnog ugla – oporezovanu, oporezivu (ali se od poreskih organa
prikriva ceo prihod ili njegov deo) i ostalu (za koje ne postoje jasni poreski propisi
i koja se obavlja u skladu sa prazninama pravne regulative). Posebnu pažnju valja
obratiti na tzv. treću privredu (crnu ekonomiju) koja je decidno zabranjena i čije je
obavljanje povezano sa kriminalnim i mafijaškim poslovima.“
Pod ekonomijom u senci / sivom ekonomijom / neformalnom ekonomijom, podrazumevamo: 1) zapošljavanje u registrovanim firmama, bez zaključenih
ugovora o radu; 2) zapošljavanje u registrovanim firmama, čiji deo posla kojim se
firma bavi nije registrovan, odnosno firma nije registrovana za sve poslove kojima se bavi; 3) zapošljavanje u registrovanim firmama, sa zaključenim ugovorom
o radu, međutim poslodavac ne uplaćuje doprinose ili plaća doprinose na deo
zarade, a deo zarade isplaćuje na ruke, neplaćanje prekovremenog rada, rad bez
godišnjeg odmora; 4) zapošljavanje u neregistrovanim (fantomskim) firmama; 5)
samozapošljavanje; 6) nelegalne transakcije (na primer, pranje novca) – a što sve
ima negativan uticaj kako na ostvarivanje prava zaposlenih, tako i na javne finansije
i poslodavce iz sfere formalne ekonomije.
SINDIKAT - samostalna, demokratska i nezavisna organizacija zaposlenih u koju
se oni dobrovoljno udružuju radi zastupanja, predstavljanja, unapređenja i zaštite
svojih profesionalnih, radnih, ekonomskih, socijalnih, kulturnih i drugih pojedinačnih i kolektivnih interesa.
139
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Zaštita i unapređenje kolektivnih i pojedinačnih prava i interesa zaposlenih, odnosno zaštita prava iz rada i po osnovu rada, predstavlja osnovnu funkciju sindikata,
koja je sadržana u biću svakog sindikata koji se osniva na izvornim principima
sindikalnog organizovanja i delovanja.
U ostvarivanju svoje uloge sindikati koriste sve metode sindikalnog delovanja i
borbe, počev od saradnje, pregovaranja, pritisaka, kritike i osporavanja do organizovanja protestnih skupova i štrajkova.
Ostvarivanje i zaštita interesa se praktično realizuje kroz definisanje strategije
delovanja o najznačajnijim pitanjima od interesa za članstvo; kroz pokrtanje inicijative za donšenje i izmene i dopune sistemskih propisa i Opšteg kolektivnog
ugovora; kroz unapređenje sistema kolektivnog pregovaranja i zaključivanja
ugovora; kroz izradu, praćenje i primenu zajedničke osnove za zaključivanje posebnih kolektivnih ugovora za teritoriju, granu i delatnost; učešćem u radu Socijalno-ekonomskog saveta prilikom razmatranja i donošnja akata i odluka koja su
od značaja za materijalni i socijalni položaj članova. Pored pomenutih pravaca delovanja sindikati se bave i praćenjem niza drugih pitanja, kao što su pitanja ostvarivanja prava zaposlenih u penzijsko-invalidskom osiguranju, zdravstveno-socijalnoj
zaštiti, zapošljavanju, te predlažu mere za unapređenje zaštite ovih i drugih prava.
Svoju osnovnu funkciju da ostvaruje i štiti kolektivna i pojedinačna prava i interese
zaposlenih, sindikat ostvaruje delovanjem na raznim nivoima organizovanosti, i
to: 1) na nacionalnom nivou (granski sindikat i sindikalna centrala); 2) na lokalnom
nivou (opština, grad, pokrajina); 3) kod poslodavca; 4)na stukovnoj osnovi i dr.
Aktivnosti sindikalne centrale su: a) učešće u socijalnom dijalogu na nacionalnom
nivou, kroz funkcionisanje socijalno-ekonomskog snjaveta; b) učešće u zaključivanju Opšteg kolektivnog ugovora; v) davanje amandmana na predloge zakona
iz oblasti radnopravne, ekonomske i socijalne sfere; g) vođenje sudskih sporova i
zaštita prava zaposlenih; d) proglašavanje generalnog štrajka i generalnog protesta;
đ)organizovanje i vršenje edukacije članstva; e) razvoj međunarodne saradnje i dr.
Aktivnosti granskih sindikata su: a) učešće u zaključivanju posebnih kolektivnih
ugovora; b) pružanje pomoći sindikatima kod poslodavaca (priprema i zaključivanje kolektivnih ugovora kod poslodavca, priprema i organizovanje štrajka, aktivnosti vezane za privatizaciju, aktivnosti vezane za sindikalno organizovanje i sl.), i
v) zaštita prava zaposlenih pred inspekcijskim i sudskim organima.
Aktivnosti sindikata organizovanih kod poslodavaca su: a) učestvovanje u zaključivanju kolektivnog ugovora kod poslodavca; b) davanje mišljenja o programu za
rešavanje viška zaposlenih; v) razmatranje inicijative za privatizaciju; g) učestvovanje u izradi socijalnog programa u preduzećima koja se privatizuju;d) zaštita zaposlenih u sporu sa poslodavcem; đ)zaštita zaposlenih pred inspekcijskim organima;
e)davanje mišljenja u vezi sa otkazom ugovora o radu i dr.
Zaposlenima se jamči sloboda sindikalnog organizovanja i delovanja bez odobrenja, uz upis u registar. Zaposleni pristupa sindikatu potpisivanjem pristupnice.
Poslodavac je dužan da zaposlenom koji je član sindikata na ime sindikalne članarine odbije iznos od zarade na osnovu njegove pismene izjave i da taj iznos uplati
na odgovarajući račun sindikata.
Sindikat je dužan da dostavi poslodavcu akt o upisu u registar sindikata i odluku
o izboru predsednika i članova organa sindikata, u roku od osam dana od dana
140
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
dostavljanja akta o upisu sindikata u registar, odnosno od dana izbora organa sindikata.
Sindikat ima pravo da bude obavešten od strane poslodavca o ekonomskim i radno-socijalnim pitanjima od značaja za položaj zaposlenih, odnosno članova sindikata.
Poslodavac je dužan da sindikatu obezbedi tehničko-prostorne uslove i pristup
podacima i informacijama neophodnim za obavljanje sindikalnih aktivnosti.
Tehničko-prostorni uslovi za obavljanje aktivnosti sindikata utvrđuju se kolektivnim ugovorom ili sporazumom poslodavca i sindikata.
Ovlašćeni predstavnik sindikata ima pravo na plaćeno odsustvo radi obavljanja
sindikalne funkcije, u skladu sa kolektivnim ugovorom ili sporazumom poslodavca
i sindikata, srazmerno broju članova sindikata.
Ako kolektivni ugovor nije zaključen, ovlašćeni predstavnik sindikata za obavljanje
sindikalne funkcije ima pravo:
1) na 40 plaćenih časova rada mesečno ako sindikat ima najmanje 200 članova i po
jedan čas mesečno za svakih sledećih 100 članova;
2) na srazmerno manje plaćenih časova ako sindikat ima manje od 200 članova.
Kolektivnim ugovorom može se utvrditi da ovlašćeni predstavnik sindikata u potpunosti bude oslobođen obavljanja poslova za koje je zaključio ugovor o radu.
SISTEM JAVNOG ZDRAVLJA - sistem koji obezbeđuje uslove za očuvanje i unapređenje zdravlja stanovništva, a čine ga zdravstvene ustanove koje osniva Republika Srbija, autonomna pokrajina i jedinice lokalne samouprave, drugi oblici
zdravstvene službe ( privatna praksa), zdravstveni radnici i zdravstveni saradnici,
ustanove socijalne zaštite, obrazovanja, nauke, zaposleni i poslodavci i drugi učesnici.
SISTEM KONSOLIDOVANOG RAČUNA TREZORA ,b.s.-objedinjeni račun
sredstava konsolidovanih računa trezora Republike Srbije i trezora lokalne vlasti, preko kojeg se vrše plaćanja između korisnika budžetskih sredstava, sredstava
organizacija za obavezno socijalno osiguranje i drugih korisnika javnih sredstava
koji su uključeni u konsolidovani račun trezora, s jedne strane i subjekata koji nisu
obuhvaćeni sistemom konsolidovanog računa trezora, s druge strane, obračunavaju međubankarska plaćanja i vodi kod Narodne banke Srbije;
Konsolidovani račun trezora Republike Srbije je objedinjeni račun sredstava
korisnika sredstava budžeta Republike Srbije, korisnika sredstava organizacija za
obavezno socijalno osiguranje i drugih korisnika javnih sredstava koji su uključeni
u konsolidovani račun trezora Republike Srbije, a koji se otvara Republici Srbiji i
vodi u Upravi za trezor;
Konsolidovani račun trezora lokalne vlasti je objedinjeni račun sredstava pripadajućih korisnika sredstava budžeta lokalne vlasti i drugih korisnika javnih sredstava koji su uključeni u konsolidovani račun trezora lokalne vlasti, a koji se otvara
lokalnoj vlasti i vodi u Upravi za trezor;
Glavna knjiga trezora je poslovna knjiga skupa svih računa koja se vodi po sistemu dvojnog knjigovodstva, u kojoj se sistematski obuhvataju stanja i evidentiraju
sve promene na imovini, obavezama, kapitalu, prihodima i rashodima.
141
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
SISTEM UPRAVLJANJA JAVNIM FINANSIJAMA, b.s. - skup aktivnosti i postupaka usmerenih na uspostavljanje finansijskog jedinstva u evidentiranju prihoda
i primanja i rashoda i izdataka i izvršavanju rashoda korisnika sredstava budžeta
Republike Srbije, odnosno lokalne vlasti, čime se obezbeđuju integritet budžetskog sistema i budžetski ciljevi;
Sistem izvršenja budžeta, kao deo sistema upravljanja javnim finansijama, obuhvata procese i postupke koji se sprovode elektronskom komunikacijom sa Upravom za trezor, a kojima se izvršavaju rashodi korisnika sredstava budžeta Republike Srbije, odnosno lokalne vlasti, utvrđeni zakonom o budžetu, odnosno odlukom
o budžetu, kao i rashodi tih korisnika u periodu privremenog finansiranja.
SISTEMI ZDRAVSTVENE ZAŠTITE - postoje tri modela u koje se svi sistemi
zdravstvene zaštite mogu grupisati, a to su:
1. Sistem nacionalne zdravstvene službe – Beveridžov model,
2. Sistem socijalnog osiguranja – Bizmarkov model,
3. Sistem privatnog osiguranja
Sistem nacionalne zdravstvene službe karakteriše:
1) potpun obuhvat stanovništva zdravstvenom zaštitom i zdravstvenim osiguranjem;
2) finansiranje iz budžeta, odnosno putem poreza, i
3) pretežno državno vlasništvo ili samo kontrola nad zgradama i opremom u
zdravstvu.
Sistem nacionalne zdravstvene službe prva uvela je Velika Britanija, u julu 1948.
godine. Po Vilijamu Beveridžu, koji je u svom izveštaju iz 1942. godine obrazložio
osnove sistema koji će osigurati jednakost i ravnopravnost u korišćenju zdravstvene službe prema potrebama građana a ne prema njihovim platežnim mogućnostima, ovaj sistem zdravstvene zaštite naziva se još i „Beveridžov model“.
Britanska nacionalna zdravstvena služba (National Health Sevice) godinama je
služila kao uzor mnogim zemljama pri formiranju njihovih vlastitih sistema zdravstvene zaštite. Primer Velike Britanije šezdesetih godina sledile su skandinavske
zemlje, a osamdesetih godina mediteranske i druge zemlje. Od zemalja koje su
uvele sistem nacionalne zdravstvene službe, pored velike Britanije i Irske, možemo spomenuti: Švedsku, Norvešku, Finsku, Dansku, Italiju, Španiju, Portugaliju,
Japan, Kanadu, Koreju i druge zemlje.
Sistem socijalnog osiguranja karakteriše:
1. visok procenat stanovništva obuhvaćenog obaveznim zdravstvenim osiguranjem (preko 90%);
2. finansiranje putem doprinosa zaposlenih i njihovih poslodavaca; i
3. državno i/ili privatno vlasništvo nad zgradama i opremom u zdravstvu.
Kao primere zemalja sa socijalnim osiguranjem možemo navesti: Nemačku, Austriju, Francusku, Švajcarsku, Belgiju, Holandiju, Luksemburg i druge zemlje.
Takođe, zemlje u tranziciji pretežno se opredeljuju za sistem socijalnog osiguranja.
Sistem privatnog osiguranja karakerišu: 1) prevashodno privatno vlasništvo nad
zgradama i opremom u zdravstvu; 2) privatno zdravstveno osiguranje i 3) visok
142
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
procenat neosiguranog stanovništva. Zbog činjenice da osiguranik sam bira program ili šemu osiguranja po kojoj će se osigurati, ovaj sistem zdravstvene zaštite
naziva se i „modelom nezavisnog ili suverenog korisnika“.
Tipičan predstavnik zemalja sa sistemom privatnog osiguranja su SAD. U ovoj
zemlji, u kojoj rashodi za zdravstvenu zaštitu čine oko 15% bruto nacionalnog
proizvoda, zdravstveno je neosigurano oko 42 miliona stanovnika.
SKRAĆENO RADNO VREME - zaposlenom koji radi na naročito teškim,
napornim i za zdravlje štetnim poslovima, utvrđenim zakonom ili opštim aktom, na
kojima i pored primene odgovarajućih mera bezbednosti i zaštite života i zdravlja
na radu, sredstava i opreme za ličnu zaštitu na radu postoji povećano štetno
dejstvo na zdravlje zaposlenog - skraćuje se radno vreme srazmerno štetnom
dejstvu uslova rada na zdravlje i radnu sposobnost zaposlenog, a najviše 10 časova
nedeljno (poslovi sa povećanim rizikom). Skraćeno radno vreme utvrđuje se na
osnovu stručne analize, u skladu sa zakonom. Zaposleni koji radi skraćeno radno
vreme ima sva prava iz radnog odnosa kao da radi sa punim radnim vremenom.
SLOBODNA RADNA MESTA - broj prijavljenih potreba za radnicima na osnovu
prijava koje su poslodavci dostavili Nacionalnoj službi za zapošljavanje.
SOCIJALNA (DRUŠTVENA) ISKLJUČENOST - na nivou zemalja članica EU,
definisana je kao proces u kome su određeni pojedinci/ke gurnuti na margine društva i sprečeni da svojim punim kapacitetima učestvuju u ekonomskim, društvenim
i kulturnim tokovima. Isključenost može nastati usled siromaštva ili nedostatka
osnovnih znanja i mogućnosti za oživotno učenje, ili je pak rezultat diskriminacije.
Ovakve pojave pojedinca/ku ili grupe stanovništva udaljavaju od mogyćnosti za
obrazovanje, zaposlenje i ostvarivanje prihoda, kao i od uključivanja i učešća u
društvenim mrežama i aktivnostima u zajednici. Isključeni pojedinci/ke ili grupe
imaju nedovoljan i neadekvatan pristup institucijama, organima vlasti i procesima
donošenja odluka. Neki autori pod terminom socijalna isključenost podrazumevaju
multidimenzioni proces koji predstavlja kombinaciju različitih oblika isključenosti:
neučestvovanje u donošenju odluka i političkim procesima; ograničen pristup
zaposlenosti i materijalnim resursima; limitirane mogućnosti pojedinca ili grupa za
integraciju u svakodnevne kulturne procese. Drugim rečima, socijalna isključenost
je dinamičan proces delimičnog ili potpunog isključivanja pojedinca/ke ili grupa,
iz bilo kog od sistema (društvenog, ekonomskog, političkog, kulturnog) i ovakvi
procesi onemogućavaju pojedince/ke i/ili grupe da ostvare svoja građanska,
politička ili društvena prava.
SOCIJALNA ( DRUŠTVENA) UKLJUČENOST - proces koji omogućava da
svi pojedinci/ke i društvene grupe u potpunosti učestvuju u ekonomskim, društvenim i kulturnim tokovima, i da mogu da dostignu odgovarajući životni standard. Proces bi trebalo da omogući i veće učešće građana/ki u donošenju odluka,
posebno onih koje utiču na njihovo blagostanje i ostvarivanje ljudskih prava.
Na Lisabonskom samitu Evropskog saveta, koji je održan u martu 2000. godine,
socijalna kohezija je proglašena za jedan od tri ključna strateška cilja EU. Socijalna
kohezija se definiše kao sposobnost društva da obezbedi blagostanje svim svojim članovima/cama, ublaži nejednakosti i izbegne magrinalizovanje pojedinaca
ili društvenih grupa. U različitim kontekstima termin socijalna kohezija može se
143
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
koristiti da bi se istakle: (1) zajedničke norme i vrednosti; (2) posedovanje zajedničkog identiteta i pripadanja široj zajednici; (3) osećaj stabilnosti; (4) postojanje
odgovornih institucija koje obezbeđuju blagostanje društva; (5) jednaka distribucija prava, mogućnosti, bogatstva i dohotka; ili (6) snažno građansko društvo i aktivni građani/ke. Već krajem 2000. godine u Nici su postavljeni zajednički ciljevi u
borbi protiv siromaštva i socijalne isključenosti, a 2001. godine u belgijskom gradu
Lakenu (Laeken) usvojen je skup pokazatelja na osnovu kojih se u EU prati stanje
socijalne uključenosti (Laken pokazatelji).
SOCIJALNA ORGANIZACIJA - v. SOCIJALNA PREDUZEĆA
SOCIJALNA PREDUZEĆA - preduzetničke organizacije koje: 1) imaju neprofitne (socijalne) ili ograničene profitne ciljeve, 2) osnovane su da bi zadovoljavale potrebe svojih članova ili pružale usluge drugima. 3) postavljaju socijalne
ciljeve ispred poslovne politike, 4) nisu deo državnog aparata, 5) ne pripadaju
političkim partijama, 6) imaju demokratsku unutrašnju organizaciju, 7) formalno
su organizovane ( imaju neki pravni osnov po kome se osnivaju), 8) autonomne su
u odlučivanju, 9) deluju u cilju unapređenja života u zajednici i doprinose socijalnoj
integraciji i 10) u koje članstvo nije obavezno. Socijalna preduzeća koja se bave
radnom integracijom mogu se svrstati u četiri glavna modela:
1) Organizacije za reintegraciju radnika koji imaju probleme u zapošljavanju na
tržištu rada, te nude prelazno zapošljavanje radnicima kojima je potrebna dodatna podrška ili obuka (centri za trening, i sticanje veština koji nude razne vrste
kvalifikacija za poslove koji se traže na tržištu rada, prekvalifikacije i druge vrste
obuke za pronalaženje posla.
2) Organizacije koje zapošljavaju socijalne grupe koje teško nalaze posao na tržištu
rada (marginalni pojedinci koji su korisnici socijalnog staranja).
3) Organizacije koje zapošljavaju hendikepirana (mentalno i fizički obolela) lica
kojima je neophodna rehabilitacija i zapošljavanje u skladu sa preostalim sposobnostima. Reš je o najstarijoj formi, odnosno tradicionalnom obliku socijalnih preduzeća, koja su poznata i u Srbiji kao zaštitne radionice za zapošljavanje
invalida.
4) Organizacije koje pružaju mogućnost resocijalizacije ljudima sa ozbiljnim problemima prilagođavanja, a uglavnom se radi o alkoholičarima, narkomanima ili
osobama sa težim mentalnim ili fizičkim poremećajima.
Socijalno preduzeće, prema Zakonu o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom, jeste privredno društvo koje se osniva za obavljanje
delatnosti koja je usmerena na zadovoljenje potreba osoba sa invaliditetom, i koje,
nezavisno od ukupnog broja zaposlenih, zapošljava najmanje jednu osobu sa invaliditetom.
Socijalna organizacija, prema istom zakonu, jeste drugi oblik organizovanja koji
se osniva za obavljanje delatnosti koja je usmerena na zadovoljenje potreba osoba
sa invaliditetom i koji zapošljava najmanje jednu osobu sa invaliditetom
SOCIJALNI DIJALOG - proces, mehanizam i institucionalni okvir u kome predstavnici vlade, odnosno nadležnog izvršnog organa autonomne pokrajine ili jedinica lokalne samouprave, reprezentativnih sindikata i reprezentativnog udruženja
poslodavaca, u cilju socijalne stabilnosti i društvenog razvoja, utvrđuju zajedničke
interese.
144
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
Socijalni dijalog je zapravo zbirni pojam koji označava različite forme i sadržaje
bipartitnog, tripartitnog ili multipartitnog dijaloga, odnosno dijaloga između dva,
tri ili više aktera, a sve sa ciljem postizanja dogovora i izbegavanja konflikta ili njegovog svođenja na najnižu moguću meru.
Socijalni dijalog nije sam po sebi cilj, već sredstvo da se dođe do socijalnog
konsenzusa.
Za razvoj socijalnog dijaloga najvažnija međunarodna tripartitna institucija je Međunarodna organizacija rada (MOR), osnovana 1919. godine. MOR, kao specijalizovana agencija organizacije Ujedinjenih nacija, jedina je organizacija koja ima
triprtitni sastav na svetskom nivou. Među brojnim konvencijama i preporukama
MOR-a za socijalni dijalog posebno su značajne: Preporuka br.113 iz 1960. godine, o konsultacijama (konsultacije u okviru industrije i konsultacije na nacionalnom
nivou), Konvencija br. 144 iz 1976. godine, o tripartitnim konsultacijama (međunarodni radni standardi) i prateća Preporuka br. 152, kao i Rezolucija MOR-a iz
1996. godine, o tripartitnim konsultacijama na nacionalnom nivou o ekonomskoj
i socijalnoj politici.
Osnovna dva pristupa socijalnom dijalogu su neoliberalni i neokorporativni
pristup. Neoliberalni pristup zasniva se na stavu o antitržišnoj i antidemokratskoj
prirodi i logici socijalnog dijaloga, naime ovaj pristup je rezervisan prema svakoj
regulaciji i izvan tržišnih mehanizama. Za razliku od neoliberalnog pristupa, neokorporativni pristup favorizuje formalizovan i institucionalizovan socijalni dijalog.
Predmet socijalnog dijaloga su: ukupna ekonomska i socijalna politika, nacrti zakona i predlozi drugih propisa od značaja za ekonomski i socijalni položaj zaposlenih i poslodavaca, razvoj i unapređenje kolektivnog pregovaranja, politika
zapošljavanja, politika zarada i cena, privatizacija i druga pitanja od interesa za
zaposlene, njihove sindikate i poslodavce.
Socijalni dijalog najčešće karakterišu sporost, složenost i postojanje brojnih teškoća koje ga prate, međutim i pored toga on je neophodan i nema alternativu. Socijalna stabilnost modernih društava ne može se zamisliti bez postojanja socijalnog
dijaloga.
Važna pretpostavka za socijalni dijalog kao demokratsku proceduru je postojanje
međusobnog poverenja socijalnih partnera, a kada ima poverenja postoji i šansa da
se dođe do kompromisa kao alternative eventualnom sukobu.
U biti socijalnog dijaloga treba da bude strateška motivacija, a ne takozvana taktičko-politička, pod kojom se, pored ostalog, podrazumeva: formalistički pristup socijalnom dijalogu; politička instrumentalizacija socijalnog dijaloga (postizanje tzv.
„socijalnog mira“), prihvatanje dijaloga u iznudici (kada „zagusti“) i drugo.
Osnovni cilj socijalnog dijaloga je postizanje socijalnog konsenzusa, odnosno
socijalnog pakta o sadržaju, dinamici i socijalnoj ceni ekonomskih i ukupnih
društvenih promena u jednoj zemlji. Primeri razvijenih evropskih zemalja pokazuju nam da su bolje ekonomske efekte postigle one zemlje koje su, pored ostalog,
uspele da stabilizuju socijalne odnose.
U Republici Srbiji postoji potreba za pokretanje stvarnog socijalnog dijaloga, i to
iz sledećih razloga:
1) Socijalni dijalog je jedini način da Srbija izađe iz zone visokog socijalnog i političkog rizika;
145
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
2) Odsutnost socijalnog dijaloga vodi u nekontrolisanu ekspoloziju socijalnog nezadovoljstva, razvoja socijalne demagogije i poraza demokratskih reformskih
snaga;
3) Socijalni dijalog je najbolji put da se dođe do socijalnog pakta, odnosno sporazuma o pravcu, sadržaju, dinamici i socijalnoj ceni ekonomskih i ukupnih
društvenih promena;
4) Neophodno je da Srbija svoje radno i socijalno zakonodavstvo prilagodi sa
zakonodavstvo Evropske unije.
Polazeći od značaja socijalnog dijaloga, naročito u kritičnoj fazi tranzicije, aktivnosti sindikata treba da budu usmerene na delovanje prema nosiocima ekonomske i
socijalne politike, i to tako što:
1) Pokreće inicijative za izmenu postojećih i donošenje novih zakona koji utiču na
materijalni i socijalni položaj zaposlenih;
2) Insistira na stvaranju ekonomskog ambijenta i uslova koji mogućavaju rast proizvodnje, veće zapošljavanje, rast standarda, obezbeđenje zdravih i bezbednih
uslova rada i ekološki zdrave životne sredine;
3) Predlaže izmene zakona koji se odnose na radne odnose i socijalni položaj radnika kao što su već pomenuti Zakon o radu, Zakon o mirnom rešavanju radnih
sporova, Zakon o štrajku, i sl.;
4) Radi na uspostavljanju bolje saradnje između isnspekcija rada, poslodavaca, zaposlenih i sindikalnih organizacija (kroz formiranje mešovitih komisija i odbora
za zaštitu);
5) Insistira na tekovinama pravno uređene države i efikasnog sudstva koje podrazumeva brzo i efikasno rešavanje radnih sporova;
6) Teži ka stvaranju dugoročne politike rešavanja problema nezaposlenosti, kroz
realizaciju Nacionalne strategije zapošljavanja, te aktivne mere politike zapošljavanja;
7) Zahteva dosledno sprovođenje državne politike smanjenja siromaštva;
8) Učestvuje u reformi sistema socijalne i zdravstvene zaštite;
9) Zalaže se za zakonsku zaštitu prava malih akcionara, kao i za učešće zaposlenih
u upravljanju preduzećem.
U ostvarivanju socijalnog dijaloga, kako na republičkom, tako i na lokalnom nivou,
uočeni su sledeći problemi:
1) postojanje formalističkog pristupa socijalnom dijalogu (socijalni dijalog se samo deklarativno prihvata);
2) socijalni dijalog se prihvata jedino u iznudici kada se javlja kao jedino rešenje;
3) postojanje težnje ka neinstitucionalizaciji socijalnog dijaloga;
4) politička instrumentalizacija socijalnog dijaloga (cilj je da se samo postigne tzv.
„socijalni mir“);
5) socijalni dijalog se uglavnom koristi da se nešto spreči, a ne da se njime nešto
postigne;
6) nesloga sindikata (međusobna „sindikalna olajavanja“);
7) odsustvo odgovarajuće logističke podrške za rad socijalno-ekonomskog saveta;
8) nereprezentativnost partnera – najčešće unije poslodavaca, a neretko i pojedinih sindikata;
9) nepostojanje odgovarajućeg pristupa medijima;
146
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
10) na sednicama Socijalno-ekonomskog saveta ne razmatraju se nacrti zakona;
predlozi drugih propisa od značaja za ekonomski i socijalni položaj zaposlenih i poslodavca, a takođe i pitanja vezana za: privatizaciju, politiku zapošljavanja, socijalnu i zdravstvenu zaštitu i sigurnost, obrazovanje i profesionalnu
obuku, demografska kretanja i druga pitanja čije je razmatranje predviđeno
zakonom.
Socijalni dijalog u Srbiji zavisi od spemnosti pregovarača da razgovaraju, saslušaju
drugu stranu, da iznesu svoje mišljenje, da prihvate suprotno mišljenje i na kraju
ako je potrebno i da popuste u nekim pitanjima, ako će se doći, na obostranu korist, do adekvatnog rešenja.
SOCIJALNI PAKT - predmet socijalnog pakta je makroekonomska i socijalna
politika (a ne pitanja iz radnog odnosa koji su glavni predmet kolektivnih ugovora
između predstavnika poslodavaca i zaposlenih).
Cilj potpisivanja kolektivnog pakta je postizanje nacionalnog konsenzusa između socijalnih partnera o glavnim pravcima ekonomske i socijalne politike zemlje, a
u cilju postizanja prosperiteta zemlje i svih njenih građana.
U socijalnom paktu do detalja su razrađeni i konkretizovanje obaveze i zadaci
potpisnika, regulisani njihovi međusobni odnosi, utvrđeni metodi i načini
usklađivanja njihovih interesa, način rešavanja eventualnih sporova (isključivo kroz socijalni dijalog) i dr.
Zaključivanjem socijalnog pakta potrebno je obezbediti stabilan okvir za:
a) utvrđivanje nacionalne strategije ekonomskog i socijalnog razvoja zemlje,
smanjenje siromaštva, restruktuiranje i revitalizaciju privrede, sprovođenje ekonomski odgovorne, javne i socijalno prihvatljive privatizacije, što bi za rezultat
imalo pozitivna kretanja osnovnih indikatora razvoja, rast standarda stanovništva i ukupan kvalitet života;
b) rešavanje problema nezaposlenosti, kroz donošenje i realizaciju realne nacionalne strategije zapošljavanja, kroz aktivne mere politike zapošljavanja i
socijalno zbrinjavanje radnika koji u procesu privatizacije ostanu bez posla;
v) stabilizaciju javnih finansija, uz celovitu poresku reformu koja podrazumeva stimulativnu poresku politiku za povećanje privredne aktivnosti;
g) celovitu reformu oblasti od opšteg društvenog interesa: obrazovanje i nauke, sistema zdravstvene zaštite i zdravstvenog osiguranja, penzijsko invalidskog
sistema, kulture, sporta i dr.
Osnovne pretpostavke za ostvarivanje ciljeva iz socijalnog pakta su sledeće:
a) stvaranje uslova neophodnih za funkcionisanje pravne države, podizanje
efikasnosti svih državnih organa, organizacija, institucija, kao i postizanje
pravne i socijalne sigurnosti;
b) uspostavljanje mehanizama i instrumenata za funkcionisanje nezavisnog
sudstva, uz ostvarivanje mogućnosti osnivanja sudova za radne sporove i
fleksibilizaciju radnih odnosa, u skladu sa evropskim standardima i poštovanje
međunarodnih normi (ratifikovanih međunarodnih konvencija);
v) uspostavljanje odgovarajućeg radnog zakonodavstva u čijem će zaokruživanju i realizaciji podjednako učestvovati svi socijalni partneri;
g) formiranje odgovarajućih mehanizama mirno rešavanje kolektivnih i individualnih radnih sporova, uz sudelovanje svih socijalnih partnera.
147
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
SOCIJALNO-EKONOMSKI SAVET - formalni i institucionalni okvir za vođenje socijalnog dijaloga. Prvi socijalno-ekonomski savet formiran je u Francuskoj 1925. godine.
U razvoju socijalno-ekonomskih saveta u Evropi možemo razlikovati četiri perioda, i to:
a) Period od 1945. do 1960. godine;
U ovom periodu osnovni cilj formiranja saveta bio je brza izgradnja i oporavak
ratom opustošene privrede, kao i da se politička demokratija, formiranjem odgovarajućih institucija, dopuni ekonomskom i socijalnom demokratijom. U
ovom periodu formirani su socijalno-ekonomski saveti u Belgiji (1948. godine),
Holandiji (1950) i Italiji (1957).
b) Period od 1960. do 1974. godine;
U ovom tzv. „zlatnom periodu“, odnosno periodu privrednog buma i prosperiteta
dolazi do razvoja i produbljavanja dijaloga između poslodavaca i sindikata, te se
formiraju socijalno-ekonomski saveti u većem broju zemalja, kao npr. u Velikoj
Britaniji (1962) i Irskoj (1973).
v) Period posle 1975. godine;
U ovom periodu ekonomske krize dolazi do sužavanja i ograničavanja rezultata sindikalne borbe i ograničavanja procesa kolektivnog pregovaranja. Socijalno-ekonomski saveti formirani su, nakon pada vojnih hunti, u Grčkoj (1978) i Portugaliji (1984).
g) Period posle 1989. godine;
U ovom periodu, nakon pada Berlinskog zida i otpočinjanja procesa tranzicije
u bivšim socijalističkim zemljama Centralne i Istočne Evrope, dolazi do daljeg
širenja Evropske Unije i formiranja socijalno-ekonomskih saveta u većem broju
zemalja, kao npr. u: Bugarskoj (1993), Sloveniji (1994), Rumuniji (1997), Hrvatskoj
i Crnoj Gori i Srbiji (2001).
U pogledu sastava socijalno-ekonomskih saveta, možemo razlikovati tri njihova
osnovna modela:
1) bipartitni – socijalno-ekonomski savet čini jednak broj predstavnika radnika i
poslodavaca;
2) tripartitni, sa sledećim varijantama:
a) Socijalno-ekonomski savet sastavljen od jednakog broja predstavnika vlade,
sindikata i poslodavaca (Srbija, Hrvatska, Belgija, Portugalija, Slovenija, Rumunija i dr.);
b) Socijalno-ekonomski savet sastavljen od jednakog broja sindikata i poslodavaca, a broj predstavnika vlade je znatno manji;
c) Socijalno-ekonomski savet sastavljen od predstavnika sindikata, poslodavaca i nezavisnih stručnjaka, pri čemu vlada nije direktno reprezentovana
(Holandija i Italija)
d) „Tripartizam plus“ - Socijalno-ekonomski savet čine predstavnici sindikata,
samozaposlenih radnika, poslodavaca i eksperata koje imenuju predsedik republike i predsednik vlade (Velika Britanija, Danska, Malta i dr).
3) multipartitni saveti – u sastavu socijalno-ekonomskog saveta nalaze se i predstavnici brojnih socijalno-ekonomskih grupa: industrijskih udruženja, naučnih
institucija, socijalnih fondova, banaka, nevladinih organizacija, farmera, lokalnih vlasti i dr. (Francuska, Irska, Portugalija i dr).
4) Članstvo u socijalno-ekonomskim savetima
148
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
Broj članova – predstavnika u socijalno-ekonomskim savetima je različit, i kreće
se od 15 članova do preko 200 članova. U pojedinim evropskim zemljama broj
članova socijalno-ekonomskih saveta je sledeći:
a) Slovenija - 15 članova;
b) Srbija i Hrvatska - 18 članova;
c) Velika Britanija - 25 članova (po šest iz redova radnika, poslodavaca i vlade
i sedam tzv. nezavisnih članova – predstavnici Narodne banke, Udruženja
potrošača i dr);
d) Belgija - 50 članova;
e) Italija - 111 članova (37 predstavnika poslodavaca javnog i privatnog sektora, 44 preedstavnika radnika, 18 predstavnika samozaposlenih radnika, 11
predstavnika socijalnih službi i nevladinih organizacija i 12 eksperata – od
kojih osmoricu imenuje predsedik republike, a četvoricu predsednik vlade);
f) Francuska - 231 član (68 predstavnika vlasti i 163 predstavnika koje direktno imenuju sindikati, unije poslodavaca i profesionalna udruženja i asocijacije poljoprivrednika).
Mandat članova socijalno-ekonomskog saveta uglavnom se kreće između dve i šest
godina.
Pri socio-ekonomskim savetima najčešće se formiraju stalna radna tela, odbori,
komisije i dr. Socijalno-ekonomski saveti u najvećem broju zemalja uglavnom imaju konsultativnu funkciju, i u vezi sa određenim pitanjima oni donose posebne
smernice, direktive i stavove koji se upućuju vladi i parlamentu. Takođe, socijalnoekonomski saveti bave se pripremom izveštaja i studija i vrše istraživanja o širokom krugu problema koja se objavljuju u posebnim publikacijama.
U Republici Srbiji Socijalno ekonomski savet formiran je 2001. godine, a Zakon o
Socijalno-ekonomskom savetimu donet je 2004. godine.
Socijalno-ekonomski savet, prema članu 2. zakona, je nezavisan organ koji čine:
1) za teritoriju Republike Srbije: predstavnici Vlade Republike Srbije (u daljem
tekstu: Vlada), predstavnici reprezentativnih udruženja poslodavaca (u daljem
tekstu: poslodavci) i predstavnici reprezentativnih sindikata (u daljem tekstu:
sindikati), osnovanih za teritoriju Republike Srbije;
2) za teritoriju autonomne ppokrajine i jedinice lokalne samouprave: predstavnici
nadležnih izvršnih organa autonomne pokrajine ili jedinice lokalne samouprave, predstavnici poslodavaca i predstavnici sindikata, osnovanih za određenu
teritorijalnu jedinicu.
Zadatak Socijalno-ekonomskog saveta, prema članu 3. Zakona, na svim nivoima
na kojima se osniva, je uspostavljanje i razvoj socijalnog dijaloga po pitanjima od
značaja za:
- ostvarivanje ekonomskih i socijalnih sloboda i prava čoveka;
- ostvarivanje (zaštitu) materijalnog, socijalnog i ekonomskog položaja zaposlenih i poslodavaca i uslova njihovog života i rada;
- razvoj kulture pregovaranja,
- podsticanje za mirno rešavanje kolektivnih radnih sporova,
- razvoj demokratije.
U nadležnosti Socijalno-ekonomskog saveta Republike Srbije, u skladu sa članom
9. Zakona, su pitanja vezana za:
149
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
- razvoj i unapređivanje kolektivnog pregovaranja,
- uticaja ekonomske politike i mera za njeno sprovođenje na socijalni razvoj
i stabilnosti;
- politiku zapošljavanja,
- politiku zarada i cena,
- konkurenciju,
- produktivnost,
- privatizaciju i druga pitanja strukturnog prilagođavanja,
- zaštitu životne i radne sredine,
- obrazovanje i profesionalnu obuku,
- socijalnu i zdravstvenu zaštitu i sigurnost,
- demografska pitanja i sl.
Socijalno-ekonomski savet zauzima stavove po ovim pitanjima, uvek konsenzusom (saglasnošću svih članova Saveta) i dostavlja ih Vladi.
U nadležnosti Saveta je i razmatranje:
- nacrta zakona i
- predloga drugih propisa od značaja za ekonomski i socijalni položaj zaposlenih
i poslodavaca.
Savet o pripremljenim zakonima i drugim propisima daje mišljenje ministarstvu
nadležnom za oblast na koju se odnosi konkretan zakon, odnosno propis. Ako
ministarstvo ne prihvati mišljenje Saveta, Savet ga može dostaviti Vladi. Time se
iscrpljuje mogućnost formalnog delovanja Saveta na ova pitanja.
Za obavljanje svoje funkcije Savet može obrazovati stalna i privremena tela, a može pozivati i predstavnike nevladinih organizacija, istaknute naučnike i stručnjake
da učestvuju u radu tih tela, ali bez prava glasa.
U periodu od formiranja, u radu Socijalno-ekonomskog saveta i njegovoj organizaciji javili su se brojni problemi, a od kojih posebno ističemo sledeće:
a) Nepostojanje odgovarajućih tehničkih, organizacionih i kadrovskih pretpostavki za rad, u pogledu prostora i broja zaposlenih;
b) Nebavljenje suštinskim i osnovnim reformskim pitanjima i predlozima zakona;
c) Nisu zaživele komisije unutar Saveta za bavljenje specifičnim pitanjima tranzicije;
d) Nije izgrađena mreža lokalnih Socijalno-ekonomskih saveta;
e) Nije organizovana ni jedna konferencija ni naučni skup niti je izdata bilo kakva
publikacija;
f) Nije uspostavljena saradnja sa Međunarodnim udruženjem Socijalno-ekonomskih saveta formiranim 1999. godine.
Socijalno-ekonomski savet uglavnom se bavio pitanjima utvrđivanja minimalne
zarade po satu u Srbiji, donete su određene preporuke koje su se odnosile na izmene i dopune Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju, raspravljano je o
privatizaciji i restruktuiranju privrede u Srbiji, razmatrano je donošenje Odluke o
proširenju dejstva Opšteg kolektivnog ugovora i dr., što je svakako skroman rezultat za nekoliko godina njegovog postojanja.
SOCIJALNI KONSENZUS - (u užem smislu) opšta saglasnost socijalnih partnera
(sindikata, poslodavaca i države) o kompromisu različitih interesa, kako bi se izbeglisocijalni konflikti; (u širem smislu) opšte društveno saglasje oko zajedničkih
150
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
idejnih, političkih, kulturnih,moralnih, ekonomskih i socijalnih vrednosti i ciljeva
u jednoj zemlji.
SOCIJALNO OSIGURANjE - vid socijalne sigurnosti, kojim se osiguranim licima, na principima obaveznosti, uzajamnosti i solidarnosti, obezbeđuje zdravstvena zaštita i materijalna davanja u slučaju nastanka pojedinih socijalnih rizika, kao
što su bolest, starost, invalidnost, smrt i nezaposlenost.
Sistem socijalnog osiguranja obuhvata:
a. penzijsko-invalidsko osiguranje;
b. zdravstveno osiguranje, i
c. osiguranje za slučaj nezaposlenosti.
SOCIJALNA SIGURNOST - skup (sistem) socijalno političkih mera, koje društvo
(država) preduzima sa ciljem da svoje članove osigura od socijalnih rizika (bolest,
materinstvo, nezaposlenost, invalidnost, starost, siromaštvo i sl.) i prevaziđe stanje
nesigurnosti.
Osnovni oblici socijalne sigurnosti su:
- socijalno osiguranje (eng. social insurance) i
- socijalna zaštita i socijalna pomoć (eng.social assistance).
Sistem socijalne sigurnosti u Srbiji sastoji se iz:
a) sistema socijalnog osiguranja,
b) sistema društvene brige o deci,
c) sistema društvene zaštite boraca, vojnih invalida i civilnih invalida rata; i
d) sistema socijalne zaštite.
SOCIJALNA ZAŠTITA - organizovana društvena delatnost koja ima za cilj pružanje pomoći građanima i njihovim poridicama kada dođu u stanje socijalne potrebe i preduzimanja mera radi sprečavanja nastajanja i otklanjanja posledica takvog
stanja.
SOCIJALNO STANOVANJE - stanovanje odgovarajućeg standarda koje se obezbeđuje uz podršku države, u skladu sa strategijom socijalnog stanovanja i programima za realizaciju strategije, domaćinstvima koja iz socijalnih, ekonomskih i drugih razloga ne mogu da obezbede stan po tržišnim uslovima. Radi obezbeđivanja
uslova za održivi razvoj socijalnog stanovanja u Republici Srbiji, a u cilju realizacije
utvrđene nacionalne stambene politike, kojom se određuju i mere za njeno sprovođenje, donosi se Nacionalna strategija socijalnog stanovanja i Akcioni plan
za njeno sprovođenje.
Strategija i Akcioni plan donose se za teritoriju Republike Srbije. Strategijom se
određuju dugoročni i srednjoročni ciljevi razvoja socijalnog stanovanja, u skladu
sa regionalnim, ukupnim ekonomskim i socijalnim razvojem, izvori i način obezbeđivanja sredstava za realizaciju Strategije, razvoj socijalnog stanovanja i drugi
elementi od značaja za socijalno stanovanje. Strategiju i Akcioni plan donosi Vlada
na predlog ministarstva nadležnog za stambene poslove. Strategija se donosi za
period od najmanje 10 godina, a Akcioni plan za period od najmanje pet godina
Akcionim planom se operativno razrađuju ciljevi, mere i aktivnosti definisane u
Strategiji.
Radi realizacije Strategije i Akcionog plana donose se programi socijalnog stanovanja.
151
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Programe donosi Vlada na predlog ministarstva nadležnog za stambene poslove.
Programima utvrđuju se naročito: 1) prioriteti u pogledu projekta, ciljnih grupa i
obima sredstava; 2) kriterijumi pod kojima se sredstva utvrđena programom mogu
koristiti; 3) uslovi odobravanja i vraćanja sredstava.
Sredstva za socijalno stanovanje obezbeđuju se iz: 1) budžeta Republike Srbije; 2) donacija; 3) domaćih i inostranih kredita; 4) sredstava od otplate kredita
odobrenih u skladu sa ovim zakonom; 5) drugih izvora u skladu sa zakonom.
Sredstva se koriste za: 1) odobravanje dugoročnih kredita neprofitnim stambenim
organizacijama radi obezbeđivanja stanova za socijalno stanovanje; 2) odobravanje
dugoročnih kredita fizičkim i pravnim licima za obezbeđivanje stanova za socijalno stanovanje; 3) podsticanje dugoročne stambene štednje; 4) podsticanje različitih vidova pribavljanja stanova za socijalno stanovanje u vlasništvu ili u zakup; 5)
podsticanje različitih vidova pribavljanja stanova za socijalno stanovanje osoba sa
invaliditetom, kao i ličnih i porodičnih vojnih invalida i civilnih invalida rata; 6)
podsticanje partnerstva javnog i privatnog sektora u oblasti socijalnog stanovanja;7) podsticanje različitih vidova izgradnje za stanovanje uz podršku za osobe sa
invaliditetom; 8) druge namene u skladu sa zakonom i programom.
Vlada bliže propisuje merila i kriterijume za korišćenje sredstava, na predlog ministarstva nadležnog za stambene poslove.
Opština, grad i grad Beograd, radi obezbeđivanja uslova za razvoj socijalnog
stanovanja: 1) donosi lokalnu stambenu strategiju u skladu sa Nacionalnom
strategijom socijalnog stanovanja; 2) donosi, u skladu sa lokalnom stambenom
strategijom i Nacionalnom strategijom socijalnog stanovanja, programe socijalnog
stanovanja; 3) planira budžetska sredstva za sprovođenje lokalne stambene strategije; 4) obezbeđuje razvoj socijalnog stanovanja putem odgovarajuće zemljišne politike i planiranja i uređenja prostora; 5) vodi registar stanova; 6) osniva samostalno
ili zajedno sa drugim zainteresovanim jedinicama lokalne samouprave neprofitnu
stambenu organizaciju (stambenu agenciju) radi sprovođenja lokalne stambene
strategije, realizacije programa socijalnog stanovanja i upravljanja stanovima za
socijalno stanovanje datim pod zakup, kao i radi obavljanja drugih aktivnosti od
javnog interesa u oblasti stanovanja.
Pravo na rešavanje stambenih potreba imaju lica koja su bez stana, odnosno lica
bez stana odgovarajućeg standarda i koja iz prihoda koje ostvaruju ne mogu da
obezbede stan po tržišnim uslovima.
Osnovna merila za utvrđivanje reda prvenstva za rešavanje stambenih potreba
su: 1) stambeni status, 2) visina primanja,3) zdravstveno stanje, 4) invalidnost, 5)
broj članova domaćinstva, 6) imovinsko stanje.
U određivanju reda prvenstva po osnovnim merilima prednost imaju lica koja pripadaju ranjivim društvenim grupama: mladi, deca bez roditeljskog staranja, samohrani roditelji, porodice sa više dece, samačka domaćinstva, lica preko 65 godina
starosti, osobe sa invaliditetom, lični vojni invalidi, porodični vojni invalidi, civilni
invalidi rata, izbeglice i interno raseljena lica, Romi i pripadnici drugih socijalno
ranjivih grupa.
Radi obezbeđivanja uslova za održivi razvoj socijalnog stanovanja, kao i obezbeđivanja i korišćenja sredstava za namene utvrđene zakonom, Vlada osnova Republičku agenciju za stanovanje.
152
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
Agencija, u skladu sa zakonom i osnivačkim aktom, obavlja poslove koji se odnose
na: upravljanje sredstvima namenjenim za socijalno stanovanje; izradu dugoročnih, srednjoročnih i godišnjih programa rada Agencije; pripremu modela finansiranja programa socijalnog stanovanja; izbor programa socijalnog stanovanja koji
ispunjavaju uslove za finansiranje; kontrolu namenskog korišćenja sredstava sa
stanovišta ostvarivanja ciljeva i zadataka razvoja socijalnog stanovanja; pružanje
stručne pomoći i tehničke podrške u izradi i realizaciji programa socijalnog stanovanja; organizovanje stručnih aktivnosti na izradi normativa i drugih dokumenata
koji unapređuju delatnost Agencije; druge zadatke i poslove od značaja za rad
Agencije.
Obezbeđivanje, odnosno pribavljanje, upravljanje i davanje u zakup stanova namenjenih za socijalno stanovanje, kao i upravljanje izgradnjom stanova sa mogućnošću sticanja svojine putem prodaje pod neprofitnim uslovima mogu obavljati
neprofitne stambene organizacije.
Neprofitna stambena organizacija može da obavlja poslove ako je upisana u odgovarajući registar za obavljanje te vrste poslova i ako je upisana u poseban registar
neprofitnih stambenih organizacija koje vodi ministarstvo nadležno za stambene
poslove.
Neprofitne stambene organizacije mogu biti stambene agencije, koje osnivaju jedinice lokalne samouprave, stambene zadruge, osnovane i organizovane u skladu
sa zakonom i drugi organizacioni oblici.
Radi obezbeđivanja uslova za socijalno stanovanje, korišćenje sredstava za namene
utvrđene zakonom i pripreme godišnjeg programa, korišćenje preostalih sredstava
solidarne stambene izgradnje, jedinice lokalne samouprave mogu da osnuju neprofitnu stambenu organizaciju ( stambena agencija).
Stambena agencija: 1) prikuplja podatke potrebne za izradu i utvrđivanje stambene politike lokalne samouprave (snimanje i analiza postojećeg stambenog fonda
i stambenih potreba i dr.); 2) upravlja projektima izgradnje stanova za socijalno
stanovanje za izdavanje u zakup na određeno vreme, bez mogućnosti otkupa ili
kupovine, odnosno bez mogućnosti sticanja svojine putem kupovine; 3) upravlja
izgradnjom stanova za prodaju pod neprofitnim uslovima i ugovara prodaju tih
stanova; 4) izrađuje programe za realizaciju utvrđene stambene politike lokalne
samouprave; 5) vrši upravljanje u vezi sa korišćenjem i održavanjem stanova za
socijalno stanovanje koji se izdaju pod zakup (naplata zakupnine, otplata kredita
prema Agenciji i drugim zajmodavcima, organizovanje poslova održavanja stanova i dr.); 6) obavlja poslove koji se odnose na izbor stanova za socijalno stanovanje,
ugovaranje zakupa i kupovine stanova, naplate zakupnine, u saradnji sa institucijama socijalne zaštite i organima lokalne samouprave; 7) razvija nove programe
finansiranja socijalnog stanovanja i podstiče partnerski odnos između javnog i privatnog sektora u oblasti socijalnog stanovanja; 8) stara se da najmanje 10% stanova
namenjenih za socijalno stanovanje bude izgrađeno u skladu sa standardima pristupačnosti objekata od javnog interesa propisanih propisima koji uređuju oblast
izgradnje i planiranja; 9) obavlja i druge poslove u oblasti stanovanja od značaja
za opštinu.
Sredstva za osnivanje i rad stambene agencije obezbeđuju se iz: 1) budžeta jedinice
lokalne samouprave po osnovu prihoda od zakupa stanova iz programa socijal153
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
nog stanovanja i zakupa stanova u državnoj svojini koje koristi jedinica lokalne
samouprave; 2) donacija; 3) primanja od prodaje nefinansijske imovine; 4) kreditnih sredstava odobrenih od strane Agencije;5) primanja od zaduživanja prema
međunarodnim institucijama za finansiranje socijalnog stanovanja; 6) sredstava od
otplate kredita za raspodeljene stanove solidarnosti ako aktom nadležnog organa
jedinice lokalne samouprave nije drukčije određeno; 7) sopstvenih sredstava; 8)
drugih izvora u skladu sa zakonom.
SOLIDARNOST I UZAJAMNOST ZDRAVSTVENOM OSIGURANjU ostvaruje se uspostavljanjem međugeneracijske solidarnosti i uzajamnosti, solidarnosti i uzajamnosti između polova, između bolesnika i zdravih, kao i između lica
različitog materijalnog statusa, u obezbeđivanju i korišćenju prava iz obaveznog
zdravstvenog osiguranja.
Načelo solidarnosti i uzajamnosti ostvaruje se uspostavljanjem takvog sistema obaveznog zdravstvenog osiguranja u kojem troškove obaveznog zdravstvenog osiguranja snose osiguranici i drugi uplatioci doprinosa, srezmeno svojim materijalnim
mogućnostima, i to uplatom doprinosa na ostvarene prihode, s tim da prava iz
obaveznog zdravstvenog osiguranja koriste ona lica kod kojih je nastupila bolest
ili drugi osigurani slučaj.
SOPSTVENI PRIHODI, b.s. - prihodi koje svojim aktivnostima, odnosno prodajom robe i vršenjem usluga, u skladu sa zakonom, ostvare direktni i indirektni
korisnici budžetskih sredstava i sredstava organizacija za obavezno socijalno osiguranje.
SPORAZUM O UČINKU NACIONALNE SLUŽBE ZA ZAPOŠLjAVANjE utvrđuje učinak Nacionalne službe za zapošljavanje i prati efikasnosti sprovođenja
mera aktivne politike zapošljavanja iz Nacionalnog akcionog plana. Sporazum o
učinku zaključuju ministar nadležan za poslove zapošljavanja i direktor Nacionalne
službe za zapošljavanje, po pribavljenom mišljenju upravnog odbora Nacionalne
službe za zapošljavanje. Sporazumom o učinku bliže se uređuju: 1. mere i aktivnosti
iz Akcionog plana koje realizuje Nacionalna služba; 2. rokovi za sprovođenje
mera i aktivnosti iz Akcionog plana; 3. očekivani rezultati; 4. odgovornosti u
Nacionalnoj službi; 5. finansijski okvir i 6. podnošenje redovnih tromesečnih i
godišnjeg izveštaja, kao i vanrednih izveštaja Nacionalne službe Ministarstvu o
sprovođenju programa i mera iz Akcionog plana.
STAGFLACIJA - spoj visoke nezaposlenosti, pada proizvodnje visokog rasta cena.
STANJE SOCIJALNE POTREBE - takvo stanje u kojem je građaninu ili porodici
neophodna društvena pomoć u cilju savladavanja socijalnih i životnih teškoća i
stvaranju uslova za zadovoljavanje osnovnih životnih potreba, ukoliko se te potrebe ne mogu na drugi način zadovoljiti, a na osnovama humanizma i poštovanja
ljudskog dostojanstva.
STANDARD - javno dostupan dokument, utvrđen konsenzusom i donet od priznatog tela, u kome se za opštu i višekratnu upotrebu utvrđuju pravila, zahtevi,
karakteristike, uputstva, preporuke ili smernice za aktivnosti ili njihove rezultate,
radi postizanja optimalnog nivoa uređenosti u određenoj oblasti u odnosu na postojeće ili moguće probleme;
154
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
STANDARDIZACIJA - skup koordiniranih aktivnosti na donošenju standarda i
srodnih dokumenata;
Međunarodne organizacije za standardizaciju jesu organizacije u koje se mogu
učlaniti odgovarajuća nacionalna tela za standardizaciju bilo koje države, i to:
- Međunarodna organizacija za standardizaciju (ISO);
- Međunarodna elektrotehnička komisija (IEC);
- Međunarodna unija za telekomunikacije, Sektor za standardizaciju telekomunikacija (ITU);
Evropske organizacije za standardizaciju jesu organizacije u koje se mogu učlaniti
odgovarajuća nacionalna tela za standardizaciju evropskih država, i to:
- Evropski komitet za standardizaciju (CEN);
- Evropski komitet za standardizaciju u oblasti elektrotehnike (CENELEC);
- Evropski institut za standarde iz oblasti telekomunikacija (ETSI).
Institut za standardizaciju Srbije je nacionalno telo za standardizaciju u Republici Srbiji.
Institut za standardizaciju obavlja sledeće poslove:
1) donosi, objavljuje, preispituje i povlači srpske standarde, u skladu sa pravilima
Instituta;
2) daje tumačenje srpskih standarda, kao i tumačenje primene srpskih standarda,
na zahtev zainteresovane strane;
3) obezbeđuje usaglašenost srpskih standarda sa međunarodnim i evropskim standardima;
4) vodi registar donetih i povučenih srpskih standarda, u skladu sa pravilima Instituta;
5) učestvuje u izradi i preispitivanju međunarodnih i evropskih standarda, u oblastima koje su od interesa za Republiku Srbiju;
6) sarađuje sa međunarodnim i evropskim organizacijama za standardizaciju i nacionalnim telima za standardizaciju država potpisnica odgovarajućih sporazuma iz oblasti standardizacije;
7) izvršava zadatke u vezi sa standardizacijom, u skladu sa obavezama iz potvrđenih međunarodnih sporazuma čiji je potpisnik Republika Srbija;
8) obezbeđuje dostupnost javnosti donetih i povučenih srpskih standarda, publikacija, kao i standarda i publikacija odgovarajućih međunarodnih, evropskih i
nacionalnih tela za standardizaciju i vrši njihovu prodaju;
9) dostavlja obaveštenje, na zahtev organa državne uprave, o tome da li je u oblasti koja se uređuje tehničkim propisom donet odgovarajući srpski standard ili
predstoji njegovo donošenje, odnosno da li postoji odgovarajući međunarodni
ili evropski standard;
10) deluje kao informativni centar za standarde, za informisanje i obaveštavanje o
standardima, u skladu sa zahtevima predviđenim u odgovarajućim međunarodnim sporazumima i obavezama koje proizlaze iz članstva u odgovarajućim
međunarodnim i evropskim organizacijama za standardizaciju;
11) predstavlja i zastupa interese standardizacije u Republici Srbiji u međunarodnim
i evropskim organizacijama za standardizaciju;
12) odobrava upotrebu nacionalnog znaka usaglašenosti sa srpskim standardima, u
skladu sa pravilima Instituta;
13) donosi pravila na osnovu kojih se donose, objavljuju, preispituju i povlače srpski
standardi;
155
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
14) poverava zainteresovanim stranama, u skladu sa svojim pravilima, izradu predloga srpskih standarda u specifičnim oblastima;
15) promoviše primenu srpskih standarda;
16) obavlja i druge poslove iz oblasti standardizacije, u skladu sa zakonom i odlukom o osnivanju.
Organi Instituta su: 1) skupština; 2) upravni odbor; 3) direktor i 4) nadzorni odbor.
STAROSNA PENZIJA - osiguranik, prema članu 19. Zakona, stiče pravo na starosnu penziju:
1) kad navrši 65 (muškarac), odnosno 60 (žena) godina života i najmanje 15 godina staža osiguranja;
2) kad navrši 40 (muškarac), odnosno 35 (žena) godina staža osiguranja i najmanje
53 godine života;
3) kad navrši 45 godina staža osiguranja.
Odredbe člana 19. Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju primenjivaće
se od 2011. godine, a do tada primenjivaće se prelazne odredbe člana 69. Zakona
o izmenama i dopunama zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju. Naime,
pravo na starosnu penziju u periodu od 2006. do 2010. osiguranik stiče kad navrši:
1) u 2006. i 2007. godini, 63 godine života (muškarac), odnosno 58 godina života
(žena) i najmanje 20 godina penzijskog staža;
2) u 2008. godini, 63 godine i šest meseci života (muškarac), odnosno 58 godina
i šest meseci života (žena) i najmanje 19 godina penzijsku 2009. godini, 64 godine života (muškarac), odnosno 59 godina života (žena) i najmanje 18 godina
penzijskog staža;
3) u 2010. godini, 64 godine i šest meseci života (muškarac), odnosno 59 godina i
šest meseci života (žena) i najmanje 17 godina pezijskog staža.
Kao što vidimo, starosna granica za odlazak u penziju povećava se od 2008. godine do 2011. godine (povećanje za dve godine, odnosno pola godine na godišnjem
nivou).
Prema Predlogu Zakona o izmenama i dopunama Zakona o penzijskon i invalidskom osiguranju, osiguranik stiče pravo na starosnu penziju:
1) kad navrši 65 (muškarac), odnosno 60 (žena) godina života i najmanje 15 godina staža osiguranja;
2) kad navrši 40 (muškarac), odnosno 38 (žena) godina staža osiguranja i najmanje
58 godine života;
3) kad navrši 45 godina staža osiguranja.
Izuzetno od tačke 2., osiguranik stiče pravo na starosnu penziju:
1) u 2011. godini, 40 (muškarac), odnosno 35 godina i četiri meseca (žena) staža
osiguranja i najmanje 53 godine i četiri meseca života;
2) u 2012. godini, 40 (muškarac), odnosno 35 godina i osam meseci (žena) staža
osiguranja i najmanje 53 godine i osam meseci života;
3) u 2013. godini, 40 (muškarac), odnosno 36 (žena) godina staža osiguranja i najmanje 54 godine života;
4) u 2014. godini, 40 (muškarac), odnosno 36 godina i četiri meseca (žena) staža
osiguranja i najmanje 54 godine i četiri meseca života;
5) u 2015. godini, 40 (muškarac), odnosno 36 godina i osam meseci (žena) staža
osiguranja i najmanje 54 godine i osam meseci života;
156
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
6) u 2016. godini, 40 (muškarac), odnosno 37 (žena) godina staža osiguranja i najmanje 55 godina života;
7) u 2017. godini, 40 (muškarac), odnosno 37 godina i četiri meseca (žena) staža
osiguranja i najmanje 55 godina i četiri meseca života;
8) u 2018. godini, 40 (muškarac), odnosno 37 godina i osam meseci (žena) staža
osiguranja i najmanje 55 godina i osam meseci života;
9) u 2019. godini, 40 (muškarac), odnosno 38 (žena) godina staža osiguranja i najmanje 56 godina života;
10) u 2020. godini, 40 (muškarac), odnosno 38 (žena) godina staža osiguranja i najmanje 56 godina i šest meseci života;
11) u 2021. godini, 40 (muškarac), odnosno 38 (žena) godina staža osiguranja i najmanje 57 godina života;
12) u 2022 godini, 40 ( muškarac), odnosno 38 (žena) godina staža osiguranja i
najmanje 57 godina i šest meseci života.
STEPEN SINDIKALIZACIJE - procenat sindikalno organizovanih radnika od
ukupnog broja zaposlenih radnika. Razvijenost industrijskih odnosa, razvijenost
radničkog i sindikalnog pokreta, razvijenost radnog i socijalnog zakonodavstva,
stopa nezaposlenosti i dr., neki su od činilaca koji utiču na stepen sindikalizacije.
STIL ŽIVOTA - prepoznatljivi model ponašanja koji je određen preplitanjem ličnih
osobina pojedinca, društvenih interakcija i društvenih i ekoloških uslova života,
način ponašanja koji je moguće predvideti u istim ili sličnim situacijama.
STEČAJ - sprovodi se bankrotstvom ili reorganizacijom.
Pod bankrotstvom se podrazumeva namirenje poverilaca prodajom celokupne
imovine stečajnog dužnika, odnosno stečajnog dužnika kao pravnog lica.
Pod reorganizacijom se podrazumeva namirenje poverilaca prema usvojenom
planu reorganizacije i to redefinisanjem dužničko-poverilačkih odnosa, statusnim
promenama dužnika ili na drugi način koji je predviđen planom reorganizacije.
Cilj stečaja jeste najpovoljnije kolektivno namirenje stečajnih poverilaca ostvarivanjem najveće moguće vrednosti stečajnog dužnika, odnosno njegove imovine.
Načela stečaja su: načelo zaštite stečajnih poverilaca; načelo jednakog tretmana i
ravnopravnosti; načelo ekonomičnosti; načelo sudskog sprovođenja postupka; načelo imperativnosti i prekluzivnosti; načelo hitnosti; načelo dvostepenosti i načelo
javnosti i informisanosti.
Stečajni postupak se otvara kada se utvrdi postojanje najmanje jednog stečajnog
razloga.
Stečajni razlozi su: 1) trajnija nesposobnost plaćanja; 2) preteća nesposobnost plaćanja; 3) prezaduženost; 4) nepostupanje po usvojenom planu reorganizacije i ako
je plan reorganizacije izdejstvovan na prevaran ili nezakonit način.
Trajnija nesposobnost plaćanja postoji ako stečajni dužnik: 1) ne može da odgovori svojim novčanim obavezama u roku od 45 dana od dana dospelosti obaveze; i 2) potpuno obustavi sva plaćanja u neprekidnom trajanju od 30 dana.
Preteća nesposobnost plaćanja postoji ako stečajni dužnik učini verovatnim da
svoje već postojeće novčane obaveze neće moći da ispuni po dospeću.
Prezaduženost postoji ako je imovina stečajnog dužnika manja od njegovih oba157
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
veza. Ako je stečajni dužnik društvo lica prezaduženost ne postoji ako to društvo
ima najmanje jednog ortaka odnosno komplementara koji je fizičko lice.
Nepostupanje po usvojenom planu reorganizacije postoji kada stečajni dužnik ne postupa po planu reorganizacije ili postupa suprotno planu reorganizacije
na način kojim se bitno ugrožava sprovođenje plana reorganizacije.
Organi stečajnog postupka su stečajni sudija, stečajni upravnik, skupština poverilaca i odbor poverilaca.
Stečajni sudija: 1) odlučuje o pokretanju prethodnog stečajnog postupka; 2) utvrđuje postojanje stečajnog razloga i odlučuje o otvaranju stečajnog postupka; 3)
imenuje i razrešava stečajnog upravnika; 4) odobrava troškove stečajnog postupka
i obaveze stečajne mase pre njihove isplate; 5) određuje iznos preliminarne i konačne naknade troškova i nagrade stečajnog upravnika; 6) odlučuje o primedbama
na radnje stečajnog upravnika; 7) razmatra predlog plana reorganizacije i održava
ročište za razmatranje predloga plana reorganizacije ili odbacuje predlog plana
reorganizacije; 8) potvrđuje usvajanje plana reorganizacije ili konstatuje da plan
reorganizacije nije usvojen; 9) donosi rešenje o glavnoj deobi stečajne mase i 10)
donosi druge odluke i preduzima druge radnje određene ovim zakonom.
Stečajni upravnik vodi poslove i zastupa stečajnog dužnika, osim ako je zakonom
drugačije određeno.
Stečajni upravnik, kao i lica koja obavljaju poslove stečajnog upravnika u ime organizacije koja je posebnim zakonom određena da obavlja poslove stečajnog upravnika, imaju status službenog lica u smislu odredaba Krivičnog zakonika kojima se
reguliše položaj službenog lica.
Stečajnog upravnika imenuje stečajni sudija rešenjem o otvaranju stečajnog postupka.
Skupština poverilaca formira se najkasnije na prvom poverilačkom ročištu i nju
čine svi stečajni poverioci, nezavisno od toga da li su do dana održavanja skupštine
podneli prijavu potraživanja.
Razlučni poverioci mogu učestvovati u skupštini poverilaca samo do visine potraživanja za koju učine verovatnom da će se pojaviti kao stečajni poverioci.
Skupština poverilaca: 1) donosi odluku o bankrotstvu stečajnog dužnika; 2) bira i
opoziva predsednika skupštine poverilaca i odbor poverilaca; 3) razmatra izveštaje
stečajnog upravnika o toku stečajnog postupka i o stanju stečajne mase; 4) razmatra izveštaje odbora poverilaca i 5) vrši druge poslove određene zakonom.
Skupština poverilaca na prvoj sednici ili na prvom poverilačkom ročištu bira odbor poverilaca.
Broj članova odbora poverilaca određuje skupština poverilaca, s tim što taj broj ne
može biti veći od devet članova i što uvek mora biti neparan.
Članovi odbora poverilaca mogu biti stečajni poverioci, bez obzira na visinu svog
potraživanja. Poverioci koji su istovremeno i zaposleni ili bivši zaposleni kod stečajnog dužnika ne mogu imati više od jednog člana odbora poverilaca.
Članovi odbora poverilaca biraju predsednika odbora poverilaca.
Odbor poverilaca: 1) daje mišljenje stečajnom upravniku o načinu unovčenja imovine, ukoliko se prodaja ne vrši javnim nadmetanjem, i daje saglasnost u vezi sa
158
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
radnjama od izuzetnog značaja, u skladu sa ovim zakonom; 2) daje mišljenje o
nastavljanju započetih poslova stečajnog dužnika; 3) razmatra izveštaje stečajnog
upravnika o toku stečajnog postupka i o stanju stečajne mase; 4) daje saglasnost na
završni račun stečajnog dužnika; 5) pregleda i o svom trošku pribavlja fotokopije iz
celokupne dokumentacije; 6) izveštava skupštinu poverilaca o svom radu na zahtev
skupštine poverilaca i 7) vrši i druge poslove propisane zakonom.
STEČAJNA MASA - Stečajna masa je celokupna imovina stečajnog dužnika u zemlji i inostranstvu na dan otvaranja stečajnog postupka, kao i imovina koju stečajni
dužnik stekne tokom stečajnog postupka.
STEČAJNI POVERILAC - lice koje na dan pokretanja stečajnog postupka ima
neobezbeđeno potraživanje prema stečajnom dužniku.
Razlučni poverioci - poverioci koji imaju založno pravo, zakonsko pravo zadržavanja ili pravo namirenja na stvarima i pravima o kojima se vode javne knjige ili
registri imaju pravo na prvenstveno namirenje iz sredstava ostvarenih prodajom
imovine na kojoj su stekli to pravo.
Razlučni poverioc nisu stečajni poverioci. Ako je iznos njihovog potraživanja veći
od iznosa sredstava ostvarenih prodajom imovine na kojoj su stekli razlučno pravo,
pravo na namirenje za razliku u visini tih iznosa ostvaruju kao stečajni poverioci.
Razlučna prava stečena izvršenjem ili obezbeđenjem za poslednjih 60 dana pre dana otvaranja stečajnog postupka radi prinudnog namirenja ili obezbeđenja prestaju
da važe i takvi poverioci nisu razlučni poverioci. Razlučni poverioci imaju pravo
na srazmerno namirenje iz stečajne mase kao stečajni poverioci, ako se odreknu
svog statusa razlučnog poverioca ili ako bez svoje krivice ne mogu namiriti svoje
razlučno potraživanje. Pismenu izjavu o odricanju od statusa razlučnog poverioca
razlučni poverioci podnose stečajnom sudiji i stečajnom upravniku, istovremeno
sa zahtevom za brisanje tereta koji se podnosi nadležnom registru.
Izlučni poverilac je lice koje, na osnovu svog stvarnog ili ličnog prava, ima pravo
da traži da se određena stvar izdvoji iz stečajne mase. Izlučni poverilac nije stečajni
poverilac.
STOPA AKTIVNOSTI - v. ANKETA O RADNOJ SNAZI
STOPA INFLACIJE - procentualni porast opšteg nivoa cena u datom vremenskom periodu. Ona predstavlja prosečnu meru promena opšteg nivoa cena u određenom periodu.
STOPA NEAKTIVNOSTI - v. ANKETA O RADNOJ SNAZI
STOPA NEZAPOSLENOSTI - v. ANKETA O RADNOJ SNAZI
STOPA REGISTROVANE NEZAPOSLENOSTI - udeo registrovanih nezaposlenihli lica u zbiru registrovanih nezaposlenih lica i zaposlenih lica, uključujući i
individualne poljpprivrednike koji uplaćuju doprinose za penzijskoinvalidsko osiguranje.
STOPA ZAMENE - ne postoji precizna definicija pojma stopa zamene i u literaturi moguće je naići na različite pokazatelje koji se nazivaju stopom zamene. S. z.
definiše se kao: a) odnos između prve penzije i poslednje zarade; b) odnos između
penzije u prvoj godini penzionisanja i prihoda u godini pre penzionisanja; v) od159
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
nos prve penzije i prosečne zarade u poslednjoj godini pre penzionisanja; g) odnos
između prosečne penzije i prosečne zarade.
Hipotetička s. z. računa se kao odnos između penzije za osnovni slučaj (lini koeficujent 1 i 40 godina penzijskoh staža, tj. 40 linih bodova) u odnosu na zaradu pre
penzionisanja, tj. u odnosu na neto proečnu zaradu u republici iz prošle godine).
Hipotetičku s. Z. moguće je računati kao sadašnju stopu zamene ( za lica koja se
danas penzionišu) i kao buduću ( očekivanu) stopu zamene, koja pokazuje šta
penzijski sistem može da pruži budućim penzionerima.
Agregatna s. Z. predstavlja odnos između medijane ( proseka) pojedinačnih
bruto penzija za starosnu grupu od 65 do 74. godine i medijane pojedinačnih
bruto zarada za starosnu grupu od 50 do 59 godija, ne uzimajući u obzir druga
socijalna davanja (ovaj pokazatelj se prati u zemljama Evropske unije).
Hipotetička stopa zamene =
Neto penzija u godini penzionisanja koju bi
dobio prosečni radnik (lični koeficijent 1) sa
40 godina staža (lični bod 40x opšti bod)
______________________________________
Neto prosečna zarada prethodne godine
STOPA ZAPOSLENOSTI - v. ANKETA O RADNOJ SNAZI
STUBOVI EVROPSKE UNIJE – PILLARS OF THE EUROPEAN UNION
- Evropska unija figurativno se prikazuje kao ujedinjena pod istim „krovom“ sa
„tri stuba“. Prvi stub obuhvata tri zajednice (Evropsku zajednicu za ugalj i čelik /
EZUC//ECSC/, Evropsku ekonomsku zajednicu /EEZ//EEC/, Evropsku zajednicu za atomsku energiju /Euratom/), uključujući i jedinstveno tržište i zajedničku valutu. Drugi stub je zajednička spoljna i odbrambena politika. Treći stub je
saradnja u pravosuđu i unutrašnjim poslovima (Justice and Home Affairs), kako je
to definisano u Mastrihtu, odnosno saradnja politike i pravosudnih organa u kaznenim pitanjima (Police and Judical Cooperation in Criminal Matters), kako je to
definisano na samitu u Amsterdamu. Drugim rečima, prvi stub Unije čine carinska
unija, jedinstveno tržište, zajednička poljoprivredna politika, strukturalne politike i
monetarna unija, drugi stub obuhvata zajedničku spoljnu i bezbednosnu politiku,
a treći saradnju u pravosuđu i unutrašnjim poslovima.
STUBOVI PENZIJSKOG OSIGURANjA - Svetska banka, oslanjajući se na iskustva Čilea u reformi sistema penzijskog osiguranja, početkom 90-tih godina prošlog veka formulisala je svoj model sa tri takozvana stiba (engl. pillar).
Reč je o sledeća tri stuba:
- prvi: državni, nefundiran, zasnovan na tekućem finansiranju (PAYG), sa unapred definisanom penzijom i skroman po obimu;
- drugi: obavezan privatni, fundiran, zasnovan po pravilu propisanog doprinosa
i individualnih štednih računa i osnovni za osiguranje dohodka u starosti;
- treći: dobrovoljni privatni, bilo kompanijski, bilo sa individualnim štednim
računima.
Svetska banka 1995. godine objavljuje novi pregled svojih stavova o penzijskim
sisitemima i daje ocenu sopstvenih i tuđih iskustava na reformi penzijskih sistema.
Njena zagrejanost i zagriženost za stari model je nešto manja, a pristup reformama penzijskih sistema realističniji. I dalje se podržava model sa tri stuba, koji se
160
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
S
proširuje sa još dva stuba: ,,nulti“, koji obuhvata transfere starijim koji nisu zasnovani na prethodnim doprinosima penzijskom osiguranju (socijalna penzija), i ,,četvrtim“, koji obuhvata neformalne i porodične transfere, uključujući stanovanje i
zdravstvenu zaštitu.
Terminologija tri stuba, koja je opšteprihvaćena, ali u zavisnosti od toga da li je
koristi Svetska banka, Evropska unija, Organizacija za evrpsku saradnju i razvoj
(OECD) ili Međunarodna organizacija rada, ima različito značenje. U Srbiji koristi
se terminologija Svetske banke.
Međunarodna organizacija rada, koja predlaže terminologiju slojeva (tier)
umesto stubova (pillar), pošto „terminologija stubova sugeriše stabilnost i sigurnost, pa se u slučaju da neki od stubova ne postoji, stvara utisak da sistemu
nedostaje stabilnost“, te razlikuje:
Prvi sloj – Minimalna socijalna penzija (anti-poverty pension), svima dostupna ali
na osnovu procene imovine, finansirana direktno iz opštih poreza, indeksirana
troškovima života;
Drugi sloj – Obavezan javni sistem socijalnog osiguranja koji obezbeđuje adekvatnu
stopu zamene. Penzije iz ovog sistema u potpunosti su indeksirane rastom cena i
limitirane su do određene visine (“plafon“);
Treći sloj – Fundirani sistem definisanih doprinosa, verovatno privatno upravljanje,
koji bi bio dopuna javnom sistemu. Ovaj sloj uključuje i planove po zaposlenju
(occupational) kao i individualne aranžmane.
Organizacija za evropsku saradnju i razvoj (OECD) razlikuje skedeća tri stuba:
Prvi stub – javni PAYG sa unapred definisanom penzijom, koji se finansira iz bruto
zarada;
Drugi stub – privatni aranžmani koji su obezbeđeni kao deo ugovora o radu (employment contract);
Treći stub – privatni individualni aranžmani u formi štednje ili anuiteta.
Sličnu terminologiju, koju koristi OECD, prihvatila je i Evropska unija, odnosno
Evropska komisija (ES), koja razlikuje:
Prvi stub – osnovni javni obavezni penzijski sistem. Obično formiran po principu
tekućeg finansiranja (PAYG);
Drugi stub – fundirane penzijske šeme po zaposlenju (occupational). Svaki program
pokriva grupu radnika, ili na nivou kompanije i/ili na nivou sektora;
Treći stub – individualna štednja za starost. U pitanju su invidivualni ugovori između radnika i neke privatne institucije (osiguravajuća kompanija, banka, itd.).
,,Da bi uzela u obzir nove trendove, i Evropska komisija uvodi termin sloj (tier), ali
ne u značenju koje ima u ILO klasifikaciji. ILO termin sloj koristi kao supsitut za
stub, dok ga Evropska komisija prihvata kao termin kojim će bolje oslikati internu
strukturu prvog stuba. Tako prvi stub može da se sastoji od sledećih slojeva“:
Nulti sloj – socijalne penzije za one kojima su potrebne, na osnovu ukupnih raspoloživih sredstava – i prihod i imovina (means-tested);
Prvi sloj – tradicionalni PAYG programi u okviru prvog stuba;
Drugi sloj – fundirane obavezne šeme, finansirane doprinosima. Mogu da budu
kolektivni ili individualni programi.
161
S
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Prvi i drugi sloj imaju za cilj da obezbede održanje životnog standarda penzionera
u odnosu na period pre penzionisanja, nulti sloj je namenjen prevenciji siromaštva
među starima.
SUBVENCIJE ZA ZAPOŠLJAVANJE - sredstva koja poslodavac može da ostvari za zapošljavanje nezaposlenih, i to: 1. na novootvorenim radnim mestima; 2. na
upražnjenim radnim mestima, ako se radi o licima koja pripadaju kategoriji teže
zapošljivih lica, u skladu sa ovim zakonom i Akcionim planom i 3. u drugom slučaju utvrđenom Akcionim planom.
v. Mere aktivne polizike zapošljavanja.
SUKOB INTERESA - situacija u kojoj funkcioner ima privatni interes koji utiče,
može da utiče ili izgleda kao da utiče na postupanje funkcionera u vršenju javne
funkcije odnosno službene dužnosti, na način koji ugrožava javni interes;
SVETSKA BANKA - specijalizovana agencija Ujedinjenih nacija i glavna međunarodna institucija za razvoj, osnovana na konferenciji u BretonVudsu za svrhe posleratne obnove. Sastoji se od pet sektora: Međunarodne banke za obnovu i razvoj
(IBRD, glavni sektor), Međunarodne razvojne asocijacije (IDA, osnovana 1960.
godine; daje beskamatne kredite bankama najsiromašnijih zemalja članica), Međunarodne finansijske korporacije (IFC, osnovana 1956.godine; pozajmljuje privatnim preduzećima zemalja u razvoju), Agencije za multilateralne investicije (MIGA,
osnovana 1985. godine; pruža podršku nacionalnim i privatnim agencijama koje
podstiču direktne strane investicije kroz ponudu osiguranja za slučaj nekomercijalnih rizika) i Međunarodnog centra za investicione sporove (ICSID, osnovan 1966.
godine sa ciljem da rastereti IBDR u izmirenju investicionih sporova).
SVETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA (WTO) - međunarodna organizacija sa sedištem u Ženevi, osnovana sa ciljem da nadzire svetsku trgovinu, uklanja
trgovinska ograničenja i unapređuje multilateralnu trgovinu. Osnovana je 1995.
godine od strane 104 zemlje člana. WTO je zamenila Opšti sprazum o carinskim
tarifama i trgovini (GATT).
SWOT analiza - način prikazivanja najbitnijih internih i eksternih karakteristika i
kretanja stanja u kojem se preduzeće u određenom trenutku nalazi. Naziv potiče
od počrtnih slova engleskih reči Strenghts - snage, Weaknesses - slabosti, Opportunities -šanse i Threats - pretnje, a koje definišu matricu u okviru koje se nalazenajunačajniji elementi koji prikazuju sranje preduzeća.
162
Š
ŠTRAJK - prekid rada koji zaposleni organizuju radi zaštite svojih profesionalnih i ekonomskih interesa po osnovu rada. Štrajk se može organizovati, u: 1) preduzeću ili drugom pravnom licu, odnosno u njihovom delu ili kod fizičkog lica koje obavlja privrednu ili drugu
delatnost ili uslugu ( poslodavac), ili 2) u grani i delatnosti, ili 3) kao generalni štrajk. Štrajk se
može organizovati i kao štrajk upozorenja, koji može trajati najduže jedan sat.
ŠTRAJKBREHER - radnik koji ne želi da učestvuje u štrajku ili radnik koga angažuje poslodavac tokom štrajka radi zamene štrajkača
ŠTRAJK IZNENAĐENjA - kratki nenajavljeni spontani izraz nezadovoljstva radnika zbog neispunjenja obaveza poslodavca ili nastanka nekog posebog događaja
(na primer povre
ŠTRAJK SA OKUPACIJOM FABRIKE - postoji kada radnici koji su prekinuli rad
ostaju na svojim radnim mestima sprečavajući na taj način poslodavca da organizuje proces proizvodnje uz pomoć radnika koji nisu pristupili štrajku i novoangažovanih radnika.
ŠTRAJK SITNE SABOTAŽE - (oblik radne borbe sličan štrajku) usporeno izvršenje
rada ili voljno defektno izvršenje rada radi ostvarivanja izvesnih radnopravnih zahteva.
ŠTRAJK REVNOSTI (PRETERANE MARLjIVOSTI) U SLUŽBI - (oblik
radne borbe sličan štrajku) izvršavanje rada sa ekstremnim sitničarenjem, ograničavajući na taj načim korisne efekte rada ( na primer rad na carini).
ŠTRAJK PROTIVNOG SMERA ILI SAMOVOLjNOG RADA - (oblik radne
borbe sličan štrajku) produžavanje rada od strane radnika i pored otpora poslodavca koji je odlučio da privremeno zatvori preduzeće ili prekine rad.
ŠTRAJK SOLIDARNOSTI - kolektivni prekid rada radnika, ali ne radi poboljšanja
sopstvenih uslova rada, već radi davanja podrške radnicima koji su stupili u štrajk
u istom preduzeću ili nekom drugom preduzeću ili grani.
ŠTRAJK TROMBOZA - kolektivno prekid rada radnika samo u jednom delu preduzeća, a šta dovodi do paralisanja i prekida rada celokupnog preduzeća, iako
većina radnika ne učestvuje u štrajku. Do prekida rada dolazi u delu preduzeća koji
je za funkcionisanje preduzeća u celini od vitalnog značaja.
ŠTRAJK UPOZORENjA - štrajk kojim se želi skrenuti pažnjana ozbiljnost zahteva
sindikata u pogledu visina nadnica, uslova rada ili drugih radnopravnihi profesionalnih ciljeva. Ovaj štrajk traje kratko (sat ili najviše dan) i o njemu se unapred
obaveštava poslodavac.
163
T
TEKUĆI BILANS - v. PLATNI BILANS
TRANZICIJA - (u užem smislu) proces prelaska, započet u poslednjoj deceniji XX
veka, bivših socijalističkih zemalja, sa centralističkoplanskih na tržišne ekonomije
i sa autoritarnih režima u demokratska društva. Privatizacija, liberalizacija, deregulacija i makroekonomska stabilizacija, osnovni su elementi tranzicije; (u širem
smislu) prelaz iz jednog društvenog sistema u drugi).
TRANSFERNA SREDSTVA, b.s. - sredstva koja se iz budžeta Republike Srbije,
odnosno budžeta lokalne vlasti prenose budžetu na drugom nivou vlasti, budžetu na istom nivou vlasti i organizacijama za obavezno socijalno osiguranje, kao i
između organizacija za obavezno socijalno osiguranje za doprinose za osiguranje.
TREND - razvojna tedencija pojave na dugi rok.
TREZOR - (državna blagajna) institucija u koju se slivaju, centeralizuju, svi javni
prihodii i iz koje se finansiraju svi javni rashodi.v. Sistem konsolidovanog računa trezora.
TREZOR - (posebna prostorija u bankama) posebno osigurano mesto za čuvanje
novca, hartija od vrednosti, dragocenosti i drugih vrednosti, mesto sa kasama i
sefovima obezbeđeno od krađe i požara.
TRGOVINSKI BILANS-v. PLATNI BILANS
TRŽIŠTE - skup odnosa ponude i tražnje, kao i faktora koji ih determinišu. Mesto
na kome se obrazuje cena. Može se posmatrati sa geografskog aspekta (lokalno,
nacionalno, svetsko), prema vrsti proizvoda, prema fazi procesa reprodukcije (trgovina na veliko, trgovina na malo) i dr. Osnovne funkcije tržišta su : alokativna,
selektivna, distributivna i informativna.
TURISTIČKA AGENCIJA - privredno društvo, preduzetnik ili ogranak drugog
domaćeg ili stranog pravnog lica koje obavlja delatnost turističkih agencija pod
uslovima propisanim zakonom, radi sticanja dobiti. Turistička agencija obavlja poslove: 1) organizovanja i realizovanja turističkih putovanja u zemlji i u inostranstvu;
2) ponude, prodaje i posredovanja u prodaji turističkih putovanja; 3) organizovanja
prihvata putnika; 4) organizovanja izleta, turističkih razgledanja, zabavnih programa i slično, kao i posredovanja u organizovanju skupova, sajmova, manifestacija i
sportskih priredbi; 5) pružanja, odnosno, posredovanja u pružanju usluga turističkih vodiča, turističkih pratilaca, lokalnih turističkih vodiča i turističkih animatora;
6) pribavljanja putnih isprava, rezervacije i prodaje putnih karata u ime i za račun
domaćih i stranih prevoznika; 7) rezervacije i prodaje turističkih, ugostiteljskih i
drugih usluga vezanih za putovanje i boravak putnika; 8) posredovanja u izdavanju
164
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
T
soba i drugih kapaciteta za smeštaj u svojini fizičkog lica; 9) posredovanja u prodaji
specifičnih turističkih usluga; 10) posredovanja u iznajmljivanju vozila turistima i
putnicima; 11) rezervacije i prodaje karata za sportske, kulturne i druge priredbe i
manifestacije, zastupanja u osiguranju putnika i prtljaga u skladu sa zakonom kojim se uređuje osiguranje, prodaje turističkih publikacija i drugo; 12) zamene strane
valute (menjačke poslove) i 13) druge poslove uobičajene u turističkom prometu.
Prema vrsti poslova koje obavljaju turističke agencije mogu biti:
1) turistička agencija organizator turističkog putovanja (u daljem tekstu: organizator putovanja);
2) turistička agencija posrednik u prodaji turističkog putovanja (u daljem tekstu:
posrednik).
Organizator putovanja može obavljati poslove od tač. 1 do13, a posrednik od 2 do 13.
Lice koje ima položen stručni ispit za turističkog vodiča može da obavlja i poslove
turističkog pratioca.
TURISTIČKA ORGANIZACIJA SRBIJE - obavlja poslove promocije turizma, koordinacije aktivnosti turističkih organizacija, privrednih i drugih subjekata u turizmu na
teritoriji Republike Srbije (u daljem tekstu: TOS). TOS obavlja poslove: 1) promocije
turizma Republike Srbije; 2) koordinacije aktivnosti turističkih organizacija, privrednih
i drugih subjekata u turizmu, koji deluju neposredno i posredno na promociji turizma;
3) pripreme i realizacije godišnjih planova i programa promotivnih aktivnosti; 4) organizovanja istraživanja turističkih tržišta za potrebe promocije turizma Republike Srbije;
5) istraživanja tržišta u oblasti kongresnih, sajamskih, sportskih i kulturnih događanja;
6) obezbeđivanja inoformativno-propagandnog materijala kojim se promovišu turističke vrednosti (štampane publikacije, audio i video promotivni materijal, internet
prezentacija, suveniri itd.); 7) formiranja i razvijanja jedinstvenog turističko-informacionog sistema i njegovog povezivanja sa drugim informacionim sistemima u zemlji i
inostranstvu; 8) prikupljanja svih vrsta turističkih informacija radi obaveštavanja javnosti kao i sastavljanja i objavljivanja turističkog kalendara; 9) osnivanja i organizovanja
turističkih predstavništava u inostranstvu i informativnih centara u zemlji, samostalno
ili u saradnji sa drugim subjektima; 10) saradnje sa nacionalnim turističkim organizacijama drugih zemalja, međunarodnim i regionalnim organizacijama u oblasti turizma i
predlaganja mera za učešće u multinacionalnim i regionalim programima i projektima
promocije turizma; 11) utvrđivanja jedinstvenih standarda uređenja, opreme i usluga u turističko-informativnim centrima na teritoriji Republike Srbije; 12) utvrđivanja
programa postavljanja turističke signalizacije i koordiniranja aktivnosti turističkih organizacija i drugih subjekata za njeno obezbeđenje i13) druge aktivnosti kojima se
obezbeđuje uspešno sprovođenje promocije turizma.
TURISTIČKI PRATILAC - fizičko lice koje prati turističku grupu i obavlja operativno tehničke poslove od početka putovanja do odredišta i nazad.
TURISTIČKI VODIČ - fizičko lice koje, po unapred utvrđenom programu, pruža
turistima usluge vođenja, pokazivanja i stručnog objašnjavanja prirodnih, kulturno
-istorijskih, arheoloških, etnografskih, privrednih i drugih znamenitosti.
Turistički vodič i turistički pratilac mora da: 1) ima državljanstvo Republike Srbije; 2)
zna srpski jezik; 3) ima prebivalište na teritoriji Republike Srbije; 4) ima srednje obrazovanje u četvorogodišnjem trajanju; 5) poznaje jedan strani jezik i 6) ima položen stručni
ispit za turističkog vodiča odnosno turističkog pratioca u skladu sa ovim zakonom.
165
U
UDALЈENJE ZAPOSLENOG SA RADA-zaposleni može da bude privremeno
udaljen sa rada:
1) ako je protiv njega pokrenut krivični postupak zbog krivičnog dela učinjenog na
radu ili u vezi sa radom ili ako je učinio povredu radne obaveze koja ugrožava
imovinu veće vrednosti utvrđene opštim aktom ili ugovorom o radu;
2) ako je priroda povrede radne obaveze, odnosno kršenja radne discipline, ili
ponašanje zaposlenog takvo da ne može da nastavi rad kod poslodavca.
Zaposleni kome je određen pritvor udaljuje se sa rada od prvog dana pritvora, dok pritvor traje.
Udaljenje može da traje najduže tri meseca, a po isteku tog perioda poslodavac je dužan da
zaposlenog vrati na rad ili da mu otkaže ugovor o radu ako za to postoje opravdani razlozi.
Za vreme privremenog udaljenja zaposlenog sa rada, zaposlenom pripada naknada zarade u visini jedne četvrtine, a ako izdržava porodicu u visini jedne trećine
osnovne zarade.
UDRUŽENjE - dobrovoljna i nevladina nedobitna organizacija zasnovana na slobodi udruživanja više fizičkih ili pravnih lica, osnovana radi ostvarivanja i unapređenja određenog zajedničkog ili opšteg cilja i interesa, koji nisu zabranjeni Ustavom ili zakonom.
UDRUŽENjE POSLODAVACA - samostalna, demokratska i nezavisna
organizacija u koju poslodavci dobrovoljno stupaju radi predstavljanja, unapređenja
i zaštite svojih poslovnih interesa u skladu sa zakonom. Udruženje poslodavaca
mogu da osnuju poslodavci koji zapošljavaju najmanje 5% zaposlenih u odnosu na
ukupan broj zaposlenih u određenoj grani, grupi, podgrupi ili delatnosti, odnosno
na teritoriji određene teritorijalne jedinice.
UGOSTITELJ - privredno društvo, preduzetnik ili ogranak drugog domaćeg ili
stranog pravnog lica koje obavlja ugostiteljsku delatnost.
UGOSTITELJSKA DELATNOST - pružanje usluga smeštaja, pripremanje i usluživanje hrane, pića i napitaka u ugostiteljskom objektu, kao i pripremanje hrane i
dostavljanje korisnicima za potrošnju na drugom mestu.
UGOSTITELJSKI OBJEKAT - funkcionalno povezan, posebno uređen i opremljen
prostor koji ispunjava propisane minimalne tehničke i sanitarno-higijenske uslove za
pružanje ugostiteljskih usluga, odnosno za obavljanje ugostiteljske delatnosti. Prema
vrsti ugostiteljskih usluga koje se u objektu pružaju, ugostiteljski objekti mogu biti: 1)
ugostiteljski objekat za smeštaj; 2) ugostiteljski objekat za ishranu i piće i 3) ketering
objekat. U ugostiteljskom objektu za smeštaj pružaju se usluge smeštaja, ishrane i
166
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
U
pića i druge usluge uobičajene u ugostiteljstvu ili samo usluge smeštaja (hotel, motel,
turističko naselje, kamp, pansion, hostel, prenoćište, odmaralište, kuća, apartman, soba i drugi objekti za pružanje usluga smeštaja). U ugostiteljskom objektu za pružanje
usluga ishrane i pića pripremaju se i uslužuju topla i hladna jela, pića i napici ili samo
pića i napici (restoran, kafana, bar, objekat brze hrane i drugi objekti). U ketering
objektu se priprema hrana, piće i napici, po utvrđenim standardima radi usluživanja
i potrošnje na drugom mestu. Ugostiteljski objekat ima oznaku vrste objekta prema
pretežnoj vrsti usluga koje se u njemu pružaju.
UGOVARANJE ZDRAVSTVENIH USLUGA - odnosi između matične filijale,
odnosno Republičkog zavoda i davalaca zdravstvenih usluga, povodom ostvarivanja prava osiguranih lica na zdravstvenu zaštitu, uređuje se ugovorom koji se po
pravilu zaključuje za jednu kalendarsku godinu. Ugovor se zaključuje na osnovu
ponude davaoca zdravtvenih usluga za obezbeđenje programa i usluga zdravstvene zaštite iz obaveznog zdravstvenog osiguranja, datom u obliku plana rada davaoca zdravstvenih usluga. Važenje ugovora može se produžiti za vreme utvrđeno
ugovorom, a ukoliko se do kraja kalendarske godine ne zaključi ugovor za narednu
godinu, do njegovog zaključivanja primenjuje se ranije zaključen ugovor.
UGOVOR - saglasnost volje dve strane da se uspostavi, promeni ili ukine neki obligacioni pravni odnos. Saglasnost volja mora biti postignuta o istom predmeti i
osnovu, Ugovor se sastoji iz bitnih (minimun činjenica koje stranke moraju poznavati i o njima se saglasiti) i nebitnih elemenata.
UGOVOR O DELU - poslodavac može sa određenim licem da zaključi ugovor o delu,
radi obavljanja poslova koji su van delatnosti poslodavca, a koji imaju za predmet
samostalnu izradu ili opravku određene stvari, samostalno izvršenje određenog
fizičkog ili intelektualnog posla. Ugovor o delu može da se zaključi i sa licem koje
obavlja umetničku ili drugu delatnost u oblasti kulture u skladu sa zakonom.
UGOVOR O LIZINGU - zaključuje se između davaoca i korisnika lizinga. Davalac lizinga se obavezuje da korisniku-primaocu ustupi predmet na iskorišćavanje
u određeno vreme; primalac plaća naknadu u ratama, s tim da po isteku vremena
može predmet vratiti ili ga kupiti. Predmet lizinga mogu biti: trajna potrošna dobra
(automobili), mašine i dr.
UGOVOR O PRAVIMA I OBAVEZAMA DIREKTORA - direktor može da zasnuje radni odnos na neodređeno ili određeno vreme. Radni odnos zasniva se ugovorom o radu. Radni odnos na određeno vreme može da traje do isteka roka na koji
je izabran direktor, odnosno do njegovog razrešenja. Međusobna prava, obaveze
i odgovornosti direktora koji nije zasnovao radni odnos i poslodavca uređuju se
ugovorom. Lice koje obavlja poslove direktora ima pravo na naknadu za rad koja
ima karakter zarade i druga prava, obaveze i odgovornosti u skladu sa ugovorom.
Ugovor sa direktorom zaključuje u ime poslodavca upravni odbor, a kod poslodavca
kod koga nije obrazovan upravni odbor - organ koji je određen aktom poslodavca.
UGOVOR O RADU - radni odnos zasniva se ugovorom o radu. Ugovor o radu zaključuju zaposleni i poslodavac. Ugovor o radu smatra se zaključenim kad ga potpišu
zaposleni i direktor, odnosno preduzetnik. Ugovor o radu može da potpiše i zaposleni koga ovlasti direktor, odnosno preduzetnik, u skladu sa zakonom. Ugovor o
radu može da se zaključi na neodređeno ili određeno vreme. Ugovor o radu u kome
167
U
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
nije utvrđeno vreme na koje se zaključuje smatra se ugovorom o radu na neodređeno
vreme. Ugovor o radu zaključuje se pre stupanja zaposlenog na rad, u pismenom
obliku. Ako poslodavac sa zaposlenim ne zaključi ugovor o radu smatra se da je zaposleni zasnovao radni odnos na neodređeno vreme danom stupanja na rad.
Ugovor o radu sadrži:
1) naziv i sedište poslodavca;
2) ime i prezime zaposlenog, mesto prebivališta, odnosno boravišta zaposlenog;
3) vrstu i stepen stručne spreme zaposlenog;
4) vrstu i opis poslova koje zaposleni treba da obavlja;
5) mesto rada;
6) način zasnivanja radnog odnosa (na neodređeno ili određeno vreme);
7) trajanje ugovora o radu na određeno vreme;
8) dan početka rada;
9) radno vreme (puno, nepuno ili skraćeno);
10) novčani iznos osnovne zarade i elemente za utvrđivanje radnog učinka, naknade
zarade, uvećane zarade i druga primanja zaposlenog;
11) rokove za isplatu zarade i drugih primanja na koja zaposleni ima pravo;
12) pozivanje na kolektivni ugovor, odnosno pravilnik o radu koji je na snazi;
13) trajanje dnevnog i nedeljnog radnog vremena.
Ugovorom o radu mogu da se ugovore i druga prava i obaveze.
Na prava i obaveze koja nisu utvrđena ugovorom o radu primenjuju se odgovarajuće
odredbe zakona i opšteg akta.
Poslodavac može zaposlenom da ponudi izmenu ugovorenih uslova rada (u
daljem tekstu: aneks ugovora):
1) radi premeštaja na drugi odgovarajući posao, zbog potreba procesa i organizacije rada;
2) radi premeštaja u drugo mesto rada kod istog poslodavca;
3) radi upućivanja na rad na odgovarajući posao kod drugog poslodavca;
4) u drugim slučajevima utvrđenim zakonom opštim aktom i ugovorom o radu.
Odgovarajućim poslom smatra se posao za čije se obavljanje zahteva ista vrsta i
stepen stručne spreme koji su utvrđeni ugovorom o radu.
Uz ponudu za zaključivanje aneksa ugovora poslodavac je dužan da zaposlenom
u pismenom obliku dostavi i razloge za ponudu, rok u kome zaposleni treba da
se izjasni o ponudi i pravne posledice koje mogu da nastanu odbijanjem ponude.
Zaposleni je dužan da se izjasni o ponudi za zaključivanje aneksa ugovora u roku
koji odredi poslodavac, a koji ne može biti kraći od osam radnih dana.
Smatra se da je zaposleni odbio ponudu za zaključivanje aneksa ugovora ako se ne
izjasni u roku.
Ako zaposleni prihvati ponudu za zaključivanje aneksa ugovora, zadržava pravo da
pred nadležnim sudom osporava zakonitost tog ugovora.
Zaposleni može da bude premešten u drugo mesto rada:
1) ako je delatnost poslodavca takve prirode da se rad obavlja u mestima van sedišta poslodavca, odnosno njegovog organizacionog dela;
2) ako je udaljenost od mesta u kome zaposleni radi do mesta u koje se premešta
na rad manja od 50 km i ako je organizovan redovan prevoz koji omogućava
168
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
U
blagovremeni dolazak na rad i povratak sa rada i obezbeđena naknada troškova
prevoza u visini cene prevozne karte u javnom saobraćaju.
Zaposleni može da bude premešten u drugo mesto rada van navedenih slučajeva
samo uz svoj pristanak. Zaposleni može da bude privremeno upućen na rad kod
drugog poslodavca na odgovarajući posao ako je privremeno prestala potreba za
njegovim radom, dat u zakup poslovni prostor ili zaključen ugovor o poslovnoj
saradnji, dok traju razlozi za njegovo upućivanje, a najduže godinu dana. Zaposleni
može, uz svoju saglasnost, da bude privremeno upućen na rad kod drugog poslodavca i duže od godinu dana, dok traju razlozi za njegovo upućivanje.
UGOVOR O STRUČNOM OSPOSOBLJAVANJU I USAVRŠAVANJUUgovor o stručnom osposobljavanju i usavršavanju poslodavac može da zaključi:
1) sa nezaposlenim licem, radi obavljanja pripravničkog staža i polaganja stručnog
ispita, kad je to zakonom, odnosno pravilnikom predviđeno kao poseban uslov
za samostalan rad u struci;
2) sa licem koje želi da se stručno usavrši i stekne posebna znanja i sposobnosti
za rad u svojoj struci, odnosno da obavi specijalizaciju, za vreme utvrđeno
programom usavršavanja, odnosno specijalizacije.
Poslodavac može navedenim licima da obezbedi novčanu naknadu i druga prava,
u skladu sa zakonom, opštim aktom ili ugovorom o stručnom osposobljavanju i
usavršavanju.
UGOVOR O ZASTUPANJU ILI POSREDOVANJU - poslodavac može da zaključi ugovor sa određenim licem radi obavljanja poslova zastupanja ili posredovanja. Ugovorom o zastupanju ili posredovanju utvrđuje se pravo na naknadu za
zastupanje ili posredovanje i druga međusobna prava, obaveze i odgovornosti lica
koje obavlja poslove zastupanja ili posredovanja i poslodavca, u skladu sa zakonom.
UKUPAN PRIHOD - ukupna realizovana količina proizvoda i usluga, ili ukupna
suma novca, koju preduzeće ostvaruje prodajom proizvoda i usluga. Izračunava se
kao proizvod cenei količine proizvoda.
UMERENA INFLACIJA - tip inflacije niskog intenziteta sa stopom inflacije do
30% na godišnjem nivou.
UPUĆENI RADNIK - osiguranik – zaposleni koji za poslodavca sa sedištem u
Republici Srbiji obavlja poslove u drugoj državi ili je na radu u diplomatskom ili
konzularnom predstavništvu ili u međunarodnoj organizaciji u inostranstvu.
UPRAVLjANjE - proces donošenja odluka korišćenjem racionalnih analiza.
UTILITARIZAM - učenje po kome je korist osnovni cilj i kriterijum moralnog
delovanja. Postoji individualni utilitarizam (jedina svrha moralnog delovanja jekorist i dobrobit pojedinca) i socijalni utilitarizam (svrha moralnog delovanja je
dobrobit svih članova društva, odnosno najveća sreća za najveći broj ljudi)
UVRIJERIZAM - shvatanje da su samo radnici u stanju da rukovode radničkim
pokretom i radničkim organizacijama (partije, sidikati i dr.). Javlja se kao reakcija
na paternalistički odnos raznih političkih partija prema radničkim organizacijama,
a posebno prema sindikatima, koji su navodno nesposobni da se organizuju i bore
za zaštitu svojih interesa.
UZNEMIRAVANJE - v. ZABRANA DISKRIMINACIJE
169
V
VALUTA - 1. nacionalno sredstvo plaćanja, koje je jedino zakonsko sredstvo plaćanja na teritoriji jedne zemlje (nacionalna valuta), koje kada pređe granicu postaje
roba koja ima svoju cenu (kurs). 2. sva strana efektivna sredstva plaćanja (banknote
i kovani novac) osim zlatnog kovanog novca. 3. oznaka roka kada nastaje neka
pravno relavantna činjenica.
VANBUDŽETSKI FONDOVI, b.s. - obuhvataju pravna lica osnovana zakonom koja se finansiraju iz specifičnih poreza, namenskih doprinosa
i neporeskih prihoda
VAUČERSKA PRIVATIZACIJA - metod besplatne privatizacije po kome se svim
punoletnim građanima dodeljuju vaučeri određene nominalne vrednosti, a koje
građani mogu koristiti za kupovinu akcija tokom privatizacije preduzeća. Prednost
ovog metoda, najviše primenjivanog u Češkoj, je brzina, a slabosti neefikasna vlasnička kontrola i nulti prihod od privatizacije.
VELIKA EKONOMSKA KRIZA - najveća kriza u ekonomskoj istoriji, koja je
zahvatila celokupnu svetsku privredu u periodu od 1929 do 1933. godine. Razrušila
je dotadašnje iluzije o samouravnotežujućem tržišnom sistemu.
VISINA STAROSNE I INVALIDSKE PENZIJE - određuje se tako što se lični
bodovi pomnože sa vrednošću opšteg boda na dan ostvarivanja prava.
VP= LB x OB
LB= LK x PS
VP= LK x PS x OB
VP - visina penzije; LB - lični bod; OB-opšti bod;
LK - lični koeficijent; PS - penzijski staž
Lični bodovi osiguranika utvrđuju se množenjem ličnog koeficijenta osiguranika i njegovog penzijskog staža.
Godišnji lični koeficijent predstavlja odnos ukupne zarade osiguranika,
odnosno osnovice osiguranja počev od 1. januara 1970. godine za svaku
kalendarsku godinu i prosečne godišnje zarade u Republici za istu kalendarsku
godinu.
Godišnji lični koeficijent iznosi jedan kada je zarada, osnovica osiguranja,
odnosno ugovorena naknada u kalendarskoj godini, jednaka prosečnoj zaradi
zaposlenih u Republici u toj kalendarskoj godini.
Godišnji lični koeficijent može iznositi najviše pet.
170
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
V
Lični koeficijent utvrđuje se tako što se zbir godišnjih ličnih koeficijenata
podeli sa periodom (godine, meseci i dani) za koje su obračunati, s tim što se
svaka godina računa kao 1, svaki mesec kao 0,0833, a svaki dan kao 0,00278.
Najviši iznos penzije određuje se tako što lični koeficijent ne može iznositi više
od 3,8 (prethodno bio je četiri).
Vrednost opšteg boda je nominalni iznos koji predstavlja količnik
izračunatog zbira penzija i zbira ličnih bodova svih korisnika starosne i
invalidske penzije koji su pravo na penziju ostvarili u periodu od 1. januara
2001. do 30. juna 2002. godine.
Primer:
Lični koeficijent: 1,25 (zarada osiguranika je na nivou 125 % od prosečne zarade
u republici);
Penzijski staž: 40 godina:
Lični bod (LB)= Lični koeficijent x Penzijski staž: 40 x 1,25=50
Opšti bod (OB) - prosek za 2008. godinu: 539,75;
Visina penzije= LB x OB= 50 x 539,75 = 26.987, 5 dinara.
VIŠAK VREDNOSTI - deo novostvorene vrednosti iznad vrednosti radne snage
kao robe. Rezultat je podele novostvorene vrednosti između rada i kapitala.
VIŠAK ZAPOSLENIH - poslodavac je dužan da donese program rešavanja viška
zaposlenih, ako utvrdi da će zbog tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih
promena u okviru perioda od 30 dana doći do prestanka potrebe za radom
zaposlenih na neodređeno vreme, i to za najmanje:
1) deset zaposlenih kod poslodavca koji ima u radnom odnosu više od 20, a manje
od 100 zaposlenih na neodređeno vreme;
2) 10% zaposlenih kod poslodavca koji ima u radnom odnosu najmanje 100, a
najviše 300 zaposlenih na neodređeno vreme;
3) 30 zaposlenih kod poslodavca koji ima u radnom odnosu preko 300 zaposlenih
na neodređeno vreme.
Program je dužan da donese i poslodavac koji utvrdi da će doći do prestanka
potrebe za radom najmanje 20 zaposlenih u okviru perioda od 90 dana, iz prethodno
navedenih razloga , bez obzira na ukupan broj zaposlenih kod poslodavca.
Poslodavac je dužan da, pre donošenja programa, u saradnji sa reprezentativnim
sindikatom kod poslodavca i republičkom organizacijom nadležnom za
zapošljavanje, preduzme odgovarajuće mere za novo zapošljavanje viška zaposlenih.
Program naročito sadrži:
1) razloge prestanka potrebe za radom zaposlenih;
2) ukupan broj zaposlenih kod poslodavca;
3) broj, kvalifikacionu strukturu, godine starosti i staž osiguranja zaposlenih koji
su višak i poslove koje obavljaju;
4) kriterijume za utvrđivanje viška zaposlenih;
5) mere za zapošljavanje: premeštaj na druge poslove, rad kod drugog poslodavca,
prekvalifikacija ili dokvalifikacija, nepuno radno vreme ali ne kraće od polovine
punog radnog vremena i druge mere;
6) sredstva za rešavanje socijalno-ekonomskog položaja viška zaposlenih;
7) rok u kome će biti otkazan ugovor o radu.
171
V
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Poslodavac je dužan da predlog programa dostavi sindikatu i republičkoj organizaciji nadležnoj za zapošljavanje, najkasnije osam dana od dana utvrđivanja predloga
programa, radi davanja mišljenja.
Program donosi upravni odbor, a kod poslodavca kod koga nije obrazovan upravni odbor - direktor, odnosno preduzetnik.
Sindikat dužan je da dostavi mišljenje na predlog programa u roku od 15 dana od
dana dostavljanja predloga programa.
Republička organizacija nadležna za zapošljavanje dužna je da, u roku od 15 dana,
dostavi poslodavcu predlog mera u cilju da se spreče ili na najmanju meru smanji
broj otkaza ugovora o radu, odnosno obezbedi prekvalifikacija, dokvalifikacija,
samozapošljavanje i druge mere za novo zapošljavanje viška zaposlenih.
Poslodavac je dužan da razmotri i uzme u obzir predloge republičke organizacije
nadležne za zapošljavanje i mišljenje sindikata, i da ih obavesti o svom stavu u roku
od osam dana.
Kriterijum za utvrđivanje viška zaposlenih ne može da bude odsustvovanje
zaposlenog sa rada zbog privremene sprečenosti za rad, trudnoće, porodiljskog
odsustva, nege deteta i posebne nege deteta.
Poslodavac je dužan da pre otkaza ugovora o radu, zaposlenom isplati otpremninu u visini utvrđenoj opštim aktom ili ugovorom o radu.
Otpremnina ne može biti niža od zbira trećine zarade zaposlenog za svaku
navršenu godinu rada u radnom odnosu za prvih 10 godina provedenih u radnom
odnosu i četvrtine zarade zaposlenog za svaku narednu navršenu godinu rada u
radnom odnosu preko 10 godina provedenih u radnom odnosu.
Zaradom smatra se prosečna mesečna zarada zaposlenog isplaćena za poslednja tri
meseca koja prethode mesecu u kojem se isplaćuje otpremnina.
Zaposleni kome poslodavac posle isplate otpremnine otkaže ugovor o radu zbog
prestanka potrebe za njegovim radom ostvaruje pravo na novčanu naknadu i pravo
na penzijsko i invalidsko osiguranje i zdravstvenu zaštitu, u skladu sa propisima o
zapošljavanju.
VIŠAK PROIZVODA - po marksističkoj političkoj ekonomiji, količina materijalnih
dobara koju neposredni proizvođači proizvode iznad veličine potrebnog proizvoda. Služi zadovoljenju potreba onog dela stanovništva koje nije angažovano u materijalnoj proizvodnji , za potrebe neaktivnog stanovništva, za rad nesposobnog
stanovništva, za proširenu reprodukciju i za stvaranje različitih društvenih rezervi.
VOLONTER-fizičko lice koje se, u skladu sa propisima, po osnovu ugovora o volonterskom radu nalazi na stručnom osposobljavanju ili na praktičnom radu bez
zasnivanja radnog odnosa.
VOLONTIRANJE - organizovano dobrovoljno pružanje usluge ili obavljanje aktivnosti od opšteg interesa, za opšte dobro ili za dobro drugog lica, bez isplate
novčane naknade ili potraživanja druge imovinske koristi, osim ako ovim zakonom nije drukčije određeno.
Dugoročno volontiranje jeste volontiranje koje traje duže od 10 časova nedeljno,
najmanje tri meseca bez prekida.
Volontiranjem ne smatra se: 1) vreme provedeno na stručnom osposobljavanju i
172
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
V
usavršavanju ili na praktičnom radu bez zasnivanja radnog odnosa, u skladu sa zakonom; 2) rad van radnog odnosa, u skladu sa zakonom; 3) obavljanje usluga ili
aktivnosti koje je jedno lice dužno da pruži drugom licu, u skladu sa zakonom i drugim propisom; 4) izvršavanje sudskih, prekršajnih i drugih odluka nadležnih organa;
5) obavljanje usluga ili aktivnosti koje su uobičajene u porodičnim, prijateljskim ili
susedskim odnosima; 6) obavljanje poslova Crvenog krsta Srbije koji su vezani za
ostvarivanje ciljeva i zadataka u skladu sa zakonom i drugim propisom; 7) obavljanje
poslova i aktivnosti u političkim strankama, sindikatima i drugim udruženjima, koji
su vezani za ostvarivanje ciljeva i zadataka tih organizacija, odnosno udruženja od
strane njihovih članova, u skladu sa statutom; 8) obavljanje „ad hoc“ aktivnosti od opšteg interesa, za opšte dobro ili za dobro trećeg lica, koje ne traju duže od 10 časova
nedeljno, najduže 30 dana bez prekida ili sa prekidima, u toku kalendarske godine.
Volonter može biti domaće ili strano fizičko lice.
Organizator volontiranja može biti pravno lice čiji osnovni cilj, u skladu sa
osnivačkim aktom, nije sticanje dobiti. Izuzetno, organizator volontiranja može
biti privredno društvo i javno preduzeće, pod uslovima utvrđenim zakonom.
Državni organ, organ autonomne pokrajine, organ jedinice lokalne samouprave i
organ mesne zajednice mogu biti organizatori volontiranja u skladu sa zakonom,
drugim propisima i potvrđenim međunarodnim ugovorima.
Korisnik volontiranja može biti fizičko lice, pravno lice čiji osnovni cilj nije sticanje
dobiti ili organizator volontiranja čiji osnovni cilj nije sticanje dobiti.
VOLONTERSKO OBAVLJANJE PRIPRAVNIČKOG STAŽA U ZDRAVSTVENOJ USTANOVI - pripravnički staž može se obavljati i u obliku volonterskog rada, kao rad van radnog odnosa. Zdravstvena ustanova, odnosno privatna
praksa može licu sa kojim zaključi ugovor o volonterskom radu da obezbedi naknadu za rad i druga prava u skladu sa zakonom i drugim opštim aktima. Lice sa
kojim je zaključen ugovor o volonterskom radu u skladu sa zakonom ima prava iz
obaveznog socijalnog osiguranja, u skladu sa zakonom.
VREMENSKA SERIJA - niz statističkih podataka koji pokazuju varijacije pojave
tokom vremena, a prikazuju se u dva niza, pri čemu se prvi niz odnosi na vreme
(mesec, kvartal, godinu...), a drugi niz na veličinu, odnosno nivo pojave u posmatranom periodu.
VRUĆ NOVAC - kratkoročni kapital koji se brzo i lako seli iz zaemlje sa nestabilnim privrednim ambijentom (inflacija, ekonomska kriza, političke promene i dr.)
u stabilniju zemlju.
VULGARNA POLTIČKA EKONOMIJA - škola političke ekonomije koja se bavi
istim pitanjima privrednog procesa koja su zaokupljala pažnju klasične političke
ekonomije. Međutim, za razliku od klasične, vulgarna politička ekonomija se bavi
površnim opisivanjem ekonomskih procesa, apologetskim i neistorijskim veličanjem osobenosti kapitalističkog društva. Uzroci njene pojave se nalaze u već zaoštrenoj klasnoj borbi između proleterijata i buržoazije i potrebi da se otupi oštrica
naučno kritičkog sagledavanja ekonomskih zakona od strane klasične političke
ekonomije.
173
Z
ZABRANA DISKRIMINACIJE - zabranjena je neposredna i posredna diskriminacija lica koja traže zaposlenje, kao i zaposlenih, s obzirom na pol, rođenje,
jezik, rasu, boju kože, starost, trudnoću, zdravstveno stanje, odnosno invalidnost,
nacionalnu pripadnost, veroispovest, bračni status, porodične obaveze, seksualno opredeljenje, političko ili drugo uverenje, socijalno poreklo, imovinsko stanje,
članstvo u političkim organizacijama, sindikatima ili neko drugo lično svojstvo.
Neposredna diskriminacija jeste svako postupanje uzrokovano nekim od
osnova iz člana 18. ovog zakona kojim se lice koje traži zaposlenje, kao i zaposleni,
stavlja u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica u istoj ili sličnoj situaciji.
Posredna diskriminacija postoji kada određena naizgled neutralna odredba,
kriterijum ili praksa stavlja ili bi stavila u nepovoljniji položaj u odnosu na druga
lica - lice koje traži zaposlenje, kao i zaposlenog, zbog određenog svojstva, statusa,
opredeljenja ili uverenja.
Diskriminacija je zabranjena u odnosu na:
1) uslove za zapošljavanje i izbor kandidata za obavljanje određenog posla;
2) uslove rada i sva prava iz radnog odnosa;
3) obrazovanje, osposobljavanje i usavršavanje;
4) napredovanje na poslu;
5) otkaz ugovora o radu.
Zabranjeno je uznemiravanje i seksualno uznemiravanje.
Uznemiravanje je svako neželjeno ponašanje koje ima za cilj ili predstavlja povredu dostojanstva lica koje traži zaposlenje, kao i zaposlenog, a koje izaziva strah ili
stvara neprijateljsko, ponižavajuće ili uvredljivo okruženje.
Seksualno uznemiravanje je svako verbalno, neverbalno ili fizičko ponašanje
koje ima za cilj ili predstavlja povredu dostojanstva lica koje traži zaposlenje, kao
i zaposlenog u sferi polnog života, a koje izaziva strah ili stvara neprijateljsko, ponižavajuće ili uvredljivo okruženje.
ZAVOD ZA MEDICINU RADA -zavod za medicinu rada za teritoriju Republike
– osniva Republika. Zavod za medicinu rada je zdravstvena ustanova koja obavlja
delatnost iz oblasti medicine rada, odnosno zaštite zdravlja na radu.
ZADUŽIVANJE ,b.s. - ugovaranje kredita, u skladu sa posebnim zakonom. Zaduživanje zbog tekuće likvidnosti predstavlja ugovaranje kratkoročnih kredita,
odnosno emitovanje kratkoročnih državnih hartija od vrednosti za finansiranje
privremene nelikvidnosti budžeta, nastale usled neuravnoteženih kretanja u prihodima i rashodima tokom izvršenja budžeta.
174
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
ZAKONITI ŠTRAJK - štrajk kojim se ne vređaju ustanovljene norme o uslovima
za pokretanje štrajka, njegovom toku, sredstvima koja se u njemu koriste i ciljevima čijem se ostvarenju teži.
ZAKON O BUDŽETU REPUBLIKE SRBIJE b.s. - zakon kojim se procenjuju
prihodi i primanja, te utvrđuju rashodi i izdaci za jednu ili tri godine, a donosi ga
Narodna skupština; sadrži i odredbe bitne za izvršenje tog zakona; u slučaju kad
se budžet donosi za tri godine prihodi i primanja, rashodi i izdaci iskazuju se za
svaku godinu posebno.
ZAPOSLENI - lice koje radi sa punim radnim vremenom i zaposleni koji traži promenu zaposlenja.
ZARADA - u Republici Srbiji sastoji se od:
1) zarade za obavljeni rad i vreme provedeno na radu, koja se sastoji od:
a) osnovne zarade;
b) dela zarade za radni učinak;
v) uvećane zarade:
- za rad na dan praznika koji je neradni dan;
- za rad noću i rad u smenama;
- za prekovremeni rad;
- po osnovu vremena provedenog na radu (minuli rad);
2) zarade po osnovu doprinosa zaposlenog poslovnom uspehu poslodavca
(nagrade, bonusi i sl.);
3) drugih primanja po osnovu radnog odnosa (naknada troškova za ishranu u
toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora), osim:
a) naknade troškova za:
- dolazak i odlazak sa rada;
- vreme provedeno na službenom putu u zemlji;
- vreme provedeno na službenom putu u inostranstvu;
- smeštaj i ishranu za rad i boravak na terenu;
b) drugih primanja zaposlenog i to:
- otpremnine pri odlasku u penziju;
- naknade troškova pogrebnih usluga u slučaju smrti člana uže
- porodice zaposlenog,, a članovima uže porodice u sličaju
- smrti zaposlenog;
- naknadu štete zbog povrede na radu ili profesionalnog oboljenja.
Minimalna zarada - utvrđuje se odlukom socijalno-ekonomskog saveta osnovanog za teritoriju Republike Srbije. Ako Socijalno-ekonomski savet ne donese
odluku u roku od 10 dana od dana početka pregovora, odluku o visini minimalne
zarade donosi Vlada Republike Srbije .
Pri utvrđivanju minimalne zarade polazi se naročito od:
a) troškova života;
b) kretanja prosečne zarade u Republici Srbiji;
v) egzistencijalnih i socijalnih potreba zaposlenog i njegove porodice; g) stope
nezaposlenosti;
d) kretanja zaposlenosti na tržištu rada i
đ) opšteg nivoa ekonomske razvijenosti Republike Srbije.
175
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Minimalna zarada utvrđuje se po radnom času, za period od najmanje šest meseci
i ne može biti niža od minimalne zarade utvrđene za period koji prethodi periodu
za koji se utvrđuje minimalna zarada.
ZAŠTITA INVALIDA - zaposlenom invalidu rada poslodavac je dužan da obezbedi obavljanje poslova prema preostaloj radnoj sposobnosti. Zaposlenom
kod koga je, u skladu sa propisima o penzijskom i invalidskom osiguranju,
utvrđeno da postoji opasnost od nastanka invalidnosti na određenim poslovima
- poslodavac je dužan da obezbedi obavljanje drugog odgovarajućeg posla.
Poslodavac može da otkaže ugovor o radu zaposlenom koji odbije da prihvati
ponuđeni posao.
ZAŠTITA LIČNIH PODATAKA - zaposleni ima pravo uvida u dokumente koji
sadrže lične podatke koji se čuvaju kod poslodavca i pravo da zahteva brisanje
podataka koji nisu od neposrednog značaja za poslove koje obavlja, kao i ispravljanje
netačnih podataka. Lični podaci koji se odnose na zaposlenog ne mogu da budu
dostupni trećem licu, osim u slučajevima i pod uslovima utvrđenim zakonom ili
ako je to potrebno radi dokazivanja prava i obaveza iz radnog odnosa ili u vezi sa
radom. Lične podatke zaposlenih može da prikuplja, obrađuje, koristi i dostavlja
trećim licima samo zaposleni ovlašćen od strane direktora.
ZAŠTITA MATERINSTVA - zaposlena žena za vreme trudnoće ne može da radi na
poslovima koji su, po nalazu nadležnog zdravstvenog organa, štetni za njeno zdravlje
i zdravlje deteta, a naročito na poslovima koji zahtevaju podizanje tereta ili na kojima
postoji štetno zračenje ili izloženost ekstremnim temperaturama i vibracijama.
Zaposlena žena za vreme prvih 32 nedelje trudnoće ne može da radi prekovremeno
i noću, ako bi takav rad bio štetan za njeno zdravlje i zdravlje deteta, na osnovu
nalaza nadležnog zdravstvenog organa.
Zaposlena žena za vreme poslednjih osam nedelja trudnoće ne može da radi prekovremeno i noću.
Jedan od roditelja sa detetom do tri godine života može da radi prekovremeno,
odnosno noću, samo uz svoju pismenu saglasnost.
Samohrani roditelj koji ima dete do sedam godina života ili dete koje je težak invalid može da radi prekovremeno, odnosno noću, samo uz svoju pismenu saglasnost.
Poslodavac može da izvrši preraspodelu radnog vremena zaposlenoj ženi za vreme
trudnoće i zaposlenom roditelju sa detetom mlađim od tri godine života ili detetom sa težim stepenom psihofizičke ometenosti - samo uz pismenu saglasnost
zaposlenog.
ZAŠTITA OMLADINE - zaposleni mlađi od 18 godina života ne može da radi na
poslovima:
1) na kojima se obavlja naročito težak fizički rad, rad pod zemljom, pod vodom ili
na velikoj visini;
2) koji uključuju izlaganje štetnom zračenju ili sredstvima koja su otrovna,
kancerogena ili koja prouzrokuju nasledna oboljenja, kao i rizik po zdravlje
zbog hladnoće, toplote, buke ili vibracije;
3) koji bi, na osnovu nalaza nadležnog zdravstvenog organa, mogli štetno i sa
povećanim rizikom da utiču na njegovo zdravlje i život s obzirom na njegove
psihofizičke sposobnosti.
176
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
Zaposleni između navršene 18. i 21. godine života može da radi na poslovima
iz tač. 1) i 2) samo na osnovu nalaza nadležnog zdravstvenog organa kojim se
utvrđuje da takav rad nije štetan za njegovo zdravlje.
Puno radno vreme zaposlenog mlađeg od 18 godina života ne može da se utvrdi u
trajanju dužem od 35 časova nedeljno, niti dužem od osam časova dnevno.
Zabranjen je prekovremeni rad i preraspodela radnog vremena zaposlenog koji je
mlađi od 18 godina života.
Zaposleni mlađi od 18 godina života ne može da radi noću, osim:
1) ako obavlja poslove u oblasti kulture, sporta, umetnosti i reklamne delatnosti;
2) kada je neophodno da se nastavi rad prekinut usled više sile, pod uslovom da takav rad traje određeno vreme i da mora da se završi bez odlaganja, a poslodavac
nema na raspolaganju u dovoljnom broju druge punoletne zaposlene.
ZATEZNA KAMATA – kamata koju, pored redovne kamate, plaća dužnik ako o
roku nije izmirio dug.
ZDRAVLJE - stanje potpunog fizičkog, mentalnog i socijalnog blagostanja a ne
samo odsustvo bolesti i nesposobnosti.
ZDRAVSTVENA DELATNOST - delatnost kojom se obezbeđuje zdravstvena zaštita građana, a koja obuhvata sprovođenje mera i aktivnosti zdravstvene zaštite koje
se, u skladu sa zdravstvenom doktrinom i uz upotrebu zdravstvenih tehnologija,
koriste za očuvanje i unapređenje zdravlja ljudi, a koju obavlja zdravstvena služba.
Mere i aktivnosti zdravstvene zaštite moraju biti zasnovane na naučnim dokazima,
odnosno moraju biti bezbedne, sigurne i efikasne i u skladu sa načelima profesionalne etike.
Zdravstvena delatnost obavlja se na primarnom, sekundarnom i tericijalnom nivou.
Zdravstvena delatnost na primarnom nivou obuhvata:
1) zaštitu i unapređenje zdravlja, sprečavanje i rano otkrivanje bolesti, lečenje, rehabilitaciju bolesnih i povređenih;
2) preventivnu zdravstvenu zaštitu grupacija stanovništva izloženih povećanom
riziku oboljevanja i ostalih stanovnika, u skladu sa posebnim programom preventivne zdravstvene zaštite;
3) zdravstveno vaspitanje i savetovanje za očuvanje i unapređenje zdravlja;
4) sprečavanje, rano otkrivanje i kontrolu malignih bolesti;
5) sprečavanje, otkrivanje i lečenje bolesti usta i zuba;
6) patronažne posete, lečenje i rehabilitaciju u kući;
7) sprečavanje i rano otkrivanje bolesti, zdravstvenu negu i rehabilitaciju za lica
smeštena u ustanove socijalnog staranja;
8) hitnu medicinsku pomoć i sanitetski prevoz;
9) farmaceutsku zdravstvenu zaštitu;
10) rehabilitaciju dece i omladine sa smetnjama u telesnom i duševnom razvoju:
11) zaštitu mentalnog zdravlja;
12) palijativno zbrinjavanje;
13) druge poslove utvrđene zakonom.
Zdravstvena delatnost na sekundarnom nivou obuhvata specijalističko-konsultativnu i bolničku zdravstvenu delatnost.
177
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Specijalističko-konsultativna delatnost na sekundarnom nivou u odnosu na zdravstvenu delatnost na primarnom nivou obuhvata složenije mere i postupke otkrivanja bolesti i povreda kao i lečenje i rehabilitacije bolesnih i povređenih.
Bolnička zdravstvena delatnost obuhvata dijagnostiku, lečenje i rehabilitaciju,
zdravstvenu negu i smeštaj u bolnicama, kao i farmaceutsku zdravstvenu delatnost
u bolničkoj apoteci.
Zdravstvena delatnost na tercijalnom nivou obuhvata pružanje najsloženijih oblika zdravstvene zaštite i specijalističko-konsultativne i bolničke zdravstvene delatnosti kao i naučnoistraživačku i obrazovnu delatnost, u skladu sa zakonom kojim
se uređuje naučnoistraživačka delatnost, odnosno delatnost obrazovanja.
Zdravstvena delatnost na tercijalnom nivou obuhvata obavljanje i farmaceutske
zdravstvene delatnosti u bolničkoj apoteci.
ZDRAVSTVENA ZAŠTITA - organizovana i sveobuhvatna delatnost društva sa
osnovnim ciljem da se ostvari najviši moguđi nivo očuvanja zdravlja građana i porodice. Zdravstvena zaštita obuhvata sprovođenje mera za očuvanje i unapređenje
zdravlja građana, sprečavanje, suzbijanje i rano otkrivanje bolesti, povreda i drugih
poremećaja zdravalja i blagovremeno i efikasno lečenje i rehabilitaciju.
ZDRAVSTVENA INSPEKCIJA - poslove zdravstvenog inspektora može vršiti
lice koje ima završen medicinski, stomatološki, farmaceutski ili pravni fakultet,
položen stručni ispit u skladu sa zakonom i stručni ispit za rad u organima državne
uprave i najmanje tri godine radnog staža u struci.
ZDRAVSTVENE USLUGE KOJE SE OBEZBEĐUJU IZ SREDSTAVA
OBASVEZNOG ZDRAVSTVENOG OSIGURANjA - u ostvarivanju prava
na zdravstvenu zaštitu iz obaveznog zdravstvenog osiguranja osiguranim licima
obezbeđuje se:
1) 100% plaćanja od cene zdravstvene usluge iz sredstava obaveznog zdravstvenog
osiguranja za:
- mere prevencije i ranog otkrivanja bolesti;
- preglede i lečenje u slučaju planiranja porodice, trudnoće, porođaja i u postnatalnom periodu, uključujući prekid trudnoće iz medicinskih razloga;
- preglede, lečenje i medicinsku rehabilitaciju u slučaju bolesti i povreda dece,
učenika i studenata do kraja propisanog školovanja a najkasnije do navršenih
26 godina života, odnosno starijih lica koja su teško telesno ili društveno
ometena u razvoju;
- preglede i lečenje bolesti usta i zuba dece do navršenih 18 godina života, kao
i starijih lica koja su teško telesno ili duševno ometena u razvoju, žena u vezi
sa trudnoćom i 12 meseci posle porođaja, kao i lica sa urođenim ili stečenim
deformitetom lica i vilica;
- preglede i lečenje u vezi sa HIV infekcijom i ostalim zaraznim bolestima
za koje je zakonom predviđeno sprovođenje mera za sprečavanje njihovog
širenja;
- preglede i lečenje od malignih bolesti, hemofilije, šećerne bolesti, psihoze,
epilepsije, multiple skleroze, progresivnih neuro-mišićnih bolesti, cerebralne paralize, paraplegije, tetraplegije, trajne hronične bubrežne insufijencije
kod koje je indikovana dijaliza ili transplantacija bubrega, cistične fribroze,
sistemskih autoimunih bolesti, reumatske bolesti i njihovih komplikacija;
178
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
- preglede i lečenje u vezi sa uzimanjem, davanjem i razmenom tkiva i organa
za transplantaciju od osiguranih i drugih lica za obezbeđivanje zdravstvene
zaštite osiguranih lica;
- preglede, lečenje i rehabilitaciju zbog profesionalih bolesti i povreda na radu;
- pružanje hitne medicinske i stomatološke pomoći, kao i hitan sanitetski prevoz;
- medicinsko-tehnička pomagala, implantate i medicinska sredstva, u vezi sa
lečenjem bolesti i povreda;
2) najmanje 95% od cene zdravstvene usluge iz sredstava obaveznog zdravstvenog
osiguranja za:
- intenzivnu negu u stacionarnoj zdravstvenoj ustanovi;
- operativne zahvate koji se izvode u operacionoj sali, uključujući i implantate
za najsloženije i najskuplje zdravstvene usluge;
- najsloženije laboratorijske, rendgenske i druge dijagnostičke i terapijske procedure (magnetna rezonanca, skener, nuklearna medicina i dr.);
- lečenje osiguranih lica upućenih u inostranstvo;
3) najmanje 80% od cene zdravstvene usluge iz sredstava obaveznog zdravstvenog
osiguranja za:
- preglede i lečenje od strane izabranog lekara i lekara specijaliste;
- laboratorijske, rendgen i druge dijagnostičke i terapijske procedure;
- kućno lečenje;
- stomatološke preglede i lečenje u vezi sa povredom zuba i kostiju lica, kao
i stomatološke preglede i lečenje zuba pre operacije srca i transplantacije
bubrega;
- lečenje komplikacija karijesa kod dece i omladine, vađenje zuba kao posledice karijesa, kao i izradu pokretnih ortodonskih aparata;
- stacionarno lečenje, kao i rehabilitaciju u stacionarnoj zdravstvenoj ustanovi;
- preglede i lečenje u dnevnoj bolnici, uključujući i hirurške zahvate van operacione sale;
- medicinsku rehabilitaciju u ambulantnim uslovima;
- medicinsko-tehnička pomagala, implantate i medicinska sredstva;
4) najmanje 65% od cene zdravstvene usluge iz sredstava obaveznog zdravstvenog
osiguranja za:
- dijagnostiku i lečenje steriliteta;
- izradu akrilatne totalne i subtotalne proteze kod lica starijih od 65 godina
života;
- očna i slušna pomagala za odrasle;
- sanitetski prevoz koji nije hitan.
ZDRAVSTVENI MENADŽMENT - planiranje, organizovanje, koordiniranje,
vođenje i kontrola svih resursa i procedura pomoću kojih se zahtevi za zdravljem
i medicinskim uslugama i zdravom okolinom ispunjavaju pružanjem specifičnih
usluga pojedincima, organizacijama i zajednicama.
ZDRAVSTVENI RADNICI - lica koja imaju završen medicinski, stomatološki,
odnosno farmaceutski fakultet, kao i lica sa završenom drugom školom zdravstvene struke, a koja neposredno kao profesiju obavljaju zdravstvenu delatnost u
zdravstvenim ustanovama ili privatnoj praksi, pod uslovima propisanim zakonom.
179
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Zdravstveni radnik, u zavisnosti od stepena stručne spreme jeste:
1) doktor medicine, doktor stomatologije, diplomirani farmaceut i diplomirani farmaceut
medicinski biohemičar – sa završenim odgovarajućim fakultetom zdravstvene struke;
2) drugi zdravstveni radnik – sa završenom odgovarajućom visokom, višom, odnosno srednjom školom zdravstvene struke.
ZDRAVSTVENI SAVET SRBIJE – stručno i savetodavno telo koje se stara o
razvoju i kvalitetu sistema zdravstvene zaštite, organizacije zdravstvene službe i
sistema zdravstvenog osiguranja.
Nadležnost Zdravstvenog saveta jeste:
1) da prati razvoj sistema zdravstvene zaštite i zdravstvenog osiguranja u Republici i njihovo usklađivanje sa evropskim i međunarodnim standardima;
2) da predlaže mere za očuvanje i unapređenje zdravstvenog stanja i jačanje zdravstvenog potencijala stanovništva;
3) da predlaže mere za ravnomerno ostvarivanje zdravstvene zaštite svih građana u
Republici, kao i mere za unapređenje zdravstvene zaštite ugroženih populacija;
4) da predlaže mere za funkcionisanje zdravstvenog sistema zasnovanog na principima održivosti i efikasnosti;
5) da predlaže mere za funkcionisanje obaveznog zdravstvenog osiguranja na
principima održivosti, ekonomičnosti i efikasnosti, kao i mere za uspostavljanje
i razvoj drugih vidova zdravstvenog osiguranja;
6) da vrši postupak procene kvaliteta programa kontinuirane edukacije zdravstvenih radnika i zdravstvenih saradnika.
7) da daje mišljenje na predlog plana razvoja kadrova u zdravstvu;
8) da daje mišljenje o upisnoj politici na fakultete i škole zdravstvene struke i sarađuje sa nadležnim državnim organima i drugim stručnim telima u predlaganju
mera racionalne upisne politike na fakultete i škole zdravstvene struke;
9) da daje inicijativu i predlaže mere u cilju sprovođenja reforme u oblasti zdravstvene zaštite i zdravstvenog osiguranja;
10) da razmatra i druga pitanja iz oblasti zdravstvene zaštite i zdravstvenog osiguranja i pruža stručnu pomoć državnim organima, organizacijama i ustanovama
u realizaciji zadataka koji se odnose na društvenu brigu o zdravlju;
11) da obavlja i druge poslove, u skladu sa zakonom.
ZDRAVSTVENI SARADNIK -lice sa srednjom, višom, odnosno visokom stručnom spremom koje obavlja određene poslove zdravstvene zaštite u zdravstvenoj
ustanovi, odnosno privatnoj praksi.
ZDRAVSTVENO OSIGURANJE - vid (grana) socijalnog osiguranja, kojim se
osiguranim licima (osiguranicima i članovima porodice osiguranika) obezbeđuje
pravo na zdravstvenu zaštitu i ostala prava iz oblasti zdravstvenog osiguranja.
Prava iz obaveznog zdravstvenog osiguranja su:
1) pravo na zdravstvenu zaštitu;
2) pravo na naknadu zarade za vreme privremene prečenosti za rad osiguranika;
3) pravo na naknadu troškova prevoza u vezi sa korišćenjem zdravstvene zaštite.
ZDRAVSTVENO PONAŠANJE-svaka aktivnost koju preduzima pojedinac, bez
obzira na aktuelno i sagledano zdravstveno stanje u cilju unapređivanja, zaštite ili
održavanja zdravlja, bilo da je takvo ponašanje u krajnjem ishodu delotvorno ili ne;
180
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
ZDRAVSTVENA SLUŽBA - čine je:
1) zdravstvene ustanove i privatna praksa;
2) zdravstveni radnici i zdravstveni saradnici koji zdravstvenu delatnost obavljaju
u zdravstvenim ustanovama i u privatnoj praksi.
Zdravstvena ustanova obavlja zdravstvenu delatnost, a privatna praksa određene
poslove zdravstvene delatnosti.
ZDRAVSTVENO STANJE - opis zdravlja pojedinca ili populacije u određenom
vremenu u odnosu na standarde, uz korišćenje referentnih pokazatelja (indikatora)
zdravlja;
ZDRAVSTVENE TEHNOLOGIJE -sve zdravstvene metode i postupci koji se
mogu koristiti u cilju unapređivanja zdravlja ljudi, u prevenciji, dijagnostici i lečenju bolesti, povreda i rehabilitaciji, koji obuhvataju bezbedne, kvalitetne i efikasne lekove i medicinska sredstva, medicinske procedure, kao i uslove za pružanje
zdravstvene zaštite.
ZDRAVSTVENA USTANOVA -zdravstvenu ustanovu može osnovati Republika, autonomna pokrajina, lokalna samouprava, pravno ili fizičko lice, pod uslovima propisanim zakonom. Zdravstvene ustanove mogu se osnivati sredstvima
u državnoj ili privatnoj svojini, ako zakonom nije drukčije uređeno. Zdravstvena
ustanova može se osnovati kao: dom zdravlja; apoteka; bolnica (opšta i specijalna); zavod; zavod za javno zdravlje; klinika; institut; kliničko-bolnički centar i
klinički centar.
ZLOSTAVLJANJE - svako aktivno ili pasivno ponašanje prema zaposlenom ili
grupi zaposlenih kod poslodavca koje se ponavlja, a koje za cilj ima ili predstavlja
povredu dostojanstva, ugleda, ličnog i profesionalnog integriteta, zdravlja, položaja zaposlenog i koje izaziva strah ili stvara neprijateljsko, ponižavajuće ili uvredljivo
okruženje, pogoršava uslove rada ili dovodi do toga da se zaposleni izoluje ili navede da na sopstvenu inicijativu raskine radni odnos ili otkaže ugovor o radu ili drugi
ugovor. Zlostavljanje jeste i podsticanje ili navođenje drugih na zlostavljanje. Izvršiocem zlostavljanja smatra se poslodavac sa svojstvom fizičkog lica ili odgovorno
lice kod poslodavca sa svojstvom pravnog lica, zaposleni ili grupa zaposlenih kod
poslodavca, koji vrši zlostavljanje. Zlostavljanjem se smatraju:
1) ponašanja koja se odnose na nemogućnost odgovarajućeg komuniciranja, kao
što su:
- neopravdano i namerno onemogućavanje zaposlenog da iznese svoje mišljenje, kao i neopravdano prekidanje zaposlenog u govoru,
- obraćanje uz viku, pretnju i vređanje,
- uznemiravanje zaposlenog putem telefonskih poziva i drugih sredstava za
komunikaciju, ako to nije u vezi sa radnim procesom i poslom koji zaposleni
obavlja,
- druga istovrsna ponašanja;
2) ponašanja koja mogu da dovedu do narušavanja dobrih međuljudskih odnosa,
kao što su:
- ignorisanje prisustva zaposlenog, odnosno zaposleni se namerno i neopravdano izoluje od drugih zaposlenih tako što se izbegava i prekida komunikacija sa njim,
181
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
- neopravdana fizička izolacija zaposlenog iz radne okoline,
- neopravdano oduzimanje zaposlenom sredstva potrebnih za obavljanje posla;
- neopravdano nepozivanje na zajedničke sastanke,
- neopravdana zabrana komuniciranja sa zaposlenim,
- druga istovrsna ponašanja;
3) ponašanja koja mogu da dovedu do narušavanja ličnog ugleda zaposlenog, kao
što su:
- verbalno napadanje, ismejavanje, ogovaranje, izmišljanje priča, širenje neistina o zaposlenom uopšte i u vezi sa njegovim privatnim životom,
- negativno komentarisanje ličnih karakteristika zaposlenog,
- imitiranje glasa, gestova i načina kretanja zaposlenog,
- ponižavanje zaposlenog pogrdnim i degradirajućim rečima,
- druga istovrsna ponašanja;
4) ponašanja koja mogu da dovedu do narušavanja profesionalnog integriteta zaposlenog, kao što su:
- neopravdane stalne kritike i omalovažavanja rezultata rada zaposlenog,
- nedavanje radnih zadataka zaposlenom koje nije opravdano potrebama procesa rada,
- neopravdano onemogućavanje zaposlenog da izvršava radne zadatke,
- davanje ponižavajućih radnih zadataka kojih su ispod nivoa znanja i kvalifikacija,
- davanje teških zadataka ili onih koji su iznad nivoa znanja i kvalifikacija;
- određivanje neprimerenih rokova za izvršenje radnih zadataka,
- česta promena radnih zadataka ili neopravdana prekidanja u radu, koja nisu
uslovljena procesom rada,
- neopravdano prekomerno nadziranje rada,
- namerno i neopravdano uskraćivanje ili zadržavanje informacija koje su u
vezi s poslom,
- manipulisanje sa sadržinom i poslovnim ciljevima zaposlenog,
- zlonamerno, odnosno zloupotrebom ovlašćenja davanje radnih zadataka
koji nisu u vezi sa poslovima za koje je zaposleni radno angažovan,
- neopravdana, neosnovana ili prekomerna upotreba kamera i drugih tehničkih sredstava kojima se omogućava kontrola zaposlenih,
- neopravdano i namerno isključivanje zaposlenog iz obrazovanja, stručnog
osposobljavanja i usavršavanja zaposlenih,
- druga istovrsna ponašanja;
5) ponašanja koja mogu da dovedu do narušavanja zdravlja zaposlenog, kao što su:
- neopravdane stalne pretnje (npr. raskidom radnog odnosa, odnosno otkazom ugovora o radu ili drugog ugovora) i pritisci kojima se zaposleni drži u
stalnom strahu,
- pretnja da će se protiv zaposlenog primeniti fizička sila,
- fizičko uznemiravanje koje nema elemente krivičnog dela,
- namerno izazivanje konflikata i stresa,
- druga istovrsna ponašanja;
6) ponašanja koja bi se mogla smatrati seksualnim uznemiravanjem, kao što su:
- ponižavajući i neprimereni komentari i postupci seksualne prirode,
- pokušaj ili izvršenje nepristojnog i neželjenog fizičkog kontakta,
182
D
TERMINOLOŠKI
REČNIK
TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
- navođenje na prihvatanje ponašanja seksualne prirode uz obećavanje nagrade, pretnju ili ucenu,
- druga istovrsna ponašanja.
Ne smatraju se zlostavljanjem:
1) pojedinačni akt poslodavca (rešenje, ponuda aneksa ugovora o radu, upozorenje i dr.), kojim je rešavano o pravima, obavezama i odgovornostima iz radnog
odnosa, protiv koga zaposleni ima pravo na zaštitu u postupku propisanom
posebnim zakonom;
2) uskraćivanje i onemogućavanje prava utvrđenih zakonom, opštim aktom i
ugovorom o radu, čija se zaštita ostvaruje u postupku kod poslodavca i pred
nadležnim sudom (neisplaćivanje zarade i drugih primanja, određivanje prekovremenog rada suprotno zakonu, uskraćivanje prava na dnevni, nedeljni ili
godišnji odmor i dr.);
3) radna disciplina koja je u funkciji bolje organizacije posla;
4) preduzete aktivnosti koje su opravdane za ostvarivanje bezbednosti i zdravlja
na radu;
5) svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje prema zaposlenom po bilo kom osnovu diskriminacije, koje je zabranjeno i u vezi s kojim se
zaštita obezbeđuje u skladu s posebnim zakonom;
6) povremene razlike u mišljenjima, problemi i konflikti u vezi s obavljanjem poslova i radnih zadataka, osim ako isti nemaju za cilj da povrede ili namerno
uvrede zaposlenog i dr.
ZVANIČNA STATISTIKA - obezbeđuje, na nepristrasnim osnovama, brojčane i
reprezentativne podatke i informacije o masovnim ekonomskim, demografskim
i društvenim pojavama i o pojavama iz oblasti radne i životne sredine, i to za sve
korisnike: privredne subjekte i njihova udruženja, državne organe, organe autonomnih pokrajina i organe jedinica lokalne samouprave, kulturne, obrazovne i
naučne institucije, kao i za najširu javnost.
Aktivnost zvanične statistike - svaka aktivnost koja se zasniva na ovom zakonu
ili na posebnim zakonima kojima se uređuju popisi. Aktivnosti koje se ne zasnivaju
ni na jednom od ovih zakona, odnosno na zvaničnim statističkim programima i
planovima koje oni regulišu, ne potpadaju pod zvaničnu statistiku.
Odgovorni proizvođač zvanične statistike - državni organ, odnosno ustanova,
zadužen za prikupljanje, izradu i objavljivanje podataka zvanične statistike, u skladu s petogodišnjim statističkim programom.
Statističko istraživanje - metod sistematskog prikupljanja podataka neposredno
od izveštajnih jedinica i isključivo u statističke svrhe.
Statistički upitnik - standardizovani dokument koji se koristi u statističkim istraživanjima radi prikupljanja podataka od izveštajnih jedinica.
Prikupljanje podataka - svaku aktivnost odgovornih proizvođača zvanične statistike koja se odnosi na neposredno pribavljanje podataka u statističkim istraživanjima ili na preuzimanje podataka iz administrativnih izvora, kao i na dobijanje
podataka metodom stalnog praćenja i posmatranja, u skladu sa ovim zakonom i
drugim zakonima kojima se obezbeđuje prikupljanje podataka relevantnih za zvaničnu statistiku.
183
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Izveštajne jedinice - pravna lica ili njihovi delovi, zatim fizička lica, domaćinstva,
organi državne uprave, organi lokalnih vlasti i sve ostale jedinice na teritoriji Republike, koje, u okviru statističkih istraživanja, daju podatke isključivo u statističke
svrhe.
Statistička jedinica - metodološki precizno definisana celina u prikupljanju podataka, određena na takav način da omogućuje prikupljanje podataka od izveštajnih jedinica i vlasnika administrativnih izvora, kao i agregiranje podataka prilikom
njihove obrade.
Identifikator - ime, adresa ili zvanično dodeljen identifikacioni broj koji omogućava direktno prepoznavanje pojedine izveštajne ili statističke jedinice.
Rezultati statistike - zvanične statističke informacije o relevantnim ekonomskim, demografskim i socijalnim masovnim pojavama, kao i o pojavama iz oblasti
radne i životne sredine.
Diseminacija - aktivnosti koje preduzimaju odgovorni proizvođači zvanične statistike kako bi predstavili rezultate zvanične statistike, učinili ih dostupnim korisnicima i obezbedili im informacije o metodima i izvorima koji predstavljaju osnov
zvaničnih rezultata.
Statistički registri - sistematske liste izveštajnih ili statističkih jedinica, sa odabranim karakteristikama, koje se redovno ažuriraju i koriste isključivo u statističke
svrhe, predviđene ovim zakonom.
Administrativni izvori podataka - skupovi podataka o kojima se, na osnovu
posebnih zakona, staraju pojedini administrativni organi a koji se mogu koristiti za
ostvarivanje prava i obaveza pravnih i fizičkih lica.
Agregati - skupovi jedinica posmatranja, a agregirani podaci jesu zbirni podaci o
brojnosti tih skupova i obeležjima jedinica posmatranja
184
Ž
ŽIRALNI KURS – kurs koji se formira na osnovu ponude i tražnje novca sa žiro
ŽIRALNI NOVAC - sredstva deponovana na žiro-računima, tekućim računima
budžetskim i drugim računima, koja su odmah operativno uputrebljiva.
ŽIVOTNA SREDINA - skup prirodnih i stvorenih vrednosti čiji kompleksni međusobni odnosi čine okruženje, odnosno prostor i uslove za život; obuhvata fizičke, ekonomske, socijalne, bihevioralne, kulturološke i druge činioce koji određuju
zdravlje;
ŽIVОTNI STANDARD - (u užem smislu) stepen zadovoljavanja potreba stanovništva kroz potrošnju materijalnih dobara i korišćenje usluga. (u širem smislu) u
obzir se uzimaju i uslovi rada, kao i društveni uslovi, koji su određeni karakterom
društveno-ekonomskog sistema.
185
II
SRPSKO-ENGLESKI REČNIK
SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA
SERBIAN-ENGLISH DICTIONARY
OF TRADE UNION
AND RELATED TERMS
A
advokat - lawyer
administracija - administration
državna administracija - government, government administration
administrativan - administrative
administrativni posao - administrative work, office work
administrativni službenik - clerical worker, office worker
agencija – agency
agencija za zapošljavanje - employment agency
agencija za zapošljavanje na povremenim poslovima – temporary employment agency
Republička agencija za mirno rešavanje radnih sporova - Republic agency
for peaceful settlement of labour disputes
agrarni - land, agrarian, agricultural
agrarno stanovništvo - agricultural population
agrarni proletarijat – agrarian working class
akcija (deonica) - share, stock
akcija na donosioca - transferable share, bearer share
akcija na ime - personal share, registered share
besplatne akcije - bonus issue, bonus shares
akcionar – share holder
akcija (radnja) - action
akcionarsko društvo - joint-stock company, stock company corporation
akcioni program – action programme
akordni poslovi – piece work
akt - act, document, paper, file, record, enactment, deed
normativni akt - enactment, normative deed
opšti akt - enactment, by-law, company legislation
pravni akt - 1. (čin) legal act 2. (isprava) legal document
aktiva - assets, active capital
aktiva i pasiva - assets and liabilities
aktivan - active, having assets exceeding liabilities
189
A
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
aktivna politika zapošljavanja – active employment policy
aktivnost - activity
privredna aktivnost - economic activity, business activity
akumulacija - accumulation
amortizacija - amortization, depreciation, redemption
analiza - analysis
analiza posla - job analysis
analiza radnih mesta - job analysis
analizirati - to analyze
anarhija - anarchy
anketa - inquiry, investigation, poll, survey
anketa metodom uzroka - sample survey, sampling
anketa o troškovima domaćinstva - household budget survey, family budget
survey
sprovesti anketu - to conduct a poll, to take a survey
anketar - interviewer, pollster, poll-taker
anketiranje - poll-taking, polling, surveying, interviewing
anketiranje potrošača - consumer survey
anketirati - to interview, to poll, to involve
antiinflacioni - anti-inflationary
antiinflaciona politika - anti-inflationary policy
antiinflacione mere - anti-inflationary measures
antiinflacioni program - anti-inflationary programme
anuitet - annuity
annuiteti zajma - debt servicing
aparat - apparatus, machinery
administrativni aparat - administrative apparatus
birokratski aparat - bureaucratic apparatus
državni aparat - government administration, government apparatus
atipičan rad – atypical work
automatizacija – automation
autonomija - autonomy
avangarda – avant-garde
190
B
banka - bank
banka podataka - data bank
bankrot - bankrupt, insolvent
bankrotirati - to become bankrupt, to become insolvent
baza - base, basis
baza podataka - data base
društvena baza - social base
materijalna baza - economic basis, material base
beleška - note, memorandum
hvatati beleške - to take notes
bela knjiga – white paper
bela kragna, uredski radnik – white-collar worker
beskamatni - free of interest (F.O.I.), interest - free, without interest
beskamatni zajam - advance free of interest
besplatan - free (of cost, of charge), gratis, gratuitous, without charge
besplatan primerak - free copy
besplatno školovanje – free education
Beveridžov model zdrabstvenog sistema - Beveridge-style health system
berza – stock exchange, stock market
berza rada – employment office, labour exchange
bilans - balance, balance sheet, balance of accounts
bilans stanja - balance sheet
bilans uspeha - income sheet, income statement, operating results
biografija – curriculum vitae (CV), resume
biračka prava – voting rights
Bizmarkov model zdravstvenog sistema - Bismarck-style health system
blagajna - cash desk
državna blagajna - treasury
blagajnik - cashier
blagostanje - property, wealth, welfare
191
B
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
država blagostanja - welfare state
opšte blagostanje - public wealth
blanko - blank, uncovered
blanko ček - blank cheque
bogatstvo - wealth, abundance
društveno bogatstvo - national wealth
materijalno bogatstvo - material resources, material wealth
bojkot - boycott
bolest - illness, disease, sickness, malady, disorder
teška bolest - serious illness
bolovanje - malady, disease, illness
izostanak s posla - sick-leave
neopravdano bolovanje - absenteeism
bolovati - to be sick, to be ill
borba protiv nezaposlenosti – fight against unemployment
božićnica – Christmas bonus
bruto - gross
bruto dobit - gross profit
bruto dohodak - gross income
bruto domaći proizvod - gross domestic product (GDP)
bruto mesečna plata – gross monthly wage
bruto nacionalni dohodak (BNP) po stanovniku – gross domestic product
(GDP) percapita
bruto nacionalni proizvod (BNP) - gross national product (GNP)
budžet - budget
državni budžet - national budget, government budget
kućni budžet - household budget
budžetski - budgetary, fiscal
budžetska godina - budgetary year, financial year, fiscal year
budžetska kontrola - budgetary control
192
C
cena - price, rate; (ponuđena cena) quotation
cena rada - cost of labour, labour costs
centralistički - centralistic
centralistički sistem - centralistic system, administrative system
centralizacija - centralization
centralizacija kapitala - centralization of capital
certifikacija - certification
odbor za certifikaciju - certification body
certifikat - certificate
cesija - cession, assignment, transfer
blanko cesija - blank assignment
cesionar - cessionary, assignee, transferee
ciklična nezaposlenost – cyclical unemployment
ciklus - cycle
ciklus „planiraj - uradi - prouči - deluj“ - plan - do - study - act
cilj - target, aim, goal, purpose, end
ciljna grupa – target group
crn - black
crna berza - black market
civilno, građansko društvo – civil society
193
C
ček - cheque, check (A)
blanko ček - blank cheque
čekanje - wait(ing)
lista čekanja - waiting list
čekaonica - waiting room
čekovni - cheque, check
čekovna knjižica - cheque book
činovnik – clerk, white collar worker, civil servant (državni)
član – member
član sindikata – union member
član (u zakonu) - article
članarina (koju član placa savezu) - membership fee, dues (pl)
sindikalna članarina - union dues
članarina (koju sindikat plaća savezu) – affiliation fee
članska karta – membershit card
članstvo - membership, members
194
D
dan - day
radni dan - working day, workday, week day
slobodan dan - day off, day of vacation
deficit - deficit, deficiency, shortfall
budžetski deficit - budget deficit
fiskalni deficit - fiscal deficit
deflacija - deflation
izazvati deflaciju - to deflate
dečji dodatak – child’s bonus, children allowance
dečji rad – labour
dečji vrtić – day care, center
deklaracija - declaration
delatnost - activity, activities (pl.), occupation
demokratija – democracy
demokratski sindikalizam – democratic trade unionism
demokratski sidikat – democratic union
demonstracija – demosntration, public protest
detaširani (upućen na rad u inostranstvo) radnik – posted worker
devalvacija - devalvation
devize - foreign exchange
devizni - foreign exchange, foreign currency
devizne rezerve - currency reserves, foreign exchange reserves
devizni kurs - exchange rate, rate of exchange
dežuran - on duty
dežurati - to be on duty
dežurstvo - duty, tour of duty
deljenje radnog mesta – job sharing
deonica – share
deoničar, vlasnik deonice – share holder, stock holder
deoničarstvo – share ownership, shareholding
195
D
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
deoničarstvo zaposlenih – workers stock ownership
deoničarsko društvo (d.d.) – joint stock company
direktno strano ulaganje – foreign direct investment
direktor - director, manager
disciplinska odgovornost – disciplinary accountability
diskriminacija - discrimination
diskriminacija pri zapošljavanju - discrimination in employment
dividenda - dividend
dnevni odmor – daily rest, break
dnevni red – agenda
dnevnica - per diem, per diem allowance, daily allowance
dnevno radno vreme – working hours per day
dobavljač - supplier, provider, purveyor
dobit - profit, gain, earnings (pl.); (korist) benefit
dobit - benefit
dobrovoljan - voluntary
dobrovoljna radna akcija - voluntary work drive
dodatak - addition, annex, appendix, enclosure, allowance, supplement, benefits,
extra pay
dodatak na platu - wage supplement, bonus
dodatak za odvojen život - separation allowance
dečji dodatak - children’s allowance
terenski dodatak - field allowance
dogovor - agreement, compact, understanding
dohodak - income, earnings (pl.), revenue
dohodak od rada - earned income, income earned trough work, income generated
by labour, income acquired by labour
dokapitalizacija – capital increase
dokvalifikacija - additional training, additional qualifications
dokvalifikacija radnika – (occupational) retraining
dokvalifikovati se - to complete additional training, to earn additional qualifications
domaći - domestic, home, inland, internal, home-made
domaći proizvod – domestic product
domaćinstvo – household
donacija – donation
donator – donor
dodatak, bonus – allowance bonus
doneti - to bring, to carry
doneti zakon - to pass a law
196
D
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
doplata - extra payment, additional payment, supplementary payment
doprinos - contribution, tax
doprinos za socijalno osiguranje - social insurance contributions, social security
contributions
dopunski - supplementary, additional, complementary
dopunski rad - part-time work, moonlighting
dostojanstvo rada – dignity of labour
dozvola - permission, permit, licence, license(A), authorization, clearance
radna dozvola - work permit, labour permit
društveni - social, public, socially-owned
društveni proizvod - social product, gross domestic product (GDP), gross national
product (GNP)
država - state, country, government
država blagostanja - welfare state
pravna država - a state based on the rule of law, lawful state
državni - state, national, government
državna administracija - government administration, government
državno preduzeće – state–owned enterprise
dug - debt, (pl.) debts, liabilities
državni dug - national debt, public debt
dugotrajna nezaposlenost - long-term unemployment
197
E
edukacija - education
ekonomičan - economical, thrifty
ekonomičnost - economy, thrift
ekonomičnost poslovanja - good management, low operating costs
ekonomija - 1. (nauka) economics; 2. (privreda) economy
ekonomija obima - economies of scale
politička ekonomija - political economy
siva ekonomija - grey economy
ekonomija u tranziciji – economy in transition
ekonomista - economist
ekonomski - economic
ekonomska kriza - economic crisis
ekonomska politika - economic policy
ekonomska situacija - economic situation
ekonomski oporavak – economic recovery
ekonomski rast – economic growth
ekonomski razvoj – economic development
ekspertska grupa - expert group
evidencija - records, files
finansijska evidencija - accounting records
kadrovska evidencija - personnel records, personnel files
Evropska socijalna povelja – European Social Charter
evropske integracije – European integration
198
F
fabrika - factory
fiksni - fixed, steady, permanent
fiksna plata - fixed salary
fiktivan - fictitious, imaginary, pro forma
fiktivna dobit - fictitious profit, imaginary profit
filijala, društvo kći - subsidiary
filijala - branch, branch office, affiliate
filijala banke - branch bank
finansije - finances (pl.), fund, capital
državne/javne finansije - public finance
Ministarstvo finansija - Ministry of Finance, Treasury (A)
finansijer - financier, sponsor, promoter
finansijski - financial
finansijska godina - financial year
finansijska politika - financial policy
finansijska pomoć - financial assistance, financial aid, pecuniary aid
finansijski plan - budget, financial plan
finansiranje - financing, funding
finansirati - to finance, to fund, to subsidize, to provide funds
finansirati deficit - to finance the deficit
firma - firm
fiskalan - fiscal
fiskalna godina - financial year, fiscal year
fiskalna politika – fiscal policy
fizički, manuelni radnik – manual worker
fizički napor – physical strain
fizički rad – manual industrial work
fleksibilno, honorarno zapošljavanje – flexible part-time employment
fleksibilno tržište rada – flexible labour market
fleksibilno uredjivanje radnih odnosa – flexible working arrangements
199
F
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
fond - fund, stock, reserve, capital
zdravstveni fond - health fund
funkcija - function
funkcija rukovođenja - management function
funkcija troškova - cost function
funkcioner - official high-ranking official
funkcionisanje - functioning
200
G
garancija - guarantee, guaranty (A), warranty, security, surety
garant - guarantor, guarantee, warrantor, surety
generacijska solidarnost – solidarity among generations
generalni , glavni direktor – chief executive officer (CEO), general manager, managing director
generalni strajk – general strike
globalizacija – globalisation
globalizacija tržišta – globalisation of markets
globalno tržište – global market
globalno tržište rada – global labour market
godina - year
fiskalna godina - budgetary year, financial year, fiscal year
gladne godine - lean years
poslavna godina - business year, commercial year
godišnjak - yearbook, (annual) almanac
statistički godišnjak - statistical yearbook
godišnji - yearly, annual
godišnja članarina - annual dues
godišnja plata - yearly salary
godišnji izveštaj - annual report
godišnji odmor - annual leave
godišnji plan - annual plan, yearly plan
gradonačelnik - mayor
gradski - city, town, municipal, urban
gradska opština - municipality
gradska uprava - municipal government, municipality
gradjanska odgovornost - civil responsibility
gradjanska prava – civil rights
gradjansko društvo – civil society
grafikon - chart, graph, diagram
201
G
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
granica - (national) border, frontier, boundary, limit
granica (prag siromastva) – poverty line, poverty level
granica siromaštva - low-income threshold, poverty threshold, poverty line
granski kolektivni ugovor – branch collective agreement, industry-wide collective
agreement
grupa preduzeća, grupacija – group of companies
gubitak – loss, deficit
202
H
hartija - paper
hartije od vrednosti - securities, stock
hendikepirani radnik – handicapped worker
higijena - hygiene
higijena rada - industrial hygiene, occupational health
komunalna higijena - municipal hygiene, sanitation
higijenski - hygiene
higijenski uslovi - hygiene conditions
hijerarhija ciljeva - goal’s hierarchy
hipoteka - mortgage
hipotekarni - (given) on mortgage, hypothecary
hipotekarna banka - mortgage bank
hipotekarni zajam - mortgage loan, loan on mortgage, hypothecary loan
hipoteza - hypothesis
histogram - histogram
holding društvo – holding company
honorar – fee
hrana - food, foodstuffs
hranitelj – bread winner
humanitarna pomoć – humanitarian aid
humanizacija rada – humanization of work
HTZ (higijensko-tehnička zaštita) - industrial safety, safety at work
203
I
imovina - property, possession, assets (pl.)
indeks - index
indeks industrijske proizvodnje - industrial production index
indeksiranje cena – price indexing
indeksiranje plata – wage indexing
indeksni broj - index number
industrija – industry
industrijska akcija – industrial action
industrijski odnosi – industrial relations
inflacija - inflation
informacija - information
inicijativa – initiative
inspekcija - 1.(pregled) inspection, examination; 2. (telo) inspection, inspectorate, inspection board
inspekcija rada - labour inspection, labour inspectorate
inspektor - inspector
inspektor rada – labour inspector
inspektorat - inspectorate
institucija - institution
finansijska institucija - financial institution, financial organization
interes - interest
društveni interes - collective interest, social interest
lični interes - personal interest, individual interest
opšti interes - common interest, collective interest
invalid - disabled person
invalid rada - disabled worker
invaliditet - disability
delimični invaliditet - partial disability
potpuni invaliditet - total disability
invalidnina - disability allowance, disability benefit, disability pension
204
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
ZI
invalidska penzija – disability pension
invalidsko osiguranje – disability insurance
inventar - inventory, stock
inventarisati - to take an inventory, to take stock, to inventory
inventura - stock-taking, taking inventory
investicija - (capital) investment, money invested
bruto investicija - gross investment
inostrane investicije - foreign investments
javna investicija - public investment
investicioni - investment
investiciona politika - investment policy
investiciono ulaganje - investment
investitor - investor, employer, client
strani investitor - foreign investor
inženjer – engineer
isključenje s rada – lock out
iskorišćavanje radnika, eksploatacija – exploitation of workers
isplata - payment
isplata duga - settlement of a debt, discharge of a debt
isplata plata – payment of wages, payment of salaries
isplata preko tekućeg računa - payment on open account
isplatiti - to pay, to pay out, to pay off
isplatna lista, obračun – pay statement
isporuka - delivery
isporuka robe - delivery of goods
ispunjenje - fulfilment, completion
ispunjenje plana - fulfilment of the plan, reaching of planned targets
ispunjenje ugovora - performance of a contract, fulfilment of contract
istek (ugovora) – expiration , expiry
istek ugovora o radu – expiry of employment contract
izaslanik, delegat – delegate
izazov - challenge
izbori - elections
izborna komisija – electoral commission
izdatak - expense, expenditure, outlay, disbursement
izdaci za ličnu potrošnju - personal consumption expenditures
izdržavani član porodice – dependent
izgledi za zapošljavanje – prospects for finding employment
izjava - statement, declaration
205
IZ
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
izmena - change, exchange, modification
izmena ugovora - modification of the contract
izmene i dopune - amendments
izmeniti - to change, to exchange, to modify
izlaganje – presentation
iznos - amount, sum
bruto iznos - gross amount
izostanak - absence
izostanak s posla - absence from work, absenteeism
izostati - to be absent/missing, to lag, to fall behind
izum – invention
iznenadni otkaz – extraordinary dismissal
izveštaj - report, advise, letter of advice, statement, notice
izveštaj o radu - activity report, report on activities
izvod - extract, excerpt, abstract, summary
izvod iz računa - statement of the account
izvršilac (na radnom mestu) - employee
izvršna vlast – executive power (authority), executive branch of the government
izvršenje - fulfilment
izvršenje plana - fulfilment of the plan, execution of the plan
206
J
javan - public, open
javna funkcija - public office
javne finansije - public finance
javno preduzeće – public enterprise, public company
jaz izmedju bogatih i siromašnih – gap between the rich the poor
jedinstvo - unity
jedinica - unit
organizaciona jedinica - organizational unit
jednaka plata – equal pay, equal remuneration
jednaka plata za rad jednake vrednosti – equal pay for work of equal value
jednokratna pomoć - lump sum financial assistance
jednaka prava i šanse za muškarce i žene – equal rights and opportunities for man
and women
jednokratna naknada – lump sum
jeftin rad – cheap labour
jubilarna nagrada – anniverary award, bonus; time-in-service award
207
K
kadar - personnel, staff, manpower
izbor kadrova - personnel selection
obuka kadrova - personnel training
razvoj kadrova - personnel development
stručni kadar - skilled personnel, qualified personnel
školovanje kadrova - personnel training
tehnički kadar - technical personnel, technical staff
usavršavanje kadrova - advanced professional training
kadrovski - personnel, staff, manpower
kadrovska politika - personnel policy
kadrovska služba - personnel department
kadrovske potrebe - personnel needs
kadrovska uprava – personnel administration, human resources management
kampanja - campaign
kapital - capital, funds (pl.), principal
kapital preduzeća - corporate capital
akcijski kapital - share capital, joint-stock capital
kapitalizam – capitalism
kapitalno ulaganje – capital investment
kapitalni troškovi/izdaci - capital expenditure/costs
karijera - career
kašnjenja u isplati plata – delays in wage payments
klizno radno vreme – flexible working hours, flexitime
konfederacija sindikata – trade union confederation
konferencija – conference
konflikt - conflict
kongres - congress
konferencija za štampu – press release communique
knjigovodstvo - bookkeeping, accountancy, accounting
materijalno knjigovodstvo - material accounting
208
K
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
pogonsko knjigovodstvo - cost accounting
knjigovođa - bookkeeper
knjižica - booklet, book
radna knjižica - employment booklet, employment record
štedna knjižica - savings book, passbook
zdravstvena knjižica - medical-care booklet
kodeks - code
kodeks časti - code of honor
kodeks ponašanja - code of conduct
koeficijent - coefficient, rate, ratio, factor
koeficijent složenosti poslova – job complexity coefficient
kolektivni otkaz – collective dismissal
kolektivno pregovaranje – collective bargaining
kolektivan - collective, joint
kolektivna odgovornost - joint responsibility
kolektivni ugovor - collective agreement
kolektivni ugovor na nacionalnom nivou – national collective agreement
kolektivni ugovor na nivou preduzeća – enterprose-level collective agreement,
company collective agreement
kolektivno ugovaranje - collective bargaining
komisija - commission, committee
anketna komisija - committee of inquiry
disciplinska komisija - disciplinary commission
konsenzus – consensus
konvencija – convention
konvencije i preporuke MOR-a – ILO Convntions and Recommendations
korupcija – corruption
kraća radna sednica – shorter working week
krajnji rok – deadline
konkurs - competition, contest
interni konkurs - internal competition
javni konkurs - open competition, public competition
korist - utility, use, profit, gain, benefit, advantage
ekonomska korist - economic gain, economic benefits
uzajamna korist - mutual benefit
kotizacija - conference fee, registration fee
krivično delo – criminal offence, criminal act
kriza - crisis
kršenje prava - violation of rights, infringement of rights
209
K
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
kršenje radničkih prava – violation of worker’s rights
kršenje sindikalnih prava – violation of trade union rights
kršenje ugovora – breach of contract
kuponska privatizacija – coupon privatisation
kvalifikovani (KV) radnik - skilled worker
kvalifikacija, obučenost - qualification
kvalitet - quality
kvalitet života - quality of life - QOL
kvorum - quorum
210
L
lice - person
fizičko lice - physical person, natural person
građansko-pravno lice - civic-legal entity
odgovorno lice - person in charge, person responsible for
ovlašćeno lice - authorized person, proxy
pravno lice - juridical person, legal person
licenca - licence, license
licenciranje – licensure
211
Lj
lijudska prava - human rights
ljudski kapital - human capital
ljudski resursi - human resources
ljudsko dostojanstvo - human dignity
212
M
makroekonomija - macroeconomics
manjak - deficiency, shortage, deficit, lack
manjak u kasi - short in the cash
makroekonomska politika – macro economic policies
makroekonomska stabilnost – macro economic stability
maksimalno dopušteni prekovremeni rad – maxmium overtime allowed
mali deoničar – employee shareholder
malo preduzeće – small business, small enterprise
masovno okupljanje – rally
mašina – machinery
materijalna odgovornost – financial responsibility
materijalna šteta – damage
medicina - medicine
medicina rada - occupational medicine
međunarodni - international
međunarodna konferencija – international conference
međunarodni radni standardi – international labour standards
međunarodni sindikalni pokret – international trade union movement
menadžment, rukovođenje, upravljanje - management
mesečni - monthly
mesečna otplata - monthly payment, monthly installment
mesečna plata - monthly salary
mesečna rata - monthly payment, monthly instalment
mesečni bilans - monthly balance sheet
mesečni izveštaj - monthly report
metod - method
migracija radi posla – occupational migration
mikroekonomija - microeconomics
minuli rad - past labour, materialized labour
mikro-ekonomska politika – micro economic policies
213
M
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
minimalna plata – minimum wage
ministar – minister
ministar rada – minister of labour
minuli rad – past labour
mirenje – concilation
mirilac u sporu – concilator
mirno okupljanje – peaceful gathering
mirovanje radnog odnosa – work status on hold, leave of absence, leave without pay
mera – measure
mesečna plata – montly wage
mesto održavanja – venue
mesto rada – place of work
mladi radnik – young worker
modalitet - modality
model - model, design, pattern
model privatizacije – privatisation model
model rasta - model of growth, growth model
molba - request, application, petition, plea
podneti molbu - to apply for, so submit an application/request
molba za zaposlenje – job appication
monetarna politika – monetary policy
monetarna unija – monetary union
monotoni rad – monotonous work
moralna odgovornost – moral responsibility
mreža - network, system
mreža socijalne zaštite - social safety net
multilnacionalna kompanija – multinational companz (MNC), multinational enterprise (MNE)
214
N
nacionalan - national
nacionalna privreda - national economy
nacionalni dohodak - national income
nacrt - outline, draft, plan, scheme
nacrt ugovora - draft agreement, draft contract
nacrt zakona - bill, draft of a law, draft bill
način - method, mode, way, manner
način plaćanja - method of payment, mode of payment, modality of payment
nadzirati - to supervise, to inspect, to control
nadzornik - supervisor, inspector, superintendent
nagrada - reward, award, prize, premium
naknada - compensation, allowance, benefit, recompense, indemnity, indemnification
naknada putnih troškova - traveling allowance, travel allowance
nalog - order, command, warrant
putni nalog - travel orders
radni nalog - work order, job order
narod – nation , people
narodne novine – Official Gazette
naučnik, šegrt – apperentice
najamni rad – wage employment
najava štrajka – announcement of strike
najniža dob za zaposlenje – minimum age of emplozment
najniža plata – minimum wage
naziv - name, title, term
naziv radnog mesta - job title
nedeljni odmor – weekly rest period
nedeljno radno vreme – working hours per week
nedovoljna primanja – inadequate earnings
neformalni sektor – informal sector
215
N
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
neisplaćiavnje plata – non-pazment of wages
nejednakost - inequality
nekvalifikovan - unskilled, unqualified, not qualified
nekvalifikovana radna snaga - unskilled labour
nekvalifikovani radnik - unskilled labourer, unskilled worker, labourer
nelikvidan - illiquid
nelikvidnost - insolvency, illiquidity
nelojalan - disloyal, unfair
nelojalna konkurencija - unfair competition
nepopunjeno radno mesto – vacancy
neposredni rukovodilac – immediate, supenor, supervisor
nepovoljniji uslovi rada – less favourable working conditions
nepravedan otkaz – unfair dismissal
neprekidno radno vreme – continuous working time
neprekidan ekonomski rast – sustained economic growth
neprijavljeni radnik – clandestine worker, unregistered worker
neprofitna organizacija – non-profit organization
neprofesionalno ponašanje zaposlenih – gross miscondusct
nepuno radno vreme – part-time work
nesigurno radno mesto – precarious job
nesigurnost – insecurity
neformalna ekonomija – informal economy
nesposobnost - inability, disability
trajna nesposobnost - permanent disability
nesposobnost za rad – incapacity for work
nesreća na radu - industrial accident, occupational accident
nestašica - shortage, scarcity, lack, want
nestaštica posla – employment slump
nestašica kapitala - capital shortage
nestašica radne snage - labour shortage
neto - net, clear
neto dobit - net profit, clear profit, clear gain
neto dohodak - net income
neto nacionalni proizvod - net national product (NNP)
nevaldina organizacija (NVO) - non-governmental organisation (NGO)
nezadovoljstvo – discontent
nezaposlena osoba – unemployed person
nezaposleni – the unemployed
nezaposlenost - unemployment
216
N
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
nezaposlenost omladine – youth unemployment
nezaposlenost žena – female unemployment
ciklična nezaposlenost - cyclical unemployment
osiguranje protiv nezaposlenosti - unemployment insurance
prikrivena nezaposlenost - hidden unemployment, concealed unemployment
sezonska nezaposlenost - seasonal unemployment
noćni rad – night work
norma – standard
normiranje - stardadization
nomenklatura - nomenclature, standard terminology
nomenklatura zanimanja - occupation nomenclature
nova tehnologija – new techology
novac - money, cash, currency
novčan - money, monetary, pecuniary, financial
novčana kazna - fine
217
O
obaveštenje - information, advice, notice, notification
obaveštenje (o otkazu) – notice
obnoviti ugovor – renew contract
obračun plata – payroll accounts
obračun sindikalne članarine iz plate u dogovoru s poslodavcem – check-off
obrazovanje – education
obrazovni sistem – education system
obrt – craft(s)
obrtni kapital – working capital
obuka – training
obustava rada – work stoppage
obuka na radnom mestu – on-the-job training
oglas – advertisement
oglas za posao – job ad
ograničavanje prava – restriction of rights
ograničene (životne) prilike – limited oppurtunities
ograničene mogućnosti zapošnjavanja – limited emplyment opportunities
ograničeno radno vreme – limited working hours
ograničenje – limitation, restriction
ocena - estimation
očuvanje radnih mesta – job preservation
odbici od plate – automatic wage deductions , compulsory check-off
odbitak – deduction
odbor - committee, board, council
nadzorni odbor - auditing committee, supervisory board
upravni odbor - board of directors, managing board
odeljenje - department, section, division, office
odgovornost - responsibility, accountability, liability
odluka - decision, resolution
poslovna odluka - business decision
218
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
O
odredba - provision, stipulation, regulation
zakonska odredba - legal provision, statutary provision
održivi razvoj – sustainable development
odlučivanje – deceision-marking
odredba – provision
odsustvo - absence, leave
odsustvo radi obrazovanja, obuke – study leave, training leave
odsustvo radi služenja civilne službe (vojska...) – furlough
odsustvo zbog smrtnig slučaja – funeral leave
odsustvo bez plate - leave without pay
porodiljsko odsustvo - maternity leave
odšteta - compensation, indemnification, indemnity
dosuditi odštetu - to award damages
ograničenje - restriction, limitation, reduction
ograničenje nadnica - wage limitations, wage limits
olakšica - relief, reduction, facility
olakšice u plaćanju - facilities for payment
poreska olakšica - tax relief, tax deduction
opasno zanimanje – hazardous occupation
opis - description, specification
opis radnog mesta - job description, job specification
opis radnog mesta (poslova) – job description
opoziciona stranka – opposition party
opstanak - survival
organ - organ, body, agency, authority
organ upravljanja - managing body, operational body
osiguranik – insured person
osiguranje - insurance, assurance
osiguranje nezaposlenih – unemployment insurance
osiguranje od nesreće na radu – industrijal accident insurance
socijalno osiguranje - social insurance
zdravstveno osiguranje - health insurance
osiguratelj - insurer, assurer, assuror
osigurati - to insure, to assure, to ensure
osiguravajući - insurance
osiguravajuće društvo - insurance company, assurance company
osnivač - founder, promoter, originator
osnivačka skupština - founding assembly, constituent congress
osnova za obračun plate – basic rate
219
O
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
osnovna plata – basic salary, basic wage
osnovna sindikalna prava – basic trade union rights
osnovna zdravstvena zaštita – basic health care
osnovna životne potrebe – basic needs
osnovno obrazovanje – primary education
osnovica - base, foundation, element
poreska osnovica - basis of assessment, tax base
ostavka - resignation
opis - write-off, writing off, depreciation
opis duga - debt write-off
osoba – individual (person)
osoblje – staff
osposobljavanja i usavršavanja za posebne potrebe – educational leave
otkaz ugovora o radu – termination of the employment contract
otkup radnog staža – buying of the years of service
otpremnina - dismissal wage, severance wage. severance pay
otpis duga – debt relief
otpuštanje radnika – layoffs, dissmisals
otpušten – laid off
otvaranje novih radnih mesta – job creation, employment creation
220
P
partnerstvo – partnership
pauza za dojenje – breast feeding break
penzija - retirement, pension, superannuation
penzija po osnovu rada – occupational pension
invalidska penzija - disability pension
porodična penzija - survivor’s pension, family pension
starosna penzija - old-age pension, superannuation pension, retirement pension
ići u penziju - to retire (on a pension)
penzioneri – the retired , pensioners
penzijski - pension, retirement
penzioni fond - superannuation fond
penzioni sistem – pension system
penziono i invalidsko osiguranje – pension and disablity insurance
penzionisati - to pension (off), to superannuate (on a pension)
penzionisati se - to retire on a pension
periodičan - periodic(al)
periodični obračun - interim statement of accounts
plan - plan, map, design
plan rada - work plan, work schedule
planer - planner
planiranje - planning
planiranje kadrova - personnel planning
dugoročno planiranje - long-term planning
planirati - to plan
planski - according to the plan, planned
planski dokument - planning document
planski period - planning period
plata - pay, salary, wage(s)
paćanje u naturi – payment in kind
plaćanje u novcu – payment in money
221
P
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
plaćanje u obrocima (ratama) – payment in installments
plaćeno odsustvo (oslobodjenje od obaveze rada uz nakandu plate) – paid leave
plaćeno odsustvo radi polaganja ispita, plaćeni godišnji odmor – paid annual
leave
plan korišćenja godišnjeg odmora – vacation schedule
planska ekonomija – planned economy
platiti - to pay
platni - payment, pay
platni fond - wage(s) fund
platni spisak - pay sheet
plava kragna, proizvodni radnik – blue – collar worker
pluralizam – pluralism
podneti - to present, so submit
podneti molbu - to apply, to submit an application
podela dobiti – profit sharing
podela rada – division of labour
podela sindikalne imovine – distribution of trade union assets
poljoprivreda - agriculture
polisa - policy
polisa osiguranja - insurance policy
pomoć - assistance, aid, help
finansijska pomoć - financial assistance, financial aid
socijalna pomoć - social welfare, public welfare
ponuda - supply, offer, tender, bid
ponuđač - tenderer, bidder
poreski - tax
poreska stopa - tax rate
poreski obveznik - taxpayer
poreski sistem - tax system
porez - tax, levy
porodična penzija – survivor’s benefit
porodična naknada – family benefit
porodični dodatak – family allowance, family bonus
porodični odmor – family leave
porodično preduzeće – family business
posao - work, labour, labor
posao sa punim radnim vremenom - full-time job
posao sa skraćenim radnim vremenom - part-time job
poslodavac - employer
222
P
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
postupak - action, act, procedure, process
upravni postupak - administrative procedure
žalbeni postupak - appellate proceedings
potražnja - demand
preterana potražnja - excessive demand
potreba - need, requirement, necessity, want
društvene potrebe - social needs, social requirements
potrošnja - consumption, expenditure, spending
budžetska potrošnja - budgetary expenditure, government spending, government
expenditure
povreda - injury, offence, infringement
povreda na radu - industrial accident, industrial injury
povreda zakona - breach of the law, violation of the law, legal offence
pravni - legal, judicial, juridical
pravni sistem - juridical system
pravno lice - legal person, juridical person
pravnik - lawyer, jurist
pravobranilac - attorney
javni pravobranilac - public attorney
pravobranilaštvo - attorney’s office
pranje novca – money laundering
predlog - proposal, proposition, suggestion
predlog zakona - bill, draft law, legislative proposal
predračun - preliminary calculation, preliminary estimate, estimate
predračun troškova - cost estimate
pregled - inspection, examination, check-up, audit, survey, summary
statistički pregled - statistical survey
zdravstveni pregled - medical examination
prihod - income, revenue, earnings, proceeds
prijava - report, registration, application
poreska prijava - (income) tax return
priliv - inflow, influx
priliv radne snage - labour influx
primarna zdravstvena zaštita - primary health care
priraštaj - growth increase
priraštaj stanovništva - population growth, increase in the population
priroda posla – nature of work
podpredsednik – vice-president government concern
preduzetnik – enterpreneur
223
P
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
preduzetništvo – enterpreneurship
pogon – plant
pokazatelj – indicator
pokrenuti kampanju – launch a campaign
pokretljivost ljudi – human mobility
pokretljivost radne snage – labour mobility
pokretljivost radnika – mobility of workers
politička stranka – political party
politika – politics
politika plata – wage policy, pay policy
politika tržišta rada – labour market policies
politika zapošljavanja – employment policy
polukvalifikovani (PKV) radnik – semi-skilled worker
pomoćni radnik – auxiliary worker
ponovno zapošljavanje – return to employment, re-employment
ponuda i potražnja – supply and demand
ponudjač – bidder
popis - list
popis poslova – list of tasks
porodiljska naknada – maternity benefit
porodiljsko odsustvo – maternity leave
posao – job, business
poslodavac – employer
poslovanje – business activity
posredovanje – mediation
potpisati ugovor – sign a contract
podrška, potpora – support
novčana pomoć za nezaposlene – unemployment benefits
potraživanje – claim
potražnja – demand
potražnja radne snage – labour demand
potreba – need
potreba za radnom snagom – man power need
potrošačka korpa – consumer goods basket
potrošnja – consumption
potvrda – certificate
potvrda, ratifikacija – ratification
pouzdana statistika – reliable statistics
povećanje plate – pay rise
224
P
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
poverenik (sindikalni poverenik) – officer (trade union officer)
poverenik zaštite na radu – health and safety steward
povoljniji uslovi rada – more favourable working conditions
povratna informacija – feed back
povremeni rad – casual work
pozicija – stand point, position
pozitivni ekonomski rast – positive economic growth
poziv – invitation
praksa – apprenticeship, traineeship
prava i obaveze – rights and obligations
prava iz radnog odnosa – employment rights
prava na radu – rights at work
pravila ponašanja – code of conduct
pravilnik o radu u preduzećima – employment rules, rules of employment,
enployment statute
pravna država, vladavina prava – rule of law
pravna i poslovna sposobnost – legal capacity
pravna osoba – legal person, legal entity
pravna pomoć (besplatna) – legal assistance, free-of-charge
pravna zaštita – legal protection
pravni sledbenik – legal successor
pravni sistem – legal system
pravni uslovi – legal conditions
pravo glasa – right to vote
pravo na bolovanje – right to sick leave
pravo na kolektivno pregovaranje – right to bargain collectively
pravo na organizaciju – right to organise
pravo na pomoć u slučaju smrti – death benefit
pravo na rad – right to work
pravo na štrajk – right to strike
praznik rada – Labour Day
prebivalište – residence
predradnik – charge-hand
predsedavajući – chairman, chair person
predsednički izbori – presidential elecions
predsednik – president
predsednik parlamenta – speaker of parliament
predsednik vlade, premijer – prime minister
predsedništvo – presidency
225
P
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
preduslov – precondition
pregovarački sto – bargaining table
pregovarački tim – bargaining team, bargaining comitee
pregovaranje – bargaining
pregovaranje na nivou preduzeća – company-level bargaining
pregovori – negotiations
prerano rešiti, prejudicirati – prejudge
prekid rada – interruption of work
prekomerno zapošljavanje – overmanning, overstaffing
prekovremeni rad – overtime
prepreka – obstacle
presedan – precedent
preseljeni, premešteni radnik – displaced worker
prestanak, prekid ugovora – termination of contract, cancelation of contract
prestanak rada – cessation of work
prestanak zaposlenja – termination of employment
preduzeće – enterprise
prihod – revenue, income
privredna grana, delatnost – branch of economy, economic activity, industry
predlog – proposal, motion
predlog zakona – bill, draft, legislation
prestup, prekršaj – misdemeanor
prevoz na posao i sa posla – transport to and from work
prevremeno penzionisanje – early retirement
prikrivena nezaposlenost – hidden unemployment
prikupljanje članarine – check-off
prikupljanje sredstava – fund raising
prilog – appendix
primalac penzije – pension beneficiari
primalac transfera – transfer recepient
primena (zakona) – impelemntation, application, enforcement
prioritet – priority
pripravnički staž – internship
porez – surtax, local tax
prisilni rad – forced labour
pristanak – consent
pristup – access
privatizacija (pretvaranje javnih preduzeća u privatna) – privatization
privatni sektor – private sector
226
P
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
privatnik – private owner
privremena nesposobnost za rad – temporary disablity
privremeni rad, posao – temporary work, temporary job
privremeno otpuštanje radnika – temporary layoff
privremeno rasporedjivanje na drugo radno mesto – secondmend
probni rad – trial work
probni rok – probationary period, trial period
procena - evaluation, estimate, assessment, appraisal
procena radnih mesta - job evaluation
program - programme, program (A), schedule, plan
investicioni program - investment programme
programiranje - programming
produktivnost – productivity
profesionalna bolest , oboljenje – occupational disease, industrial disease, illness
profesionalno osposobljavanje – vocational training
profesionalno savetovanje – vocational guicance
program rada – program of action
program zbrinjavanja viška radnika – lay-off program, severance plan, reductionin force plan
programi strukturnog prilagodjavanja – structular adjustment programs
proizvod – product
proizvodna zaposlenost – productive employment
proizvodnja – production
propis - regulation, rule, percept, prescription, provision
zakonski propisi - legal provisions
propisano radno vreme – legal working team
propisi o radnim odnosima (za odredjeno radno mesto) – labour regulations,
rules of employment
propisi o zaštiti na radu – health and safety regulations
proračun, budžet - budget
prosek - average
protest – protest, demonstration
protestno pismo – letter of protest
protivzakoniti otkaz – outlawed dismissal
protivzakoniti štrajk – illegal strike
proširenje Evropske unije – EU enlargement
prvi posao – first job
puna zaposlenost – full employment
puno radno vreme – full team
227
P
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
punopravno članstvo – full membership
putni nalog – travel expense form
putni - travel, traveling
putni nalog - travel order
putni troškovi - travel expenses, traveling expenses
228
R
račun - account
završni račun - annual balance sheet
žiro račun - transfer account, giro account
računovodstvo - accounting, accountancy; (odeljenje) accounts department,
accounting department
šef računovodstva - chief accountant
računovođa - accountant
rad - work, labour; operation
rad kod kuće – home work
rad koji se ponavlja – repetitive work
rad na crno – illegal work
rad na crno uz redovni rad – moonlighting
rad na daljinu – teleworking
rad na određeno vreme - permanent employment, permanent job
rad nedeljom – work on Sundays, Sunday working
rad noću – night work
rad praznicima – work on (public and religious) holydays
rad na normu – piece work
rad na neodređeno vreme - temporary employment, temporary job
rad sa punim radnim vremenom - full-time work
rad na pokretnoj traci – assembly line work
rad sa skraćenim radnim vremenom - part-time work
rad u smenama - shift work
rad u inostranstvu – work abroad
rad u neprekidnom trajanju (stanlno zaposlenje) – continous work
radionica – workshop
dobrovoljni rad - voluntary work
dodatni rad - additional work, additional labour
dopunski rad - supplementary work, supplementary labour
minuli rad - past labour, materialized work
229
R
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
nesreća na radu - industrial accident, occupational accident
obustava rada - work stoppage, industrial action, strike
prekovremeni rad - overtime work
radni - working, labour
radna dozvola – work permit
radna grupa – working group, task force
radna norma – work norm, work standard
radna pokretljivost (radne snage) – labour mobility, job mobility
radna knjižica - employment book, employment record
radna nesposobnost - disablement (for work)
radna obaveza - duty responsibility
radna produktivnost – labour productivity, work productivity
radna snaga – labour force, work force
radna sposobnost – working ability, ability to work
radna sredina – working evniroment
radni dan – working day
radni jezik – working language
radni ljudi – working people
radni prostor – working area
radni spor – labour dispute
radni standardi – labour standards
radni život – working life
radni nalog - work order, job order
radni odnosi - labour relations
radni staž - length of service, years of service
radno iskustvo - working experience
radno pravo - labour law
radnica – female worker
radnička organizacija – labour organization
radnička prava – workers rights
radnčki pokret – worker’s movement, labour movement
radnik - worker, workman, labourer
radnik migrant - migrant worker
radnik na crno – informal sector worker, illegal worker
fizički radnik - manual worker, manual labourer
kvalifikovani radnik - skilled worker, skilled labourer
naučni radnik - scientist, scholar
nekvalifikovani radnik - unskilled worker, unskilled labourer
neproizvodni radnik - unproductive labourer
230
R
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
nezaposleni radnik - unemployed worker
polukvalifikovani radnik - semi-skilled worker
radno aktivno stanovništvo – active (working) population
radno i socijalno zakonodavstvo – labour and social legislation
radno iskustvo – work expirience
radno mesto – work place
radno okruženje – working environment
radno pravo – labour law
radno sposobna starost – working age
radno sposobno stanovništvo – working – age population
radno vreme – working hours, working time
radno zakonodavstvo – labour legislation
rashod - expenditure, spending
budžetski rashodi - government expenditure, budgetary expenditure, government
spending
vanbudžetski rashodi - extra-budgetary expenditure
raspodela - distribution, allocation
raspodela dobiti - distribution of profits
raspodela rada – allocation of work
raspodela nacionalnog dohotka - distribution of national income
raspodela prema radu - distribution of income according to work performed
raspon plata – pay scale
raspored – schedule
raspodela rada – work schedule
rasprava – discussion, debate
rast - growth, height
rast cena - price growth
rast inflacije - growth of inflation
rast nadnica i plata - wage and salary growth
privredni rast - economic growth
stopa rasta - rate of growth, growth rate
rata - instalment
otplata u ratama - payment by instalments
u ratama - by installments
razmena – exchange
odnosi razmene - terms of trade
razraditi program – elaborate aprogramme
razvoj - development, growth, progress
razvoj kadrova - personnel development
231
R
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
realni sektor – real sector
rebalans - revision
rebalans budžeta - budget revision, revised budget
recesija, opadanje – recession
redovna plata – regular pay
referent - officer
referent za kadrove - personnel officer
viši referent - senior officer
reforma - reform
reforma obrazovnog sistema – reform of the education sistem
sprovesti reformu - to carry out a reform
reformisati - to reform
refundiranje - refund, refunding, reimbursement
refundirati - to refund, to reimburse
refundiranje troškova – reinbursement of expenses, costs
registrovan - registered
registrovan kod - registered with
registrovani članovi sindikata (obični članovi bez funkcije) – rank and file members
regres za godišnji odmor (pomoć za podmirenje troškova godišnjeg odmora)
– vacation bonus
reprezentativan – representative
reprezentativni sindikalni savez – representative trade union confederation
reprezentativnost – representativity
resorno ministarstvo – branch ministry
restrukturiranje ekonomije – restructuring of the economy
reprezentacija - expense account, representational fund, entertainment fund
troškovi reprenzetacije - representational costs, entertainment costs
revalorizacija - revalorization, revaluation
revizija - revision, review, examination, checking; (finansijska) audit, auditing
revizija javnih rashoda – public expenditure review
revizor - auditor, inspector
ovlašćeni revizor - registered auditor
rezolucija – resolution
režijski troškovi – overhead costs
rizik u industriji – industrial hazard
rešenje – solution
roba - commodity, goods (pl.), merchandise
roba domaće proizvodnje - domestically produced goods, home made goods
232
R
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
rok - term, time, period, time limit, dead line
rok plaćanja - term of payment, date of payment, time of payment
rukovodilac - manager, director, executive, leader
rukovodilac projekta - project manager
rukovoditi - to manage, to run, to operate
rukovoditi preduzećem - to manage a firm
rukovodstvo - management, leadership
233
S
samostalni sindikat – unaffiliated union, free rider (s/ang)
samostalno obavljanje delatnosti, samostalni rad – self employment
samozaposleni – semp-employed
samozapošljavanje – self-employment
sanacija (preduzeća) – financial rehabilitation, reorganization
sastanak - meeting; (zakazan) appointment
stručni sastanak - symposium, conference
vanredni sastanak - extraordinary meeting, special session
sednica - session, meeting, conference
radna sednica - working session
redovna sednica - regular meeting
svečana sednica - formal session
vanredna sednica - special meeting
savetovanje – consultation
sazvati štrajk – call a strike
saradnja – cooperation, colaboration
sedište – headquarters, seat
sednica – session, meeting conference
sednica u punom sastavu – plenary session
sekretar - secretary, administrative secretary
sekcija omladine – youth section
seksualno uznemiravanje – sexual harassment
sektorski sporazum – sectoral agreement
sezonski rad/posao – seasonal work
sezonski radnik – seasonal worker
sigurni uslovi rada – safe working conditions
sigurnosna mreža – safety net
sigurnosna norma – safety standard
sigurnost – security
sigurnost na radu – work place safety, occupational safety
234
S
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
sigurnost radnog mesta – job safety
sigurnost zaposlenja – job security
sile tržišta – market forces
sindikalni - trade union, union
sindikalni radnik – trade unionist
sindikalizam – trade unionism
sindikalna akcija – trade union action
sindikalna aktivnost – trade union activity
sindikalna borba – trade union struggle
sindikalna imovina – trade union assets
sindikalna članarina - union dues (pl.), union fees (pl.)
sindikalna organizacija – trade union organization
sindikalna oblast – local trade union branch, local union, union local, shop
sindikalna prava – trade union rights
sindikalna scena – trade union scene
sindikalna sloboda , sloboda sindikalnog udruživanja – trade union freedom,
freedom of association
sindikalni centar, savez – trade union confederation, trade union center
sindikalni aktivista – trade union activist
sindikalni čelnik – trade union leader
sindikalni izbori – trade union electior
sindikalni prularizam – trade union pluralism
sindikalni pokret – trade union movement
sindikalni poverenik – shop steward
sindikalni predstavnik – trade union representative
sindikalno članstvo – trade union membership
sindikalno organizovanje i učlanjivanje – trade union organising and recruitment
sindikalno povereništvo (u preduzeću) – shop stewards comittee
sindikalni stavovi – trade union point of view, trade union position
sindikat – trade union, union
sindikat delatnosti (sind. federacija koja okuplja radnike iz više srodnih ind.
grana) – industrial federation
siromašenje – pauperistation
siromaštvo, beda – poverty
sirovine – raw materials
sidikalist(a) - trade union member
strukovni sindikati - professional trade unions, craft unions
sistem - system
budžetski sistem - budgetary system
235
S
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
monetarni sistem - monetary system
sistematizacija - systematization, systematic description, systematic listing
sistematizacija radnih mesta - job plan, job classification
sistematizovati - to systemize
sistematski pregled - check-up
siva ekonomija - gray economy
sklapanje, potpisivanje ugovora o radu – conciusion / signing of an employment
contract
skraćenje radnog vremena – reduction of working hours
skup zaposlenih – employees, meeting, assembly
skupština - conference, assembly, parliament
skupština akcionara - general meeting
slabo školovane osobe – poorly educated individuals
sloboda – freedom
sloboda mišljenja – freedom of opinion
sloboda okupljanja – freedom of assembly
sloboda rada – freedom to work
sloboda udruživanja – freedom of association
slobodna industrijska zona – industrial free zone
slobodne carinske zone, zone izvoza proizvodnje – export processing zones
slobodni dan – day of
slobodni stručnjak – free lancer
slobodno, nepopunjeno radno mesto – vacancy
slobodno kretanje radnika – free movenment of workers
slobodno tržište – free market economy, economic activity, industry
slobodno vreme – leisure time, spare time
slobodno zanimanje – free-lance profession, liberal profession
služba - service, department, office
služba za zapošljavanje – employment service
smanjivanje plata – pay cut
smernica – guideline
smeštaj, lokacija industrije – location of industry
smrtnost - death rate, mortality rate, mortality
smrtnost novorođenčadi – infant mortality
sniženje - reduction, decrease, cut
sniženje cena - price reduction, price cut
sniženje poreza - tax reduction, tax cut
sniženje troškova - cost reduction, cost saving
socijalan - social
236
S
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
socijalna država, država blagostanja – welfare state
socijalni mir – social peace
socijalni rad – social work
socijalni radnik - social worker
socijalni razvoj – social development
socijalni uslovi – social conditions
socijalno osiguranje - social insurance
socijalnao blagostanje – social welfare
socijalno zakonodavstvo – social legislation
solidaran - solidary
solidarna odgovornost - joint and several liability
solidarna pomoć – solidarity assistance
solidarnost - solidarity
spajanje, udruživanje sindikata – union merger
specijalna prava vučenja - Special Drawing Rights
sporazum – agreement
sporazum o saradnji – cooperation agreement
sprema - skill, training, qualifications
niža stručna sprema - lower educational background
srednja stručna sprema - secondary school background, secondary school qualifications
stručna sprema - skill, school background, qualifications
školska sprema - educational background
visoka stručna sprema - university qualifications
viša stručna sprema - two-year post-secondary school qualifications
sprovodjenje (zakona) – implementation of the law, enforcement
sredstva - means, assets, resources, funds
budžetska sredstva - budgetary funds, budgetary resources
finansijska sredstva - financial resources, funds
srednja klasa – middle class
srednje preduzeće – medium sized enterprise / business
srednje rukovodeće osoblje – middle management
sredstva – assets
sredstva javnih informisanja – mass media
sredstva za život – livelihood
stalno zaposlenje – permanent employment
standard - standard, norm
društveni standard - welfare standards
životni standard - standard of living, living standards
237
S
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
stanovanje - housing
stanovništvo - population
aktivno stanovništvo - economically active population, working population
gradsko stanovništvo - urban population
industrijsko stanovništvo - industrial population
neaktivno stanovništvo - economically non-active population
poljoprivredno stanovništvo - agricultural population
popis stanovništva - census
priraštaj stanovništva - population growth
prirodni priraštaj stanovništva - natural increase of population
radno sposobno stanovništvo - employable population
seosko stanovništvo - rural population
zaposleno stanovništvo - gainfully employed population
stariji radnik – senior worker
starosna grupa – age group
starosna penzija – old age pension
statistički pokazatelj – statistical indicatir
statistika – statistics
status zaposlenog – employment status
statut – constitution
statutarna komisija – statutory comision, constitution comitee
stažista – trainee, intern
stečaj, bankrot – bankruptcy
stečajni postupak – bankruptcy procedure
stečajni upravnik – bankruptcy manager, liquidator
stimulacija – merit pay, performance-related pay, incentive pay
stipendija - scholarship
stomatolog - stomatologist
stopa - footprint, foot, rate
stopa akumulacije - rate of capital accumulation, rate of capital formation
stopa amortizacije - rate of the depreciation, depreciation rate
stopa doprinosa – contribution rate
stopa sindikalnog udruživanja – rate of unionization
stranka (politička) – party
strano ulaganje i investicija – foreign investment
strategija – strategy
strategija razvoja – development strategy
strategija razvoja zapošljavanja – empolyment development strategy
strateški cilj – strategic objective, strategic goal
238
S
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
stručnjak - expert, specialist, professional, authority
stručna komisija (odbor stručnjaka) – committee of experts
stručna služba – staff service
stručna sprema – proffesional qualification
stručni ispit – examination of vocational ability
stručno osposobljavanje – vocational training
stručni sindikat – professional union (craft union)
struka - profession, trade, line
struktura - structure, composition
kvalifikaciona struktura - occupational structure
studija - study
studija ekonomske opravdanosti - feasibility study
studija izvodljivosti - feasibility study
stupanj napredovanja (u struci ili u preduzeću) – career ladder
stupanj obrazovanja – level of education
stupanj sinikalnog organizovanja – trade union density
stupanj zapošljavanja – rate of employment
subvencija – subsidy
subvencionirati – subsidise
sud – court of justice
sud za radne sporove – labour tribunal
suficit - surplus
suficit platnog bilansa - balance-of -payments surplus
suficit trgovinskog bilansa - trade surplus
sufinansirati – co-finance
suosiguranje - co-insurance
suplaćanje - co-payment
suspenzija – suspension
sistem socijalne sigurnosti – social security sistem
savremena tehnologija (moderna) – advanced technology
svest – awareness
svojina - property, ownership
društvena svojina - public property, social property
državna svojina - state ownership, state property
lična svojina - private property, private ownership
zajednička svojina - collective property, common property
239
Š
šef - head, chief, boss, manager, director
šef odeljenja - department head, department manager
šef računovodstva - chief accountant
školovanje – education
školovanje uz rad – study-as-u-work scheme
školstvo/prosveta – education, school system
školska sprema - educational attainment
bez školske spreme - without educational attainment
osnovno obrazovanje - primary education
srednje obrazovanje - secondary education
više obrazovanje - high education
visoko obrazovanje - higher education
nepoznato - unknown
nepismeni - illiterates
štednja - saving, economy, economizing
mere štednje - economy measures
šteta - damage, harm, loss
zahtev za naknadu štete - claim of damages
nadoknaditi štetu - to indemnify
štrajk – strike
štrajkolomac – strikebreaker
240
T
tehnički napredak – technological advancement
tačka - item, point
tačka dnevnog reda - item on the agenda
tačnost - accuracy
tehnologija - technology
prenos tehnologije - transfer of technology, technology transfer
savremena tehnologija - modern technology
visoka tehnologija - high technology
tehnološka promena – technological change
tehnološki proces – technological process
tehnološki razvoj – technological developments
tehnološki višak – redundancy
telekomunikacije – telecommunications
temeljne građanske slobode – fundamental civil liberties
temeljne slobode – fundamental freedoms
tempo rada – rate of work
tender – tender
terenski dodatak (naknada za rad na terenu) – field allowance
tela koja odlučuju – decision-making bodies
telo – body
timski rad – tema work
tolerancija – tolerance
trajanje rada – duration of work
trajanje ugovora – duration of contract , contract validity period
trajna nesposobnost za rad – permanent disability
tekući - current, running
tekući račun - current account
tekući rad - current labour
timski rad - team work
transformacija vlasništva – ownership transformation
241
T
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
transnacionalna kompanija – transnational company (TNC)
transparentnost – transparency
transport – transport
tranzicija – transition
tranzicijska ekonomija – transition economies
tranzicijske zemlje – transition countries
trgovački sud – commercial court
tripartitni dijalog – tripartite dialogue
tripartitizam – tripartitism
trošak – expense
trošak za plate – wage cost
trošarina – expenditure tax
troškovi – expenses
troškovi života – cost of living
troškovi - costs, expenses, expenditures, charges
troškovi prevoza - transport charges, freight charges
troškovi radne snage - labour costs
trudnica – pregnant woman
tržište - market
tržište rada – labour market
tržište kapitala - capital market
tržište novca - money market
tržište radne snage - labour market
tumačenje prava – interpretation of the law
tužba - complaint, accusation
tužba za naknadu štete - action for damages
tužba zbog neizvršenja ugovora - action for breach of contract
podneti tužbu protiv nekog - to bring charges against somebody
tuženi - defendant, accused
tužilac - complainant, plaintiff
tužiti kompaniju – take action against company
242
U
udruženje - association
udruženje poslodavaca - employers’ association
poslovno udruženje - business association
stručno udruženje - professional association
udeo u ukupnoj zaposlenosti – share in total employment
udružen - affiliated
ugovor - contract, agreement, treaty, deed
ugovor o radu – employment contract, work contract
ugovor o radu na neodređeno vreme – full-term contract
ugovor o radu na određeno vreme – fixed-term employment contract
ugovor o saradnji - contract of cooperation
ugovor o zajedničkom ulaganju - joint venture agreement
ugroženi društveni slojevi – vulnerable group, disadvantaged groups
ujednačen rast – equitable growth
ukidanje radnih mesta – job cuts
uključivanje u rad – integration into employment
ukupna dugovanja – total debts
ulaganje - deposit, investment
ulaganje u ljudski kapital – investment in human capital
ulaganje u otvaranje novih radnih mesta - job creating investment
strano ulaganje - foreign investment
uložiti žalbu – file a complaint
unapređenje – promotion, advancement
unapređenje usled rezultata rada – merit promotion
unosno zaposlenje – remunerative employment, profitable employment
učenje kroz celi radni vek – life-long learning, life-span education
učesnik (konferencije) – participan
učestvovanje radnija – worker participation
učlanjenje – affiliation
upis – registration
243
U
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
upis u sudki registar (preduzeća) - incorporation
uprava - administration, government, management
uprava preduzeća, menadžment – management
uprava javnih prihoda - internal revenue service
državna uprava - government administration
upravljanje kadrovima – personnel management, human resource management
upravljanje – management
upravni - administrative, managing
upravna vlast – administrative authority
upravni akt - administrative act
usklađivanje plata s porastom troškova života, pokretne stepenice – cost of
living adjustment (cola), escalator clause
usklađivanje zakonodavstva – harmonization of legislation
uslov - condition, stipulation; (pl.) terms, conditions
uslovi rada - working conditions, conditions of work
uslovi života - living conditions
uslužna delatnost – service industry
uslužni sektor – service sector
ustav – constitution
ustavni sud – constitutional court
ustavnost – constitutionality, compliance with the constitution
usvajanje (zakona, odluke) – adoption
utvrđivanje plata – wage fixing
uslov – condition, term
uslovi rada, radni uslovi – working conditions
uslovi zaposlenja – employment conditions
uvođenje novih tehnologija – introduction of new tochnology
uzeti u obzir – take into account
ustanova - institution, establishment
budžetska ustanova - government-financed institution
uverenje - certificate, attestation, conviction
lekarsko uverenje - health certificate, medical certificate
uzorak - sample, pattern, specimen
reprezentativni uzorak - representative sample
uzrast, starosno doba – age
uživanje prava – enjoyment of rights, consumation of rights
244
V
valuta – currency
vanbudžetski - non-budgetary, extrabudgetary
vanbudžetski rashodi - extrabudgetary expenditure
vanbudžetsko finansiranje - off-budget financing, extraordinary spending
veće zaposlenih, radničkno veće – employees’ council, works council
vek - age, century, life, lifetime
radni vek - working life
životni vek - life span, life expectancy
veliko preduzeće – large enterprise
verifikacijska komisija – credentials commitee
visokokvalifikovani (VKV) radnik – highly skilled worker
više rukovodeće osoblje – senior management
višak - surplus, excess, sum in excess
višak radne snage - redundant labour, redundancy, surplus manpower
višak vrednosti - surplus value
tehnološki višak - redundancies, redundant labour
vlasnik - owner, proprietor, possessor, holder
manjinski vlasnik - minority shareholder
većinski vlasnik - majority shareholder
zakoniti vlasnik - rightful owner, lawful possessor
vlasništvo – ownership
vođstvo - leadership
vrbovanje članova drugog sindikata – poaching
vrednosni papiri - securities
vrednosni papiri koji glase na donosioca - securities payable to bearer
vrednosni papiri na ime - registered securities
vrednost - value, worth
vrednost aktive - asset value
vrednost kapitala - capital value
vrednost radne snage - labour value
245
V
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
vrednost robe - commodity value
višak vrednosti - surplus value
vršilac dužnosti direktora - acting director
246
Z
zabrana – prohibition
zabrana nejednakog postupanja – prohibition of inequal treatment
zadatak - task
zadruga – cooperative
zaduženost – indebtedness, debt rate
zahtev - request, demand, claim, requirement
zahtev za isplatu - request for payment
zahtev za naknadu štete - claim for damages
zahtev za povećanje plate - wage claim, wage demand
podnosilac zahteva - claimant
zajam – loan
zagarantovana plata – guaranteed wage
zajednica - community, society, association
zajednica penzijskog i invalidskog osiguranja - community of retirement and
disability insurance affairs
mesna zajednica - local community
poslovna zajednica - business community
zajedničko preduzeće – joint venture
zajmodavac, kreditor - creditor
zaključiti - to conclude, to decide
zaključiti posao - to conclude an arrangement, to conclude a bargain
zaključiti ugovor - to conclude a contract, to make a contract
zakon - law, act, statute, enactment
zakon o radu – labour law, labour code
zakon o radnim odnosima - Labour Relations Act
zakonodavstvo – legislation
zakonski okvir – legal framework, legislative framework
zalihe - stock, inventories, reserves, supplies
zalihe gotove robe - finished goods inventories
zalihe sirovina - raw material stocks, raw material inventories
247
Z
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
robne zalihe - supplies of commodities
zamenik - deputy, substitute, replacement, proxy, representative
zamenik direktora - deputy director
zameniti - to exchange, to replace, to substitute
zamrzavanje - freeze, freezing
zamrzavanje cena - price freeze
zamrzavanje plata - pay freeze, wage freeze
zamena privremeno odsutnog zaposlenog – replacement of a temporarily absent
employee
zamenik, član – substitute member, deputy member
zamenski radnik, zamena – replacement worker
zamrznuti - to freeze
zamrzavanje cena – price freeze
zamrzavanje plata – pay freeze
zanat - craft, trade, vocation
zanatlija - craftsman, artisan, tradesman
zanatstvo - handicrafts, crafts industry
zanimanje - interest, profession, occupation, calling, job, business, vocation
struktura zanimanja - occupational structure
zapis - note, observation
blagajnički zapis - treasury note
komercijalni zapis - commercial bill, commercial paper
zapisničar - recording clerk, recording secretary
zapisnik - minutes (pl.), record, protocol
overeni zapisnik - approved minutes
voditi zapisnik - to take minutes, to keep a record of
zaposlena žena – working woman
zaposleni na koje se odnosi kolektivni ugovor (za koje se pregovara) – bargaining unit
zaposleni – employee
zaposlenje – empolyment, job
zaposlenje s punim radnim vremenom , stalni posao – full-time job
zaposlenje uz skraćeno radno vreme – part-time job
zaposliti – hire
zapošljavanje hendikepiranih osoba – designated employment
zasnivanje radnog odnosa – commencement of employment
zastoj u poslu – interruption, stoppage, downtime
zastupljenost – representation
zastupnički dom (parlamenta) – chamber of deputies, house of representatives
248
D
SRPSKO-ENGLESKI
REČNIK SINDIKALNIH I SRODNIH POJMOVA TERMINOLOŠKI REČNIK
Z
zastupnik (delegat) – delegate, representative
zaštita - protection, defense, care
zaštita na radu – occupational safety and health
zaštita čovekove okoline - environmental protection
zaštita deteta – child welfare, child protection
zaštita majčinstva – maternity protection
higejensko-tehnička (HTZ) zaštita - industrial safety, safety at work
zaštita od diskriminacije – protection of discrimination
zaštita prava radnika – legal protection of workers rights
zaštitna oprema – safety equipment
socijalna zaštita - social security, social welfare
samozaštita - self care
zatezna kamata - default interest, interest on arrears
zatvoreno tržište – closed market
zatvoriti (pogon) – close down
završiti školu – complete school, graduate from school
zavod - institute, institution, bureau, office
zavod za statistiku - Bureau of Statistics
zavod za zapošljavanje - employment bureau, employment office, employment
agency, labour office
osiguravajući zavod - insurance company
završni - final, closing
završni račun - annual balance sheet
zdravlje - health
zdravlje naroda/narodno zdravlje - public health
zdravstven - sanitary, (pertaining to) health
zdravstvena ekonomija - health economics
zdravstvena informacija - health information
zdravstvena knjižica - medical-care booklet
zdravstveno osiguranje - health insurance
zdravstvo – health care
zemlje u razvoju – developing countries
znanje (primenjivo) – knowledge, know-how
zvanje – occupation, profession
249
Ž
žalba - complaint, appeal
podnosilac žalbe - complainant, complainer
pravo žalbe - right of appeal
razlozi za žalbu - grounds for appeal
odbiti žalbu - to ignore a complaint
podneti/uložiti žalbu - to lodge a complain, to make a complain
ženska prava – women’s rights
ženska sekcija – women’s section
ženski odbor – women’s committee
žirant - endorser, backer (of a bill)
živ - alive, living, live
živeti - to live, to be alive
život - life, living
društveni život - public life
troškovi života - costs of living, living costs
uslovi života - living conditions
životan - vital
životna sredina - living environment
životna statistika - vital statistics
žrtva – victim, casuality
žuti sindikat (kućni sindikat, sindikat blizak poslodavcu) – company union
žuta štampa, tabloidi – the yellow press, tabloids
250
Rečnik pojmova iz oblasti
Penzijskog osiguranja
A-N
D
Rečnik
pojmova iz oblasti penzijskog osiguran j a TERMINOLOŠKI REČNIK
A
administrativne nadoknade - administrative fees
B
beneficirani radni staž - accelerated years of service, reduced service-years for
retirement
bodovni sistem - point system
D
delimično fundiran - partially funded
dužina korišćenja penzije - retirement duration
faza akumulacije - accumulation phase
faza isplate - payout phase
korisnik penzije - pension beneficiary
kapitalno fundiran - fully funded
L
lični bod - personal point
lični koeficijent - personal coefficient
F
K
N
naknada - fee
jednokratne naknade - one-off fees
naknada na prionos - fees on returns
naknada prilikom uplate doprionosa - contribution fee
naknada za upravljanje fondom - asset under management fee
tekuće naknade - on-going fees
način usklađivanja penzija - the indexation metod
nefundirani penzijski plan (PAYG) - unfunded pension plan
nemačka bodovna formula - German point formula
253
O-P
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
O
obračunska stopa - accrual rate
obračunski definisani doprinos (nefinansijski unapred definisani doprinos) - notional defined contributions (non-financial defined contribution)
odnos broja penzionera prema broju zaposlenih - system dependency ratio (
Odnos broja penzionera prema broju zaposlenih u Srbiji je 1.4 - The system dependency
ratio in Serbia is 1.4)
odnos broja zaposlenih prema broju penzionera - system support ratio
odnos starog i radno aktivnog stasnovništva - old-age dependency ratio
odnos radno aktivnog stanovništva prema neaktivnom starom stanovništvu old-age support ratio
odnos radno aktivnog stanovništva prema neaktivnom - support ratio
odnos radno neaktivnog stanovništva i radno aktivnog stanovništva - dependancy ratio
održavanje nivoa prihoda - income replacement
održavanje nivoa prihoda u starosti - old-age income replacement
opšti bod - general point
indeksiranje opšteg boda - general point indexation
P
penzija - pension, pension benefit, retirement, superannuation, retiring allowance
invalidska penzija - disability pension
jednake socijalne penzije - flat pension
penzije u isplati - pension benefits in payment, pansions in payment
porodična penzija - survivor’s pension, survivors’ pension, family pension
prosečna penzija - average pension
socijalna penzija (penzija koja se finansira iz budžeta) - social pension
starosna penzija - old age pension, retirement age
targetirana penzija - targeted pension
unapred definisana visina penzije - defined benefit
unapred definisana visina doprinosa - defined contribution
penzioner - pensioner, pensionary
penzionerski - pensioner’s
penzioni - pension, pensionary
penzioni fond - pension funds, superannuation fund
penzioni sistem - pension system
penzijski - pension, retirement
penzijski plan - occupational scheme
penzijski sistem u Srbiji - pension system in Serbia
254
P-Š
D
Rečnik
pojmova iz oblasti penzijskog osiguran j a TERMINOLOŠKI REČNIK
pokrivenost penzijskim sistemom - pension coverage
tip penzijskog sistema - pension system design
penzijsko osiguranje - superannuation insurance, old-age pension insurance
penzionisan - pensioned, retired, superannuated (on a pension)
penzionisanje - pension take-up
penzionisati - to pension (off), to superannuate (on a pension), to retire, to put on
the retired list, to send into retirement with pension
penzionisati se, ići u penziju - to retire (on a pension)
pravilo opreynosti u investiranju - prudent person rule
programirana isplata - phased withdrawel
R
radni staž - career length, years of service
radnik sa punim radnim stažom - full-career worker
revalizovane zarade-re-valued earnings
rizik dugovečnosti - longevity risk
S
sistem u kojem visina penzije pojedinca zavisi od njegovih zarada tokom radnog veka - earnings related
sistem tekućeg finansiranja penzija - Pay-as-you-go (PAYG)
starosna granica za penzionisanje - retirement age, statutory retirement age, pension age
sloj ( I, II, III - terminologija Međunarodne organizacije rada) - tier
starosna grupa - age cohort
stopa smanjenja doprinosa - reduction in premium
stopa smanjenja prinosa - reduction in yiled
stopa zamene - replacement rate
bruto stopa zamene - gross replacement rate
buduća (očekivana) stopa zamene - prospective (expected) replacement rate
hipotetička (teoretska) stopa zamene - hypothetical (theoretical) replacement rate
sadašnja stopa zamene - current replacement rate
stvarna stopa zamene - actual replacement rate
stub ( I, II, III - terninologija Svetske banke) - pillar
Š
Švajcarska formula (indeksiranje 50% rastom zarada i 50% rastom cena) - Swiss
formula
255
U-Z
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
U
ukupna masa zarada - total wage bill
V
valorizacija ( određivanje vrednosti ranijih zarada) – valoriyation
Z
Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju - The Law on Pension and Disability Insurance
256
PRILOG 1
IZVORNI IZRAZI I IZREKE
A
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
IZVORNI
IZRAZI I IZREKE
A
AB ABSURDO / ab apsurdo / lat. besmisleno, ludo, protivno zdravom razumu.
AB EXPERTO / ab eksperto/ lat. iz iskustva.
AB INTESTATO / ab intestato/ lat. bez testamenta; prav. naslediti bez testamenta.
AB OFFICIO / ab oficio/ lat. od službe (udaljiti), suspendovati.
AB ORGINE / ab orgine/ lat. od (samog) početka, od nastanka, od iskona.
A CAPITE AD CALCEM / a kapite ad kalcem/ lat. od glave do pete, sav.
A CONTO / a konto/ ital. na račun (nečega), tj. kao predujam, uplata unapred.
ACTA AGERE / akta agere/ lat. urađeno raditi, tj ponovo raditi nešto što je već
urađeno.
AD ABSURDUM / ad apsurdum/ lat. do besmisla, do gluposti (dovesti).
AD ACTA / ad akta/ lat. doslovno: k spisima, tj.među (ostale) spise; odatle naš izraz:
staviti ad akta - 1. odložiti među rešene spise; 2. odbaciti predmet ne uzevši u
obzir izneseni zahtev.
AD DECRETUM / ad dekretum/ lat.prema odluci, po naredbi (postupiti).
AD DIES VITAE /ad dijes vite/ lat. do kraja života.
AD EXEMPLUM / ad egzemplum/ lat. na primer, primera radi.
AD HOC /ad hok/ lat. za to, za tu priliku, s određenom namenom; AD HOK KOMISIJA - komisija formirana za rešavanje iskrslog problema.
AD NORMAM /ad normam/ lat. po propisu, prema propisu.
AD PERSONAM /ad personam/ lat. samo za određeno lice ili slučaj.
AD PROXIMAM SESSIONEM /ad proksimam sesionem/ lat. za sledeću sednicu, odgoditi do sledeće sednice.
AD PUBLICANDUM /ad publikandum/ lat. radi publikovanja, tj. objavljivanja.
AD RATIFICANDUM /ad ratifikandum/ lat. na ratifikaciju, tj. na potvrdu, na
odobrenje.
AD REFERENDUM /ad referendum/ lat. na mišljenje, na izjašnjavanje.
AD VALOREM /ad valorem/ lat. po vrednosti, prema vrednosti.
ADVERSA PARS adverza pars lat. protivna strana, tj. protivna stranka, protivnik.
AD VOTANDUM /ad votandum/ lat. na glasanje,na izjašnjavanje.
AL CORSO /al korso/ ital. trg. po kursu, po trenutnoj vrednosti novca.
ALTER EGO /alter ego / lat. drugo ja; u prenesenom smislu: prisan prijatelj kome
se sve poveravai koji govori isto.
ANNO DOMINI /ano domini/ lat. leta Gospodnjeg.
A NOVO /a novo/ lat. iznova ponovo.
259
A-C
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
ANTE CHRISTUM NATUM /ante kristum natum/ lat. pre Hristova rođenja; pre
nove ere, pre naše ere.
ANTE MERIDIEM /ante meridjem/ lat. pre podne; supr. POST MERIDIEM
(izrazi se upotrebljavaju u engleskom jeziku kao oznaka vremena, obično skraćeno: A.M. i P.M.)
A PART /a par/ fr. zasebno.
A PRIORI /a priori/ lat. unapred, bez provere ( nešto tvrditi ili negirati, ili slagati se
s nečim).
A PROPOS /a propo/ fr. u pogledu ( toga); s tim u vezi; to me podseti da kažem.
ARS /ars/ lat. umetnost; ARS NOVA /ars nova/ nova umetnost.
B
BELLE EPOQUE /bel epok/ fr. doslovno: lepa epoha; doba lepote: vreme u
evropskoj kulturi, od poslednjih godina XIX veka do 1914.
BELLUM OMNIUM IN OMNES /belum omnijum in omnes/ lat. rat sviju protiv svih.
BONA FIDE /bona fide/ lat. doslovno: u dobroj veri; pošteno, bez zadnih namera.
BONA MENTE /bona mente/ lat. u dobroj nameri, bdobronamerno.
BRAIN DRAIN /brejn drejn/ engl. odliv mozgova (masovna seoba mladih stručnjaka u veće i bogatije zemlje).
BRAIN TRUST / brejn trast/ engl. trust mozgova, tj. grupa stručnjaka koji deluju
kao nezavisni savetnici državene uprave.
C
CARTE BLANCHE /kart blanš/ fr. beli (prazan) list ( tj. punomoć koju primalac
može posvojoj volji popuniti i iskoristiti; neograničeno ovlašćenje).
CAUSA EFFICIENS /kauza eficijens/ lat. uzrok koji deluje, neposredni uzrok.
CAUSA FINALIS /kauza finalis/ lat. krajnji uzrok.
CETERIS PARIBUS /ceteris paribus/ lat. uz iste uslove.
CIRCULUS VITIOSUS /cirkulus viciozus/ lat. pogrešan, zatvoren krug; u prenesenom smislu: začaran krug, bezizlazan položaj; u logici neispravno dokazivawe ili
objašnjavanje nekog pojma njim samim, npr. Zakon je zakonski akt.
COGITO, ERGO SUM /kogito, ergo sum/ lat. Mislim, dakle postojim ( Rene Dekart).
CONDICIO SINE QUA NON /kondicio sine kva non/ lat. uslov bez koga se ne
može,neophodan uslov.
CONTRADICTIO IN ADJEKTO /kontradikcio in adjekto/ lat. doslovno: su260
C-E
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
IZVORNI
IZRAZI I IZREKE
protnost u pridevu, tj. nesklad u određivanju pojma, pridavanjem svojstava suprotnih samoj suštini pojma koji se određuje, npr. čestita varalica.
CORPUS IURIS / korpus juris /lat. zbornik zakona, zakonik.
CUI BONO?/ kui bono/ lat.doslovno: Za kakvo dobro? (tj. čemu to?).
CUM GRANO SALIS /kum grano salis/ lat. doslovno: sa zrnom soli, tj. razumno,
oprezno.
CUM OPTIMA FORMA /kum optima forma/ lat. na najbolji način.
CURA FAMIS /kura famis/ lat. lečenje glađu
CURRICULUM VITAE /kurikulum vite/ lat. tok života; kratak pregled života i
rada hronološkim redom, biografija.
D
DE FACTO /de fakto/ lat. prav. u stvari , stvarno, činjenično; supr. DE IURE(v.).
DE INTEGRO / de integro/ lat. iznova, ponovo.
DE IURE /de jure/ lat. prav. po pravu, prema propisima, u skladu sa pravnim normama; DE FACTO (v.).
DEJA VU /deža vi/ fr. psih. već viđeno; osećaj pojedinca da je već ranije doživeo
nešto što mu se upravo događa.
DE LEGE FERENDA /de lege ferenda/ lat. prav. po zakonu koji bi trebalo doneti
(kako bi se moglo presuditi u sporu).
DE LEGE RATA /de lege rat/a lat. prav. po zakonu koji postoji, koji važi.
DE NIHILO NIHIL /de nihilo nihil/ lat. iz ničega (neća biti) ništa.
DE RIGORE IURIS /de rigore juris/ lat. po strogosti zakona.
DICTUM, FACTUM /diktum, faktum/ lat. rečeno, učinjeno.
DIVIDE ET IMPERA /divide et impera/ lat. podeli pa vladaj.
DIXI /diksi/ lat. ja rekoh; rekoh što sam imao.
DO UT DES /do ut des/ lat. dajem da bi mi ti dao, tj. usluga za uslugu.
E
EO IPSO /eo ipso/ lat. samim tim, samo po sebi.
EPPUR SI MUOVE /epur si muove/ ital. ipak se okreće (Galilej).
ERRANDO DISCIMUS /erando discimus/ lat.grešeči učimo, tj. učimo na greškama (svojim ili tuđim).
ERRARE HUMANUM EST /erare humanum est/ lat. grešiti je ljudski.
261
E-I
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
ESPRIT DE CORTS /espri d kor/ fr. duh organizacije, zajednički duh.
ET CETERA /et cetera/ lat. i tako dalje; skr. etc.
EX CAPITE /eks kapite/ lat. iz glave, napamet (govoriti).
EX CATHEDRA /eks katedra/ lat. doslovno: sa stolice, tj. s visine, s merodavnog
mesta(govoriti).
EX LEGE /eks lege/ lat.po sili zakona.
EX OFFICIO /eks oficio/ lat. po službi, zvanično.
EX PROFFESO /eks profeso/ lat. po profesiji, profesionalno, stručno, učeno.
EX TEMPORE/ eks tempore/ lat. istog časa, bez pripreme, improvizovano.
EX VOTO /eks voto/ lat. na osnovu zaveta.
F
FACTA LOQUUNTUR /fakta lokvuntur/ lat. dela govore.
FAIT ACCOMPLI /fet akompli/ fr. svršen čin, gotova stvar.
FORUM DOMICILII /forum domiciliji/ lat. prav. sudska nadležnost prema boravištu osobe protiv koje se vodi postupak.
G
GNOTHI SEAUTON /gnothi seauton/ grč. Spoznaj samoga sebe ( Tales).
GROSSO MODO /groso modo/ lat. na grub, nezgrapan način; površno, u glavnim crtama.
H
HASTA LA VISTA! /asta la vista!/ šp. Do viđenja!
HIC ET NUNC /hik et nunk// lat. ovde i sada, tj. odmah; u postojećim okolnostima.
HOMO FABER /homo faber/ lat. doslovno: čovek kovač ( tj. praktičan čovek,
spretan u radu, posebno u različitim majstiorijama),
HOMO NOVUS /homo novus/ lat. novi čovek, novajlija; skorojević, čovek koji se
iz nižih društvenih slojeva domogao vošeg položaja.
HOMO SAPIENS /homo sapijens/ lat. razuman čovek ( stručni naziv za savremenog čoveka).
I
IBIDEM /ibidem/ lat. na istom mestu ( tj. u istoj knjizi i na istoj stranici naznačenoj
u prethodnom citatu); obično se upotrebljava skraćenica ib. Ili ibid.
262
TERMINOLOŠKI REČNIKI
D
IZVORNI
IZRAZI I IZREKE
IN ABSTRACTO /in apstrakto/ lat. uopšteno, bez obzira na kokretan slučaj; supr.
in concreto (v.).
IN BREVI /in brevi/ lat. ukratko; in extenso (v.).
IN CONCLUSIONE /in konkluzione/ lat. u zaključku, sve u svemu, jednon rečju.
IN CONCRETO /in konkreto/ lat. stvarno, činjenično; supr. in abstracto ( v.).
IN CONTINUO /in kontinuo/ lat. neprekidno, stalno.
IN EXTENSO /in ekstenzo/ lat. opširno; supr.in brevi ( v. ).
IN FACTO /in fakto/ lat. u stvari, uistinu.
IN FLAGRANTI /in flagranti/ lat. na delu ( tj. zatečen u trenutku izvršenja dela:
moralnog prestupa, zločina i sl.).
IN MEDIAS RES /in medijas res/ lat.. u sredinu stvari, tj. odmah na stvar, u srž
problema, bez uvoda i zaobilaženja.
IN VITRO /in vitro/ lat. u staklu, tj. u epruveti ( način ispitivanja).
IN VIVO /in vivo/ lat. u živome, uživo: u anatomiji izraz za režanje živog organizma.
IPSO FACTO /ipso fakto/ lat. samim činom, samim tim.
IPSO IURE /ipso jure/ lat. po samom pravu, automatski.
IUS /jus/ lat. pravo.
IUS CANONICUM /jus kanonikum/ lat. crkv.kanonsko pravo.
IUS CIVILE /jus civile/ lat. građansko pravo.
IUS CIVITATIS jus civitatis lat. državno pravo.
IUS COGENS jus kogens lat. prinudno pravo (npr. ustavno).
IUS CRIMINALE /jus kriminale/ lat. krivišno pravo.
IUS DIVINUM /jus divinum/ lat. božansko pravo.
IUS ECCLESIASTIKUM jus eklezijastikum/ lat. crkveno pravo.
IUS GENTIUM /jus gencijum/ lat. međunarodno pravo( u starom Rimu prasvo
koje se odnosilo na strance).
IUS GLADII /jus gladiji/ lat. pravo mača ( u srednjem veku pravo gospodara da
odlučuje o đivotu i smrti kmetova).
IUS HUMANUM /jus humanum/ lat. ljudsko pravo.
IUS MILITARE /jus militare/ lat. vojno pravo.
IUS NON SCRIPTUM /jus non/ skriptum lat. nepisano, običajno pravo.
IUS PRIMAE NOCTIS /jus prime noktis/ lat. pravo prve noći (pravo gospodara
da provede prvu noć s devojkom koja se udaje za njegovog roba ili kmeta).
IUS PRIVATUM /jus privatum/ lat. privatno pravo.
263
I-M
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
IUS PUDLICUM /jus publikum/ lat. javno pravo (pravo građana u odnosu nadržavu).
IUS ROMANUM jus romanum/ lat. rimsko pravo.
IUS SACRUM /jus sakrum/ lat. versko pravo.
IUS SUCCESSIONIS /jus sukcesionis/ lat.pravo nasleđivanja.
IUS VITAE NECISQUE /jus vite neciskve/ lat. pravo života i smrti (kao isključivo
pravo vrhovnog gospodara).
IUSTA CAUSA /justa kauza/ lat. prav. opravdan uzrok (za odstupanje od propisa).
L
LAISSEZ FAIRE, LAISSEZ PASSER /lese fer, lese pase/ fr. Pustite neka svako
čini što hoće i neka sve ide svojim tokom (deviza ekonomskog liberalizma).
LEGE ARTIS /lege artis/ lat. doslovno: po zakonu umetnosti (umeća); obično se
upotrebljava u širem smislu: po pravilima struke, u skladu s normama, na propisan
način.
LEX FERENDA /leks ferenda/ lat. prav. zakon koji treba da se donese, budući
zakon.
LEX LATA /leks lata /lat. prav. doneseni zakon,važeći zakon.
LEX NON SCRIPTA /leks non skripta/ lat. prav. nepisani zakon, običajno pravo.
LEX SPECIALIS /leks specijalis/ lat. prav. specijalni zakon, zakon za vanredne
prilike.
LINGUA LATINA /lingva latina/ lat. latinski jezik.
LUSUS VERBORUM /luzus verborum/ lat. igra rečima.
LUX IN TENEBRIS /luks in tenebris/ lat. svetlo u tami.
M
MAGISTRA VITAE /magistra vite/ lat. učiteljica života ( istorija).
MALA FIDE /mala fide/ lat. u zloj nameri, zlonamerno; supr. bona fide.
MALUM OMEN /malum omen/ lat. rđav znak.
MATER NATURA /mater natura/ lat. majka priroda.
MENS LEGIS /mens legis/ lat. duh zakona.
MODUS OPERANDI /modus operandi /lat. način postupanja, delovanja; u policijskoj istrazi: način izvršenja zločina koji ukazuje na određenog kriminalca.
MODUS VIVENDI /modus vivendi/ lat. načinživljenja (u datim okolnostima);
sporazum koji omogućava saradnju uprkos međusobnom neslaganju.
264
N-P
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
IZVORNI
IZRAZI I IZREKE
N
NODUS GORDIANUS (GORDIUS) /nodus gordijanus (gordijus)/ lat.Gordijev
čvor.
NOMEN NESCIO /nomen nescio/ lat. ime ne znam (oznaka za nepoznatu osobu); obično skraćeno N.N.
NOTA BENE /nota bene/ lat. Pamti dobro, ne zaboravi; obrati pažnju; skr.. N.B.
O
OMEN FAUSTUM /omen faustum/ lat. dobar predznak.
OMNI MODO /omni modo/ lat. na svaki način.
OMNI TEMPORE /omni tempore/ lat. u svako doba.
ONUS PROBANDI /onus proband/i lat. prav. teret dokazivanja.
OPERA OMNIA /opera omnija/ lat. celokupna dela.
OPERA SELECTA /opera selekta/ lat. izabrana dela.
OPTIMA FIDE /optima fide/ lat. u najboljoj nameri; up. bona fide.
OPUS CITATUM /opus citatum /lat. navedeno delo; skr. o.c.
OPUS OPERATUM /opus operatum/ lat. izvršeno delo.
ORBIS TERRARUM /orbis terarum/ lat. zemaljska kugla; svet.
P
PANTA REI /panta rei/ grč. Sve teče (Heraklit).
PARCE TEMPORI ! /parce tempori/ lat. Štedi vrema!
PATER FAMILIAS /pater familijas/ lat. otac porodice; glava kuće.
PATER PATRIAE /pater patrije/ lat. otac domovine.
PER ANALOGIAM /per analogijam/ lat. po analogiji, po ugledu (na nešto).
PER ANNUM /per anum/ lat. na godinu,godišnje.
PER CAPITA /per kapita lat. po glavi,po osobi.
PERPETUM MOBILE /perpetum mobile/ lat. stalono pokretno ( neostvariva ideja
o mašini koja bi stalno radila i pokretala se sama od sebe). fig. nešto neostvarivo.
PER SE /per se/ lat. po sebi, samod sebe.
PERSONA GRATA /persona grata/ lat. uvažena ličnost; supr. persona non grata.
PER TU /per tu/ lat. na ti (biti s nekim per tu obraćati se nekome sa ti , biti blizak
s nekim).
265
Q-S
Z
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Q
QUAESITUM IUS /kvezitum jus/ lat. prav. stečeno pravo.
QUID NOVI /kvid novi/ lat. Šta ima novo?, Šta je novo?
QUID NUNC ? /kvid nunk/ lat. Šta sad?
R
RATIO LEGIS /racio legis/ lat. prav. smisao zakona; svrha zakonskog akta.
RATIO IURIS /racio juris/ lat. smisao prava ( i uopšte pravnog sistema).
RATIONE OFFICII /racione oficiji/ lat. po (službenoj) dužnosti.
REBUS SIC STANTIBUS /rebus sik stantibus/ lat. ako tako stvari stoje, tj. pod
tim okolnostima.
RECTA VIA /rekta vija/ lat. direktnim putem, neposredno.
RES DUBIA /res dubija/ lat. sumnjiva stvar.
RES ECCLESIASTICA /res eklezijastika lat. crkvena stvar.
RES, NON VERBA! /res, non verba lat. Dela, ne reči!
RE VERA /re vera/ istinita stvar; uistinu, zaista.
S
SALUS PUBLICA / salus publika/ lat. javno dobro.
SCIENTIA EST POTENTIA /scijencija est potencija/ lat. Znanje je moć.
SCRIPTA MANET /skripta manet/ lat. Napisano ostaje; up. Verba volant, scripta manet
STATUS QUO /status kvo/ lat. stanje kao (pre); isto, nepromenjeno stanje.
STATUS IN STATU /status in statu/ lat. država u državi.
STRICTO IURE /strikto jure/ lat. prav. strogo po zakonu
SUB IUDICE /sub judice/ lat. prav. pod sudijom (oznaka da stvar još nije presuđena).
SUB POENA /sub pena/ lat. prav. pod (zaprećenom) kaznom, pod pretnjom kažnjavanja.
SUI GENERIS /sui generis/ lat. svoje vrste, svojevrstan, poseban.
SUI IURIS / sui juris/ lat. po svome pravu, punopravno.
SUMMA SUMMARUM /suma sumarum/ lat. sve u svemu; ukratko.
SUMMUM IUS, SUMMA INIURIA /sumum jus, suma injurija/ lat. mnogo prava, najveća nepravda (Ciceron); hteo je reći da se suviše strogom primenom prava
može naneti velika nepravda.
266
T-Z
TERMINOLOŠKI REČNIK
D
IZVORNI
IZRAZI I IZREKE
T
TABULA RASA /tabula raza/ lat. izbrisna (prazna) ploča ( u prenesenom smislu:
potpuno neznanje).
TACITO CONSENSU /tacito konsenzu/ lat. s prećutnim pristankom (bez pogovora).
TERRA INCOGNITA /tera inkognita/ lat. nepoznata zemlja ( u prenesenom smislu: nešto u šta se čovek ne razume).
U
UBI IUS, IBI REMEDIUM /ubi jus, ibi remedijum/ lat. gde je pravo, tamo je i
zaštita.
UBI LEX, IBI POENA /ubi leks, ibi pena/ lat. gde je zakon, tano je i kazna.
UBI PERICULUM, IBI LEX /ubi perikulum, ibi leks/ lat. gde je opasnost, zamo
je i zakon.
ULTIMA RATIO /ultima racio/ lat. poslednje sredstvo.
V
VACATIO LEGIS /vakacio legis/ lat. prav. vreme nevaženja zakona (od donošenja
do stupanja nasnagu).
VERBA VOLANT, SCRIPTA MANET /verba volant, skripta manet/ lat. reči
lete, a zapisano ostaje.
VIA FACTI /vija fakti/ lat. doslovno: putem činjenice, na osnovu činjenica.
VIA IURIS /vija juris/ lat. pravnim pute.
VICE VERSA /vice verza/ lat. obrnuto.
VIS MAIOR /vis major/ lat. viša sila.
Z
ZU RECHTEN ZEIT SPRECHEN IST SILBER, ZU RECHTEN ZEIT
SCHWEIGEN IST GOLD nem. U pravi čas govoriti je srebro, u pravi čas ćutati
je zlato.
267
PRILOG 2
ZAKON O SPREČAVANJU
ZLOSTAVLJANJA NA RADU*
LAW ON PREVENTION
OF HARASSMENT AT WORK
* ,,Službeni glasnik RS“, br. 36/10)
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
I OSNOVNE ODREDBE
Predmet
Član 1
Ovim zakonom uređuju se: zabrana zlostavljanja na radu i u vezi sa radom;
mere za sprečavanje zlostavljanja i unapređenje odnosa na radu; postupak
zaštite lica izloženih zlostavljanju na radu i u vezi sa radom i druga pitanja
od značaja za sprečavanje i zaštitu od zlostavljanja na radu i u vezi sa radom.
Svi pojmovi upotrebljeni u ovom zakonu u muškom rodu podrazumevaju iste
pojmove u ženskom rodu.
I BASIC PROVISIONS
Subject
Article 1
This law shall regulate: the prohibition of harassment at work and related to work; measures to prevent harassment and improve relations at work; procedure for protection of
persons exposed to harassment at work and related to work and other issues of importance for the prevention and protection from harassment at work and related to work.
All terms used in this law in the masculine gender shall include the same terms in the
feminine gender.
Primena Zakona
Član 2
Odredbe ovog zakona odnose se na poslodavce, zaposlene u skladu sa zakonom kojim se uređuje rad, zakonom kojim se uređuju prava i obaveze državnih
službenika i nameštenika i zakonom kojim se uređuju prava i obaveze zaposlenih u jedinicama teritorijalne autonomije i lokalne samouprave, kao i na
lica angažovana van radnog odnosa, kao što su lica koja obavljaju privremene
i povremene poslove ili poslove po ugovoru o delu ili drugom ugovoru, lica na
dopunskom radu, lica na stručnom osposobljavanju i usavršavanju kod poslodavca bez zasnivanja radnog odnosa, volontere i svako drugo lice koje po bilo
kom osnovu učestvuje u radu poslodavca (u daljem tekstu: zaposleni).
Član 3
Odredbe ovog zakona primenjuju se i na slučajeve seksualnog uznemiravanja,
u skladu sa zakonom kojim se uređuje rad.
Implementation of the Law
Article 2
The provisions of this law shall apply to employers, employees in accordance with the law
governing labor, the law governing the rights and obligations of civil servants and officials
and the law governing the rights and obligations of employees in the units of territorial
271
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
autonomy and local administration, as well as to persons hired outside the scope of employment, such as persons performing interim and temporary jobs or supplying services
or performing other contracting jobs, persons providing supplementary work, persons
executing the contract for vocational training and improvement with the employer without the establishment of employment, volunteers and any other person who at any basis
shall participate in the work of the employer (hereinafter referred to as: employees).
Article 3
The provisions of this law shall also apply to cases of sexual harassment, in accordance with the law governing labor.
Stvaranje zdrave i bezbedne radne okoline
Član 4
Poslodavac je dužan da, u cilju stvaranja uslova neophodnih za zdravu i bezbednu radnu okolinu, organizuje rad na način kojim se sprečava pojava zlostavljanja na radu i u vezi sa radom i zaposlenima obezbeđuju uslovi rada u
kojima neće biti izloženi zlostavljanju na radu i u vezi sa radom od strane
poslodavca, odnosno odgovornog lica ili zaposlenih kod poslodavca.
Creating a healthy and safe working environment
Article 4
The employer is obliged, in order to create the conditions necessary for a healthy and
safe working environment, to organize work in a way that prevents the occurrence of
harassment at work and related to work, and to provide the employees with conditions wherein they shall not be subjected to harassment at work and related to work by
the employer or by an official or employees of the employer.
Zabrane u vezi sa zlostavljanjem
Član 5
Zabranjen je bilo koji vid zlostavljanja na radu i u vezi sa radom (u daljem
tekstu: zlostavljanje), kao i zloupotreba prava na zaštitu od zlostavljanja.
Prohibitions related to harassment
Article 5
Any form of violence at work and related to work (hereinafter referred to as: harassment) and abuse of the right to protection from harassment shall be prohibited.
Pojam zlostavljanja i izvršioca zlostavljanja
Član 6
Zlostavljanje, u smislu ovog zakona, jeste svako aktivno ili pasivno ponašanje prema zaposlenom ili grupi zaposlenih kod poslodavca koje se po272
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
navlja, a koje za cilj ima ili predstavlja povredu dostojanstva, ugleda, ličnog
i profesionalnog integriteta, zdravlja, položaja zaposlenog i koje izaziva
strah ili stvara neprijateljsko, ponižavajuće ili uvredljivo okruženje, pogoršava uslove rada ili dovodi do toga da se zaposleni izoluje ili navede da na
sopstvenu inicijativu raskine radni odnos ili otkaže ugovor o radu ili drugi
ugovor.
Zlostavljanje, u smislu ovog zakona, jeste i podsticanje ili navođenje drugih na
ponašanje iz stava 1. ovog člana.
Izvršiocem zlostavljanja smatra se poslodavac sa svojstvom fizičkog lica ili
odgovorno lice kod poslodavca sa svojstvom pravnog lica, zaposleni ili grupa zaposlenih kod poslodavca, koji vrši zlostavljanje iz st. 1. i 2. ovog člana.
The concept of harassment and perpetrator of harassment
Article 6
Harassment, under this law, shall be any active or passive behavior toward an employee
or a group of employees of an employer that is repeated, which is aimed at or represents a violation of dignity, reputation, personal and professional integrity, health
and status of an employee, which also causes fear or creates a hostile, humiliating or
offensive environment, deteriorates conditions of work or leads an employee to isolate
himself or to terminate the employment contract or other contract on its own initiative.
Harassment, according to this law shall also be encouraging or leading others to the
conduct specified in paragraph 1 this Article.
An employer with the capacity of a natural person or an official of the employer with
the capacity of a legal person, an employee or a group of employees of the employer
who performs harassment shall be considered as a perpetrator of harassment from
the Paragraphs 1 and 2 this Article.
II PRAVA, OBAVEZE I ODGOVORNOSTI POSLODAVCA
I ZAPOSLENIH U VEZI SA ZLOSTAVLJANJEM
Prava, obaveze i odgovornosti poslodavca
Član 7
Poslodavac je dužan da zaposlenog, pre stupanja na rad, pismenim putem obavesti o zabrani vršenja zlostavljanja i pravima, obavezama i odgovornostima zaposlenog i poslodavca u vezi sa zabranom zlostavljanja, u skladu sa ovim zakonom.
Poslodavac je dužan da, u cilju prepoznavanja, prevencije i sprečavanja
zlostavljanja, sprovodi mere obaveštavanja i osposobljavanja zaposlenih
i njihovih predstavnika da prepoznaju uzroke, oblike i posledice vršenja
zlostavljanja.
Član 8
Poslodavac je dužan da zaposlenog zaštiti od zlostavljanja, u skladu sa ovim
zakonom.
273
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Član 9
Poslodavac odgovara za štetu koju odgovorno lice ili zaposleni vršeći zlostavljanje prouzrokuje drugom zaposlenom kod istog poslodavca, u skladu sa zakonom.
Poslodavac koji je naknadio štetu koju je prouzrokovalo odgovorno lice ili zaposleni ima pravo da od tog lica ili zaposlenog zahteva naknadu iznosa isplaćene štete.
II THE RIGHTS, OBLIGATIONS AND RESPONSIBILITIES
OF AN EMPLOYER AND EMPLOYEES IN CONNECTION
TO HARASSMENT
The rights, duties and responsibilities of employers
Article 7
The employer shall be obliged to inform the employee in writing, prior to beginning
of employment, on the prohibition of harassment and the rights, duties and responsibilities of the employee and the employer regarding the prohibition of harassment,
in accordance with this law.
The employer shall be obliged, for the purpose of identification, impeding and prevention of harassment, to implement measures for informing and training employees
and their representatives to identify the causes, forms and consequences of carrying
out harassment.
Article 8
The employer shall be obliged to protect the employee from harassment, in accordance with this law.
Article 9
The employer shall be responsible for any damage that the official or employee
carrying out harassment causes to another employee employed by the same employer,
in accordance with the law.
An employer who has compensated the damage caused by the official or employee
shall be entitled to seek compensation from that official or employee.
Prava, obaveze i odgovornosti zaposlenog
Član 10
Zaposleni ima pravo da pismenim putem bude upoznat sa zabranom vršenja
zlostavljanja i pravima, obavezama i odgovornostima zaposlenog i poslodavca
u vezi sa zabranom zlostavljanja.
Zaposleni ima pravo da kod poslodavca ostvari zaštitu od ponašanja koje predstavlja zlostavljanje.
274
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
Član 11
Zaposleni je dužan da se uzdrži od ponašanja koje predstavlja zlostavljanje i
ponašanja koje predstavlja zloupotrebu prava na zaštitu od zlostavljanja.
Zaposleni koji vrši zlostavljanje, kao i zaposleni koji zloupotrebi pravo na zaštitu od zlostavljanja, odgovoran je za nepoštovanje radne discipline, odnosno
povredu radne dužnosti.
Zloupotrebu prava na zaštitu od zlostavljanja, u smislu ovog zakona, čini zaposleni koji je svestan ili je morao biti svestan da ne postoje osnovani razlozi
za pokretanje postupka za zaštitu od zlostavljanja, a pokrene ili inicira pokretanje tog postupka sa ciljem da za sebe ili drugog pribavi materijalnu ili
nematerijalnu korist ili da nanese štetu drugom licu.
Član 12
Zaposleni koji sazna za ponašanje za koje opravdano veruje da predstavlja
zlostavljanje ima pravo da inicira pokretanje postupka za zaštitu od zlostavljanja obaveštavanjem lica ovlašćenog za podnošenje zahteva za pokretanje tog
postupka, u skladu sa ovim zakonom.
The rights, duties and responsibilities of the employee
Article 10
The employee shall have the right to be informed in writing about the prohibition of
carrying out harassment and the rights, duties and responsibilities of the employee
and employer related to the prohibition of harassment.
The employees shall have the right to seek and gain protection at the workplace from
a conduct that represents harassment.
Article 11
The employee shall be obliged to refrain from any conduct that represents harassment
and any conduct that represents an abuse of the right to protection from harassment.
The employee who carries out harassment, as well as the employee who abuses the
right to protection from harassment shall be responsible for disrespect of labor discipline, or violation of labor duty.
The abuse of the right to protection from harassment, according to this law, shall
be committed by the employee who is aware or should have been aware that there
are no reasonable grounds to initiate proceedings for the protection from harassment, but starts or initiates the start of that procedure in order to acquire tangible
or intangible benefit for himself or for somebody else or inflict damages to other
person.
Article 12
An employee who becomes aware of the conduct, for which he reasonably believes
that represents harassment, shall have the right to initiate proceedings for the protec275
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
tion from harassment by notifying the person authorized to submit the application
for initiation of that proceeding, in accordance with this law.
III POSTUPAK ZA ZAŠTITU OD
ZLOSTAVLJANJA KOD POSLODAVCA
Pokretanje postupka
Član 13
Ako se za zlostavljanje ne tereti odgovorno lice u pravnom licu, odnosno poslodavac sa svojstvom fizičkog lica, zaposleni koji smatra da je izložen zlostavljanju podnosi obrazloženi zahtev za pokretanje postupka za zaštitu od
zlostavljanja neposredno tom licu.
Zahtev iz stava 1. ovog člana može podneti i predstavnik sindikata, lice nadležno za poslove bezbednosti i zdravlja na radu, predstavnik zaposlenih za
bezbednost i zdravlje na radu ili odbor za bezbednost i zdravlje na radu, uz
pismenu saglasnost zaposlenog koji smatra da je izložen zlostavljanju.
III WORKPLACE PROCEDURE FOR PROTECTION
FROM HARASSMENT
Initiation of Proceedings
Article 13
If the official of the legal entity, or the employer with the capacity of natural person,
is not accused for harassment, the employee who considers that he is subjected to
harassment shall submit directly to that person a reasoned application for initiation
of proceedings for protection from harassment.
The application from Paragraph 1 of this Article may be submitted by the union
representative, the person in charge of safety and health at work, the representative
of employees for safety and health at work, or the committee for safety and health
at work, with the written consent of the employee who considers himself subjected
to harassment.
Kada nije obavezno pokretanje postupka za zaštitu
od zlostavljanja kod poslodavca
Član 14
Ako se za zlostavljanje tereti odgovorno lice u pravnom licu, odnosno poslodavac sa svojstvom fizičkog lica, zaposleni koji smatra da je izložen zlostavljanju
može podneti zahtev za pokretanje postupka posredovanja neposredno tom
licu.
Ako se za zlostavljanje tereti odgovorno lice u pravnom licu, odnosno poslodavac sa svojstvom fizičkog lica, zaposleni koji smatra da je izložen zlostavljanju
može, do isteka roka zastarelosti za pokretanje postupka za zaštitu od zlostavljanja kod poslodavca utvrđenog ovim zakonom, i bez podnošenja zahteva za
276
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
pokretanje postupka posredovanja kod poslodavca, pokrenuti postupak pred
nadležnim sudom.
Cases when initiation of workplace proceedings
for the protection from harassment is not mandatory
Article 14
If the official of the legal person, or employer with the capacity of natural person,
is accused for harassment, the employee who considers himself subjected to harassment may submit directly to that person the application for mediation proceedings.
If the official of the legal person, or employer with the capacity of natural person, is
accused for harassment, the employee who considers himself subjected to harassment
may, until the expiry of statute of limitation for initiating the workplace proceedings
for the protection from harassment prescribed by this law, and without application for
initiation of mediation proceedings, initiate proceedings before the competent court.
Ponuda posredovanja i određivanje, odnosno izbor posrednika
Član 15
Poslodavac je dužan da, po prijemu zahteva iz člana 13. ovog zakona, u roku od tri
dana, stranama u sporu predloži posredovanje kao način razrešenja spornog odnosa.
Poslodavac može da prihvati zahtev za posredovanje iz člana 14. ovog zakona,
u roku od tri dana.
Zaposleni koji smatra da je izložen zlostavljanju, zaposleni koji se tereti za
zlostavljanje i predstavnik poslodavca (član 13. ovog zakona), odnosno poslodavac i zaposleni koji smatra da je izložen zlostavljanju (član 14. ovog zakona) sporazumno određuju ili biraju lice za vođenje postupka posredovanja
(u daljem tekstu: posrednik), u roku od tri dana od dana prijema predloga
poslodavca.
The offer for mediation and determination or choice of the mediator
Article 15
The employer shall be obliged, upon receipt of application from the Article 13 of
this law, to suggest within three days to the parties in the dispute the mediation as a
resolution of the dispute.
The employer may accept the application for mediation from the Article 14 of this
Law in the period of three days.
The employee who considers himself subjected to harassment, the employee who
is accused of harassment and the representative of the employer (Article 13 of this
law), or the employer and the employee who considers himself subjected to harassment (Article 14 of this law), shall consensually determine or choose a person
to conduct mediation proceedings (hereinafter referred to as: the mediator), within
three days after the receipt of the employer’s suggestion.
277
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Član 16
Za posrednika može biti određeno, odnosno izabrano lice koje uživa poverenje strana u sporu.
Posrednik se može izabrati sa spiska posrednika koji se vodi kod poslodavca
- u skladu sa kolektivnim ugovorom, odnosno kod organa, organizacije ili
ustanove za posredovanje - u skladu sa zakonom.
Posrednik se može izabrati i sa spiska posrednika socijalno-ekonomskog saveta
sačinjenog na predlog socijalnih partnera, kao i spiska udruženja građana čiji su
ciljevi usmereni na poslove posredovanja, odnosno zaštite od zlostavljanja.
Posrednik je neutralna osoba koja posreduje između strana u sporu u cilju
rešavanja njihovog spornog odnosa.
Posrednik je dužan da postupa nezavisno i nepristrasno.
Article 16
A person that enjoys trust from the disputed parties may be determined or chosen as
the mediator.
The mediator may be chosen from a list of mediators that is kept by the employer
- in accordance with the collective agreement, or by the body, organization or institutions for mediation - in accordance with the law.
The mediator may also be chosen from the list of mediators of the Socio-Economic
Council created at the suggestion of the social partners, as well as from the list of
citizens’ associations whose goals are directed to the operations of mediation, or
protection from harassment.
The mediator is a neutral person who shall mediate between the disputed parties in
order to resolve their disputed relationship.
The mediator shall be obliged to act independently and impartially.
Sprovođenje postupka posredovanja
Član 17
Postupak posredovanja je hitan.
Postupak posredovanja sprovodi se tako što posrednik stranama u sporu pomaže da postignu sporazum.
U postupku posredovanja, na zahtev strane u sporu, može da učestvuje i predstavnik sindikata.
Postupak posredovanja zatvoren je za javnost. Podaci prikupljeni u toku posredovanja tajna su i mogu se saopštavati samo učesnicima u postupku i nadležnim državnim organima u vezi sa postupkom za zaštitu od zlostavljanja.
The implementation of the mediation proceedings
Article 17
Mediation proceedings shall be urgent.
278
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
Mediation proceedings shall be conducted in a way that a mediator shall help the
parties in dispute to reach an agreement.
A representative of the trade union may participate in the process of mediation, at
the demand of a party in dispute.
Mediation proceedings shall be closed to the public. Data collected during the mediation proceedings are secret and may be disclosed only to participants in the proceedings and to the competent state bodies in relation to the procedure for protection
from harassment.
Član 18
Strane mogu da se sporazumeju o načinu na koji će se postupak posredovanja
sprovesti.
Ako strane ne postignu sporazum o načinu sprovođenja postupka, posrednik
će sprovesti postupak posredovanja na način koji smatra da je odgovarajući,
imajući u vidu okolnosti spornog odnosa i interese strana u sporu, uz poštovanje načela hitnosti.
Posrednik može da vodi zajedničke i odvojene razgovore sa stranama u sporu,
kao i da uz saglasnost jedne strane drugoj prenese i predoči predloge i stavove
o pojedinim pitanjima.
Posrednik može da daje predlog mogućih načina za rešavanje spora, ali ne
može stranama u sporu da nameće rešenje.
Ukoliko oceni da preti opasnost od nastupanja nenaknadive štete zaposlenom
koji smatra da je izložen zlostavljanju, posrednik može poslodavcu dostaviti
obrazloženu inicijativu za preduzimanje mera iz člana 24. ovog zakona - do
okončanja postupka za zaštitu od zlostavljanja.
Article 18
Parties can agree on how to implement the mediation proceedings.
If the parties fail to reach agreement on how to implement the proceedings, the mediator shall implement the mediation proceedings in a way that he considers appropriate, given the circumstances of the disputed relationship and interests of the parties to the dispute, respecting the principle of urgency.
The mediator can conduct joint and separate interviews with the parties to the dispute, as well as to communicate and present the suggestions and views on certain issues
of one side to another.
Mediator may make suggestions for the possible ways to resolve the dispute, but may
not impose a solution to the disputed parties.
If the mediator shall assess that there is a risk of occurrence of irreparable damage to the employee who considers himself subjected to harassment, the mediator
may submit to the employer a reasoned initiative to take measures from Article
24 of this Law - until the termination of the procedure for protection from harassment.
279
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Okončanje postupka posredovanja
Član 19
Postupak posredovanja okončava se u roku od osam radnih dana od dana određivanja, odnosno izbora posrednika:
1) zaključivanjem pismenog sporazuma između strana u sporu;
2) odlukom posrednika, posle konsultacije sa stranama, da se postupak obustavlja, jer dalji postupak nije opravdan;
3) izjavom strane u sporu o odustajanju od daljeg postupka.
Iz opravdanih razloga rok za okončanje postupka posredovanja može se produžiti na maksimalno 30 dana od dana određivanja, odnosno izbora posrednika.
Termination of mediation proceedings
Article 19
The mediation proceedings shall terminate within eight working days after the date
of the determination or choice of the mediator:
1) By execution of a written agreement between the disputed parties;
2) By a decision of the mediator, after consultation with the parties, to terminate the
proceedings because further proceedings are not justified;
3) By a waiver statement of a disputed party from further proceedings.
Due to justified reasons, the deadline for the completion of the mediation process
can be extended to a maximum of 30 days from the date of determination or choice
of the mediator.
Kad postupak posredovanja nije uspeo
Član 20
Smatra se da postupak posredovanja nije uspeo ako:
1) strane u sporu ne odrede, odnosno ne izaberu posrednika u skladu sa članom 15. stav 3. ovog zakona;
2) se postupak posredovanja okonča na način iz člana 19. tač. 2) i 3) ovog zakona.
U slučaju iz stava 1. tačka 1) ovog člana, poslodavac je dužan da podnosiocu
zahteva iz člana 13. ovog zakona i zaposlenom koji smatra da je izložen zlostavljanju ako nije podnosilac tog zahteva, dostavi obaveštenje da postupak
posredovanja nije uspeo.
U slučaju iz stava 1. tačka 2) ovog člana posrednik je dužan da, najkasnije u
roku od tri dana od dana isteka roka iz člana 19. ovog zakona stranama u sporu
i poslodavcu dostavi odluku o obustavljanju postupka, odnosno obaveštenje
da je jedna od strana u sporu odustala od daljeg postupka.
Cases when mediation failed
Article 20
It is believed that the mediation has failed if:
280
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
1) The parties to the dispute do not determine or choose the mediator in accordance
with the Article 15, Paragraph 3 of this law;
2) The mediation terminated in the manner specified in the Article 19, items 2) and
3) of this law.
In the case referred to in paragraph 1 item 1) of this Article, the employer shall be
obliged to the applicant from the Article 13 of this law and to the employee that
considers himself subjected to harassment if he has not submitted the application, to
serve the notice that the mediation failed.
In the case referred to in Paragraph 1, Item 2) of this Article mediator shall be
obliged, the latest within three days after the expiry of the deadline from Article 19
of this law, to deliver to the disputed parties and to the employer the decision on
termination of the proceedings, or the notice that one of the parties waived further
proceedings.
Sadržaj sporazuma o rešavanju spornog pitanja
Član 21
Sporazum naročito sadrži mere koje su usmerene na prestanak ponašanja koje
predstavlja zlostavljanje, odnosno isključenje mogućnosti nastavljanja takvog
ponašanja - zlostavljanja.
Dejstvo sporazuma postignutog u postupku posredovanja zavisi od volje strana u sporu, ako je sporazumom obuhvaćeno uređivanje ponašanja u njihovom
međusobnom odnosu.
Sporazum može sadržati preporuke poslodavcu u pogledu otklanjanja mogućnosti nastavljanja zlostavljanja (premeštaj zaposlenog u drugu radnu okolinu
ili druge mere koje se tiču statusa i prava strana u sporu).
Poslodavac može prihvatiti preporuke iz stava 3. ovog člana ako su u skladu sa
zakonom i njegovom poslovnom politikom.
The content of the agreement on resolving of the disputed issue
Article 21
The agreement especially contains measures aimed at the cessation of behavior which
constitutes harassment or exclusion of possibilities to continue with such behavior harassment.
The effect of the agreement reached in the mediation process depends on the will of
the disputed parties, if the agreement includes regulation of conduct in their mutual
relationship.
The agreement may include recommendations to the employer in respect of elimination of possibilities for confirmation of harassment (transfer of the employee to
another work environment and other measures concerning the status and rights of
the disputed parties).
The employer may accept the recommendations from Paragraph 3 of this Article if
they are compatible with the law and the employer’s business policy.
281
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Rokovi zastarelosti
Član 22
Pravo na podnošenje zahteva za zaštitu od zlostavljanja kod poslodavca (član
13. i član 14. stav 1. ovog zakona) zastareva u roku od šest meseci od dana kada
je zlostavljanje učinjeno.
Rok iz stava 1. ovog člana počinje da teče od dana kada je poslednji put izvršeno ponašanje koje predstavlja zlostavljanje.
Za vreme trajanja roka iz stava 1. ovog člana i za vreme vođenja postupka posredovanja ne teku rokovi zastarelosti propisani zakonom za utvrđivanje odgovornosti
zaposlenog za nepoštovanje radne discipline, odnosno povredu radne dužnosti.
Statute of limitations
Article 22
The right to apply for the workplace protection from harassment (Article 13 and
Article 14, Paragraph 1 of this law) shall reach the statute of limitations within six
months from the date that the harassment was committed.
The statute of limitations time period referred to in Paragraph 1 of this Article starts from
the day when the behavior which represents harassment was performed the last time.
During the duration of the time period referred to in Paragraph 1 of this Article and
during the procedure of mediation, the deadlines prescribed by law for determining
the employee’s responsibility for violations of labor discipline, or violation of labor
duty, shall be suspended.
Postupak za utvrđivanje odgovornosti zaposlenog
Član 23
Poslodavac je dužan da, ako postupak posredovanja ne uspe, a postoji osnovana
sumnja da je izvršeno zlostavljanje ili je zloupotrebljeno pravo na zaštitu od zlostavljanja, pokrene postupak za utvrđivanje odgovornosti zaposlenog za nepoštovanje radne discipline, odnosno povredu radne dužnosti, u skladu sa zakonom.
Poslodavac može zaposlenom koji je odgovoran za nepoštovanje radne discipline, odnosno povredu radne dužnosti iz stava 1. ovog člana, pored sankcija
propisanih zakonom, da izrekne jednu od sledećih mera:
1) opomena;
2) mera udaljenja sa rada od četiri do 30 radnih dana bez naknade zarade;
3) mera trajnog premeštaja u drugu radnu okolinu - na iste ili druge poslove, odnosno radno mesto, u skladu Ako zaposleni, kome je zbog vršenja
zlostavljanja izrečena mera iz stava 2. ovog člana, u roku od šest meseci
ponovo izvrši zlostavljanje, poslodavac može da mu otkaže ugovor o radu,
odnosno izrekne meru prestanka radnog odnosa, u skladu sa zakonom.
The procedure for establishing the responsibility of the employee
Article 23
The employer shall be obliged to, if mediation fails and there is a reasonable suspicion that
harassment has been committed or that the right to protection from harassment has been
282
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
abused, to initiate the procedure for determining the responsibility of the employee for
violation of labor discipline, or violation of labor duty, in accordance with the law.
The employer may, in addition to the sanctions prescribed by law, impose one of the
following measures to the employee who is responsible for violation of labor discipline or violation of labor duty from Paragraph 1 of this Article:
1) Warning;
2) Measure of suspension from work from four to 30 working days without pay;
3) Measure of permanent transfer to another work environment - to perform the
same or different jobs, or work position, in accordance with the law.
If the employee who was imposed to a measure from Paragraph 2 of this Article
due to performing of harassment, within six months commits harassment again, the
employer may terminate his contract of employment or impose a measure of termination of employment, in accordance with the law.
Mere za sprečavanje zlostavljanja do okončanja postupka
Član 24
Ako zaposlenom koji smatra da je izložen zlostavljanju prema mišljenju službe
medicine rada preti neposredna opasnost po zdravlje ili život ili ako mu preti
opasnost od nastanka nenaknadive štete, poslodavac je dužan da, do okončanja postupka za zaštitu zaposlenog od zlostavljanja kod poslodavca, zaposlenom koji se tereti za zlostavljanje izrekne jednu od sledećih mera:
1) premeštaj u drugu radnu okolinu - na iste ili druge poslove, odnosno radno
mesto, u skladu sa zakonom;
2) udaljenje sa rada uz nadoknadu zarade, u skladu sa zakonom.
Član 25
Na postupak iz čl. 23. i 24. ovog zakona shodno se primenjuju odredbe odgovarajućih zakona kojima se uređuju prava, obaveze i odgovornosti zaposlenih
iz radnog odnosa.
Measures to prevent harassment before termination of proceedings
Article 24
If the employee who considers himself subjected to harassment is in the opinion of
the labor health service under direct threat to his health or life or is under danger of
occurrence of irreparable damage, the employer is obliged to, until termination of
the workplace proceedings for protection of the employee from harassment, to impose one of the following measures to the employee who is accused for harassment:
1) Transfer to another work environment - to perform the same or different jobs, or
work position, in accordance with the law;
2) Suspending from work with pay, in accordance with the law.
Article 25
The provisions of relevant laws governing the rights, duties and responsibilities of
employees in employment relation shall be correspondingly applied to the proceedings from the Articles 23 and 24 of this law.
283
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Pravo na odbijanje rada
Član 26
Zaposleni, kome prema mišljenju službe medicine rada preti neposredna
opasnost po zdravlje ili život, ima pravo da odbije da radi ako poslodavac ne
preduzme mere iz člana 24. ovog zakona.
U slučaju iz stava 1. ovog člana zaposleni je dužan da, bez odlaganja, obavesti
poslodavca i inspekciju rada o odbijanju rada.
Za vreme odbijanja rada zaposleni ima pravo na naknadu zarade u visini prosečne zarade koju je ostvario u prethodna tri meseca.
Zaposleni koji je odbio da radi dužan je da se vrati na rad po preduzimanju
mera iz člana 24. ovog zakona od strane poslodavca, a najkasnije do okončanja
postupka zaštite od zlostavljanja kod poslodavca.
Zaposlenom koji je odbio da radi ne može da se otkaže ugovor o radu, odnosno izrekne mera prestanka radnog odnosa.
The right to refuse to work
Article 26
The employee, who is in the opinion of the labor health service under a direct threat
to his health or life, has the right to refuse to work if the employer fails to take measures from the Article 24 of this law.
In the case referred to in Paragraph 1 of this Article the employee shall be obliged,
without delay, to inform the employer and the labor inspection about refusal to work.
During the refusal to work, the employee is entitled to compensation of salary in the
amount of average salary he made in the last three months.
The employee who refused to work shall be obliged to return to work after the measures referred to in Article 24 of this law are imposed by the employer and the latest
after termination of the workplace procedure of protection against harassment.
A measure of termination of employment may not be imposed or the labor contract
may not be terminated to the employee who refused to work.
Zaštita učesnika u postupku
Član 27
Pokretanje postupka za zaštitu od zlostavljanja, kao i učešće u tom postupku ne može da bude osnov za: stavljanje zaposlenog u nepovoljniji položaj u
pogledu ostvarivanja prava i obaveza po osnovu rada, pokretanje postupka za
utvrđivanje disciplinske, materijalne i druge odgovornosti zaposlenog, otkaz
ugovora o radu, odnosno prestanak radnog ili drugog ugovornog odnosa po
osnovu rada i proglašavanje zaposlenog viškom zaposlenih, u skladu sa propisima kojima se uređuje rad.
Pravo na zaštitu iz stava 1. ovog člana ima i zaposleni koji ukaže nadležnom
državnom organu na povredu javnog interesa utvrđenog zakonom, učinjenu
od strane poslodavca, a osnovano sumnja da će biti izložen zlostavljanju.
284
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
Zaposleni, za koga se u skladu sa zakonom utvrdi da je zloupotrebio pravo na
zaštitu od zlostavljanja, ne uživa zaštitu u smislu stava 1. ovog člana.
Protection of the parties to the proceedings
Article 27
The initiation of proceedings for protection from harassment, as well as participation in such proceedings shall may not be grounds for: placing the employee in an
unfavorable position in terms of exercising the rights and obligations in employment,
starting the procedure for determining disciplinary, financial or other responsibility
of the employee, terminating the employment contract, or terminating labor or other
contractual relationship based on work and declaring the employee as redundant, in
accordance with the regulations governing labor.
The employee who points out to the relevant government authority the violation of
public interest established by law, committed by the employer and has the reasonable
suspicion that he shall be subjected to harassment, shall have the right to protection
from Paragraph 1 of this Article.
The protection in terms of Paragraph 1 of this Article shall not be enjoyed by the
employee, who has been determined, in accordance with the law, to have abused the
right to protection from harassment.
Pravila ponašanja poslodavaca i zaposlenih
Član 28
Pravila ponašanja poslodavaca i zaposlenih u vezi sa prevencijom i zaštitom
od zlostavljanja na radu propisuje ministar nadležan za rad.
Rules of conduct of employers and employees
Article 28
Rules of conduct of employers and employees regarding the prevention and protection from harassment at work are prescribed by the state Minister in charge labor
issues.
IV SUDSKA ZAŠTITA
Pokretanje postupka
Član 29
Zaposleni koji smatra da je izložen zlostavljanju od strane poslodavca sa svojstvom fizičkog lica ili odgovornog lica u pravnom licu može protiv poslodavca
da podnese tužbu pred nadležnim sudom u roku iz člana 14. stav 2. ovog zakona.
Pravo da podnese tužbu protiv poslodavca zbog zlostavljanja na radu ili u vezi
sa radom ima i zaposleni koji nije zadovoljan ishodom postupka zaštite od zlostavljanja kod poslodavca, u roku od 15 dana od dana dostavljanja obaveštenja,
odnosno odluke iz člana 20. st. 2. i 3. i člana 23. ovog zakona.
285
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
Tužbom iz st. 1. i 2. ovog člana ne može se pobijati zakonitost pojedinačnog akta poslodavca kojim je rešavano o pravima, obavezama i odgovornostima zaposlenog iz radnog odnosa. Protiv tog akta zaposleni ima pravo
na sudsku zaštitu - u skladu sa posebnim zakonom kojim je propisana
sudska zaštita.
Spor iz st. 1. i 2. ovog člana jeste radni spor.
Ako ovim zakonom nisu predviđena posebna pravila, u sporovima za ostvarivanje sudske zaštite zbog zlostavljanja na radu ili u vezi sa radom shodno se
primenjuju odredbe zakona kojim se uređuje parnični postupak.
IV JUDICIAL PROTECTION
Initiation of Proceedings
Article 29
The employee who considers himself subjected to harassment by the employer with
the capacity of natural person or by an official of a legal entity can file a complaint
against the employer before the competent court within the period specified in Article 14 Paragraph 2 this law.
The right to file a complaint against the employer for harassment at work or related to work shall also have the employee who is not satisfied with the outcome
of the workplace proceedings of protection against harassment, within 15 days
after receipt of notice or decision from Article 20, Paragraphs 2 and 3 and Article
23 this law.
The complaint referred to in Para. 1 and 2 of this Article cannot contest the legality
of the individual act of the employer which regulated rights, obligations and responsibilities of the employee in employment relations. The employee is entitled to
judicial protection against those acts - in line with a special law that prescribes court
protection.
The dispute referred to in Para. 1 and 2 of this Article is a labor dispute.
If this law does not provide special rules, the provisions of the law that governs the
litigation procedure shall be correspondingly applied to the disputes relating to achieving court protection due to harassment at work or related to work.
Sadržina tužbe
Član 30
U postupku pred nadležnim sudom zaposleni koji smatra da je izložen zlostavljanju može da zahteva:
1) utvrđenje da je pretrpeo zlostavljanje;
2) zabranu vršenja ponašanja koje predstavlja zlostavljanje, zabranu daljeg
vršenja zlostavljanja, odnosno ponavljanja zlostavljanja;
3) izvršenje radnje radi uklanjanja posledica zlostavljanja;
4) naknadu materijalne i nematerijalne štete, u skladu sa zakonom;
5) objavljivanje presude donete povodom tužbi iz tač. 1 - 4. ovog člana.
286
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
Contents of the complaint
Article 30
In the proceedings before the competent court the employee who considers himself
subjected to harassment may demand:
1) Determination that he has been subjected to harassment;
2) Prohibition of conduct which constitutes harassment, prohibition of further performance of harassment or repeated harassment;
3) Enforcement of actions to remove the consequences of harassment;
4) Compensation tangible and intangible damages, in accordance with the law;
5) Publication of the judgment made in respect of the actions from Items 1 to4 from
this Article.
Teret dokazivanja u sudskom postupku
Član 31
Ako je u toku postupka tužilac učinio verovatnim da je izvršeno zlostavljanje iz
člana 6. ovog zakona, teret dokazivanja da nije bilo ponašanja koje predstavlja
zlostavljanje je na poslodavcu.
The burden of proof in court proceedings
Article 31
If during the proceedings, the plaintiff makes probable that the harassment referred
to in Article 6 of this law was carried out, the burden of proof that there was no
conduct which constitutes harassment is on the employer.
Hitnost postupka
Član 32
Postupak u parnicama za ostvarivanje zaštite od zlostavljanja jeste hitan.
Sud će tužbu sa prilozima dostaviti tuženom na odgovor u roku do 15 dana od
dana prijema tužbe.
Urgency of procedure
Article 32
The procedure in litigations for implementation of protection from harassment is
urgent.
The court will submit the claim with attachments to the defendant for the reply within 15 days of receipt of the complaint.
Privremene mere
Član 33
U toku postupka sud može, po predlogu stranke ili po službenoj dužnosti,
odrediti privremene mere radi sprečavanja nasilnog postupanja ili radi otklanjanja nenaknadive štete.
287
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
U privremene mere naročito spadaju zabrana približavanja, kao i zabrana pristupa u prostor oko mesta rada zaposlenog koji učini verovatnim da je izložen
zlostavljanju.
Sud će odluku o određivanju privremene mere po predlogu stranke doneti u
roku do osam dana od dana predaje predloga.
Protiv rešenja o određivanju privremene mere nije dozvoljena posebna žalba.
Injunctions
Article 33
During the proceedings the court may, upon proposal of a party or on its own initiative, issue an injunction to prevent violent actions or to eliminate irreparable damages.
The injunctions shall especially include approaching prohibition, as well as prohibition of access to the workplace area of an employee who makes probable that he is
subjected to harassment.
The court shall issue a decision on injunction proposed by a party within eight days
from the date of submission of the proposal.
Separate appeal against the decision on issuing injunction shall not be allowed.
V NADZOR
Član 34
Nadzor nad sprovođenjem ovog zakona kod poslodavca vrši inspekcija rada,
odnosno upravna inspekcija.
U vršenju nadzora inspekcija iz stava 1. ovog člana postupa u skladu sa zakonom kojim se uređuju njena ovlašćenja.
V CONTROL
Article 34
The labor inspection and administrative inspection shall supervise the implementation of this law at the workplace.
During supervision, the inspection specified in the Paragraph 1 this Article shall comply with the law that governs its authority.
VI KAZNENE ODREDBE
Član 35
Novčanom kaznom u iznosu od 200.000 do 800.000 dinara kazniće se za prekršaj poslodavac sa svojstvom pravnog lica, ako:
1) ne izrekne meru za sprečavanje zlostavljanja do okončanja postupka (član
24);
2) otkaže ugovor o radu, odnosno izrekne meru prestanka radnog odnosa suprotno odredbama ovog zakona (član 26. stav 5);
288
D
ZAKON
O SPREČAVANJU ZLOSTAVLJANJA
TERMINOLOŠKI REČNIK
3) postupi suprotno odredbama ovog zakona o zaštiti učesnika u postupku za
zaštitu od zlostavljanja (član 27).
Novčanom kaznom od 100.000 do 400.000 dinara za prekršaj iz stava 1. ovog
člana kazniće se preduzetnik.
Novčanom kaznom od 10.000 do 40.000 dinara za prekršaj iz stava 1. ovog člana kazniće se odgovorno lice u pravnom licu.
Član 36
Novčanom kaznom u iznosu od 100.000 do 400.000 dinara kazniće se za prekršaj poslodavac sa svojstvom pravnog lica, ako ne upozna zaposlenog sa zabranom vršenja zlostavljanja u skladu sa odredbama ovog zakona (član 7. stav
1. i član 37).
Novčanom kaznom od 10.000 do 40.000 dinara za prekršaj iz stava 1. ovog člana kazniće se preduzetnik.
Novčanom kaznom od 5.000 do 30.000 dinara za prekršaj iz stava 1. ovog člana
kazniće se odgovorno lice u pravnom licu.
VI PENALTY PROVISIONS
Article 35
The fine ranging from 200,000 to 800,000 dinars shall be imposed on the employer
with a capacity of legal person, if it:
1) Does not impose a measure to prevent harassment before the termination of the
proceedings (Article 24);
2) Terminates the employment contract or imposes a measure of termination of employment contrary to the provisions of this law (Article 26, Paragraph 5);
3) Acts contrary to the provisions of this law regarding the protection of participants
in the process of protection from harassment (Article 27).
The fine ranging between 100,000 to 400,000 dinars shall be imposed on an entrepreneur for the violation of Paragraph 1 of this Article.
The fine ranging between 10,000 to 40,000 dinars shall be imposed on the official of
a legal person for the violation of Paragraph 1 of this Article.
Article 36
The fine ranging from 100,000 to 400,000 dinars shall be imposed on the employer
with the capacity of a legal person for a violation, unless it informs the employee
about the prohibition of harassment in accordance with the provisions of this Law
(Article 7, paragraph 1 and Article 37).
The fine ranging from 10,000 to 40,000 dinars shall be imposed the entrepreneur for
the violation of the Paragraph 1 of this Article.
The fine ranging from 5,000 to 30,000 dinars shall be imposed on the official of a
legal entity for the violation of the Paragraph 1 of this Article.
289
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
VII PRELAZNE I ZAVRŠNE ODREDBE
Član 37
Poslodavac je dužan da obavezu iz člana 7. stav 1. ovog zakona izvrši prema
zaposlenima koji su kod njega u radnom odnosu na dan početka primene ovog
zakona, u roku od 30 dana od dana početka primene ovog zakona.
Član 38
Podzakonski akt iz člana 28. ovog zakona ministar će doneti u roku od 90 dana
od dana stupanja na snagu ovog zakona.
Član 39
Ovaj zakon stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u “Službenom
glasniku Republike Srbije“, a primenjivaće se po isteku 90 dana od dana njegovog stupanja na snagu.
VII TRANSITIONAL AND FINAL PROVISIONS
Article 37
The employer is obliged to fulfill the obligation under the Article 7, Paragraph 1 of
this law towards the employees who were employed by him on the day of the beginning of application of this law, within 30 days from the day of the beginning of
application of this law.
Article 38
The state Minister shall render the bylaw referred to in the Article 28 of this law within 90 days from the day of entry into force of this Law.
Article 39
This law shall come into force on the eighth day following its publication in the “Official Herald of the Republic of Serbia“ and shall apply after the expiry of 90 days
from the day of its entry into force.
290
LITERATURA
D
LITERATURA
TERMINOLOŠKI REČNIK
Literatura
1. Boris BEGOVIĆ: Ekonomska analiza korupcije; Centar za liberalno-demokratske
studije, Beograd, 2007.
2.Bezbednost i zdravlje na radu - sindikalni vodič; UGS „Nzavisnost“, Beograd,
2006.
3.Vlajko BRAJIĆ: Radno pravp; Savremena administracija, Beograd, 1991.
4.Drenka VUKOVIĆ: Sistemi socijalne sigurnosti; Fakultet političkih nauka, Institu za političke studije - Centar za socijalnu politiku, Beograd,
1998.
5.BOLЈE PARTNER NEGO PROTIVNIK - zbornik izlaganja na okruglim stolovima, Savez samostalnih sindikata Srbije, Beograd, 2008.
6.Velizar GOLUBOVIĆ: Finansdiranje penzijskog i invalidskog osiguranja; Budućnost, Novi Sad,2002.
7.Grupa autora: Ulga sindikata u tranziciji; Centar za proučavanje alternativa i UGS
Nezavisnost, Beograd, 1999.
8.Grupa autora: Korupcija u Srbiji pet godina kasnije; Centar za liberalno - demokratske studije. Beograd, 2007.
9.Grupa autora: Neformalna ekonomija u Centralnoj i Istočnoj Evropi - voič za
sindikate; ILO, 2006.
10.Stevan DEVETAKOVIĆ, Biljana JOVANOVIĆ GAVRILOVIĆ, Gojko RIKALOVIĆ: Nacionalna ekonomija; Centar za izdavačku delatnost Ekonomskog fakulteta u Beogradu, Beograd, 2006.
11.Filip EJDUS, Ivan SAMARDžIĆ: Proces evropske integracije; Kancelarija SCG
za pridruživanje Evropskpoj Uniji, Beograd, 2004.
12.Ekonomija od A do Z; (Redaktori: Milica Bogdanović i Lazar Šestović), Beogradska otvorena škola i Dosije-Autorska izdavačka zadruga, Beograd, 2002.;
13.Ekonomski rečnik: Centar za izdavačku delatnost Ekonomskog fakulteta, Beograd, 2006.
14.European Social Charter; Secretariat of the European Social Charter, Strasbourg,
2005.
15.Hasiba HRUSTIĆ: Uvod u finansijsko poslovanje; Više poslovna škola, Novi Sad,
2003.
16. Zbornik konvencija i preporuka Međunarodne organizacije rada; Institut za političke studije, Beograd, 1996.
17.Miodrag JANJIĆ: Pojmovnik - stanovanje, građenje, planiranje; IP Neimar,
Beograd,1998.
18. Predrag JOVANOVIĆ: Radno pravo; Univerzitet u Novom Sadu, Novi Sad, 1998.
19. Kolektivni ugovori; Radnička štampa, Beograd, 1990.
20. Rajko KOSANOVIĆ: Rečnik termina iz oblasti zdravstvene zaštite i zdravtvenog osiguranja; Komora zdravstvenih ustanova Srbije i I. P. Obeležja,
Beograd, 2007.
293
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
21. Rajko KOSANOVIĆ: Mobing - psihički teror na radu; Radnička štampa, Beograd,
2008.
22. Rajko KOSANOVIĆ: Konvencije i preporuke Međunarodne organizacije rada;
Radnička štampa, Beograd, 2007.
23. Rajko KOSANOVIĆ: Evropska socijalna povenja; Radnička štampa, Beograd,
2008.
24.Rajko KOSANOVIĆ: Sindikalne teme; Radnička štampa, Beograd, 2008.
25.Rajko KOSANOVIĆ, Sanja PAUNOVIĆ: Kolektivno pregovaranje/
Collective Bargaiging; Radnička šta26. Rajko KOSANOVIĆ, Sanja PAUNOVIĆ: Reprezentativni socojalni dijalog; Poslovna politika, Beograd, decembar
2008. god.
27. Jelena KOČOVIĆ, Tatjana RAKONjAC-ANTIĆ: Rečnik pojmova iz penzijskog osiguranja; Republički fond za penzijsko i invalidsko osiguranje, Beograd, 2007.
28.Budimir KOŠUTIĆ, Dragan MITROVIĆ: Autonomno pravo; Pravni fakultet
Univerziteta u Beogradu, Centar za publikacije, Beograd, 1996.
29. Boris KRIVOKAPIĆ: Leksikon međunarodnog prava; Radnička štampa i Institut
za uporedno pravo, Beograd, 1998.
30. Živko KULIĆ: Kolektivni radni sporovi; Radnička štampa, Beograd,2001.
31. Dušan LAKIĆEBIĆ: Uvod u socijalnu politiku; Savremena administracija, Beograd, 1987.
32. Branko A. LUBARDA: Leksikon industrijskih odnosa; Radnička šzampa, Beograd, 1997.
33. Dajko MARINKOVIĆ: Industrijski odnosi; ’’Megatrend’’ Univerzitet, Beograd,
2005.
34. Abraham MASLOV: Motivacija i ličnost; Nolit, Beograd, 1982.
35. Gordana MATKOVIĆ, Jurij BAJEC, Boško MIJATOVIĆ, Boško ŽIVKOVIĆ,
Katarina STANIĆ: Izazovi uvođenja obaveznog privatnog penzijskog sistema u
Srbiji; USAID, Centar za liberalno-demokratske studije, Beograd, 2009.
36. Boško MIJATOVIĆ, Dragor HIBER: Kapitalizacija penzijskog osiguranja u Srbiji; Centar za liberalno-demokratske studije, Beograd, 2008.
37. Predrag MIĆOVIĆ: Zdavstveni menadžment; I.P. “Obeježja“, Beograd, 2008.
38. Milosav MILOSAVLjEVIĆ: Socijalna sigurnost u samoupravnom društvu; Zavod
za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 1984.
39.Monografija radova: Regionalni razvoj i zapošljavanje; Društvo ekonomista Beograda, Vrnjačka Banja, 2007.
40.Slobodanka NEDOVIĆ: Država blagostanja - ideje i politika, Izdavačka agencija
„Draganić“, Beograd, 1995.
41. Dejan POPOVIĆ: Nauka o porezima i poresko pravo; Savremena administracija,
Beograd, 1997.
42. Priručnik za sindikalno organizovanje; UGS “Nezavisnost“, Beograd, 2006.
43. Božidar RAIČEVIĆ: Javne finansije; Centar za izdavačku delatnost Ekonomskog
fakulteta Beograd, 2005.
294
D
LITERATURA
TERMINOLOŠKI REČNIK
44. Rajko SUDžUM: Socijalno osiguranje u Srbiji; u: Srbija u modernizacijskim procesima XX veka; Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd, 1994.
45. The Social Charter at a glance; Departement of the European Social Charter,
Strasbourg, 2007.
46. UNIONS IN A CHANGING WORLD - problems prospects in selected industrialized countries; Iternational Labour Office, Geneva, 1996.
47. Rolf HASE, Herman ŠNAJDER, Klaus VAJGELT:Leksikon socijalne tržišne
privrede; Fondacija Konard Adenauer, Beograd, 2005.
48. Berislav ŠEFER: Modeli socijalne politike u uslovima tržišne ekonomije i pluralističkog političkog sistema, u: Socijalna poltika u tranziciji; Centar za proučavanje
alternativa, Beograd, 1998.
49. Vukoica ŠĆEKIĆ: Sidikat danas; Radnička štampa, Beograd, 2005.
50. Borivoje M. ŠUNDERIĆ: Pravo međunarodne organizacije rada; Pravni fakultet,
Beograd, 2001.
1) Zakoni
1.
2.
3.
4.
Zakon o privatizaciji („Sl. glasnik RS“ br. 38/01, 18/03, 45/05 i 123/07);
Zakon o Akcijskom fondu Republike Srbije („Sl. glasnik RS“ br. 38/01 i 45/05);
Zakon o Agenciji za privatizaciju („Sl. glasnik RS“ br. 38/01 i 45/05);
Zakon o tržištu hartija od vrednosti i drugih finansijskih instumenata („Sl. list
SRJ“ br. 65/02) i („Sl. glasnik RS“ br. 57/03, 55/04 i 45/05);
5. Zakon o privrednim društvima („Sl. glasnik RS“ br. 125/04);
6. Zakon o pravu na besplatne akcije i novčanu naknadu koju građani ostvaruju u
postupku privatizacije („Sl. glasnik RS“ br. 123/07);
7. Zakon o stečajnom postupku („Sl. glasnik RS“ br. 84/04 i 85/05);
8. Zakon o Agenciji za licenciranje stečajnih upravnika („Sl. glasnik RS“ br. 84/04);
9. Zakon o privrednim društvima – deo o likvidaciji privrednih društava („Sl. glasnik
RS“ br. 125/04);
10.Zakon o stečaju i likvidaciji banaka i društava za osiguranje („Sl. glasnik RS“ br.
61/05).
11.Zakon o radu („Sl. glasnik RS“ br. 24/05, 61/05 i 54/09);
12.Zakon o mirnom rešavanju radnih sporova („Sl. glasnik RS“ br. 125/04);
13.Zakon o socijalno-ekonomskom savetu („Sl. glasnik RS“ br. 125/04);
14.Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju („Sl.glasnik RS“ br. 34/03, 64/04,
84/04 i 85/05);
15.Zakon o štrajku („Sl. glasnik RS“ br. 101/05);
16.Zakon o zdravstvenom osiguranju („Sl. glasnik RS“ br. 107/05 i 109/05 –
ispravka);
17.Zakon o zdravstvenoj zaštiti („Sl. glasnik RS“ br.107/05)
295
SINDIKALNI LEKSIKON
SINDIKALNI LEKSIKON
D
18.Zakon o zapošljavanju i osiguranju za slučaj nezaposlenosti („Sl. glasnik RS“ br.
71/03 i 84/04);
19.Zakon o socijalnoj zaštiti i obezbeđenju socijalne sigurnosti građana („Sl. galsnik
RS“ br. 36/91, 33/93, 67/93, 46/94, 52/96, 29/01, 84/04 i 115/05);
20.Zakon o finansijskoj podršci porodici sa decom („sl. glasnik RS“ br. 16/02 i
115/05);
21.Ustav Republike Srbije („Sl. glasnik RS“ br. 83/06);
22.Zakon o poreskom postupku i poreskoj administraciji („Sl. glasnik RS“ br. 80/02,
84/02, 23/03, 70/03, 55/04, 61/05 i 61/07);
23.Zakon o bezbednosti i zdravlju na radu („Sl. glasnik RS“ br. 101/05);
24.Opšti kolektivni ugovor („Sl. glasnik RS“ br. 50/08);
25.Zakon o agenciji za borbu protiv korupcije (,,Službeni glasnik RS“, broj 97/08);
26.Zakon o javnim nabavkama (,,Sl. Glasnik RS“, br 116/08);
25.Zakon o standardizaciji (,,Sl. Glasnik RS“, br 36 09);
26.Zakon o fondu za razvoj Republike Srbije (,,Sl. glasnik RS“ 36/ 09);
27.Zakon o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom (,, Sl.
glasnik RS“, broj 36/09);
28.Zakon o zapošljavanju i osiguranju za slučaj nezaposlenosti (,,Sl. glasnik RS“, broj 36/09);
29. Zakon o privrednim komorama (,,Sl. glasnik RS, br. 65/ 01 i36/09);
30. Zakon o regionalnom razvoji (,,Službeni glasnik RS“, br 51/09);
31. Zakon o kontroli državne pomoći (,,Službeni glasnik RS“, broj 51/ 09);
32. Zakon o udruženjima (,,Službeni glasnik RS“, broj 51/09);
33. Zakon o elektronskom dokumentu (,,Službeni glasnik RS“, broj 51/ 09);
34. Zakon o turizmu ( ,,Službeni glasnik RS“, br 36/09);
35. Zakon o budžetskom sistemu (,,Službeni glasnik RS“, broj 54/09 i 73/10);
36. Zakon o socijalnom stanovanju (,,Službeni glasnik RS“, broj 72/09);
37. Zakon o javnom zdravlju (,,Službeni glasnik RS“, broj 72/09);
38. Zakon o tranfuziološkoj delatnosti (,,Službeni glasnik RS“, broj 72/09);
39. Zakon o stečaju (,,Službeni glasnik RS“, broj 104/09);
40. Zakon o zvaničnoj statistici (,,Službeni glasnik RS“, broj 104/09);
41. Zakon o Pravosudnoj akademiji (,,Službeni glasnik RS“, broj 104/09);
42. Zakon o ravnopravnosti polova (,,Službeni glasnik RS“, broj 104/09);
43. Zakon o centralnom registru obaveznog socijalnog osiguranja (,,Službeni glasnik
RS“, broj 30/10);
44. Zakon o sprečavanju zlostavljanja na radu (,,Službeni glasnik RS“, broj 36/10);
45. Zakon o volontiranju (,,Službeni glasnik RS“, broj 36/10);
46.Zakon o obligacionim odnosima (,,Službeni list SFRJ“ br. 29/78, 39 /85, 57/89 i
,,Službeni list SRJ broj 31/93);
296
D
LITERATURA
TERMINOLOŠKI REČNIK
2) Podzakonska akta
1.Pravila poslovanja Centralnog registra, depoa i kliringa hartija od vrednosti („Sl.
glasnik RS“ br. 23/06);
2.Pravila poslovanja Beogradske berze („Sl. glasnik RS“ br. 111/05);
3.Pravilnik o Komisiji za HOV o sadržini i formi ponude za preuzimanje („Sl. glasnik RS“ br. 10/06);
4.Pravilnik o visini provizije u postupku prodaje akcija pred Akcijskim fondom
Republike Srbije („Sl. glasnik RS“ br. 28/06);
5.Pravilnik o načinu izjašnjavanja Akcijskkog fonda Republike Srbije po osnovu
prenetih akcija („Sl. glasnik RS“ br. 50/05);
6.Pravilnik o sadržini i načinu izveštavanja javnih društava i obaveštavanja o posedovanju akcija s pravom glasa („Sl. glasnik RS“ br. 100/06 i 116/06);
7.Uredba o postupku i načinu evidencije građana koji imaju pravo na novčanu naknadu i na prenos akcija bez naknade („Sl. glasnik RS“ br. 3/08);
8.Uredba o postupku evidencije zaposlenih i bivših zaposlenih koji imaju pravo na
prenos akcija bez naknade („Sl. glasnik RS“ br. 3/08);
9.Uredba o postupku prodaje akcija i udela evidentiranih u Privatizacionom registru
(„Sl. glasnik RS“ br. 26/08);
10.Uredba o izmenama i dopunama Uredbe o postupku i načinu evidencije građana
koji imaju pravo na novčanu naknadu i na prenos akcija bez naknade („Sl. glasnik
RS“ br. 31/08);
11.Uredba o izmenama i dopunama Uredbe o postupku evidencije zaposlenih i bivših zaposlenih koji imaju pravo na prenos akcija bez naknade („Sl. glasnik RS“ br.
31/08);
12.Uredba odobrovoljnom zdravstvenom osiguranju (,,Sl. Glasnik RS“, br.108/ 08 i
49/ 09);
13.Uredba o zakonskim mernim jedinicama ( ,,Službeni list SCG“. Broj 10/06);
14.Pravilnik o pravilima ponašanja poslodavaca i zaposlenih u vezi sa prevencijom i
zaštitom od zlostavljanja na radu (,,Sl. Glasnik RS“, broj 62/ 10 );
15.Uredba o postupku i načini restrukturiranja preduzeća i drugih pravnih lica (,,Službeni glasnik RS“ broj 01/02);
297
BELEŠKA O AUTORU
Dr Rajko Kosanović rođen je 25. avgusta 1959. godine.
Diplomirao je na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, na smeru Ekonomska teorija.
Magistrirao je na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu, u decembru 1999.
godine, kada je odbranio magistarski rad pod nazivom „Finansiranje zdravstvene
zaštite u zemljama u tranziciji“.
Doktorirao je na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu 16. maja 2005. godine, odbranivši doktorsku disertaciju pod nazivom „Reforma zdravstvenog osiguranja u Republici Srbiji – pravnoekonomski aspekti“.
Zaposlen je u Savezu samostalnih sindikata Srbije, na poslovima savetnika predsednika sindikata, od 1. maja 2007. godine.
Do dolaska u Savez samostalnih sondikata Srbije bio je zaposlen u Sekretarijatu za
zdravstvo Skupštine grada Beograda, od 1.aprila 1993. do 30. aprila 2007. godine, na
poslovima pomoćnika sekretara.
Predsednik je Upravnog odbora Republičkog zavoda za zdravstveno osiguranje .
Objavio je oko 200 stručnih radova.
ABOUT THE AUTHOR
Rajko Kosanović, PHD is a Advisor of the President in the Confederation of
Autonomous Trade Unions of Serbia.
He holds doctor degree of legal-economic sciences.
Before moving to the Confederation of Autonomous Trade Unions of Serbia in
2007, he was employed at the Health Secretariat of the City Assembly of Belgrade as
the Assistant Secretary for Economic Affairs.
He has published several books and has written over 200 articles.
He is the Chairmen of the Board of Directors of the Republican Health Insurance Fund.
He has been a member of numerous expert teams and committees that prepared
the acts of law and by-laws related to health care, health insurace and pension insurance.
299
Download

Kosanović Rajko, Sindikalni leksikon, 2010