289
UDC 159.923.5.072-057.874:316.624
PRIMENJENA PSIHOLOGIJA, 2010/4, str. 289-305
Originalni naučni rad
Jasmina Kodžopeljić *
Snežana Smederevac
i Petar Čolović
Odsek za psihologiju,
Filozofski fakultet,
Novi Sad
Razlike u učestalosti i oblicima
nasilnog ponašanja između
učenika osnovnih i srednjih škola
Prikazano istraživanje je sprovedeno u okviru projekta UNICEF-a „Škola bez
nasilja“ u osnovnim i srednjim školama. Osnovni cilj je utvrđivanje razlika u učestalosti nasilja i osnovnim oblicima nasilnog ponašanja između
učenika osnovnih škola i srednjoškolaca. Ukupan uzorak je činilo 14943
učenika – 8689 (58,1%) učenika osnovnih škola i 6254 (41,9%) učenika
srednjih škola. Za prikupljanje podataka korišćena je upitnička samoprocena, binarnog ili Likertovog formata, u kojoj su ispitanici davali nezavisne procene sopstvene nasilnosti, samoprocene o izloženosti nasilju, kao
i stavove i uverenja vezane za različite aspekte situacije nasilja. Rezultati
pokazuju da je u osnovnim i srednjim školama u Srbiji vršnjačkom nasilju,
tokom školovanja, bilo izloženo oko 43,5% učenika. Pri tome, oko 11%
učenika bili su žrtve vršnjačkog nasilja više puta ili veoma često. Među
učenicima srednjih škola znatno je veći procenat onih koji nikada nisu doživeli nasilje. Najučestaliji oblik vršnjačkog nasilja kako u osnovnim, tako i
u srednjim školama, jeste verbalno nasilje. Učenici srednjih škola skloniji su
da reaguju na nasilje: procenat onih koji bi reagovali na bilo koji način veći
je među učenicima srednjih škola.
Ključne reči: nasilje u školama, verbalno nasilje, fizičko nasilje, svedoci
nasilja
Uvod
* e-mail: [email protected]
Primljeno: 29.11.2010.
Prihvaćeno za štampu: 13.12.2010.
Od prvih sistematičnih istraživanja siledžijstva
(bullying) koja su započela u skandinavskim zemljama 70-tih (Heinemann, 1972, prema Popadić,
2009; Olweus, 1978), istraživanje ovog problema
ne gubi na aktuelnosti. Broj zemalja u kojima se
povremeno ili permanentno sprovode istraživaprimenjena psihologija, str. 289-305
290
Jasmina Kodžopeljić, Snežana Smederevac i Petar Čolović
nja sa ciljem snimanja nasilja u školama u stalnom je porastu. Vremenom se
istraživački fokus ovih studija pomerao sa uže definisanog pojma siledžijstva
na šire određene pojmove vršnjačkog, odnosno školskog nasilja. Zaokruženiji
i potpuniji opis klime koja vlada u školi dobija se upravo onda kada se istraže
svi akteri i sve moguće manifestacije koje agresivni postupci u školi mogu da
poprime.
Prema Olweusu (1993), siledžijstvo je definisano kao situacija nesrazmere moći
u kojoj je žrtva ponovljeno izlagana agresivnim postupcima drugih pojedinaca
ili grupa. Međutim, manifestacije agresivnog ponašanja u školi ne iscrpljuju
se samo kroz fenomen siledžijstva. Pojedini autori pored „bullying“-a, navode
da postoji i kompleksnije ponašanje koje uključuje hostilnost, dvosmislenost
i humor, a koje nazivaju “teasing” – zadirkivanje (Jankauskiene, Kardelis, Sukys, & Kardeliene, 2008). Pored iskustva kumuliranog nasilja koje ima žrtva
„bullying“-a, mnogi učenici iskuse nasilje u školi kroz pojedinačne incidente
sa vršnjacima (jednokratni fizički ili verbalni nasilni akt) u kojima ne mora postojati nesrazmera moći. Isto tako, nasilje u školi ne javlja se samo u interakciji
između učenika, već u njega mogu biti uključeni i drugi akteri školskog života
(nastavnici, drugi odrasli zaposleni u školi, roditelji). Dakle, školsko nasilje se
pojavljuje i kao nasilno ponašanje odraslih prema deci i dece prema odraslima.
Ovakvo određenje školskog nasilja kao šireg fenomena od siledžijstva sreće se u
novijim istraživanjima (Thomson, Arora, & Sharp, 2002; Benbenishty & Astor,
2005).
Nasilje je višedimenzionalna pojava i često se ne može povući jasna granica
između različitih formi nasilja. U literaturi se sreću različite podele načina na
koje se nasilni postupak može izvesti. Olweus (1993) govori o fizičkom i verbalnom nasilju kao načinima na koje nasilni akt može biti izveden, ali dodaje
i treći vid - bez telesnog dodira i reči, manifestovan kroz namerno isključivanje i neverbalne znake u kojima se prepoznaje omalovažavanje, ismevanje,
odbacivanje žrtve i sl. Već je u Olweusovoj podeli naznačeno da se pored dva
“prototipa” nasilnog ponašanja kakva su fizičko i verbalno, pojavljuju i ništa
manje agresivni akti u kojima agresor nastoji da ostane prikriven. Tako se kao
učestala pojavljuje i podela na direktnu i indirektnu agresiju (Björkvist, Lagerspetz, & Kaukianen, 1992). Indirektna agresija podrazumeva ogovaranje, širenje
glasina i socijalnu izolaciju žrtve. Bliska i donekle preklapajuća sa prethodnom
je i podela na otvorenu i prikrivenu agresiju (Crik, 1995). Pored indirektne i prikrivene agresije, u literaturi i istraživanjima sreću se i srodni koncepti socijalne
(Galen & Underwood, 1997) i relacione agresivnosti (Crick & Grotpeter, 1995).
U “Posebnom protokolu za zaštitu dece i učenika od nasilja, zlostavljanja i zanemarivanja u obrazovno-vaspitnom procesu” Ministarstva prosvete Republiprimenjena psihologija 2010/4
Razlike u učestalosti i oblicima nasilnog ponašanja između učenika osnovnih i srednjih škola
ke Srbije (2007) kao forme školskog nasilja razlikuju se: fizičko, emocionalno/
psihološko, seksualno i elektronsko nasilje, kao i zloupotreba, zanemarivanje,
nemarno postupanje i eksploatacija.
Zabrinjavajuće prisustvo vršnjačkog nasilja u školama uočavano je u svim zemljama u kojima su istraživanja sprovođena. Procenat učenika koji su tokom
školovanja jednokratno ili učestalo bili izloženi nasilju varira u zavisnosti od
države i regiona (Craig & Harel, 2004), ali i od načina merenja (Popadić, 2009).
Istraživanja nasilnog ponašanja u funkciji uzrasta pokazuju da sa odrastanjem
dolazi do promena u učestalosti i dominantnim oblicima agresivnosti. Björkvist, Lagerspetz i Kaukianen, (1992) nalaze da na početku dominantna fizička
agresija konstantno opada od 8. do 18. godine, a verbalna koja je u porastu od 8.
do 11. godine kasnije počinje da opada. Isto tako, učestalost različitih manifestacija direktne agresije sa uzrastom opada, dok indirektna agresija vremenom
postaje dominantnija.
U mnogim istraživanjima dobija se da kod školske dece sa uzrastom opada broj
onih koji trpe nasilje uz istovremeno povećanje percepcije sopstvenih nasilnih postupaka (Olweus, 1993; Craig & Harel, 2004; Frisen, Jonsson, & Persson
2007; Whitney & Smith,1993; Rigby, 1996; 1997; Popadić i Plut, 2007). Međutim, značajan pad viktimizacije i porast nasilnosti pojavljuje se kao relativno
konzistentan rezultat kada se za merenje nasilnog ponašanja koriste samoiskazi, ali ne i kod drugih načina procene (na primer, procene na osnovu nominacija ili posmatranja). Čini se da kod ovakavog vida upitničkog ispitivanja
i samoprocene posebno na mlađim uzrastima postoje izvesna metodološka
ograničenja koja se odražavaju na rezultate (Maksimović, Raković, Jovanović
i Čolović, 2008). Tako su Salmivalli i Peets (2009) našli da se pad broja žrtava
dobija u podacima prikupljenim samoiskazima, ali ne i u procenama drugih
učenika ili nastavnika. Sa uzrastom dešavaju se i značajne kvalitativne promene u nasilnom ponašanju. Neka istraživanja pokazuju da što su stariji nasilnici
postaju sve nasilniji, ali sa manjom učestalošću fizički agresije i sve većom dominacijom verbalne i indirektne agresije (Boulton & Underwood, 1992).
Na primer, u istraživanju u kom je ispitivana povezanost nivoa hormona i problema u prilagođavanju na uzrastu od 9. do 14. godine (Susman i sar., 1987), rezultati ukazuju na značajnu vezu između agresivnog ponašanja dečaka i nivoa
testosterona, estradiola i adrenalnih androgena, kao i vezu između depresivnog
raspoloženja devojčica i nivoa gonadotrofnih hormona. Većina studija u kojima
su učestvovala deca preadolescentnog uzrasta pokazuju značajnu vezu između
negativnog afekta i nivoa hormona (Brooks-Gunn & Warren, 1989; Warren &
Brooks-Gunn, 1989). Međutim, pored brojnih hormonalnih i fizioloških proprimenjena psihologija, str. 289-305
291
292
Jasmina Kodžopeljić, Snežana Smederevac i Petar Čolović
mena, deca na ovom uzrastu suočavaju se i sa nizom zahtevnih interpersonalnih situacija, za koje, uglavnom, još uvek nemaju razvijene neophodne socijalne veštine. Na bihejvioralnom planu to se može manifestovati u vidu agresivnih
ili impulsivnih reakcija.
Ispitivanje načina na koji učenici reaguju kada se suoče sa situacijom nasilja
bilo iz pozicije žrtve, bilo iz pozicije svedoka vrlo je značajno za kreiranje interventnih i preventivnih programa za borbu protiv nasilja. Istraživanja pokazuju
da se i reakcije na nasilje, takođe, menjaju sa uzrastom. Tako je, prema nekim
rezultatima, saosećanje sa žrtvom intenzivnije kod mlađe dece, ali se smanjuje sa uzrastom sve do petnaeste godine, kada se opet povećava (Maksimović,
Raković, Jovanović i Čolović, 2008). Plut i Popadić (2007) su na uzorku od oko
25.000 dece iz 71 osnovne škole u Srbiji našli da učenici nekonzistentno reaguju na nasilje, te da u svom repertoaru imaju i konstruktivne i nekonstruktivne
načine reagovanja. Prema njihovim rezultatima, polovina učenika je iskazivala
spremnost da se u slučaju ugroženosti obrati drugima za pomoć, dok je svaki
deseta žrtva nasilja pasivno trpela i prikrivala nasilje. 73% žrtava je izjavljivalo
da su im drugovi pomogli. Među svedocima nasilja 11% učenika je na ove situacije reagovalo doslednim distanciranjem. Dalja istraživanja uzrasnih promena
do kojih dolazi u pogledu učestalosti, dominantnih oblika i načina reagovanja
na nasilje u školi, značajna su u kontekstu kreiranja efikasnih programa prevencije.
Pitanje koje se razmatra u ovom radu jeste da li između učenika osnovnih i
srednjih škola postoje razlike u pogledu izloženosti određenim oblicima vršnjačkog nasilja, reagovanja na nasilje od strane vršnjaka, kao i u pogledu vlastitog nasilničkog ponašanja.
Metod
Uzorak
Ukupan uzorak sačinjava 14943 učenika – 8689 (58,1%) učenika osnovnih škola
i 6254 (41,9%) učenika srednjih škola1. Od toga, 54,9% ispitanika bilo je muš-
kog, a 45,1% ženskog pola. Budući da bi broj učenika osnovnih i srednjih
škola bio veoma neujednačen ukoliko bi se poređenje izvršilo na celoku-
1 Uzorak učenika osnovnih škola ispitan je u okviru dela istraživanja koje je sprovodio Institut
za psihologiju iz Beograda, dok je uzorak učenika srednjih škola ispitan u delu istraživanja koje je
sproveo Odsek za psihologiju iz Novog Sada. Zahvaljujemo se UNICEFU i kolegama Dijani Plut
i Draganu Popadiću na ustupljenim podacima za osnovne škole.
primenjena psihologija 2010/4
Razlike u učestalosti i oblicima nasilnog ponašanja između učenika osnovnih i srednjih škola
pnom uzorku, u analize su uključeni samo učenici osnovnih škola koji su
učestvovali u trećoj fazi istraživanja. Njihov broj je, naime, bio najbliži
broju srednjoškolaca koji su učestvovali u pilot fazi istraživanja u srednjim
školama. U uzorku učenika osnovnih škola, dominiraju učenici iz urbanih
sredina, u najvećoj meri iz Beograda i Vojvodine. Uzorak srednjoškolaca
čine učenici stručnih škola i gimnazija iz Vojvodine. U sprovedenim analizama uzorak varira, zbog izvesnog broja nedostajućih podataka. Analizama koje se odnose na izloženost vršnjačkom nasilju tokom celokupnog
školovanja nisu obuhvaćeni učenici nižih razreda osnovnih škola (Tabela
1). U serijama analiza koje se odnose na reakcije učenika na nasilje (Tabela
4, Tabela 5), nedostajući odgovori podrazumevali su da ispitanik nije doživeo određeni oblik nasilja, odnosno da nije bio svedok; stoga su ispitanici
sa nedostajućim odgovorima bili isključeni iz ovih analiza.
Instrumenti
Za prikupljanje podataka korišćena je upitnička samoprocena, binarnog ili
Likertovog formata, u kojoj su ispitanici davali nezavisne procene sopstvene
nasilnosti, samoprocene o izloženosti nasilju, kao i stavove i uverenja vezane
za različite aspekte situacije nasilja. Upitnici za učenike, dati u dve paralelne
forme – za učenike i učenice, konstruisani su za potrebe istraživanje problema
školskog nasilja u osnovnim školama (Plut i Popadić, 2006; 2007; Popadić i Plut,
2007) u okviru projekta UNICEF-a „Škola bez nasilja“.
Pri širenju programskih aktivnosti projekta „Škola bez nasilja“ na srednje škole,
pojedina pitanja upitnika modifikovana su u skladu sa specifičnostima ovog
uzrasnog perioda (Čolović i Kodžopeljić, 2010; Kodžopeljić, 2010; Smederevac
i Kodžopeljić, 2010).
U komparaciji su u obzir uzete samo stavke upitnika na koje su odgovarali i
osnovci i srednjoškolci. Budući da su se formati odgovora nekih stavki razlikovali u upitnicima za učenike osnovnih i srednjih škola (binarni format odgovora u upitnicima za osnovce, a Likertov format u upitnicima za srednjoškolce),
format odgovora morao je biti naknadno ujednačen. U svim stavkama gde su
se formati odgovora razlikovali, na uzorku srednjoškolaca Likertov format je
sveden na binarni tako što su niži stepeni slaganja objedinjeni kategorijom „ne“,
a viši stepeni slaganja i odgovor „nisam siguran“ kategorijom „slažem se“, odnosno „da“.
Na početku popunjavanja upitnika ispitanicima je predočeno da se pod nasiljem podrazumevaju svi oni slučajevi kada se drugome namerno, postupcima
primenjena psihologija, str. 289-305
293
294
Jasmina Kodžopeljić, Snežana Smederevac i Petar Čolović
ili rečima nanosi bol, strah ili poniženje. Naglašeno je, takođe, da se prijateljska
zadirkivanja i prepirke, kao i slučajno, nenamerno nanošenje štete i povređivanje ne smatraju nasiljem (Popadić i Plut, 2007).
Rezultati
Generalno, u osnovnim i srednjim školama u Srbiji vršnjačkom nasilju je, tokom školovanja, bilo izloženo oko 43,5% učenika. Pri tome, oko 11% učenika
bili su žrtve vršnjačkog nasilja više puta ili veoma često (Tabela 1).
Tabela 1. Izloženost vršnjačkom nasilju u osnovnim i srednjim školama
Učestalost vršnjačkog nasilja
jednom
nijednom
ili dva
više puta
često
puta
Osnovna
škola
Srednja škola
Ukupno
N
%
N
%
%
3213
55.05
4807
77.28
66.52
1704
29.19
1036
16.66
22.73
713
12.22
305
4.90
8.44
207
3.55
72
1.16
2.31
Ukupno
5837
100
6220
100
100
Rezultati hi-kvadrat testa ukazuju da među učenicima osnovnih i srednjih škola postoje značajne razlike u pogledu učestalosti nasilnog ponašanja (c²(3) =
697,048; p<0,001), pri čemu su razlike umereno izražene (Cramer V = 0,24).
Među učenicima srednjih škola (Tabela 1) znatno je veći procenat onih koji nikada nisu doživeli nasilje (77,3 % naspram 55 % u osnovnim školama). Procenat
učenika koji su bili izloženi vršnjačkom nasilju jednom ili dva puta znatno je
manji među srednjoškolcima, dok je procenat učenika koji su nasilje doživeli
više puta znatno viši u osnovnim školama (12%, naspram približno 5% u srednjim školama). Procentualno, i u osnovnim i u srednjim školama veoma je mali
broj učenika koji su često doživljavali vršnjačko nasilje; i ovaj procenat veći je
među učenicima osnovnih škola.
Iako transverzalna priroda ove studije ne dopušta donošenje zaključaka o trendu opadanja vršnjačkog nasilja, može se reći da postoje snažne indicije da se
učestalost nasilnog ponašanja učenika smanjuje prelaskom na viši nivo školovanja. Pri tome, sudeći po vrednostima standardizovanih odstupanja, najveće
razlike zapažaju se u domenu vršnjačkog nasilja koje se događalo jednom ili dva
puta. Opadanje učestalosti ovakvih oblika nasilja je najupadljivije.
Generalno, najučestaliji oblik vršnjačkog nasilja kako u osnovnim, tako i u
srednjim školama, jeste verbalno nasilje. Ipak, treba istaći da je, od svih oblika
vršnjačkog nasilja, njegovo opadanje prelaskom u srednje škole najupadljivije.
primenjena psihologija 2010/4
Razlike u učestalosti i oblicima nasilnog ponašanja između učenika osnovnih i srednjih škola
Grubo fizičko nasilje takođe je znatno ređe u srednjim školama. Oblici nasilja
poput otimanja stvari i neprijatnog dodirivanja relativno su retki i u osnovnim i
u srednjim školama, pa razlike, iako statistički značajne, nisu velike. Učestalost
pretnji i zastrašivanja takođe je znatno manja u srednjim školama.
Rezultati sugerišu da su svi oblici vršnjačkog nasilja značajno ređi u srednjim
školama. Pri tome, verbalno nasilje je najzastupljenije na oba nivoa školovanja.
Oblici nasilja koji se mogu neposredno povezati sa manifestnom agresivnošću
– verbalno i fizičko nasilje – znatno su ređi u srednjim školama.
Tabela 2. Izloženost pojedinim oblicima vršnjačkog nasilja u osnovnim i srednjim školama
Oblik nasilja
vređanje
osnovna
srednja
udaranje
osnovna
srednja
otimanje
stvari
pretnje i
z a s t ra š i vanje
dodirivanje
N
4422
jednom
ili dva
puta
2788
1138
276
8624
%
51.28
32.33
13.20
3.20
100
N
4779
1108
265
84
6236
%
76.64
17.77
4.25
1.35
100
N
6928
1294
358
45
8625
%
80.32
15
4.15
0.52
100
N
6048
138
39
19
6244
%
96.86
2.21
0.62
0.30
100
8639
nijednom
škola
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
više
puta
često
Ukupno
N
7671
774
165
29
%
88.79
8.96
1.91
0.34
100
N
5960
227
43
11
6241
%
95.50
3.64
0.69
0.18
100
8637
N
7107
1245
249
36
%
82.29
14.41
2.88
0.42
100
N
5959
215
47
19
6240
%
95.50
3.45
0.75
0.30
100
N
5281
341
158
86
5866
%
90.03
5.81
2.69
1.47
100
N
6039
118
30
44
6231
%
96.92
1.89
0.48
0.71
100
χ²
p
Cramer
V
1026,66
0,00
0,26
901,61
0,00
0,25
212,40
0,00
0,12
599,98
0,00
0,20
249,03
0,00
0,14
Učenici kao nasilnici: razlike u vrsti nasilnog ponašanja između osnovnih i
srednjih škola
Iako razlike između učenika osnovnih i srednjih škola u pogledu procene vlastitog nasilničkog ponašanja postoje, one su veoma slabo izražene. Manifestno
verbalno i fizičko nasilje praktično je jednako zastupljeno u osnovnim i srednjim školama, a učenici srednjih škola su skloniji ponovljenim aktima verbalprimenjena psihologija, str. 289-305
295
296
Jasmina Kodžopeljić, Snežana Smederevac i Petar Čolović
nog i fizičkog nasilja nad vršnjacima.
Tabela 3. Učestalost nasilnih ponašanja u osnovnim i srednjim školama
N
5438
jednom
ili dva
puta
2548
493
104
%
63,36
29,69
5,74
1,21
100
N
4004
1627
447
130
6208
%
64,50
26,21
7,20
2,09
100
8582
nijednom
Vređanje
osnovna
srednja
Fizičko
nasilje
–udaranje
Otimanje
stvari
Pretnje i
zastrašivanje
Dodirivanje
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
više
puta
često
Ukupno
8583
N
7023
1271
229
59
%
81,83
14,81
2,67
0,69
100
N
5079
804
255
67
6205
%
81,85
12,96
4,11
1,08
100
N
8458
106
26
22
8612
%
98,21
1,23
0,30
0,26
100
N
5978
139
38
22
6177
%
96,78
2,25
0,62
0,36
100
N
7632
809
120
33
8594
%
88,81
9,41
1,40
0,38
100
N
5655
385
99
38
6177
%
91,55
6,23
1,60
0,62
100
N
5351
293
117
77
5838
%
91,66
5,02
2
1,32
100
N
5945
117
56
54
6172
%
96,32
1,90
0,91
0,87
100
χ²
p
Cramer
V
45,93
0,00
0,06
38,17
0,00
0,05
32,71
0,00
0,05
53,02
0,00
0,06
123,14
0,00
0,10
Razlike u reakcijama učenika osnovnih i srednjih škola na nasilje
Rezultati pokazuju da su razlike između učenika osnovnih i srednjih škola u
pogledu načina reagovanja na nasilje značajne.
primenjena psihologija 2010/4
Razlike u učestalosti i oblicima nasilnog ponašanja između učenika osnovnih i srednjih škola
Tabela 4. Reakcije učenika osnovnih i srednjih škola na nasilje
osnovna
izbegavanje
srednja
osnovna
pokloni i usluge
srednja
osnovna
šale i razgovor
srednja
osnovna
prikrivanje
srednja
uzvraćanje uz
pomoć drugova
uzvraćanje bez
pomoći drugih
izdržavanje napada bez traženja pomoći
traženje zaštite
vršnjaka,
bez
uzvraćanja
traženje zaštite
odraslih, bez uzvraćanja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
ne
da
N
1864
3971
%
31.95
68.05
N
732
2790
%
20.78
79.22
N
5550
285
%
95.12
4.88
N
2446
284
%
N
89.60
3894
10.40
1941
%
66.74
33.26
N
1539
1346
%
53.34
46.66
N
4966
869
%
85.11
14.89
N
1856
928
%
66.67
33.33
N
4327
1508
%
74,16
25,84
N
1670
1339
%
55,50
44,50
N
3459
2376
%
59,28
40,72
N
1103
2157
%
33,83
66,17
N
4748
1087
%
81,37
18,63
N
1827
1019
%
64,20
35,80
N
4769
1066
%
81,73
18,27
N
1863
896
%
67,52
32,48
N
4373
1462
%
74,94
25,06
N
1902
915
%
67,52
32,48
χ²
df
p
Cramer V
136,49
1,00
0,00
0,12
91,33
1,00
0,00
0,10
147,38
1,00
0,00
0,13
388,37
1,00
0,00
0,21
316,53
1,00
0,00
0,19
541,69
1,00
0,00
0,24
307,13
1,00
0,00
0,19
214,59
1,00
0,00
0,16
52,57
1,00
0,00
0,08
Generalno, može se reći da su učenici srednjih škola skloniji da reaguju na nasilje: procenat onih koji bi reagovali na bilo koji način veći je među učenicima
primenjena psihologija, str. 289-305
297
298
Jasmina Kodžopeljić, Snežana Smederevac i Petar Čolović
srednjih škola. Razlike su najmanje kada je reč o reakcijama koje ne podrazumevaju direktno uzvraćanje nasilja, a najveće kod reakcija koje uključuju
neki vid suprotstavljanja nasilniku ili traženja zaštite. Treba, međutim, istaći da
su učenici srednjih škola znatno skloniji da prikrivaju nasilje koje su doživeli;
33,3% izveštava da prikrivaju da su bili izloženi nasilju, dok je taj procenat u
osnovnim školama oko 15%.
Tabela 5. Reakcije učenika koji su bili svedoci nasilja – osnovne i srednje škole
osnovna
Fizički zaštiti
srednja
Umeša se, rečima štiti
Pozove drugove
u pomoć
Pozove odrasle
u pomoć
pridruži se napadačima
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
srednja
osnovna
Navija sa strane
srednja
Ništa, ne tiče
ga se
Ništa, ali treba
pomoći žrtvi
osnovna
srednja
osnovna
srednja
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
ne
da
4206
72,33
1868
53,69
2494
43,04
1054
26,49
3148
54,43
1427
37,97
3465
59,96
1797
48,13
5552
95,94
2932
89,39
5213
90,07
2777
81,99
4638
80,42
2000
53,91
3514
60,77
1560
41,56
1609
27,67
1611
46,31
3301
56,96
2925
73,51
2636
45,57
2331
62,03
2314
40,04
1937
51,87
235
4,06
348
10,61
575
9,93
610
18,01
1129
19,58
1710
46,09
2268
39,23
2194
58,44
χ²
df
p
Cramer V
333,89
1,00
0,00
0,19
279,38
1,00
0,00
0,17
247,10
1,00
0,00
0,16
128,50
1,00
0,00
0,12
149,23
1,00
0,00
0,13
123,89
1,00
0,00
0,12
756,43
1,00
0,00
0,28
337,70
1,00
0,00
0,19
I u ovom slučaju, pokazuje se da su učenici srednjih škola generalno spremniji da odbrane žrtvu nasilja. Pri tome, i u osnovnim i u srednjim školama zastupljenije su strategije koje ne podrazumevaju fizičku konfrontaciju, mada
primenjena psihologija 2010/4
Razlike u učestalosti i oblicima nasilnog ponašanja između učenika osnovnih i srednjih škola
je znatno veći broj srednjoškolaca spreman da se upusti u fizički obračun sa
nasilnikom. Međutim, u srednjim školama ujedno je i veći procenat učenika
koji smatraju da ih se nasilje prema drugima „ne tiče“ i da na njega ne treba da
reaguju. Razlike između učenika osnovnih i srednjih škola najveće su upravo na
ovoj varijabli. Gotovo 60% učenika srednjih škola (naspram blizu 40% učenika
osnovnih) ništa ne čini, ali smatra da bi trebalo, a gotovo petina srednjoškolaca
je posmatrala nasilje „navijajući“.
Ovakvi rezultati samo su na prvi pogled u suprotnosti sa podatkom o manjoj
zastupljenosti vršnjačkog nasilja u srednjim školama. Naime, akumulirana
iskustva (doživljenog i opaženog) vršnjačkog nasilja, po svoj prilici su uticala
na formiranje šireg spektra reakcija na nasilje, koje su verovatno određene i
situacijom. Moguće je da bi se strategije reagovanja na vršnjačko nasilje jasnije
profilisale ukoliko bi se specifikovale neke karakteristike posmatrane situacije
vršnjačkog nasilja – poznatost žrtve, dostupnost pomoći vršnjaka i odraslih,
opaženi rizik po zaštitnika i sl.
Diskusija
Najvažniji rezultat ovog istraživanja jeste postojanje značajne razike u učestalosti vršnjačkog nasilja između učenika osnovnih i srednjih škola. Među učenicima srednjih škola postoji značajno manji procenat onih koji doživljavaju
učestalo nasilje od strane vršnjaka (1,16%), kao i onih koji su više puta bili izloženi nasilju (4,9%), dok je među učenicima osnovnih škola veći procenat onih
koji doživljavaju učestalo nasilje (3,55%), kao i onih koji su više puta bili izloženi
nasilju (12,22%). Razlozi za ovu pojavu svakako mogu biti višestruki. Najvažniji
uzročnici učestalijeg nasilnog ponašanja u preadolescentnom periodu moraju
se na prvom mestu potražiti u biološkim determinantama razvoja. Naime, laičko shvatanje da niz fizioloških i hormonalnih promena, karakterističnih za
adolescenciju, počinje u periodu od 12. ili 13. godine negiraju brojna istraživanja, koja ukazuju na znatno raniji uzrast na kom se one mogu registrovati
(Brooks-Gunn & Warren, 1989; Susman i sar., 1987; Warren & Brooks-Gunn,
1989). Odrastajući, deca uče da adekvatnije reaguju na pritiske sredine, uspostavljaju adekvatniju afektivnu kontrolu, što je sve u skladu s njihovim biološkim, emocionalnim i socijalnim sazrevanjem. U srednjoj školi učenici poseduju mnogo razvijenije kapacitete za rešavanje interpersonalnih problema, što
doprinosi adekvatnijim emocionalnim reakcijama. Drugim rečima, smanjenje
nasilja na srednjoškolskom uzrastu može se pripisati procesu sazrevanja. Takođe, na srednjoškolskom nivou postoje manje izražene razlike među učenicima,
zato što oni, kroz izbor određenog usmerenja, istovremeno biraju i sebi slično
primenjena psihologija, str. 289-305
299
300
Jasmina Kodžopeljić, Snežana Smederevac i Petar Čolović
okruženje. Razlike u odnosu na stavove, vrednosti i interesovanja su daleko
manje prisutne u okruženju koje pruža srednja škola, nego osnovna škola. Na
taj način se različitost, kao potencijalni okidač za pojavu netolerancije, u velikoj
meri smanjuje.
Sve oblike nasilnog ponašanja učenici ređe doživljavaju na srednjoškolskom nivou. Fizičko nasilje sa javlja u 0,3% slučajeva, otimanje stvari u 0,18%, pretnje u
0,3%, a seksualno uznemiravanje u 0,7% slučajeva u srednjoj školi. Jedini oblik
nasilja koji prelazi 1% je vredjanje. Međutim, podaci koji govore o učestalosti nasilnog ponašanja kod učenika su nešto drugačiji. Svi oblici nasilja se kod
srednjoškolaca sreću u nešto većoj meri nego kod učenika osnovne škole. Na
primer, vređanje kao oblik verbalnog nasilja u osnovnoj školi često manifestuje
1,21% učenika, a u srednjoj školi 2,09% učenika. Fizičko nasilje u osnovnoj školi
manifestuje 0,69% učenika, a u srednjoj 1,08% . Generalno ovi rezultati ukazuju
na to da se različiti oblici nasilnog ponašanja javljaju nešto češće u odnosu na
učestalost doživljenog nasilja. Drugim rečima, postoji veći broj učenika koji
manifestuju nasilno ponašanje od učenika koji doživljavaju nasilno ponašanje.
Ovaj rezultat je važan zato što ukazuje na to da su žrtve nasilja često meta
nasilnog ponašanja od strane većeg broja učenika ili od strane grupe učenika.
Iako se čini da se broj žrtava nasilja smanjuje od osnovne do srednje škole, broj
nasilnika se povećava. Podatak da je distribucija različitih oblika nasilničkog
ponašanja veoma slična u osnovnim i srednjim školama navodi na zaključak
da u pozadini ovakvog ponašanja ne stoje situacioni činioci, već bazične agresivne, a možda i antisocijalne dispozicije. „Stopa“ fizičkog i verbalnog nasilja
praktično je jednaka na oba nivoa školovanja, pa je moguće, uz izvestan oprez,
pretpostaviti da će učenici koji su ispoljavali nasilno ponašanje na osnovnoškolskom uzrastu težiti da ga ispoljavaju i kasnije. Njihovo nasilno ponašanje
je olakšano i potkrepljeno od strane grupe istomišljenika, što je verovatan razlog razlike u broju učenika koji su doživeli nasilje i onih koji su bili nasilni.
Takođe, nasilno ponašanje u srednjoj školi se po intenzitetu bitno razlikuje od
nasilja koje se javlja na osnovnoškolskom uzrastu, zbog fizičke snage koju poseduju adolescenti. Takodje, postoji mogućnost da nekontrolisana agresija na
tom uzrastu može predstavljati indikator poremećaja ponašanja, Naime, ako
je uspostavljanje kontrole nad agresivnim impulsima jedan od važnih kriterijuma za uspešnost procesa sazrevanja, onda su učenici koji ni tokom srednje
škole nisu ovladali impulsima rizična grupa za buduće poremećaje prilagođavanja. Učenicima koji nisu uspeli da uspostave adekvatnu kontrolu ponašanja
u srednjoškolskom periodu mora posvetiti posebna pažnja. Drugim rečima,
programi prevencije nasilja nisu dovoljni za adekvatan pristup problemu nasilnog ponašanja na srednjoškolskom uzrastu.
primenjena psihologija 2010/4
Razlike u učestalosti i oblicima nasilnog ponašanja između učenika osnovnih i srednjih škola
Pretpostavku da je razvijanje socijalnih veština adolescenata pomoću kojih
mogu lakše da izbegnu sukobe s vršnjacima jedan od razloga za smanjenje broja žrtava nasilja na srednjoškolskom uzrastu potkrepljuju i rezultati analize
reakcija učenika na nasilje. Naime, svi oblici reakcija na nasilje, kako funkcionalni, tako i disfunkcionalni, izraženiji su na srednjoškolskom uzrastu. Drugim rečima, srednjoškolci su mnogo aktivniji u pogledu suočavanja s nasiljem
vršnjaka, ali ta aktivnost ne mora uvek da bude adekvatna. Na primer, izbegavanje nasilnika je mnogo izraženije u srednjoj školi (79,22%) u odnosu na
osnovnu (68,05%), kao i šale i razgovor (46,66% u srednjoj nasuprot 33,26% u
osnovnoj), ali je izraženije i prikrivanje doživljenog nasilja (33,33% u srednjoj
nasuprot 14,89% u osnovnoj), uzvraćanje uz pomoć drugova (44,5% u srednjoj
nasuprot 25,84% u osnovnoj) i ostali oblici disfunkcionalnih oblika suočavanja
s nasiljem. Ovi rezultati ukazuju na to da je nasilje u srednjim školama možda i
izraženije nego u osnovnim, ali da su učenici izgradili posebne strategije suočavanja, pomoću kojih se ređe nalaze u situaciji da budu žrtve.
Nasilje nije samo problem u interakciji dva vršnjaka ili grupe vršnjaka. Ono
predstavlja reakciju na stav okoline, u smislu da će okruženje koje je tolerantno
prema nasilnom ponašanju, ili podržava nasilje, biti podsticajnije za njegovu
manifestaciju od okruženja koje je netolerantno na nasilje. Stoga su reakcije
vršnjaka na nasilno ponašanje važan motivacioni faktor i njemu je u ovom
istraživanju posvećena posebna pažnja. Rezultati ispitivanja razlika u načinu
reagovanja na nasilje između učenika osnovne škole i srednjoškolaca pokazuju
da su srednjoškolci spremniji da uzmu aktivno učešće kao svedoci nasilja u
odnosu na učenike osnovne škole. Oni se češće umešaju i rečima štite vršnjaka
koji je žrtva nasilja, češće pozivaju odrasle u pomoć, ali češće su spremni i fizički da zaštite ugroženog druga ili drugaricu. Međutim, indikativno je da su srednjoškolci u većem broju skloni i da se ne mešaju i da zauzmu indolentan stav
prema nasilnom ponašanju drugih. Pored toga, među učenicima srednjih škola
značajno je veći broj onih koji su skloni da aktivno (navijanjem ili direktnim
uključivanjem) podrže nasilnika. Moguće je da su i ovakvi oblici reagovanja na
nasilje povezani sa slabijom kontrolom agresivnih impulsa. Međutim, oni se
mogu shvatiti i kao vid prilagođavanja okruženju koje je tolerantno prema nasilju i u kojem uloga agresora može biti socijalno poželjna. S obzirom da podrška
nasilnicima, naročito na starijem uzrastu, može imati instrumentalnu ulogu
(„isticanje“ u vršnjačkoj grupi koja favorizuje nasilje), moguće je da bi se učestalost ovakvog ponašanja smanjila ukoliko bi uloga nasilnika bila shvaćena kao
manje poželjna. Važnu ulogu u tom procesu mogu imati programi prevencije.
Ipak, rezultati generalno ukazuju na manju toleranciju prema nasilju na starijem uzrastu. Oni, takođe, pokazuju da su , pored nasilnika i žrtve, učesnici i
primenjena psihologija, str. 289-305
301
302
Jasmina Kodžopeljić, Snežana Smederevac i Petar Čolović
svi svedoci nasilja, koji samo aktivnim stavom mogu sprečiti nasilnike da svoje
ponašanje posmatraju kao način za sticanje popularnosti. Sve dok su svedoci
pasivni, oni predstavljaju deo publike koja podržava nasilje i samim tim predstavljaju učesnike. Stoga programi prevencije moraju najveću pažnju usmeriti
upravo na publiku, odnosno indirektne učesnike nasilne interakcije, jer je kreiranje nenasilnog okruženja moguće samo ako u zajednici postoje jasna pravila
u vezi s tim šta je moralno i prikladno ponašanje, a šta ne.
Iako je nasilje veoma složen fenomen, već na osnovu deskriptivnih analiza
mogu se uočiti mnogi pokazatelji koji bi predstavljali osnov za konceptualizaciju budućih istraživanja u ovoj oblasti. Naime, ovo istraživanje otvara niz
pitanja u vezi s ispitivanjem nasilnog ponašanja adolescenata, kao što su veze sa
bazičnim osobinama ličnosti, vaspitnim stavovima koji dominiraju u porodici,
socijalnim veštinama itd. Isto tako, dalje sagledavanje kvaliteta i strukture povezanosti uzrasta i vršnjačkog nasilja omogućila bi longitudinalno dizajnirana
istraživanja, jer bi se tek takvim istraživačkim nacrtom jasno mogle razlučiti
generacijske od stvarnih uzrasnih razlika.
Literatura
Benbenishty, R., & Astor, R.A. (2005). School violence in context: culture, neighborhood, familiy, school, and gender. New York: Oxford University Press.
Björkvist, K., Lagerspetz, K.M.I., & Kaukianen, A. (1992). Do girls manipulate
and boys fight? Developmntal trends in regard to direct and indirect aggression. Aggressive Behavior, 18, 117-127.
Boulton, M.J., & Underwood, K. (1992). Bully/victim problems in middle.school
children, British Journal of Educational Psychology, 62, 73-87.
Brooks-Gunn, J., & Warren, M. P. (1989). Biological contributions to affective
expression in young adolescent girls. Child Development, 60, 372-385.
Craig, W. M., & Harel, Y. (2004). Bullying, physical fighting and victimization.
U C. Currie, C. Roberts, A. Morgan, R. Smith, W. Settertobulte, O. Samdal,
& V. Barnekow Rasmussen (Eds.) Young people’s health in context. Health Behaviourin School-aged Children (HBSC) study: international report from the
2001/2002 survey. WHO Policy Series: Health policy for children and adolescents, No. 4. Copenhagen, WHO Regional Office for Europe
Čolović, P., i Kodžopeljić, J. (2010). Vršnjačko nasilje u osnovnim i srednjim
školama: manifestacije i determinante. Saopštenje na 58. naučno-stručnom
skupu Sabor psihologa Srbije, Zlatibor, 26-29. maj 2010.
primenjena psihologija 2010/4
Razlike u učestalosti i oblicima nasilnog ponašanja između učenika osnovnih i srednjih škola
Frisen, A., Jonsson, A. K., & Persson, C. (2007). Adolescents’ perception of bullying: Who is the victim? Who is the bully? What can be done to stop bullying?
Adolescence, 42, 749–761.
Galen, B.R., Underwood, M.K. (1997). A developmental investigation of social
aggression among children. Developmental Psychology, 33, 589-600.
Jankauskiene, R., Kardelis, K., Sukys, S. & Kardeliene, L. (2008). Associations
between school bullying and psychosocial factors. Social Behavior and Personality, 36, 145-162.
Kodžopeljić, J. (2010). Učestalost i oblici nasilja u srednjim školama u Vojovodini. Saopštenje na 58. naučno-stručnom skupu Sabor psihologa Srbije, Zlatibor, 26-29. maj 2010.
Maksimović, J., Raković, D., Jovanović, I., i Čolović, P. (2008). Povezanost vršnjačkog nasilja, osobina ličnosti i vaspitnih stavova, Primenjena psihologija, 1,
124-144.
Olweus, D. (1978). Aggression in the school: bullies and whipping boys. Washington, DC: Hemisphere.
Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do. Oxford: Blackwell
Plut, D. i D. Popadić (2006). Nasilje u školama – uloga nastavnika; u B. Kuzmanović i Z. Krnjaić (ur.): Empirijska istraživanja u psihologiji 2006 – Zbornik
radova (str. 105-116). Beograd: Institut za psihologiju Filozofskog fakulteta.
Plut, D., i Popadić, D. (2007). Reagovanje dece i odraslih na školsko nasilje.
Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja, 2, 347-366
Popadić, D., i Plut, D. (2007). Nasilje u osnovnim školama u Srbiji: oblici i učestalost. Psihologija, 40, 309–328.
Popadić, D. (2009). Nasilje u školama. Beograd: Institut za psihologiju.
Ministarstvo prosvete Republike Srbije (2007). Posebni protokol za zaštitu dece
i učenika od nasilja, zlostavljanja i zanemarivanja u obrazovno-vaspitnom procesu. Beograd: Ministarstvo prosvete Republike Srbije.
Rigby, K. (1996). Bullying in schools and what to do about it. Melbourne: ACER.
Rigby, K. (1997). Attitudes and beliefs about bullying among Australian school
children, Irish Journal of Psychology, 18, 202-220.
Salmivalli, C., & Peets, K. (2009). Bullies, victims, and bully-victim relationships
in middle childhood and early adolescence. U K. H. Rubin, W.M. Bukowski, B.
primenjena psihologija, str. 289-305
303
304
Jasmina Kodžopeljić, Snežana Smederevac i Petar Čolović
Laursen (Eds.). Handbook of peer interactions, relationships, and groups (pp.
322-340). New York: Guilford Press.
Smederevac, S., i Kodžopeljić, J. (2010). Reakcije na vršnjačko nasilje u srednjoj
školi. Saopštenje na 58. naučno-stručnom skupu Sabor psihologa Srbije, Zlatibor, 26-29. maj 2010.
Susman EJ, Inoff-Germain G, Nottelmann ED, & Loriaux DL. (1987). Hormones, emotional dispositions, and aggressive attributes in young adolescents.
Child Development, 58, 1114–1134.
Thomson, D., Arora, T., & Sharp, S. (2002). Bullying: effective strategies for longterm improvement. London: Routledge.
Warren, M. P., & Brooks-Gunn, J. (1989). Mood and behavior at adolescence:
Evidence for hormonal factors. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 69, 77-83.
Whitney, L., Smith, P.K. (1993). A survey of the nature and the context of bullying in junior, middle and secondary school, Educational Research, 35, 3-25.
primenjena psihologija 2010/4
Razlike u učestalosti i oblicima nasilnog ponašanja između učenika osnovnih i srednjih škola
Jasmina Kodžopeljić,
Snežana Smederevac
and Petar Čolović
Frequency and manifestations of bullying:
Differences between primary and secondary school students
The paper presents the research conducted in course of the UNICEF project
„School without violence“ in primary and secondary schools in Serbia. The
main aim is to examine the differences between primary and secondary school students regarding the frequency and manifestations of bullying. The
sample comprised 14943 students – 8689 (58.1 %) primary school students
and 6254 (41.9%) secondary school students. A self-rating questionnaire
(containing items with binary response format, as well as items with Likert
scales) was applied in the research. The subjects were instructed to estimate a)
their own violent behaviour, b) their own exposition to others’ violence, and c)
attitudes and beliefs regarding different aspects of bullying. The results show
that nearly 43,5% of students were exposed to bullying. In addition to that,
around 11% of students were subjected to bullying repeatedly or frequently.
The percent of students who were never bullied is larger among secondary
school students. The most frequent form of bullying in both primary and secondary schools is verbal violence. Secondary school students are more prone
to react when bullying occurs: the percent of those who would react in any
way is larger among secondary school students.
Key words: bullying, verbal violence, physical violence, witnesses of violence
primenjena psihologija, str. 289-305
305
307
PRIMENJENA PSIHOLOGIJA, 2010/4, str. 307-321
UDC 159.923.2.072:305(497.113)
Originalni naučni rad
Vladimir Mihić**
Odsek za psihologiju,
Filozofski fakultet,
Novi Sad
Izraženost i korelati rodnih
predrasuda kod stanovnika
Vojvodine*
Ovaj rad bavio se utvrđivanjem faktora koji doprinose nastanku i snazi
negativnih stavova prema pripadnicima tuđih grupa, odnosno, konkretno,
rodnih predrasuda. S obzirom na specifičnosti većeg istraživanja iz kojeg
je ovaj rad i nastao, uzorak je bio donekle selekcionisan (u uzorak nisu ušli
pripadnici romske nacionalne zajednice, kao ni ispitanici stariji od 51 godine). Ukupan uzorak činilo je 614 ispitanika sa teritorije Vojvodine, podeljenih po nekoliko bitnih varijabli, a na osnovu kvota iz popisa stanovništva
2002. godine.
U istraživanju je korišćena baterija testova za ispitivanje različitih relevantnih varijabli i to: Rozenbergova skala samopoštovanja, Skala orijentacije
ka društvenoj (socijalnoj) dominaciji, AutoritarNoSt, Skala predrasuda prema ženama i Skala predrasuda prema muškarcima.
Istraživanje je sprovedeno u toku 2009. godine na teritoriji većih gradova
Vojvodine (Novi Sad, Senta, Sombor, Subotica, Kikinda itd), kao i manjih
gradova i sela (Bačka Palanka, Odžaci, Kljajićevo i sl).
* R Istraživanje prezentovano u ovom radu
je deo doktorske disertacije nastale u okviru
projekta 149008 „Psihološki aspekti društvene tranzicije u Srbiji“ koji finansira Ministarstvo za nauku i tehnološki razvoj
**E-mail autora: [email protected]
Rezultati pokazuju da postoji statistički značajna razlika u izraženosti rodnih predrasuda u odnosu na pol ispitanika, materijalno stanje, mesto odrastanja i obrazovanje, a takođe su utvrđene značajne povezanosti rodnih
predrasuda i autoritarnosti, orijentacije ka socijalnoj dominaciji, samopoštovanja i snage socijalnog identiteta.
Ključne reči: rodne predrasude, diskriminacija, autoritarnost, rodne razlike.
Primljeno: 11.11.2010.
Prihvaćeno za štampu: 10.12.2010.
primenjena psihologija, str. 307-321
308
Vladimir Mihić
Uvod
Jedan od osnovnih problema socijalne psihologije oduvek je bio ispitivanje
stavova prema tuđim grupama. Najčešće se ovaj pojam povezivao s predrasudama kao ekstremno negativnim stavovima prema pripadnicima tuđih grupa
koji nisu bazirani na znanju već prvenstveno na uverenjima i emocijama koje
gajimo prema tuđoj grupi, dok drugi značajan pojam u vezi za socijalnom percepcijom grupa predstavljaju stereotipi, koji se najčešće vide kao kognitivna
komponenta predrasuda.
Predrasude se uglavnom određuju kao stavovi i to se dokazuje dvema fundamentalnim činjenicama u osnovi njihovog određenja - prvo, predrasude se baziraju na socijalnim kategorizacijama (podeli u grupe i socijalnoj percepciji),
odnosno predrasude sadrže, iako ne u jednakoj meri razvijene, sve tri komponente stava - kognitivnu (koju čine najčešće pogrešna ili uprošćena uverenja
o nekim grupama; većina autora stereotipe vidi kao deo ove komponente predrasuda), konativnu (koja se najčešće ogleda u diskriminaciji ka pripadnicima
tuđih grupa i/ili distanciranju od njih (ova mera se najčešće vezuje za pojam
socijalne distance; Wark & Galliher, 2007) i emocionalnu komponentu koja je
onaj odlučujući faktor koji negativan (ili pozitivan, mada se o pozitivnim predrasudama ređe govori) stav određuje kao predrasudu. Naime, ono što je najkarakterističnije za predrasude jeste upravo snažan emocionalan odnos prema
pripadnicima tuđih grupa i baš zato su one teško promenljive i na njih je teško
uticati strategijama koje se zasnivaju na kognitivnim elementima i informisanju (Rot, 2006).
Bitan aspekt novijih izučavanja predrasuda predstavlja i izučavanje novih formi
i oblika predrasuda pored ranije izučavanih klasičnih, otvorenih, hostilnih ili
tradicionalno shvaćenih predrasuda.
Ako se udaljimo od najčešće istraživanih vrsta predrasuda, predrasuda prema
etničkim ili rasnim grupama, vidimo da, i kada su u pitanju rodne predrasude,
možemo razlikovati dve vrste seksizama - hostilni ili otvoreni seksizam, koji
podrazumeva uverenje da su žene manje sposobne, da svojim zahtevima za
jednakošću, u stvari, zahtevaju nadmoć nad muškarcima i slično, i, sa druge
strane, isto tako problematičan, prikriveni ili benigni seksizam koji više govori
o onome što se nekada smatralo „viteškim“, džentlmenskim ponašanjem (uverenje da se ženama mora pomagati pošto su one slabiji pol, da bi pravi muškarac trebalo da žrtvuje i svoje zdravlje da bi obezbedio ženi finansijsku sigurnost
i sl). Sve ove novije teorije ponovo stavljaju ispitivanje stereotipa i predrasuda
u fokus socijalnih psihologa, na novi i moderniji način, ali i sve imaju jednaku
manu nedovoljne ispitivanosti i često nejasnih i kontradiktornih rezultata. No,
primenjena psihologija 2010/4
Izraženost i korelati rodnih predrasuda kod stanovnika Vojvodine
one nam pokazuju put kojim će socijalna psihologija predrasuda ići u budućnosti i stoga su veoma važne i za ovaj rad.
Kada se govori o rodnim predrasudama, gotovo isključivo se u literaturi spominju predrasude prema ženama. Odmah na početku ovog dela rada treba skrenuti pažnju da se o ovoj vrsti predrasuda (seksizam) veoma retko i govori kao
o predrasudama prema suprotnom polu, već jednostavno kao o predrasudama
prema ženama koje mogu deliti i žene. Iako ima izuzetaka, seksizam se gotovo
isključivo povezuje sa predrasudama prema ženama.
Rodni stereotipi kao osnova (ali ne uvek i direktan prediktor!) predrasuda
uglavnom se određuju (slično kao i druge vrste stereotipa i predrasuda) kao
očekivanja o određenim kvalitetima i tipičnom ponašanju muškarca i žene, gde
su ova očekivanja određena i psihološkim i biološkim razlikama među njima
(Rinc-Urošević, 2006). No, kada se govori o rodnim predrasudama, onda se u
fokus naše pažnje najčešće stavlja pitanje zašto one postoje, odnosno, na kojim
osnovama se razvija ova vrsta predrasuda i da li razvoj rodnih predrasuda ima
nekih specifičnosti u odnosu na razvoj drugih vrsta predrasuda? Ako krenemo
od tumačenja evolucionističkih psihologa koji su prihvatili Darvinovu ideju o
preživljavanju najadaptivnijih, onda je uzrok stereotipa, u stvari, u tome - što su
oni tačni. Naime, najčešći stereotip da su žene brižnije (Deaux & Lewis, 1984)
je nastao kao posledica toga da su žene zaista i brižnije, odnosno da se ova
osobina morala očuvati pošto su deca majki koje nisu bile brižne jednostavno
mnogo ređe preživljavala. Tako se ova osobina brižnosti majke prenosila mnogo češće nego njena suprotnost. Naravno, odmah nam na pamet pada pitanje
zašto se ta brižnost nije prenela i na mušku decu, ali, s obzirom da se nećemo
baviti ovim pitanjem dublje, ostavićemo ovo tumačenje po strani.
Ono što jeste specifično kod rodnih predrasuda, jeste moderno viđenje predrasuda (naročito prema ženama) kao mehanizma koji ne samo podstiče hostilnost prema ženama i njihovu diskriminaciju, već i koji služi da se opravda inferiorni položaj žene kroz kvazizaštitničke postupke (idealizacija žena, pozitivne
emocije, fizička i psihička zaštita „slabijeg pola“ itd). Tako se danas sve češće
govori o seksizmu kao o vrsti ambivalentnih predrasuda, gde se ta ambivalentnost oslanja na međuzavisnost između muškaraca i žena koja onemogućava,
ili otežava, mnoge manifestacije predrasuda koje postoje kod drugih vrsta predrasuda, naročito izbegavanje i izolaciju jedne od grupa (Swim & Cambpell,
2003; Glick & Fiske, 1996). U ovom smislu mogu se razlikovati već spomenute
hostilne od benignih predrasuda (Glick i sar, 2000), mada bi se ove druge pre
mogle nazvati benevolentne ili dobroćudne (u ovom radu ćemo zadržati nešto
jasniji termin, mada ni on nije u potpunosti u skladu sa originalnim nazivom
ove vrste predrasuda). Dakle, verovatno dva najznačajnija autora koja se bave
primenjena psihologija, str. 307-321
309
310
Vladimir Mihić
istraživanjem polnih predrasuda danas (Peter Glick i Susan Fiske) uvode u socijalnu psihologiju jednu novu, do tada nekorišćenu (mada teorijski poznatu)
vrstu predrasuda koje imaju za cilj opravdavanje predrasuda prema nekoj grupi
preko „brige“ za tu grupu, odnosno uverenja da grupa ne može sama da se brine o sebi (slične ideje bile su i u osnovi rasizma na jugu SAD, kao i predrasuda
prema narodima koji su bili podanici kolonijalnih sila do XX veka).
Hostilni seksizam je mnogo otvoreniji, nastaje iz potrebe muškaraca da odbrane svoj dominantni položaj u društvu i najčešće je i usmeren prvenstveno
na žene koje se suprotstavljaju dominaciji muškaraca (žene sa karijerom, feministkinje i sl. ). Benigni seksizam baziran je na paternalističkoj brizi za žene
koje se upravo zbog svog inferiornog položaja u društvu vide kao slabije i zbog
toga zavisnije od pažnje „jakih i snažnih“ muškaraca. Glick i saradnici tvrde da
je i ovaj vid prividne brige za žene, isto kao i hostilni seksizam, usmeren samo
na očuvanje postojeće hijerahije u društvu prema kojoj muškarci dominiraju a
žene su njima pokorne. No, veoma važno je napomenuti da autori ovih studija
insistiraju (a istraživanja i pokazuju) da i žene mogu prihvatiti takvu kulturom
prenošenu hijerarhiju i same razviti predrasude prema svom polu. Te predrasude su, naravno, mnogo slabije nego što su, u proseku, predrasude muškaraca
prema ženama, mada su sličnosti rodnih stereotipa mnogo veće nego što je to
slučaj sa etničkim (npr. auto- i heterostereotip žena je mnogo sličniji nego što
je auto- i heterostereotip neke etničke grupe; Swim & Campbell, 2003). Razlika
između ove vrste seksizma i modernih vrsta predrasuda jeste u tome da one ne
podrazumevaju antipatiju prema ženama koja je zamaskirana na „politički korektan“ način, već je pre u vezi sa simpatijama prema ženama, ali simpatijama
prema slabijem, više kao neka vrsta sažaljenja.
Korelacije ove dve vrste rodnih predrasuda nisu jednoznačne. U nestudentskim uzorcima ove dve mere koreliraju negativno i statistički neznačajno (kod
muškaraca), dok kod žena manje, a kod studentske populacije nešto više, koreliraju pozitivno i statistički značajno. Ove nedoslednosti autori objašnjavaju
time da su kod muškaraca često benigne predrasude rezultat želje za intimnim
kontaktom sa ženama, koju, naravno, ne prati i hostilni seksizam; s druge strane, žene imaju tendenciju da ili prihvate kulturno nametnuti seksizam, a time
oba njegova vida, ili da potpuno odbace, kako ideju da su žene inferiorne u odnosu na muškarce, tako i ideju da su žene slabiji pol koji traži zaštitu od strane
muškaraca (Glick & Fiske, 1996).
Naravno, ono što je teorijski odmah uočljivo, a o čemu je već bilo reči, jeste
pitanje da li iz dominantne uloge muškaraca u društvu i nametnute inferiornosti žena proističe i obrnuta vrsta predrasuda - predrasude prema muškarcima.
Upravo sledeći korak u istraživanju hostilnih i benignih predrasuda išao je u
primenjena psihologija 2010/4
Izraženost i korelati rodnih predrasuda kod stanovnika Vojvodine
tom pravcu – istraživanje predrasuda koje žene (ali i muškarci) imaju prema
muškarcima, pri čemu su hostilne predrasude vid borbe za uspostavljanje ravnopravnosti u odnosima unutar društvene strukture, odnosno isti mehanizmi hijerarhijskog uređenja društva koji određuju predrasude prema ženama,
uslov su formiranja i predrasuda prema muškarcima, ali ovaj put kao predrasuda (društveno) slabije grupe koja želi da uspostavi pozitivan socijalni identitet kroz kompeticiju sa dominantnom grupom (Glick & Fiske, 1999). Benigne
predrasude su, opet, vid predrasuda prema slabijoj grupi, u ovom slučaju muškarcima, koji su, iako dominiraju u društvu, „izgubljeni“ bez žena koje moraju
o njima da vode računa i da budu brižne majke, supruge i ćerke. Ove dve vrste
predrasuda prema muškarcima mnogo jasnije i mnogo jače koreliraju nego što
je to slučaj sa predrasudama prema ženama, što sugeriše da je, za razliku od benignog seksizma prema ženama, benigni seksizam prema muškarcima mnogo
utemeljeniji pojam, a ideja da je on vid predrasuda prema muškarcima stoji na
čvršćim nogama nego što je to slučaj sa viđenjem benignog seksizma prema
ženama kao forme predrasuda.
Na kraju, možemo izvući nekoliko zaključaka. Prvo, istraživanja potvrđuju teorijske pretpostavke da je specifičnost rodnih predrasuda više u samoj grupi
prema kojoj se gaje predrasude nego što je u samim karakteristikama; rodne
predrasude samo su jedan vid predrasuda koje mogu, ali i ne moraju, da koreliraju sa drugim vrstama predrasuda. Drugo, rodne predrasude su najdublje
utkane u društvenu hijerarhiju i najlakše se prenose socijalizacijom. Treće,
socijalizacijom rodnih uloga veoma često se formiraju stereotipi koji se ni ne
smatraju pogrešnim, već se prihvataju kao manifestacija „normalnih“ razlika
između muškaraca i žena. I, na kraju, i muškarci i žene, pored otvoreno negativnih predrasuda, gaje i neki vid „zaštitničkih“, benignih predrasuda koje
opravdavaju brigu prema suprotnom, slabijem polu.
Osnovni problem istraživanja koje će biti prezentovano u ovom radu predstavlja utvrđivanje da li kod stanovnika Vojvodine postoje i koliko su izražene negativne predrasude prema suprotnom polu. Takođe, interesuje nas i da li možemo
pronaći neke varijable koje predstavljaju korelate i prediktore rodnih predrasuda, i to kako onih koje se određuju kao seksizam (predrasude muškaraca prema
ženama), tako i predrasuda žena prema muškarcima.
primenjena psihologija, str. 307-321
311
312
Vladimir Mihić
Metod
Uzorak ispitanika
Uzorak koji je korišćen u ovom istraživanju čine stanovnici Vojvodine, podeljeni prema nekoliko bitnih varijabli, uzrasta od 18 do 50 godina (prosečna starost
bila je 32.95, Md=30 godina). Ukupan uzorak činilo je 614 ispitanika sa teritorije cele Vojvodine (309 ispitanika muškog pola, što predstavlja 50.3% ukupnog
uzorka, i 305 ispitanika ženskog pola, što predstavlja 49.7% uzorka). Pri formiranju uzorka vodilo se računa o tri bitne varijable (nacionalnost, obrazovanje,
mesto stanovanja) kako bi one što je moguće bolje reprezentovale populaciju
stanovnika Vojvodine, a na osnovu popisa stanovništva iz 2002. godine. Detaljnije karakteristike uzorka date su u Tabeli 1.
Tabela 1: Karakteristike uzorka
Nacionalnost
Obrazovanje
Mesto odrastanja
Materijalno stanje1
Srbi
nacionalne manjine
osnovna škola
srednja škola
viša ili visoka škola
grad
selo
nisko ili relativno nisko
dobro ili veoma dobro
frekv.
449
161
107
336
144
277
332
349
259
%
73.6
26.3
18.3
57.2
24.5
45.1
54.1
57.3
42.5
Instrumenti
Za potrebe ovog istraživanja korišćeni su sledeći instrumenti:
Rozenbergova skala samopoštovanja (Bezinovićev prevod, 1986). Skala meri
globalno samopoštovanje i sastoji se iz deset tvrdnji. Veći skor znači i veće samopoštovanje. Pouzdanost skale na našem uzorku iznosila je 0.77.
Skala orijentacije ka društvenoj (socijalnoj) dominaciji (modifikovana skala
Pratto, Sidanius, Stallworth, & Malle, 1994). Verzija SDO skale koja je korišćena u ovom radu sastoji se iz 12 ajtema, a ukupan skor dobijen je zbrajanjem
odgovora na ajtemima. Pouzdanost ove skale merena preko Kronbah α iznosila
je 0.70, što je u skladu sa ranijim istraživanjima s obzirom da je ovo jedna od
kraćih verzija.
AutoritarNoSt, odnosno, skraćena verzija ove skale autoritarnosti autora Čolović, Mihić, Biro i Smederevac. Originalna verzija skale AutoritarNoSt sadrži
primenjena psihologija 2010/4
Izraženost i korelati rodnih predrasuda kod stanovnika Vojvodine
47 ajtema koji su podeljeni u tri subskale-autoritarna submisivnost, autoritarna
agresivnost i rigidnost-stoicizam (Mihić, Bodroža i Čolović, 2009). Verzija skale u ovom radu ima 15 ajtema. Pouzdanost iznosi 0.79, što je opet zadovoljavajuće s obzirom na broj ajtema, ali i trodimenzionalnost korišćene skale.
Skala predrasuda prema ženama (Ambivalent Sexism Inventory – ASI) je takođe skala koja je kod nas prvi put korišćena. Autori skale (Glick & Fiske, 1996)
su je zamislili kao skalu koja bi trebalo da meri hostilne i benigne predrasude
prema ženama. Originalna faktorska analiza pokazuje da su hostilne predrasude jednodimenzionalan konstrukt, dok su benigne trodimenzionalne i sastoje
se iz protektivnog paternalizma („U nesrećama, žene moraju uvek da budu
spašavane pre muškaraca“), laskajuće razlike između polova („Žene su čistije
od muškaraca“) i heteroseksualne intimnosti („Svaki čovek bi trebao da pored
sebe ima ženu koju obožava“). Treba istaći da su ove dve vrste predrasuda u
niskoj, ali značajnoj korelaciji (r=0.17; p< .01), što je u skladu sa teorijskim pretpostavkama, ali i ranijim istraživanjima. Pouzdanost ove dve skale na našem
uzorku iznosi 0.81 za hostilne predrasude i samo 0.48 za benigne, što dokazuje
da je ovaj drugi termin još uvek nedovoljno istražen i teorijski zasnovan. Pouzdanost cele skale iznosi 0.73.
Skala predrasuda prema muškarcima (The Ambivalence Toward Men Inventory – AMI) je skala teorijski veoma slična prethodnoj. Autori su isti (Glick &
Fiske, 1999), a skala meri ambivalentan odnos prema muškarcima, odnosno
dve vrste predrasuda-hostilne, otvorene i benigne, skrivene. Ona sadrži 20 ajtema od početnog seta od 133 tvrdnje žena o muškarcima. Hostilne predrasude
naslanjale su se na borbu protiv paternalizma („Muškarci su se uvek borili za
veću kontrolu u društvu“), negativne polne razlike („Muškarci se ponašaju
kao bebe kada su bolesni“) i heteroseksualna hostilnost („Većina muškaraca,
kada su u poziciji moći, seksualno uznemirava žene, makar i skriveno i u ’šali’).
Benigne, ili skrivene predrasude takođe se sastoje iz tri faktora – maternalizam
(„Čak i kada oba partnera rade, žena je ta koja mora posvetiti više pažnje svom
mužu u kući“), pohvalne polne razlike („Muškarci su spremniji da rizikuju
svoj život kako bi zaštitili druge“) i heteroseksualna intimnost („Svakoj ženi
je potreban muškarac koji će je negovati i maziti“). Treba istaći da su ovih šest
faktora zamišljeni teorijski i da se ovakva struktura potvrdila na originalna 133
ajtema. Pouzdanost ove skale je 0.81 za hostilni, odnosno 0.72 za benigni seksizam. Pouzdanost cele skale je 0.83.
Obe ove skale su, po zamisli autora, šestostepene, pa je takav način odgovaranja
i ovde zadržan, a korišćeni su ukupni skorovi na skalama, a ne na pojedinačnim
faktorima. Sve ostale skale su klasične Likertove petostepene skale.
primenjena psihologija, str. 307-321
313
314
Vladimir Mihić
Rezultati
Osnovna deskriptivna statistika za rezultate na svim instrumentima data je u
Tabeli 2.
Tabela 2: Deskriptivna statistika rezultata
Instrument
samopoštovanje
autoritarnost
SDO
rodne predrasude
hostilne predrasude
benigne predrasude
rodne predrasude prema muškarcima
hostilne predrasude prema muškarcima
benigne predrasude prema muškarcima
rodne predrasude prema ženama
hostilne predrasude prema ženama
benigne predrasude prema ženama
M
41.12
44.39
33.44
3.86
4.01
3.71
3.74
4.05
3.42
3.97
3.96
3.98
Sd
5.83
9.05
6.52
0.64
0.84
0.77
0.72
0.85
0.85
0.51
0.83
0.56
min
18
22
15
1.45
1
1.40
1.45
1.40
1.40
2.77
1
2.64
max
50
75
52
5.32
6
6
5.20
5.80
5.40
5.32
6
6
Prvi rezultat koji nas je interesovao ticao se razlika između rodnih predrasuda
s obzirom na pol, odnosno da utvrdimo koja od rodnih grupa ima snažnije
izražene predrasude prema drugoj grupi.
Kako tabela 2 pokazuje, a rezultati u narednoj tabeli i potvrđuju, jedino na stepenu izraženosti hostilnih predrasuda nije uočena statistički značajna razlika
između muškaraca i žena, dok su i kod benignih a i kod ukupnog skora za rodne predrasude, predrasude muškaraca prema ženama statistički značajno veće.
Međutim, detaljniji uvid u ove podatke pokazuje da bitnu razliku čine samo
benigne predrasude na kojima muškarci postižu mnogo više rezultate od žena
pokazujući da se ova vrsta predrasuda smatra uobičajenim, praktično poželjnim, oblikom ponašanja muškaraca.
Tabela 3: Povezanost pola i rodnih predrasuda
vrsta predrasuda
hostilne predrasude
benigne predrasude
ukupne rodne predrasude
Pol
AS
Sd
M
3.96
.83
Ž
4.06
.85
M
3.98
.56
značajnost
razlike
t=-1.50
p=0.13
t=9.40
Ž
3.42
.85
M
3.98
.51
p< .001
t=4.51
Ž
3.74
.72
p< .001
Iako su rodne predrasude muškaraca i žena merene različitim instrumentima,
primenjena psihologija 2010/4
Izraženost i korelati rodnih predrasuda kod stanovnika Vojvodine
odlučili smo se da rodne predrasude tretiramo kao jedinstvenu varijablu s obzirom da nas u ovom istraživanju nisu interesovale detaljne razlike između muškaraca i žena, već samo korelati rodnih predrasuda, i to kako ukupnih tako i dve
podvrste ovih predrasuda.
Prediktivnu moć korišćenih varijabli za snagu opštih rodnih predrasuda prvo
smo utvrđivali linearnom regresijskom analizom sa ukupnim skorom na rodnim predrasudama kao zavisnom varijablom.
Rezultati ove analize dati su u tabeli 4.
Tabela 4. Univarijatni efekti prediktora za ukupan skaor na rodnim predrasudama.
R=0.523; R²= 0.273
F (7, 550)= 29.51 p< .01
obrazovanje
mesto odrastanja
materijalno stanje
važnost rodne pripadnosti
autoritarnost
samopoštovanje
orijentacija ka socijalnoj dominaciji
b
p
.021
.063
-.061
.172
.352
-.056
.175
.583
.086
.105
< .01
< .01
.144
<.01
Kao značajni prediktori rodnih predrasuda izdvajaju se samo psihološke varijable i to autoritarnost, orijentacija ka socijalnoj dominaciji i važnost rodne
pripadnosti, i to sve tri varijable u očekivanom smeru – autoritarniji ispitanici,
kao i oni koji imaju izraženiju orijentaciju ka socijalnoj dominaciji i koji svoju
rodnu pripadnost pocenjuju kao važniju, imaju izraženije rodne predrasude.
Kao drugi korak želeli smo da utvrdimo da li su navedene varijable značajni
korelati hostilnih i benignih predrasuda pa je u tu svrhu sprovedena multivarijatna analiza kovarijanse čiji su rezultai predstavljeni u tabeli 5.
Tabela 5. MANCOVA – značajnost modela
R
R²
SS
df
MS
F
p
benigne predrasude
0.43
0.19
65.18
15
4.34
8.47
< . 01
hostilne predrasude
0.43
0.18
72.95
15
4.86
8.04
< . 01
Kao što rezultati predstavljeni u tabeli 5 pokazuju, ispitivane varijable jesu značajni prediktori kako hostilnih tako i benignih rodnih predrasuda, a sam model
objašnjava sličan procenat varijanse (nešto ispod 20%).
Od ispitivanih varijablu, najveću snagu opet imaju psihološke varijable (važnost rodne pripadnosti, autoritarnost i orijentacija ka socijalnoj dominaciji),
primenjena psihologija, str. 307-321
315
316
Vladimir Mihić
dok ostale varijable nisu bile statistički značajni prediktori (tabela 6).
Tabela 6: Multivarijatni efekti prediktora
Wilks’ Lambda
F
p
obrazovanje
0.994
0.76
0.55
mesto odrastanja
0.995
1.43
0.24
materijalno stanje
0.995
1.26
0.28
važnost rodne pripadnosti
0.952
13.49
< .01
autoritarnost
0.857
45.15
< .01
samopoštovanje
0.996
1.01
0.36
orijentacija ka socijalnoj dominaciji
0.965
9.84
< .01
Na kraju, kada se pogledaju dve vrste rodnih predrasuda posebno, uočljivo je
da najbolju predikciju obe vrste predrasuda vrši autoritarnost, a da važnost
rodne pripadnosti vrši dobru predikciju hostilnih predrasuda, ali ne i statistički
značajnu predikciju benignih predrasuda. Orijentacija ka socijalnoj dominaciji
jeste statistički značajni prediktor i hostilnih i benignih predrasuda, mada je
uočljivo da je ova varijabla mnogo bolji prediktor otvorenijih, hostilnih predrasuda.
Tabela 7: Značajnost prediktora za predikciju dve vrste rodnih predrasuda
hostilne predrasude
važnost rodne pripadnosti
autoritarnost
orijentacija ka socijalnoj dominaciji
primenjena psihologija 2010/4
benigne predrasude
F= 5.05
p<.01
b= .20
F= 5.07
p<.01
b= .21
F= 3.96
p<.01
b= .17
F= 8.49
p<.01
b= .35
F= 2.37
p<.05
b= .10
Izraženost i korelati rodnih predrasuda kod stanovnika Vojvodine
Diskusija rezultata
Istraživanje predstavljeno u ovom radu bavilo se rodnim predrasudama, i to
pokušajem da se utvrde korelate iz domena sociodemografskih varijabli, ali i
iz domena psiholoških varijabli vezanih za ličnost i socijalno okruženje osobe.
Prvo, ono što je uočljivo jeste da su rodne predrasude nešto izraženije u odnosu
na rezultate dobijene u drugim istraživanjima (iznose između 3.42 za benigne
predrasude prema muškarcima i 4.05 za hostilne predrasude, opet prema muškarcima). No, ako se uzme u obzir ono što je već nekoliko puta rečeno, da je
skala rodnih predrasuda kreirana u kulturi nešto drugačijoj od naše, kao i da
su benigne predrasude (makar prema ženama) veoma problematične sa aspekta njihovog razumevanja u terminima predrasuda, onda se ovaj rezultat može
protumačiti kao kulturna specifičnost, iako ostaje činjenica da su skorovi na
ovoj skali izuzetno visoki u poređenju sa drugim evropskim državama, istina
iz Zapadne Evrope (Glick i sar., 2000). Ono što je još interesantno u vezi sa rezultatima jeste i činjenica da su hostilne i benigne predrasude prema ženama
mnogo uravnoteženije nego predrasude prema muškarcima. Muškarci imaju
gotovo jednako razvijene predrasude prema suprotnom polu bez obzira na tip
tih predrasuda, dok su benigne predrasude žena prema muškarcima mnogo
slabije izražene od hostilnih. Ovo ukazuje na činjenicu da se benigne predrasude prema ženama, ipak, u našoj kulturi vide kao poželjno ponašanje, iako se
moramo složiti i sa teorijskom pretpostavkom autora ove skale da je i ova vrsta
predrasuda povezana sa hijerarhijskim odnosima u društvu između muškaraca
i žena. S druge strane, žene koje shvataju problem koji nameće dominantan
položaj muškaraca u društvu, svesne su poteškoća koje položaj žena nameće i
na otvorenom i na prikrivenom nivou.
Ne možemo da se ne osvrnemo i na zanimljiv podatak da su hostilne predrasude prema muškarcima više nego hostilne predrasude prema ženama, što je
možda u suprotnosti sa očekivanjima za našu kulturu. U objašnjenju ovog rezultata moramo se pozvati na to da je ovo istraživanje sprovedeno u ekonomski
razvijenijem delu zemlje, gde je zaposlenost mnogo veća nego u ostatku zemlje,
pa je i status žena mnogo bolji, ali istovremeno i prepreke na koje žene nailaze mnogo uočljive i mnogobrojnije nego u krajevima gde se od žene očekuje
da bude prvenstveno domaćica i majka. Može se reći da su žene iz Vojvodine
mnogo svesnije šta im se uskraćuje i da istovremeno mnogo više pažnje obraćaju na te prepreke, mada bi za potvrdu ove teze bilo neophodno uraditi slična
istraživanja u drugim delovima zemlje.
Pol se pokazao kao značajan korelat rodnih predrasuda i to kako na ukupnom
skoru tako i na skoru benignih predrasuda, dok kod hostilnih predrasuda raprimenjena psihologija, str. 307-321
317
318
Vladimir Mihić
zlika nije statistički značajna. Ovi rezultati dokazuju nam da muškarci ne vide
problem u izražavanju zaštitničkog stava prema ženama i svojoj percepciji žena
kao „slabijeg pola“, dok žene, u težnji za ravnopravnijim položajem, svojim stavovima ukazuju na nezadovoljstvo trenutno dominantnim položajem muškaraca u društvu.
Nijedna od socio-demografskih varijabli nije se pokazala kao značajan prediktor rodnih predrasuda, mada je na granici značajnosti bilo mesto stanovanja, i
to, očekivano, u korist ispitanika sa sela. Ovi ispitanici imaju izraženije predrasude prema suprotnom polu od ispitanika koji su odrasli u gradu, a objašnjenje možemo tražiti u načinu vaspitanja na selu. Naime, standardna podela na
muške i ženske uloge je mnogo izraženija na selu, makar u Vojvodini (Mihić,
Zotović i Petrović, 2006; Zotović, Mihić i Petrović, 2007), što doprinosi kako
predrasudama muškaraca prema ženama, tako i predrasudama žena prema
muškarcima. U gradskim sredinama, gde su rodne uloge manje razgraničene,
postoji veće razumevanje suprotnog pola, a iz tog razumevanja proističu i manje negativni stavovi prema suprotnom polu. Veća tolerancija koja postoji u
razvijenijim sredinama je, dakle, posledica manje stabilnih polnih uloga, što
ima i svojih mana, ali, u slučaju predrasuda prema suprotnom polu, veća ravnopravnost između muškaraca i žena doprinosi manjoj izraženosti ove vrste
predrasuda.
Dalji tok obrade podataka kojim smo pokušali da utvrdimo prediktivnu snagu korišćenih varijabli, potvrdio je značaj psiholoških varijabli kako za ukupan skor na skali rodnih predrasuda, tako i dve podvrste rodnih predrasuda.
Najbolju predikciju vrši autoritarnost, dok su orijentacija ka socijalnoj dominaciji i važnost rodne pripadnosti jednako snažni prediktori ukupnih rodnih
predrasuda, dok je situacija nešto drugačija ako se pogledaju posebno hositlne
(gde je bitnija snaga rodne pripadnosti), a posebno benigne predrasude (gde je
orijentacija ka socijalnoj dominaciji snažniji prediktor, dok važnost rodne pripadnosti nije statistički značajan prediktor ove vrste predrasuda). Ovi rezultati
dokazuju značaj autoritarnosti za razvoj predrasuda generalno, ali je naročito
interesantno da je autoritarnost mnogo bolji prediktor benignih predrasuda što
je u skladu sa već rečenim da su benigne predrasude karakteristika osoba koje
su sklonije konzervativnom i rigidnom mišljenju. Čvrstina i vera u nepromenljivost rodnih uloga koja karakteriše osobe sa visokom autoritarnošću doprinosi da se neki aspekti predrasuda, posebno oni koji spadaju u domen benignih
predrasuda, vide kao uobičajeno, očekivano, pa i poželjno ponašanje, a ne kao
vid predrasuda prema suprotnom polu.
Na kraju, orijentacija ka socijalnoj dominaciji se pokazala kao dobar prediktor
kako ukupnih predrasuda, tako i obe vrste rodnih predrasuda. Osobe sklone leprimenjena psihologija 2010/4
Izraženost i korelati rodnih predrasuda kod stanovnika Vojvodine
gitimiziranju socijalne dominacije jedne grupe sklone su da pripadnike drugih
grupa, a naročito onih grupa koje smatraju manje važnim, percipiraju na stereotipan način kako bi opravdale društvenu hijerarhiju. Naši rezultati dokazuju
ovu pretpostavku da će osobe koje teže hijerarhijskom uređenju društva drugu
(rodnu) grupu percipirati kao slabiju i samim tim joj pripisivati karakteristike
koje bismo svrstali u predrasude.
Kao neku vrstu preporuka koje direktno proizilaze iz rezultata ovog istraživanja, možemo navesti da bi veliku pažnju u borbi protiv rodnih predrasuda trebalo da posvetimo promeni sadržaja vaspitanja i obrazovanja u našem društvu
s obzirom da se, iako prihvatamo tezu da je autoritarnost prvenstveno fenomen
vezan za osobu a ne za socijalne faktore, ni autoritarnost, a pogotovo orijentacija ka socijalnoj dominaciji danas ne vide kao nepromenljive osobine ličnosti.
Razvijanje kritičkog mišljenja, preispitivanje tuđih zahteva, neprihvatanje slepe
poslušnosti kao sopstvenog stila života, izgradnja tolerantnog društva - sve su
ovo preduslovi formiranja jedne neautoritarne osobe liberalnih shvatanja. A,
kako naši rezultati dosta čvrsto dokazuju, upravo je autoritarnost jedan od najbitnijih faktora izraženosti sve tri vrste rodnih predrasuda koje smo ispitivali.
Literatura
Bezinović, P. (1986) Generalizirana nekompetentnost i koncept o sebi. doktorska disertacija. Zagreb: Zagrebačko sveučilište.
Deaux, K., & Lewis, L. (1984). Structure of gender stereotypes: Interrelationships among components and gender label. Journal of Personality and Social
Psychology, 46, 991-1004.
Eagly, A. H., & Steffen, V. J. (2000). Gender stereotypes stem from the distribution of women and men into social roles. U: C. Stangor (Ed.). Stereotypes and
Prejudice (pp. 142 – 160). Philadelphia: Psychology Press.
Glick, P. and Fiske, S. (1999). The ambivalnce toward men inventory: differenting hostile and benevolent beliefs about men. Psychology of Women Quarterly,
23, 519-536.
Glick, P., Fiske, S. T. , Mladinic, A. , Saiz, J. , Abrams, D. , Masser, B. , Adetoun,
B. , Osagie, J. E. , Akande, A. , Alao, A. , Brunner, A. , Willemsen, T. M. , Chipeta, K. , Dardenne, B. , Dijksterhuis, A. , Wigboldus, D. , Eckes, T. , Six-Materna,
I. , Exposito, F. , Moya, M. , Foddy, M. , Hyun-Jeong, K. , Lameiras, M. , Jose
Sotelo, M. , Mucchi-Faina, A. , Romani, M. , Sakalh, N. , Udegbe, B. , Yamamoto, M. , Ui, M., Cristina Ferreira, M., and Lopez Lopez, W. (2000). Beyond
prejudice as simple antipathy: hostile and benevolent sexism across cultures.
primenjena psihologija, str. 307-321
319
320
Vladimir Mihić
Journal of Personality and Social Psychology, 79, 763-775.
Glick, P., & Fiske, S. T. (1996). The Ambivalent Sexism Inventory: differentiating hostile and benevolent sexism. Journal of Personality and Social Psychology, 70, 491-512.
Mihić I., Zotović M. i Petrović J. (2006). Sociodemografske karakteristike
porodice,podela posla u kući i vaspitni stilovi roditelja u porodicama na teoritoriji Vojvodine. Pedagoška stvarnost, 1-2, 118-134.
Mihić, V., Bodroža, B. i Čolović, P. (2009). Latentna struktura i konvergentna
validnost nove skale autoritarnosti. Primenjena psihologija, 2, 111-128.
Pratto, F., Sidanius, J., Stallworth, L.M., & Malle, B.F. (1994). Social dominance
orientation: a personality variable predicting social and political attitudes. Journal of Personality and Social Psychology, 67, 741-763.
Rinc-Urošević, A. (2006). Uticaj polnih stereotipa na vaspitanje i obrazovanje.
Pedagogija, 61, 320-330.
Rot, N. (2006). Osnovi socijalne psihologije. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva.
Swim, J. K., & Campbell, B. (2003). Sexism: attitudes, beliefs and behaviors.
In: R. Brown and S. Gaertner (Eds.), Blackwell Handbook of Social Psychology:
Integroup Processes (pp. 218 – 237). Oxford: Blackwell.
Wark, C., & Galliher, J. F. (2007). Emory Bogardus and the origins of the social
distance scale. The American Sociologist, 28, 283-395.
Zotović, M. , Mihić, I. i Petrović, J. (2007). Socio-demografske i psihološke karakteristike tradicionlanih i egalitarnih porodica sa teritorije Vojvodine. U: M.
Biro i S. Smederevac, (Ur. ), Psihologija i društvo (str. 151 – 162). Novi Sad:
Odsek za psihologiju Filozofskog fakulteta u Novom Sadu.
primenjena psihologija 2010/4
Izraženost i korelati rodnih predrasuda kod stanovnika Vojvodine
Vladimir Mihić
Intensity And Correlates of Gender
Prejudices in the Residents of Vojvodina
The research presented in this paper dealt with the correlates of the sexism,
namely, prejudices toward women, but also prejudice toward men. The sample consisted of 604 subjects from Vojvodina, age 17 to 51, gender-balanced.
We also took into account subjects` education, place of birth, employment
and socio-economic status.
Instruments used were: Rosenberg self-esteem scale, social dominance orientation scale, AutoritarNoSt, ambivalent sexism inventory – ASI and ambivalence toward men inventory - AMI.
Results show that important correlates were gender, education, socio-economic status and the place of birth of the respondents, but also authoritarianism, social dominance orientation, self-esteem and the strength of the
social identity.
Key words: gender prejudices, discrimination, authoritarianism, gender differences
primenjena psihologija, str. 307-321
321
323
PRIMENJENA PSIHOLOGIJA, 2010/4, str. 323-335
UDC 159.922.7-053.4:316.356.2-055.52
Originalni naučni rad
Dejana Velikić,
Bojana Filipović,
Jovana Bačić i
Bojana Bogosanović
Filozofski fakultet,
Novi Sad
Relacije socioemocionalne
posvećenosti majki sa
prilagođenošću deteta na vrtić
Adaptiranost deteta na vrtić je uslovljena velikim brojem faktora, pri čemu
se kao značajan izdvaja kvalite brige od strane roditelja i relacije roditeljdete. U ovom radu kvalitet brige i relacije u dijadi majka-dete definisan
je preko četiri faktora: Zadovoljstvo u roditeljskoj ulozi; Senzitivnost,
responsivnost i znanje; Prihvatanje deteta i uloge roditelja i Separaciona
anksioznost, koja zajedno čine konstrukt definisan kao socioemocionalna
posvećenost majke.
Osnovna pretpostavka istraživanja je da se na osnovu socioemocionalne
posvećenosti majke može predvideti prilagođenost deteta na vrtić, odnosno, da se na osnovu kvaliteta posvećenosti može predvideti kojoj deci će
biti potrebna pomoć i veća podrška pri adaptaciji.
Adaptiranost 316 dece jaslenog uzrasta je merena na osnovu procena vaspitača ček listom koja obuhvata očekivana postignuća nakon perioda prve
adaptacije. Dobijeni rezultati su potvrdili početnu pretpostavku- postoje
značajne razlike u adaptiranosti dece s obzirom na posvećenost majke. Na
adaptiranost deteta značajne efekte ostvaruju majčina senzitivnost i prihvatanje roditeljske uloge.
Ključne reči: socioemocionalna posvećenost, adaptiranost, polazak u vrtić
Primljeno: 28.11.2010.
Prihvaćeno za štampu: 14.12.2010.
Adaptacija na vrtić je jedna od prvih razvojnih
kriza sa kojima se dete susreće tokom ranog detinjstva. Pored mnogobrojnih činilaca koji omogućavaju dobru adaptaciju na vrtić, kao što su
temperament deteta, osobine ličnosti deteta, vaspitni stilovi roditelja, po značaju koji za prevazilaženje ove razvojne krize ima, izdvaja se kvalitet
primenjena psihologija, str. 323-335
324
Dejana Velikić, Bojana Filipović, Jovana Bačić i Bojana Bogosanović
odnosa između majke i deteta. Odnos između deteta i značajnih odraslih (majke), u kontekstu polaska u vrtić, utiče na veliki broj faktora, između ostalog i na
kvalitet veze između deteta i vaspitača, koji takođe doprinosi detetovoj adaptaciji, ali i na kapacitete za ostvarivanje ranih vršnjačkih odnosa, te adaptaciju na
samostalan boravak (razrešavanje separacione anksioznosti (Schwarz i Winn,
1971; Lee, 2006; Xu, 2006; Page i Bretherton, 2001;Cugmas, 2007; Newland,
Coyl, Freeman, 2008). Odnos majke i deteta povezan je, takođe, i sa emocionalnim, intelektualnim razvojem, razvojem jezika, sa veštinama koje dete koristi u
interakciji sa vršnjacima (Pianta, Nimetz, Banett, 1997).
Ideja o značaju dostupnosti i responsivnosti roditelja kao aspekta odnosa roditelj-dete, za prilagodljivost deteta potiče iz teorije afektivne vezanosti. Po ovoj
teoriji, ponašanja roditelja koja reflektuju fizičku i psihičku prisutnost roditelja
uz zadovoljavajući nivo senzitivnog reagovanja, doprinose razvoju i internalizaciji sigurnosti u dijadi sa detetom. Dete koje je sigurno vezano, posmatra
majku kao toplu i responsivnu, a sebe kao vrednog ljubavi i pažnje. Shodno
tome, ova deca sigurno i aktivno istražuju svoju okolinu. U situacijama stresa,
utehu traže od roditelja, nakon čega se brzo vraćaju svojoj aktivnosti. Sa druge
strane, nesigurno vezana deca vide sebe kao manje vredne, a majčine reakcije
kao nepredvidljive, pa se ne mogu osloniti na zaštitu staratelja. Ovo dete zbog
nesigurnosti u roditelja, nastoji da održi stalnu bliskost, u suprotnom, javlja se
separaciona anksioznost kao odgovor na odvajanje od figure afektivne vezanosti, jer se okolina smatra potencijalno opasnom.
Kao činilac koji određuje kvalitet afektivne vezanosti dugo se isticala isključivo senzitivnost majke. Međutim pregledne studije pokazuju da senzitivnost
objašnjava samo 23% direktne povezanosti mentalizacije odnosa kod majke i
kvaliteta afektivne vezanosti deteta (Stevenson-Hindle i Shouldice, 1995; Van
Ijzendoorn, 1995; Belsky, 1999; Pederson i sar., 2005). Danas se u istraživanjima
prate i želje, potrebe, misli, afektivni obrasci roditelja (majke) kao činioci koji
doprinose sigurnosti afektivne vezanosti deteta, pa samim tim i separacionoj
anksioznosti, odnosno kapacitetima za prilagođavanje. Ova istraživanja su pokazala da je kvalitet afektivne vezanosti deteta povezan sa razvojnim iskustvom
staratelja, u ovom slučaju majke, i sa njenim stavovima i očekivanjima na osnovu iskustva u primarnim porodicama i drugim značajnim vezama integrisanim
u mentalizaciju afektivne vezanosti (Bradley, Whiteside-Mansell, Birsby, Caldwell, 1997; Pederson, Gleason, Moran, Bento, 1998; Mayseless, 2006). Odgovor na pitanje kako se prenosi, i na koji način roditeljska mentalizacija vezanosti oblikuje obrasce vezanosti deteta, dat je modelom posrednika. Prema
ovom modelu, senzitivnost i responsivnost roditelja predstavljaju posrednike
između stanja uma roditelja i vezanosti deteta (Ward i Carlson, 1995; Volling,
primenjena psihologija 2010/4
Relacije socioemocionalne posvećenosti majki sa prilagođenošću deteta na vrtić
Notaro, Larsen, 1998; Van Ijzendoorn, 1995). Mišljenje o senzitivnosti kao medijatoru je dovedeno u pitanje nakon rezultata meta-analize u kojoj je pokazano da je korelacija između klasifikacije roditelja na osnovu AAI intervjua i
tipa afektivne vezanosti deteta veća od korelacije senzitivnosti majke sa tipom
afektivne vezanosti deteta (Pederson i sar., 2005). Model moderatora, sa druge
strane, nudi perspektivu prema kojoj i mentalne reprezentacije i senzitivnost
direktno utiču na sigurnost vezanosti deteta, pri čemu senzitivnost moderira
uticaj mentalnih reprezentacija roditelja. Dakle sama senzitivnost roditelja deluje direktno na kvalitet vezanosti deteta kroz odnos između majke i deteta, ali
i indirektno na način da majka na osnovu uverenja koja ima o brizi o detetu,
organizuje fizičku okolinu u kojoj dete odrasta npr. da li spava samo u kolevci,
u sobi sa siblinzima, sa roditeljima, različitost stimulusa sa kojima dolazi u kontakt itd.) (Pederson i sar., 2005).
Širenje činilaca afektivne sigurnosti deteta sa senzitivnosti na kompleksno
definisanu operacionalizaciju kontrolnog sistema brige, doprinelo je razvoju
brojnih novih konstrukata. Jedan od njih je posvećenost roditelja, koju su kao
termin definisali Greenberg i Goldberg (1989, prema Corwyn i Bradley, 2002)
kao stepen posvećenosti osobe sopstvenoj roditeljskoj ulozi i obezbeđivanju
optimalnog razvoja deteta. Mnoga istraživanja su sprovedena u cilju boljeg
razumevanja ovog konstukta. Kao manifestacije socioemocionalne posvećenosti najčešće se navode zadovoljstvo roditelja u odnosu sa detetom, želja za
provođenjem vremena sa njim, izražavanje osećanja prema detetu, osetljivost
i responsivnost na potrebe deteta, briga za dobrobit deteta, prihvatanje deteta
i roditeljske uloge (Bradley, 1998; Whideside- Mansell, Bradley, Rakow, 2001).
Ove manifestacije međusobno koreliraju, međutim ne u meri da čine jednodimenzionalan konstrukt, već one uzete u celini predstavljaju konstrukt višeg
reda (Bradley i sar, 1997; Bradley, 1998).
Roditelji sa većim stepenom socioemocionalne posvećenosti se više investiraju u sam odnos sa detetom, pružaju mu više podrške i stimulacije (Bradley i
sar, 1997), i ovakav odnos roditelja se pokazao stabilan tokom ranog detinjstva
(Corwyn i Bredley, 2002). Pretpostavka jeste da će deca posvećenih roditelja
biti otvorenija za istraživanja, sigurnija i adaptabilnija. Uzimajući sve navedeno
u obzir, ovo istraživanje nastoji da opiše potencijalne efekte koje socioemocionalna posvećenost majke može da ima na adaptaciju deteta na vrtić.
primenjena psihologija, str. 323-335
325
326
Dejana Velikić, Bojana Filipović, Jovana Bačić i Bojana Bogosanović
Metod
Uzorak
Uzorak dece se sastojao od 316 ispitanika, od toga su 54.9% činili dečaci i 44.8%
devojčice. Skoro dve trećine uzorka su činila deca koja su prvorođena (58%),
gotovo duplo manje je bilo drugorođene dece (32.5%), treće rođenih i kasnije
rođenih je bilo 7,3% i samo jedno dete iz hraniteljske porodice (0.4%). Ispitanici su većinom deca zaposlenih roditelja (90.5% očevi i 85.2% majke), koji su
u braku (93.1%). Do sada su decu najčešće čuvale majke i očevi (55.5%), zatim
baba i deda (23%), dok samo mali procenat dece čuva neka druga, zaposlena
osoba..
S obzirom da je za ovo istraživanje relevantan i uzorak majki, biće malo detaljnije opisan. Kao što je gore navedeno, u 85.2% slučajeva majke su u radnom odnosu. Od celokupnog uzorka majki, 65.9% ima srednji stepen stručne spreme,
svega 4.4% majki ima završenu osnovnu školu, dok više i visoko obrazovanje
ima 26.5% majki .
Varijable i instrumenti
Socioemocionalna posvećenost majke detetu- merena je i operacionalizovana
Upitnikom o socioemocionalnoj posvećenosti roditelja detetu (PIC- Parental
Investment in Children, Bredly i sar, 1997). Upitnik je nastao upravo iz potrebe
da se napravi adekvatan merni instrument koji bi merio karakteristike sistema
brige majke koje doprinose sigurnoj afektivnoj vezanosti deteta, te time i njegovim kapacitetima za adaptaciju i optimalan socioemocionalni razvoj. Pored
svakog ajtema nalazi se četvorostepena Likertova skala za odgovore.
Konstrukt koji se meri, ovom skalom je operacionalizovan preko četiri dimenzije:
– senzitivnost i responsivnost- koja podrazumeva spretnost u razumevanju detetovih potreba i adekvatnom reagovanju na njih, uverenja i znanja o razvojnim potrebama i kapacitetima deteta;
– separaciona anksioznost- koja podrazumeva brigu i uznemirenost zbog potencijalnog ili u situacijama realnog odvajanja od deteta;
– prihvatanje deteta i uloge roditelja- koja podrazumeva spremnost da se definiše uloga roditelja i integriše sa ostalim ulogama, kao i procenu zahtevnosti
koju ova uloga ima;
– zadovoljstvo- koja podrazumeva uživanje u roditeljstvu, interakciji sa deteprimenjena psihologija 2010/4
Relacije socioemocionalne posvećenosti majki sa prilagođenošću deteta na vrtić
tom i brizi o detetu.
U originalnoj verziji upitnik sadrži 24 ajtema, a u istraživanju je korišćena verzija modifikovana u kasnijim istraživanjima (Whiteside- Mansell i sar, 2001).
U upitniku su predstavljena 22 uverenja za koje majke a četvorostepenoj skali
likertovog tipa procenjuju u kojoj meri su karakteristična za njih. Ovako konstruistan upitnik je na našoj populaciji proveravan više puta (Mihaljičić, 2008;
Mihić, 2009) i pokazao je zadovoljavajuće metrijske karakteristike i faktorsku
strukturu koja odgovara originalnoj. Pouzdanost instrumenta na uzorku ovog
istraživanja je prihvatljiva i iznosi .65 za skalu u celini.
Nivo adaptacije deteta pri polasku u vrtić meren je i operacionalizovan. Ček listom ponašanja koja ukazuju na adaptiranost na vrtić. Instrument je konstruisan za potrebe ovog istraživanja u saradnji sa vaspitačima predškolskih ustanova sa teritorije Srema. Sastoji se iz 35 ajtema sa četvorostepenom Likertovom
skalom uz jedan dodatni ajtem koji se odnosi na procenu ukupne adaptiranosti
deteta na vrtić sa ocenom od jedan do pet. Stavke opisuju očekivana ponašanja deteta koja ukazuju na njegovo prilagođavanje na organizaciju vremena i
aktivnosti u vrtiću, dinamiku i oblike rada, kao i uklapanje u vršnjački kolektiv.
Prilagodjenost deteta procenjuju vaspitačice na osnovu ponašanja deteta nakon završenog perioda adaptacije.
Faktorska analiza instrumenta PSADV pokazuje da faktorski skor prve glavne
komponente iznosi 13.412, ili 38.19 % varijanse, što je oko četiri puta više od
sledećeg izolovanog faktora te je opravdano tvrditi da instrument ima jedinstveni predmet merenja opšte prilagođenosti deteta na vrtić. U analizama je,
s obzirom da je ovo prva primena ove skale, korišten faktorski skor na prvoj
glavnoj komponenti.
Instrument se smatra visoko pouzdanim α=.915.
Rezultati
Adaptiranost dece. Analiza rezultata na Ček listi ponašanja koja ukazuju na
adaptiranost na vrtić pokazuje da je distribucija postignuća pomerena u desno.
Vaspitačice su imale priliku da daju opštu ocenu deteta na vrtić na skali od 1
do 5, gde rezultati pokazuju da je većina dece dobila pozitivnu ocenu- aritmetička sredina na ovom ajtemu iznosi M=3.84 (Sd=.975). Korelacija između
skora na ovom ajtemu, i ukupnom skoru na upitniku iznosi r= .67 (p<.05). Iako
dečaci postižu nešto više rezultate u odnosu na devojčice, razlika među njima
nije staitstički značajna. Takođe, nema statistički značajne razlike ni u proceni
primenjena psihologija, str. 323-335
327
328
Dejana Velikić, Bojana Filipović, Jovana Bačić i Bojana Bogosanović
adaptiranosti dece s obzirom na iskustvo prethodnog odvajanja od roditelja, te
boravak sa babom i dedom, odnosno plaćenom osobom, pre polaska u vrtić.
Socioemocionalna posvećenost majki detetu. Deskriptivni pokazatelji ukazuju
na to da majke izveštavaju o visokoj posvećenosti na svim dimenzijama, te da je
raspodela skorova pomerna ka višim vrednostima za sve dimenzije. Ne postoje
značajne razlike između grupe zaposlenih i ne zaposlenih majki, a značajnim
se nisu pokazale ni razlike u posvećenosti majki i odnosu na pol deteta, kao ni u
odnosu na nivo obrazovanja majki, iako visoko obrazovane majke imaju najviše
skorove na svim merenim dimenzijama.
Relacije socioemocionalne posvećenosti majki detetu i adaptacije deteta na
vrtić. Povezanost između dimenzija socioemocionalne posvećenosti majke i
prilagođenosti deteta na vrtić kreće se od gotovo nespostojećih sa separacionom anksioznosšću (r= .02, p>.05) i zadovoljstvom u roditeljskoj ulozi (r=.07,
p>.05) do srednjeg intenziteta sa priihvatanjem deteta i roditeljske uloge (r=.
21, p<.01) i senzitivnošću i responsovnošću (r=.22, p<.01).
Da bi se proverio doprinos svakog od četiri faktora socioemocionalne posvećenosti (Zadovoljstvo; Senzitivnost, responsivnost i znanje; Prihvatanje deteta
i uloge roditelja i Separaciona anksioznost) na prilagođenost deteta, u model
regresione analize, unešeni su kao prediktori faktorski skorovi na dimenzijama.
Ovaj model se pokazao statistički značajnim, ali opisuje prilično nizak procenat varijanse adaptacije na vrtić. Samostalni doprinosi dimenzija Prihvatanje
deteta i roditeljske uloge, kao i senzitivnosti su značajni (prikazani u tabeli 1.).
Tabela 1. Predikcija adaptacije na vrtić na osnovu dimenzija socioemocionalne posvećenosti roditelja
R= .269, R2=.072,
F= 3.128, p<.01
senzitivnost i responsivnost
separaciona anksioznost
prihvatanje deteta i uloge roditelja
zadovoljstvo
Beta
p
.15
-.04
.20
.07
<.05
n.z
<.01
n.z
Smer parcijalnih korelacija ukazuje na pravilnost da se bolje adaptiranim percipira dete čija majka ima izraženije kapacitete koji se vezuju za senzitivnosti i
responsivnost u interakciji sa detetom, te koja ima veći nivo prihvatanja roditeljske uloge i ima kapacitete za nošenje sa zahtevnošću ove uloge.
primenjena psihologija 2010/4
Relacije socioemocionalne posvećenosti majki sa prilagođenošću deteta na vrtić
Diskusija
Društvo iz dana u dan postaje svesnje uticaja ranog socioemocionalnog razvoja na kompletan život pojedinca. Svakodnevno raste broj istraživanja koja se
bave upravo ovom oblasti razvojne psihologije. Mnogi faktori utiču na pravilan
socioemocionalni razvoj deteta koji mu pomažu da se na adekvatan način izbori sa razvojnim zadacima koji se pred njega postavljaju. Jedan od takvih zadataka jeste polazak u vrtić i istraživanja prepoznaju značajne uticaje ranih iskustava sa primarnim starateljima za kapacitete deteta za adaptaciju na ovu razvojnu
krizu (Lee, 2006; Page i Bretherton, 2001; Vermeer i Bakermans-Kranenburg,
2008, Cowan, Cowan, Mehta, 2009). U objašnjenju pravilnosti da se povoljniji
uslovi u primarnim relacijama povezuju sa većom adaptabilnošću dece predškolskog uzrasta pri susretu sa potrebom da se prilagode na odnose sa vršnjacima i vaspitačem, teorija afektivne vezanosti je ponudila ideju o senzitivinosti
kao dominantnoj karakteristitici roditeljstva koja pomaže razvoj sigurne afektivne vezanosti, a time i boljih kapaciteta za prilagođavanje. Senzitivnost kao
karakteristika obuhvata spretnost roditelja (staratelja) u prepoznavanju i adekvatnoj interpretaciji detetovih signala koju prati adekvatna, razvojno podobna
i uvremenjena reakcija. Ovu karakteristiku prepoznali su i njene efekte opisali
još rani radovi u oblasti afektivne vezanosti, i rezultati su već tada arugumentovali njen značaj za prilagodljivost deteta (Pederson i sar, 1990). Metaanalize
su međutim utvrdile da je prediktivna moć senzitivnosti za razumevanje kompletnog varijabiliteta adaptabilnosti deteta relativno mala (Stevenson-Hindle i
Shouldice, 1995; Van Ijzendoorn, 1995; de Wolf i Van Ijzendoorn, 1997; Belsky,
1999; Pederson et al., 2005). Otuda se danas, u težnji da se razumeju načini
na koje iskustva sa primarnim starateljem oblikuju kasnije socioemocionalne
kapacitete dece razmatraju efekti različitih karakteristika roditelja- npr. Emocionalne dostupnosti (Bretherton, 2000; Ziv, Avezier, Gini, Sagi, Koren-Karie,
2000) a kao faktor nadređen senzitivnosti definišu se različiti elementi mentalizacija roditeljske uloge i brige (Mayseless, 2006).
Jedan od koncepata koji se nudi kao potencijalna operacionalizacija brige u
interakciji roditelj-dete je i socioemocionalna posvećenost. Ova karakteristika
se razlikuje od emocionalne posvećenosti, afektivne vezanosti samog roditelja
u smislu razvojne istorije. Temelj socioemocionalne posvećenosti nalazi se u
prihvatanju brige o detetu i predanosti interakciji sa njim. Tako ona obuhvata i
ranije pomenute kapacitete za senzitivnost, ali i uživanje u interakciji sa detetom, potrebu za blizinom i strepnju od ostavljanja deteta sa drugim starateljem,
kao i kapacitete da se prevaziđe zahtevnost uloge roditelja.
Rezultati istraživanja prikazanog ovim radom ukazuju da se na osnovu dimenprimenjena psihologija, str. 323-335
329
330
Dejana Velikić, Bojana Filipović, Jovana Bačić i Bojana Bogosanović
zija ovog konstrukta može objasniti određeni deo varijanse adaptacije deteta
pri polasku u vrtić. Iako je taj procenat nizak, on ipak argumentuje značaj socioemocionalne posvećenosti kao aspekta relacije majka-dete za kasniju adaptabilnost deteta. Ovaj konstrukt je u ranijim istraživanjima povezivan sa drugim kapacitetima roditelja (poput adekvatnih reakcija pri socijalizaciji emocija,
Mihaljičić, 2008). U narednim istraživanjima pažnja bi se mogla posvetiti medijatorskoj ili moderatorskoj ulozi ovog konstrukta u efektima nekih drugih
elemenata rane relacije staratelj –dete (vaspitni stil, prihvatanje i odbacivanje
i slično) na adaptabilnost dece ranog uzrasta. Na taj način ovaj konstrukt bi se
mogao povezati sa bihejvioralnim obrascima brige i drugim aspektima kvaliteta interakcije roditelj-dete. Ovakvim pristupom dobio bi se precizniji uvid u
funkcionisanje i efekte kompleksnog sistema roditeljske brige.
Rezultati ovog istraživanja ukazuju na značajne doprinose koje, kao dimenzija
socioemocionalne posvećenosti, na adaptabilnost deteta ima senzitivnost i responsivnost roditelja. Ovaj podatak je u skladu sa velikim brojem istraživanja
koja su razvojne kapacitete deteta dovodila u vezu sa senzitivnošću (Smith i
Pederson, 1988; Pederson i sar, 1990, Belsky, 1999). U kontekstu polaska u vrtić, senzitivnost u relaciji sa primarnim starateljem se u istraživanjima smatra
značajnim elementom mreže figura afektivne vezanosti, koja čini da samo odvajanje od majke ne predstavlja i odvajanje od sigurne baze, jer je dete spretno
da je nađe u drugim relacijama (Cugmas, 2004; 2007; Lee, 2006).
U istraživanju su prepoznati i značajni efekti koje na adaptabilnost deteta ima
i prihvatanje roditeljske uloge kao aspekt socioemocionalne posvećenosti koji
se tiče pre svega procene zahtevnosti roditeljstva. Rezultati ukazuju da će bolje
biti adaptirana deca majki koja procenjuju roditeljsku ulogu kao manje zahtevnu te su razvile veštine prilagođavanja na funkcionisanje u toj ulozi. Još u
prvim studijama vezanim za samu konstrukciju instrumenta Socioemocionalna posvećenost majke detetu ova subskala bila je značajno povezana sa procenjenom senzitivnošću roditelja. U isto vreme, ova dimenzija povezana je i sa
niskim roditeljskim stresom, dobrim bračnim odnosima te procenom deteta
kao manje zahtevnog ( Bredley i sar, 1997). Slična pravilnost uočena je i u drugim istraživanjima (Cox, Owen, Henderson i Lewis, 1989), a pravilnost da se
kvalitet funkcionisanja u roditeljskoj ulozi povezuje sa kvalitetom niza drugih
kontekstualnih i ličnih varijabli u osnovi je svih razvijenih modela determinanti
kvaliteta roditeljstva (Belsky, 1984; Abidin, 1992; Cummings, Goeke- Morey,
Raymond, 2004; Belsky i Jaffe, 2005; Mihić, 2007). Ipak, vezano za dimenziju
prihvatanja roditeljske uloge, može se reći da ona opisuje ono što je bila ideja
samog konstrukta, aspekte mentalizacije o roditeljskoj ulozi, koji su vidljivi u
koncepciji roditeljske uloge, ali, očekivano i u ponašanju u interakciji sa deteprimenjena psihologija 2010/4
Relacije socioemocionalne posvećenosti majki sa prilagođenošću deteta na vrtić
tom. Rezultati ovog istraživanja ukazuju na to da su i ovi aspekti sistema roditeljske brige značajni korelati detetove adaptabilnosti u ranom detinjstvu. Ideju
o tome da kognitivni aspekti roditeljske brige mogu da doprinesu optimalnim
uslovima za razvoj iznose i druga istraživanja (Hawk i Holden, 2006; Meyseless,
2006; Nicholson, Howard, Borkowski, 2008).
Rezultati ukazuju i na to da socioemocionalna posvećenost majki ne varira s
obzirom na pol deteta, kao ni na zaposlenost. Iako obrazovanije majke postižu
više skorove, socioemocionalna posvećenost se pokazala u ovom istraživanju
kako konstrukt oslobođen od upliva obrazovnog nivoa.
Ranija istraživanja otvorila su pitanje specifičnosti socioemocionalne posvećenosti očeva i majki (Corwin i Bredley, 1999; Bredley i Corwin, 2000; Whiteside- Mansel i sar, 2001), pa ostaje otvoreno pitanje potencijalnih efekata ovog
kvaliteta relacije otac-dete na adaptabilnost deteta.
Takođe, adaptiranost deteta je u ovom istraživanju procenjivana nakon perioda
adaptacije, unutar kog se očekuje da dete već stekne neke kapacitete za prihvatanje dnevnog ritma u vrtiću, relacija sa vršnjacima i vaspitačem. Kako su istraživanja ukazala na pravilnost da i sam boravak u predškolskoj ustanovi, kvalitet
programa adaptacije i prve interakcije sa vaspitačima mogu imati efekta na relaciju majka-dete (Ladd i Price, 1987; Marty, Readick, Walters, 2005; Xu, 2006;
Vermeer i Bakermans-Kranenburg, 2008), ali i na detetove kapacitete za dalje
prilagođavanje, u daljim istraživanjima relacije između socioemocionalne posvećenosti i prilagođavanja deteta treba pratiti od prvog dana polaska u vrtić do
postizanja pune adaptacije. Ovi rezultati dali bi ne samo potpuniji uvid u efekte socioemocionalne posvećenosti, nego i u potencijalne činioce koji utiču na
jačanje socioemocionalne posvećenosti, a koji potiču iz vrtića kao konteksta.
Literatura
Abidin, R. (1992). Determinants of parenting behavior. Journal of Clinical Child
Psychology, 21 (4), 407-412.
Belsky J. (1984). The determinants of parenting: a process model. Child Development, 55, 83-96.
Belsky J. (1999). Interactional and Contextual Determinants od Attachment
Security. in: Cassidy J., Shaver, P. (eds). Handbook of attachment, theory, research and clinical applications. New York, London, Guiford Press
Belsky J., Jaffe S. R. (2005). Multiple determinants of parenting.in: Cicceti D.,
Cohen D. (eds). Developmental Psychopathology. New York: Wiley
primenjena psihologija, str. 323-335
331
332
Dejana Velikić, Bojana Filipović, Jovana Bačić i Bojana Bogosanović
Bradley R. (1998). In defence of Parental Investment. Journal of Marriage and
the Family, 60 (3), 791-795
Bradley R., Whiteside-Mansell L., Birsby J., Caldwell B. (1997). Parents` socioemotional investment in children. Journal of Marriage and the Family, 59, 77-90.
Bredley R.H., Corwin, R.F. (2000). Fathers’ Socioemotional Investment in Their
Children. The Journal of Men’s Studies, 8 (3), 333-347.
Bretherton I.(2000). Emotional availability: an attachment perspective. Attachment and Human Development, 2, 233–241.
Corwyn, R.F., Bradley, R.H. (1999). Determinants of paternal and maternal investment in children. Infant mental health journal, 20 (3),238-256.
Corwyn, R.F., Bradley, R.H. (2002). Stability of maternal socioemotional investment in young children. Parenting: science and practice, 2, 27-46.
Cowan, A.P., Cowan, C.P., Mehta, N. (2009). Adult attachment,couple attachment, and children’s adaptation to school:an intergrated attachment template and family risk model. Attachment and Human Development, 11, 29-465.
Cox, M. J., Owen, M. T., HendersonV, . K., & Lewis, J. M., (1989). Marriage,a
dult adjustmenta, nd early parenting.Child Development, 60, 1015-1024.
Cugmas Z. (2004). Representations of the child’s social behavior and attachment to the kindergarten teacher in their drawing, Early Child Development
and Care 174(1), 13–30.
Cugmas Z. (2007). Child’s attachment to his/her mother, father and kindergarten teacher, Early Child Development and Care, 177, 349–368.
Cummings M.E., Goehe-Morey M.C, Raymond J.(2004). Fathers in family context: effects of marital quality and marital conflict. In: M. Lamb (ed). The role of
the father in child development. New Jersey: John Wiley and Sons, Inc.
DeWolf M., van Ijzendoorn M. (1997). Sensitivity and attachment: a meta-analysis on parental antecendents of infant attahcment. Child Development, 68,
571-591.
Hawk, C., Holden, G. (2006). Meta-parenting: an initial investigation into a
new parental social cognition construct. Parenting: Science and Practice, 6 (4),
21-42.
Ladd G., Price J. (1987). Predicting Children’s Social and School Adjustment
Following the Transition from Preschool to Kindergarten Child Development,,
primenjena psihologija 2010/4
Relacije socioemocionalne posvećenosti majki sa prilagođenošću deteta na vrtić
58,
Lee Y.S (2006). A journey to close, secure and synchronous relationship: infant-caregiver relationship development in a childcare condext. Journal of early
childhood research, 4, 133-151.
Marty A., Readick C.A, Walters C. M. (2005): Supporting secure parent–child
attachments: the role of the non-parental caregiver Early Child Development
and Care, 175, 271–283.
Mayseless O. (2006). Studying parentin representations as a window to parents’ internal working model of caregiving. In: Mayseless O (ed). Parenting
Representations: Theory, research and clinicla implications. University Press,
Cambridge.
Mihaljičić R.(2008).Dimenzije temperamenta deteta i ponašanje majki u roditeljskoj ulozi. Odbranjeni diplomski rad. Novi Sad, Filozofski fakultet.
Mihić I. (2007). Roditeljstvo u porodicama sa adolescentom: faktori kvaliteta.
Beograd: Zadužbina Andrejević.
Mihić I. (2009). Socioemocionalna posvećenost roditelja detetu.u : M.Zotović,
I.Mihić, J. Petrović (ur). Psihološka procena porodice- mogućnosti i ograničenja.
Novi Sad: Filozofski fakultet, str.22-33.
Newland L.A., Coyl D.D., Freeman H. (2008). Predicting preschoolers attachment security from fathers involvement, internal working models, and use
of social support. Early Child Development and Care, 178 (7-8), 785-801.
Nicholson, J., Howard, K., Borkowski, J.(2008). Mental models for parenting:
correlates of metaparenting among fathers of young children. Fathering, 6(1),
39-61.
Page T, Bretherton I. (2001). Mother- and father-child attachment themes in
the story completions of preschoolers from post divorce families: do they predict relationships with peers and teachers? Attachment and Human Development, 3, 1-9.
Pederson D., Gleason K., Moran G., Bento S. (1998). Maternal attachment representations, maternal sensitivity and the infant-mother attachment relationship. Developmental Psychology, 34 (5), 925-933.
Pederson D.R., Moran G-,Sitko C,Campbell K, Ghesquire K, Acton H. (1990).
Maternal Sensitivity and the Security of Infant-Mother Attachment: A Q-Sort
Study. Child Development, 61, 1974-19.
Pederson, D., Atkinson, L., Goldberg, S., Raval, V., Benoit ,D., Moran, G., Poprimenjena psihologija, str. 323-335
333
334
Dejana Velikić, Bojana Filipović, Jovana Bačić i Bojana Bogosanović
ulton, L., Zwiers, M., Gleason, K., Leung E. (2005). On the relation between
maternal state of mind and sensitivity in the prediction of infant attachment
security, Developmental Psichology, 41, 42-53.
Pianta, R.C., Nimetz S.L., Bennett , E. (1997). Mother - child relationships, teacher-child relationships, and school outcomes in preschool and kindergarten.
Early childhood reaserch quarterly, 12, 263-280.
Schwartz J.K., Winn R. (1971). The effects of mothers presence and previsits
on childrens emotional reaction to starting nursery school. Child Development,
42, 871-881.
Smith P. B., Pederson D. R. (1988). Maternal Sensitivity and Pattems of InfantMother Attachment. Child Development, 59 (4), 1097-1101.
Stevenson-Hindle, J., Shouldice A. (1995). Maternal interactions and self-reports related to attachment classification at 4.5 years. Child Development, 66,
583-596.
van Ijzendoorn, M. H. (1995). Adult attachment representations, parental responsiveness, and infant attachment: A meta-analysis on the predictive validity
of the Adult Attachment Interview. Psychological Bulletin, 117, 387-403.
Vermeer H.J, Bakermans-Kranenburg M.J. (2008). Attachment to mother and
nonmaternal care: bridging the gap. Attachment and Human Development, 10,
263-273.
Volling, B., Notaro, P., Larsen, J. (1998). Adult attachment styles: Relations with
emotiona well-being, marriage and parenting. Family Relations, 47, 355-367.
Ward, M., Carlson, E. (1995). Associations among adult attachment representations, maternal sensitivity, and infant-mother attachment in a sample of adolescent mothers. Child Development, 66, 69-79.
Whiteside-Mansell L, Bradley R., Rakow E. (2001). Similarities and differences
in parental investemet for mothers and fathers. Journal of Family Issues, 22 (1),
63-83.
Xu Y. (2006). Toddlers’ emotional reactions to separation from their primary
caregivers: successful home–school transition Early Child Development and
Care, 176, 661–674.
Ziv Y., Aviezer O. Gini M, Sagi A., Koren-Karie N.(2000). Emotional availability
in the mother–infant dyad as related to the quality of infant–mother attachment relationship. Attachment and Human Development, 2, 149–169
primenjena psihologija 2010/4
Relacije socioemocionalne posvećenosti majki sa prilagođenošću deteta na vrtić
Dejana Velikić,
Bojana Filipović,
Jovana Bačić and
Bojana Bogosanović
Maternal Socioemotional Investment in
Children and their Adjustment To Nursery
Childs adjustment to nursery is influenced by a numeber of factors, among
which the most significant is the quality of caregiving, and parent-child relation. In this paper, the quality of care and mother-child relations was defined by four factors: satisfaction in parenting, sensitivity, responsiveness and
knowledge, acceptance of the child and the role of parents and separation
anxiety, which together define a construct of maternal socioemotional investment in children.
The total sample consisted of 316 infants, first time starting the nursery. Their
adjustment was assessed by the their nursery teachers after a period of adaptation. Results indicate that maternal socioemotional investment, especially
maternal sensitivity and parenting role acceptance, is significant factor influencing adjustment in infancy,
Key words: socioemotional investment, adjustment, nursery
primenjena psihologija, str. 323-335
335
337
PRIMENJENA PSIHOLOGIJA, 2010/4, str. 337-355
UDC 159.922.7-053.4:316.356.2-055.52 (497.113)
Originalni naučni rad
Ivana Mihić*
Odsek za psihologiju,
Filozofski fakultet,
Novi Sad
Procena kvaliteta sigurne baze u
odnosu sa majkom na jaslenom
uzrastu: primer skale
U radu su prikazani rezultati prve primene ček Liste ponašanja sigurne
baze. Instrument je namenjen proceni kvaliteta sigurne baze u relaciji sa
majkom, za decu jaslenog uzrasta, u situaciji separacije i adaptacije pri
polasku u vrtić. Listom je obuhvaćeno 29 različitih ponašanja deteta koja
ukazuju na njegovu organizaciju sigurne baze.
Ček lista je primenjena na uzorku od 316 dece jaslenog uzrasta koja prvi
put polaze u vrtić. Ponašanje je posmatrano tokom početnog perioda
adaptacije, a procenu su vršile prethodno edukovane medicinske-sestre
vaspitači.
Rezultati ukazuju na dobre psihometrijske karakteristike skale. Klaster analizom opisana su tri obrasca organizacije sigurne baze u dijadi majka dete.
Sigurno organizovanu bazu ima 35.3% uzorka, Ambivalentno organizovanu bazu oko 26%, a Izbegavajuće organizovanu oko 12% dece iz uzorka.
Tipičan profil sigurno organizovane baze podrazumeva visoko izražena ponašanja koja ukazuju na spremnost za kontakte sa drugima i dobru reakciju
na separaciju i samostalni boravak; ponašanja traženja i održavanja fizičke
blizine i podrške istraživanju prostora; kao i ponašanja traženja i pružanja
brige i nege, uz nisko izražena ponašanja koja karakteriše anksioznost oko
napuštanja i pseudosamostalnost.
Ključne reči: sigurna baza, afektivna vezanost
e-mail adresa autora: [email protected]
Primljeno: 28.11.2010.
Prihvaćeno za štampu: 15.12.2010.
Pojam sigurne baze jedan je od centralnih termina teorije afektivne vezanosti. Govoreći o sigurnoj
bazi govorimo o uslovima koje figura afektivne
vezanosti stvara kako bi se dete (ili druga osoba
koja je za nju afektivno vezana) osećala dovoljno
sigurno da istražuje nove prostore, uloge ili relaprimenjena psihologija, str. 337-355
338
Ivana Mihić
cije. Smatra se da sigurna baza predstavlja kvalitet interakcije sa preferiranom
osobom koji u sebi sadrži podršku i mogućnost osamostaljivanja, jednako kao
i osećaj psihičke blizine kao preduslov na osnovu kog se interakcija održava
(Heord i Lake, 1986). Na bihejvioralnom nivou sigurna baza obuhvata skup
ponašanja koji se aktivira u situaciji stresa, a na odgovor od strane staratelja
(koji se oslanja na kapacitete poput responsivnosti, senzitivnosti, konzistentnosti, pouzdanosti i spremnosti da se dete bez obzira na kontekst razume kao
autonomno) kao rezultat se javlja specifično psihofizičko stanje opuštenosti i
bliskosti i osećanje da je situacija pod kontrolom (Holmes, 1993). U ovakvoj
interakciji, smatra Bolbi, aktivni su i roditelj i dete, kako bi oformili relaciju u
kojoj postoji poverenje da će roditelj biti dostupan i spreman da odgovori ukoliko je potrebna zaštita, objašnjenje, okrepljenje ili pomoć i na taj način podrži
istraživanje svog deteta, ali i sigurnost da će se roditelj umešati samo ukoliko je
to realno potrebno, odnosno poverenje u roditeljevu sposobnost da prepozna i
pravilno interpretira signale svog deteta (Bowlby, 1988).
Razvoj unutrašnjeg radnog modela afektivne vezanosti pretpostavlja da se na
osnovu ponavljanih iskustava sa starateljem formira šema ove veze, koja predstavlja unutrašnju bazu sigurnosti. U odraslom dobu funkciju sigurne baze
preuzimaju i partneri. Takođe, danas se smatra da se sigurna baza razvija i u
kontekstu trijadnih relacija (brak-dete, Davies i Cummings, 1994, Davies i Forman, 2002) i celokupnih porodičnih relacija (porodična sigurna baza, ByngHall, 1995).
U pristupima merenju i proceni sigurne baze u relaciji majka-dete od 1970tih kao metod dominira Test strane situacije. Praćenje sigurne baze u ovom
kontekstu usklađeno je sa idejom o stresu kao izazivaču ponašanja iz sigurne
baze. Tako ova procedura nudi kontrolisane, eksperimentalne uslove u kojima se na ujednačen način provocira aktivacija kontrolnog sistema afektivne
vezanosti, pa i ponašanje iz sigurne baze koje se očituje u spremnosti deteta
da, zahvaljujući interakciji sa majkom, istražuje prostor u kom se nalazi. Ovoj
proceduri se u istraživanjima zamera pre svega vrlo ograničen uzrast koji je
obuhvaćen procenom. Bilo je pokušaja da se načine modifikacije Testa strane situacije kako bi se obuhvatio i predškolski uzrast. Ono što i ovako modifikovana procedura ne može da obuhvati su kvalitativne promene u samom
konceptu brige o detetu predškolskog uzrasta vidljive u organizaciji sigurne
baze na ovom uzrastu u odnosu na ranije (Thompson, 1997; Marvin i Brittner,
1999; George i Solomon, 1999). Kvalitativne promene su neminovne pre svega
zahvaljujući razvoju lokomocije i govora, te jačanju kognitivnih kapaciteta na
osnovu kojih dete sada može da stvara neke vrste konstrukata veze. Promene u
kvalitetu sigurne baze reflektuju i promene u konceptualizaciji brige o detetu
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
na ovom uzrastu, što sada obuhvata i superviziju i nadzor, definisanje granica
i postavljanje ograničenja za aktivnosti deteta (Posada i sar, 2007). Ova promena vidljiva je i u načinu na koji se sigurna baza očituje u ponašanju. Razvoj
ponašanja staratelja teče od senzitivne i kooperativne interakcije u detinjstvu
do uloge slušača i reorganizatora uverenja o sebi, drugima i bliskim vezama sa
vršnjacima i prvim partnerskim vezama u adolescenciji. Jednako tako, odgovor
na nivou ponašanja sigurne baze kod deteta reflektuje rast od potrebe da se
definiše prepoznatljiv odgovor od strane primarne figure afektivne vezanosti ka
internalizaciji očekivanja i uverenja o bliskim vezama (skript sigurne baze) koja
se očekuje u adolescenciji (Waters i Cummings, 2000). Svi razvojni kapaciteti
integrisani su i dalje u ponašanja koja karakteriše traženje blizine, istraživačko
ponašanje i emotivna responsivnost u relaciji sa starateljem.
U skladu sa ovim razvojnim promenama, a budući da deca na ovom uzrastu još
uvek nemaju dovoljno verbalnih kapaciteta da odgovaraju na upitničke forme
kojima bi se ispitala afektivna vezanost ili dubinske intervjue, kao alternativa
testu strane situacije, javio se određeni broj instrumenata koji se baziraju na
narativima (za pregled Bettmann i Lundahl, 2007; Fairchild, 2006), ili ček listama ponašanja kojima se beleže podaci sa observacije (Waters, 1995; Fairchild,
2006; van Ijzendoorn i sar, 2004). Dok su narativi težili da obuhvate unutrašnje
radne modele bliskih relacija, ček liste su težile da zabeleže ponašanja koja bi
se procenjivala kao normativna (sigurna afektivna vezanost) ili kao određeni
stepen odstupanja od normativa. I jedna i druga mera predstavljaju način da se
premosti pristup proceni sigurne baze koji se bazira na posmatranju u eksperimentalnim uslovima i pristup koji se bazira u potpunosti na intervjuu. U skladu
sa tim, ispitivanje narativa kod predškolske dece nudi poluprojektivnu perspektivu afektivne vezanosti, a forme u okviru ček lista nude ideju o posmatranju
ponašanja u dijadi majka-dete u uslovima niže ili nikakve stresnosti po dete.
Mogućnost posmatranja i procene sigurne baze u nisko stresnim (npr. kućnim)
uslovima bliža je originalnim Bolbijevim shvatanjima nego ideji da se sigurna
baza aktivira u situacijama stresa. Istraživanja su ukazala da sigurno afektivno
vezana deca pokazuju više ponašanja iz sigurne baze i u kućnim uslovima (
Pederson i Moran, 1996; Vaughn i Waters, 1990).Ovo ponašanje je, međutim, u
tom kontekstu veoma rastegljivo, ispitivanje vremenski neekonomično, a njegova procena je često neobjektivna. Zato razvijene ček liste ponašanja, karakteriše zahtev za obukom i/ili supervizijom posmatrača, pa makar u toj ulozi bila
i majka.
Jedna od najviše korištenih je ček lista ponašanja za procenu sigurne baze je
Attachment Q-Sort (AQS, Waters, 1987). Ideja ove tehnike je da omogući ekonomičnu procenu sigurne baze u nisko stresnim uslovima, da bolje definiše
primenjena psihologija, str. 337-355
339
340
Ivana Mihić
ponašanja u osnovi sigurne baze, te da opiše normativna ponašanja iz sigurne
baze i odstupanja od nje (Waters, 1987, Waters, 1995). Sama ček lista se sastoji od 90 stavki kojima su opisana ponašanja koja je moguće primetiti tokom
posmatranja interakcije deteta sa primarnim starateljem u prirodnim uslovima. Ovom tehnikom moguće je posmatranje i procena dece i izvan tipičnog
uzrasta, jer bi se stavke koje opisuju nekarakteristična ponašanja u tom slučaju
izostavljale iz procene. Mera dosledno pokazuje dobre psihometrijske karakteristike (Van Ijzendoorn i sar, 2004) i značajnu stabilnost procene (Symons i sar,
1998).
Kako afektivna vezanost, pa i sigurna baza ostvaruje brojne efekte na razvoj
deteta, mogućnost procene na jaslenom uzrastu, pri polasku u vrtić može biti
značajan pokazatelj kapaciteta deteta za odvajanje i adaptaciju na vrtić kao instituciju, kolektiv, te formiranje relacije sa vaspitačem. Kao kontekst procene,
polazak u vrtić nudi situaciju prirodnog odvajanja, dakle sa sobom nosi određen nivo stresa, koji se razrešava u interakciji sa starateljem. Sama situacija
polaska u vrtić podrazumeva ulazak u nepoznat prostor sa majkom (ili drugim
starateljem), određeno vreme zajedničkog boravka deteta i majke (staratelja)
tokom kog se očekuje detetova familijarizacija sa prostorom i vaspitačem kao
značajnim odraslim, te pruža mogućnost posmatranja ponašanja detetovog
istraživanja i sigurne baze u relaciji dete-majka (staratelj). Uslovi u kojima se
deca nalaze su ujednačena za svu decu koja polaze u određeni vrtić. Cilj istraživanja prikazanog ovim radom je da se prikaže skala konstruisana za procenu
sigurne baze u ovom kontekstu.
Metod
Uzorak istraživanja obuhvata 316 dece (174-54.9% dečaka i 142-44.8% devojčica) jaslenog uzrasta koji prvi put polaze u vrtić. Deca su većinom (93.1%) iz
potpunih porodica (roditelji su im u braku ili u stabilnoj vanbračnoj zajednici)
sa teritorije Sremskog okruga. 58% dece je prvorođeno,32.5 % drugorođeno,
7.3% treće ili kasnije rođeno, a jedno dete je na privremenom hraniteljskom
smeštaju. U porodicama iz kojih deca dolaze 90.5% očeva i 85.2% je zaposleno.
Većina roditelja ima završenu srednju školu (65.9% majki i 70.7% očeva), a
nešto manji procenat više obrazovanje (19.6% očeva i 26.5% majki), odnosno
osnovnu školu (5.7% očeva i 4.4% majki). Većini dece ovo je prvo odvajanje,
budući da je 55.5% njih čuvao neko od roditelja pre polaska u jaslice,dok 29.4%
dece ima iskustvo boravka sa babom/dedom ili nekim zaposlenim.
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
Instrument
Instrument primenjen u istraživanju predstavlja kratku ček Listu ponašanja
sigurne baze, kreiranu i prvi put primenjenu u ovom istraživanju. Listom je
obuhvaćeno 29 različitih ponašanja deteta koja ukazuju na njegovu organizaciju sigurne baze u odnosu sa majkom. Ponašanjima su obuhvaćeni indikatori
istraživačkog ponašanja i podrške istraživačkom ponašanju deteta, traženjadobijanja utehe, traženja blizine i bliskosti sa majkom, prema teorijskim pretpostavkama teorije afektivne vezanosti, i indikatorima koji se prate u Testu
strane situacije i AQS formi. Procena se vrši na petostepenoj skali tako što se
ponašanje ocenjuje kao neuočljivo do tipično za odnos majke i deteta. Skalom
su obuhvaćeni i opisi ponašanja koji bi, ukoliko su izraženi i tipični, ukazivali
na specifično organizovanu sigurnu bazu, koja predstavlja odstupanje od normativa i ukazuje na ambivalenciju i zavisnost, ili izbegavanje bliskosti i prenaglašenu samostalnost deteta.
Procenjivaču je, dodatno, data mogućnost da dopiše ukoliko postoji neko specifično ponašanje koje je opazio/la u interakciji majka-dete, a koje nije obuhvaćeno prethodnom listom.
Procedura i procenjivači. Ponašanje je posmatrano tokom početnog perioda
adaptacije, što su prvih nekoliko dana u ustanovi. Ovo je period zajedničkog
boravka deteta i majke (staratelja) u, za dete, nepoznatom i novom prostoru. Za
vreme ovog perioda očekuje se da se dete pripremi na sledeći nivo odvajanja od
majke (samostalni boravak u trajanju od nekoliko sati), a adekvatna priprema
pretpostavlja detetovu adaptaciju na novi prostor, te ostvarivanje kontakta sa
medicinskom sestrom-vaspitačem. U ovom periodu je, stoga, moguće videti i
pratiti način na koji odnos majka-dete pruža bazu za istraživanje prostora, ali i
odnosa (vršnjaci, vaspitač) koji su novi za dete.
Procenu ponašanja u dijadi majka (staratelj)-dete su, na osnovu posmatranja,
vršile medicinske sestre-vaspitači koji će u daljem boravku u vrtiću raditi sa
decom koja su krenula u jasle (odnosno medicinske sestre vaspitači odgovorni za grupu dece). Sve medicinske sestre-vaspitači su prethodno prošle trening iz oblasti afektivne vezanosti i značaja sigurne baze. Trening je obuhvatao
osnovne pojmove afektivne vezanosti, znanja o sigurnoj bazi, efektima relacije
majka-dete na rani razvoj i adaptabilnost deteta, tipologiju obrazaca afektivne
vezanosti, te bihejvioralne obrasce sigurne baze i ponašanja dece sigurnih i nesigurnih obrazaca. Takođe, prethodna priprema procenjivača obuhvatala je i
upoznavanje sa sadržajem skale, odnosno teorijskom zasnovanošću ponašanja
obuhvaćenih skalom.
primenjena psihologija, str. 337-355
341
342
Ivana Mihić
Rezultati
Faktorska struktura instrumenta. S obzirom na to da je u radu prikazana prva
primena instrumenta, u cilju provere strukture skale, primenjena je eksploratorna faktorska analiza sa promaks rotacijom. Na ovaj način je, u prvom koraku, izolovano 7 faktora koji zajedno opisuju 64.38% ukupne varijanse stavki
(tabela 1).
Tabela 1. Karakteristične vrednosti faktora i procenti objašnjene varijanse
faktor 1
faktor 2
faktor 3
faktor 4
faktor 5
faktor 6
faktor 7
karakteristična vrednost
5. 895
4.513
2.841
1.683
1.415
1.231
1.093
procenat objašnjene varijanse
20.329
15.564
9.796
5.802
4.880
4.244
3.769
Prvi izolovani faktor (tabela 2) zasićen je stavkama koje opisuju jasne obrasce
zadržavanje fizičke blizine figure afektivne vezanosti – praćenje, dozivanje, primećivanje pomeranja ili promena u ponašanju majke, kao i obrasce pružanja i
oslanjanja na neverbalne i verbalne signale majke koji su usmereni na podržavanje istraživačkog ponašanja deteta.
Tabela 2. Izvod iz sklopa prvog izolovanog faktora
broj
stavke
sadržaj stavke
r
9
Ako se majka značajno udalji, dete je prati i nastavlja da se igra u njenoj
blizini
.783
5
Ukoliko majka to od njega traži, dete je spremno da je prati
.779
2
1
Dete prati kretanje majke dok se igra ili je uključeno u svoje aktivnosti: povremeno je doziva, primećuje da ide iz sobe ili u sobu, primećuje ako počinje nešto novo da radi.
Dete jasno pokazuje sledeći obrazac ponašanja: odlazi od majke da se igra,
vraća joj se ili se igra blizu nje, ponovo odlazi i sl.
.762
.743
Ovaj faktor bi se mogao imenovati kao Održavanje fizičke blizine i podržavanje
istraživačkog ponašanje deteta.
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
Tabela 3. Izvod iz sklopa drugog izolovanog faktora
broj
stavke
14
16
15
6
3
sadržaj stavke
r
Dete traži i uživa u nežnostima sa majkom
Dete se odmara na krilu svoje majke
Dete inicira nežnost sa majkom
Kada ga majka podiže, dete grli majku, ili stavlja ruku na njeno rame ili lice.
Ako je uznemireno, dete se, kada ga majka uzme, brzo i lako smiruje
.872
.831
.798
.694
.647
Drugi izolovani faktor (tabela 3) opisuju stavke koje predstavljaju Ponašanja
traženja i pružanja bliskosti i nege- nežnost sa majkom, dodir, kao i smirivanje
u kontaktu sa majkom.
Tabela 4. Izvod iz sklopa trećeg izolovanog faktora
broj
stavke
19
17
21
sadržaj stavke
r
Dete je zahtevno i nestrpljivo sa majkom, insistira da se radi po njegovom
Dete se lako naljuti na majku
Ukoliko majka ne uradi odmah šta dete želi, ono se ponaša kao da majka to
neće nikad uraditi (ljuti se, odlazi i počinje da se bavi drugim stvari)
.773
.769
.763
28
Ukoliko majka razgovara sa nekim, dete prekida majku,sa jasnim zahtevom
da bude u centru pažnje.
.635
23
I kada nije umorno ili povređeno, dete plače da bi dobilo pažnju majke.
.380
Treći izolovani faktor (tabela 4) obuhvata stavke kojima su opisana Izraženim
emocijama zasićena i ambivalentna ponašanja deteta koja ukazuju na specifične obrasce interakcije kojima potreba za održavanjem fizičke blizine postaje
imperativ kako bi dete osiguralo pažnju majke (izražena uznemirenost, nestrpljenje u kontaktu sa majkom, kontinuiran plač, prekidanje aktivnosti majke).
Tabela 5. Izvod iz sklopa četvrtog izolovanog faktora
broj
stavke
r
sadržaj stavke
29
Kad majka ode dete nastavlja da plače dugo i teško ga je utešiti
-. 680
13
Dete rado priča sa novim ljudima, nudi im igračke ili pokazuje šta ume ukoliko majka to traži
.598
11
Dete dočekuje majku sa osmehom, pokazujući joj igračke, gestom ili slično
.552
Četvrti izolovani faktor (tabela 5) opisuje Spremnost na samostalan boravak
i kontakte sa drugima koja je oslonjena na podržavajuća iskustva sa majkom,
a rezultira spremnošću deteta na samostalnost u interakciji sa drugima. Ova
ponašanja obuhvataju reakciju na povratak koja podrazumeva kontinuitet i priprimenjena psihologija, str. 337-355
343
344
Ivana Mihić
hvatanje majke i ideje o odsustvu majke.
Tabela 6. Sklop petog izolovanog faktora
broj
stavke
20
18
r
sadržaj stavke
Kada se dete uznemiri jer je majka otišla, ono ne kreće za njom, nego sedne gde je i plače
Ukoliko se uznemiri, dete ostaje na mestu i plače samo
.741
. 712
Peti faktor (tabela 6) zasićuju samo dve stavke koje opisuju tendenciju deteta
da se u situaciji stresa ne oslanja na podršku majke. Ova ponašanja su takođe
indikator Izostanka traženja utehe od strane odraslih, bez obzira da li se radi o
majci ili vaspitaču.
Tabela 7. Izvod iz sklopa šestog izolovanog faktora
broj
stavke
25
22
24
sadržaj stavke
Dete se lako izgubi majci iz vida
Dete izgleda kao da očekuje da će se majka umešati u sve njegove aktivnosti, čak i kad ona samo pokušava da mu pomogne oko nečeg
Kada se vrati majci nakon igre, dete je uznemireno bez jasnog razloga
r
.725
.683
.632
Šesti faktor (tabela 7) opisuje ponašanja zasićena naglašenom samostalnošću i
nedostatkom interakcije, bliskosti i oslanjanja na podršku majke. Kako je ova
samostalnost neadekvatna za ovaj uzrast faktor je imenovan kao Pseudosamostalnost i u osnovi ima ponašanja bazirana na izostanku percipirane spremnosti
majke da pomogne i podrži istraživačko ponašanje, kao i intruzivnosti majke u
praćenju aktivnosti deteta.
Sedmi faktor opisuje samo jedna stavka kojom je predstavljena Verbalna podrška od strane majke za istraživačko ponašanje (7. Ukoliko majka kaže „samo
napred“, „slobodno“, „neće ti ništa biti“ ili nešto slično, dete prihvata da radi nove
stvari koje su ga u početku plašile ili uznemiravale ). Sa ovim faktorom koreliraju i stavke koje opisuju podržavanje istraživačkog ponašanja, ali imaju veće
korelacije sa prethodno opisanim faktorima. Iako stavka u osnovi ovog faktora,
ima značajnu korelaciju sa ukupnim skorom (.31, p<01) (korelacije stavki sa
ukupnim skorom kreću se od .21 do .52, p<.01 za sve), ona nije zadržana u
daljoj analizi.
Interkorelacija među faktorima kreće se od slabe (.08) do umerene (.38).
Pouzdanost skale. Kronbahov alfa koeficijent za celokupnu skalu iznosi .811
i značajnijih promena nema kad se pojedine stavke isključe iz obrade. Ostali
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
pokazatelji psihometrijske valjanosti skale su takođe prihvatljivi (tabela 8).
Tabela 8. Pokazatelji psihometrijske valjanosti skale
Pouzdanost
klasični sumacioni model
Guttmanov model
alfa
lambda 1
lambda 6
. 811
.788
.897
Reprezentativnost
KMO
0. 952
Y2
0.782
Profilisanje obrazaca organizacije sigurne baze na osnovu skale. Sa ciljem
opisa tipičnih ponašanja dece koja imaju različito organizovane sigurne baze
u odnosu sa majkom vršena je klaster analiza. Analiza je rađena sa zadata tri
klastera koja bi opisivala teorijski definisane obrasce afektivne vezanosti (po
trokategorijalnom modelu: siguran, ambivalentni, izbegavajući, budući da se
D obrazac nalazi veoma nisko zastupljen u opštoj populaciji, a da je prema
karakteristikama uzorka zanemarljivo mali broj dece moglo biti u riziku za formiranje ovakvog obrasca afektivne vezanosti). Analizom su grupisani ispitanici prema ponašanjima na kojima organizuju sigurnu bazu, a koja su opisana
dimenzijama izdvojenim u faktorskoj analizi instrumenta (struktura klastera
prikazana je tabelom 9, a razlike u izraženosti merenih ponašanja grafikom 1).
Svi ovi skupovi ponašanja pokazali su se diskriminativnim za izolovane grupe
ispitanika, osim faktora koji opisuje ponašanja okarakterisana Izostankom traženja utehe od strane odraslih (rezultati analize varijanse dati su u tabeli 10).
Grafik 1. Profili obrazaca organizacije sigurne baze
1
0.5
-2
Pseudosamostalnost
Izostanak traženja
utehe od strane
odraslih
Spremnost na
samostalan boravak i
kontakte sa drugima
-1.5
Izraženim
emocijama zasićena
i ambivalentna
ponašanja
-1
Ponašanja traženja i
pružanja bliskosti i
nege
-0.5
Održavanje fizičke
blizine i podržavanje
istraživačkog
ponašanje deteta.
0
ambivalentno organizovana baza
sigurno organizovana baza
izbegavajuce organizovana baza
primenjena psihologija, str. 337-355
345
346
Ivana Mihić
Tabela 9. Struktura izdvojenih klastera (završno rešenje posle treće iteracije)
Održavanje fizičke blizine i podržavanje istraživačkog ponašanje deteta.
Ponašanja traženja i pružanja bliskosti i nege
Izraženim emocijama zasićena i ambivalentna ponašanja
Spremnost na samostalan boravak i
kontakte sa drugima
Izostanak traženja utehe od strane
odraslih
Pseudosamostalnost
prvi klaster
drugi klaster
treći klaster
. 283
. 398
-1.461
.356
.211
-1.155
.847
-.527
-.322
-. 760
. 631
-. 084
-. 014
.061
-.116
.699
-.325
-.523
Kada se grupišu na ovaj način, prvom klasteru pripada 83 (35.5%), drugom
106 (45.3%), a trećem 45 (19.2%) ispitanika. Nema statistički značajne razlike u
pripadnosti klasteru s obzirom na pol deteta (Chi=1.422, p>. 05).
Tabela 10. Razlike u izraženosti pojedinačnih skupova ponašanja sigurne baze s obzirom na pripadnost klasteru
Održavanje fizičke blizine i
podržavanje istraživačkog
ponašanje deteta.
Ponašanja traženja i pružanja bliskosti i nege
Izraženim emocijama zasićena i ambivalentna ponašanja
Spremnost na samostalan
boravak i kontakte sa drugima
Izostanak traženja utehe
od strane odraslih
Pseudosamostalnost
1 klaster
2 klaster
3 klaster
1 klaster
2 klaster
3 klaster
1 klaster
2 klaster
3 klaster
1 klaster
2 klaster
3 klaster
1 klaster
2 klaster
3 klaster
1 klaster
2 klaster
3 klaster
aritmetička
sredina
.283
. 398
-1. 461
. 356
. 211
-1. 155
. 847
-. 527
-. 321
-. 760
. 631
-. 085
-. 014
. 061
-. 117
. 699
-. 325
-. 523
Sd
. 743
. 507
. 997
. 632
. 571
1. 434
. 804
. 647
. 981
. 837
. 659
. 946
1. 069
. 971
. 945
. 930
. 766
. 910
F
p
121. 663
. 000
55. 184
. 000
77. 592
. 000
73. 409
. 000
0. 507
. 452
43. 803
. 000
Prvi klaster obuhvata visoko izražena ambivalentna ponašanja, ponašanja pseudosamostalnosti i pružanja i traženja bliskosti i nege. Najniže izražena su ponašanja koja ukazuju na spremnost na kontakte sa drugim ljudima i samostalni
boravak deteta. Zbog ambivalencije ponašanja, gde su jednako visoko izražena
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
ponašanja koja ukazuju na imperativ održavanja fizičke blizine i ponašanja koja
tu blizinu izazivaju (npr. neoprezno udaljavanje), te onemogućavaju konzistentan odgovor ovaj klaster je opisan kao Ambivalentno organizovana baza.
Drugi klaster obuhvata ispitanike koji imaju visoko izražena ponašanja koja
ukazuju na spremnost za kontakte sa drugima i dobru reakciju na separaciju
i samostalni boravak, ponašanja traženja i održavanja fizičke blizine i podrške
istraživanju prostora, kao i ponašanja traženja i pružanja brige i nege. Kod ove
grupe ispitanika nisko su zastupljena ponašanja koja karakteriše anksioznost
oko napuštanja i pseudosamostalnost. Ovakva organizacija pruža mogućnost
jednostavnog praćenja aktivnosti deteta i bazira se na spremnosti deteta da
traži zaštitu i primi brigu od strane majke kada je ona potrebna. Zbog ovakve
pravilnosti ovaj klaster je opisan kao Sigurno organizovana baza.
Treći klaster obuhvata ispitanike koji imaju izraženo niska ponašanja koja opisuju traženje fizičke blizine i omogućavanje istraživanja, pružanje brige i nege,
ali i ponašanja koja bi tu brigu, negu i blizinu iziskivala nekonzistentnim ponašanjem (zavisnošću, prenaglašenom emocionalnošću ili neopreznim odvajanjem). Zbog tendencije da negira značaj fizičke blizine i psihičke bliskosti
u kontaktu sa majkom, ovaj klaster je opisan kao Izbegavajuće organizovana
baza.
Diskusija
Sigurna baza predstavalja specifičan kvalitet relacije majka (staratelj-dete) koji
omogućava detetu da balansira potrebom da istražuje prostor i uloge i istovremenom potrebom da održi fizičku blizinu figure koja ga tokom tog istraživanja
može zaštititi. Standardni način za procenu sigurne baze predstavlja upotreba
Testa strane situacije. Ova laboratorijska procedura do sada je omogućila značajan korpus saznanja o razvoju i korelatima afektivne vezanosti (za pregled
Cassidy i Shaver, 1999). Uprkos tome, ovaj način procene kritikovan je, između
ostalog, zbog stresnosti procedure, ali i zbog relativno malog opsega uzrasta
koji se njime može obuhvatiti. Instrumenti danas teže da se procenom obuhvati
što veći broj ponašanja kojima je organizovana sigurna baza, kao i da se procena afektivne sigurnosti deteta izdvoji iz konteksta stresnog po dete.
U radu je prikazana skala konstruisana za procenu sigurne baze u relaciji majka
(primarni staratelj)-dete na jaslenom uzrastu (12-24 meseci). Skala je kreirana
tako da omogućuje procenu podataka dobijenih observacijom u situaciji adaptacije na vrtić. Ova situacija predstavlja polustruktuiran kontekst ispitivanja
(struktuiraniji nego što je to posmatranje u kućnim uslovima, a manje struktuprimenjena psihologija, str. 337-355
347
348
Ivana Mihić
iran u odnosu na laboratorijsku proceduru), koji sa sobom nosi određenu vrstu
stresa vezanog za razvojnu separaciju deteta od majke. U isto vreme, budući da
period adaptacije podrazumeva određeno vreme koje majka (staratelj) provodi
sa detetom u, za njega, nepoznatom prostoru, ovaj kontekst omogućuje praćenje i procenu kapaciteta dijade majka-dete da obezbede detetu mogućnost
istraživanja novog prostora, uspostavljanje relacije sa vaspitačem uz prisustvo
majke. U radu su prikazani podaci sa prve primene ove skale.
Provera strukture skale ukazuje na to da su njome obuhvaćeni različiti setovi
ponašanja koja se nalaze u osnovi teorijske koncepcije sigurne baze i koja se
prate i u drugim merama (Waters i Cummings, 2000). Ta ponašanja obuhvataju interakciju baziranu na, takozvanim, primarnim strategijama u kojima se
jasno uočava funkcija sigurne baze (Održavanje fizičke blizine i podržavanje
istraživačkog ponašanje deteta, Ponašanja traženja i pružanja bliskosti i nege,
Spremnost na samostalan boravak i kontakte sa drugima), kao i ponašanja koja
ukazuju na specifične načine organizovanja sigurne baze u relaciji majka-dete
oslonjene na takozvane sekundarne strategije (Izraženim emocijama zasićena
i ambivalentna ponašanja, Izostanak traženja utehe od strane odraslih i Pseudosamostalnost).
Procene sigurne baze koje se baziraju na opisu ponašanja deteta (kakva je AQS)
pokazuju značajnu povezanost sa merama i kategorizacijom afektivne vezanosti koju može da ponudi Test strane situacije (za pregled Van Ijzendoorn i sar,
2004; Vaughn i Waters, 1990). Iako rezultati metastudija ukazuju na to da ovakve forme ne mogu da zamene primenu Testa strane situacije, one argumentuju mogućnosti koje ovakvi načini merenja afektivne sigurnosti deteta mogu da
ponude, a koje se pre svega tiču boljeg definisanja ponašanja kojima se organizuje sigurna baza (Van Ijzendoorn i sar, 2004). Dosadašnja istraživanja sigurne
baze jasno su je povezala sa senzitivnošću majki (Smith i Pederson, 1988; Pederson i sar, 1990; de Wolf i Van Ijzendoorn, 1997; Van Ijzendoorn i Hubbard,
2000; Marvin i sar, 2002; Higley i Dozier, 2009). U daljem radu na ovoj skali
pažnju stoga treba usmeriti na konstruktnu valjanost, dovodeći je u relaciju sa
drugim merama afektivne vezanosti, kao i senzitivnosti roditelja i drugim relevantnim karakteristikama roditelja i sistema brige u dijadi roditelj-dete.
Skala prikazana radom, kao ni druge mere bazirane na proceni ponašanja preko ček lista ponašanja, ne nudi potpunu mogućnost razlikovanja tipično sigurnog od različitih nesigurnih obrazaca afektivne vezanosti (Van Ijzendoorn i
sar, 2004). Kao i u AQS, i u konstrukciji i analizi podataka sa skale primenjene
u ovom istraživanju, pošlo se od pretpostavke da sva ponašanja obuhvaćena
ovom skalom mogu postojati u svim dijadama majka-dete, ali u različitoj meri
izražena. Dakle, ponašanja koja, kada su izražena-tipična, teorijski pripadaju
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
izbegavajuće ili ambivalentno organizovanim dijadama, drugačije (manje) zastupljena i intenzivna, uklopljena sa drugim ponašanjima, mogu postojati i u sigurno organizovanim bazama. Autori AQS procenu afektivne sigurnosti deteta
tom skalom baziraju na udaljenosti dobijenog profila deteta od tipičnog profila
sigurno afektivno vezanog deteta, opisanog preko tipičnih ponašanja za koje
postoji saglasnost stručnjaka (Waters i Deane, 1985). Klaster analiza na skali
prikazanoj u ovom radu, pokazuje da je na osnovu ove skale moguće razlikovati
funkcionisanje tri načina organizacije sigurne baze. Razlike prikazane grafikom
1. ukazuju na pravilnost da se decu koja imaju sigurno organizovanu bazu ističe
spremnost na kontakte sa drugima i jasno uočljiva ponašanja kojima dete traži
fizičku blizinu, prati majku, a zatim tu blizinu koristi da bi dobilo utehu ili podršku za istraživanje prostora ili relacije. Ovako opisana, sigurna baza se bazira
na bliskosti i „uigranosti“ između roditelja i deteta, kako je teorijski i očekivano
(Main, 2000; Georg i Solomon, 1999)
Deca koja imaju ambivalentno organizovanu bazu pokazuju izraženo nisku
spremnost za interakciju, a u odnosu sa majkom pokazuju izraženu emocionalnost i prenaglašavanje potrebe za fizičkom blizinom i negom i brigom, uz
istovremeno izazivanje takve brige „gubljenjem iz vida“ ili onemogućavanjem
kontakta. Ovu decu karakteriše i visoka emocionalnost u kontaktu sa majkom
kako ona kojom se izražava zavisnost i imperativ ne odvajanja (plač, nenapuštanje krila, teško smirivanje), tako i ona kojom se izražava ljutnja i protest u kontaktu sa majkom (uznemirenost pri uključivanju majke, odbijanje
uključivanja majke u igru, izbegavanje nadzora). Ove karakteristike su opisane
i u radovima kojima se opisuje ambivalentan obrazac afektivne vezanosti (Ainsworth i sar, 1978, prema Bretherton, 1992; Bretherton, 1985; Ainsworth i sar,
1971; Main, 2000). Deca koju karakteriše izbegavajuće organizovana baza karakteriše izraženo nisko ponašanje bilo kog oblika. Ova deca jednako slabo imaju razvijene obrasce
traženja fizičke blizine, dobijanja podrške za istraživanje prostora, kao i ponašanja kojima se pokazuje insistiranje na održavanju bliskosti zavisnošću ili pseudonezavisnošću. Na ovaj način može se primetiti tendencija deteta da negira
značaj dostupnosti majke.
Iako je procena verbalnog motivisanja istraživačkog ponašanja deteta u ovom
istraživanju pokazala loše psihometrijske mere, njome su potencijalno opisani
nesenzitivni načini na koje majka doprinosi organizaciji sigurne baze, a koji su
opaženi kao izolovana verbalna podrška. Moguće je da je ovakav način izražavanja podrške istraživačkom ponašanju za decu ovog uzrasta ili našu kulturu,
shvaćen kao odbacujuće, pre nego podržavajuće ponašanje. Ipak, istraživanja
ukazuju da je način komunikacije značajan činilac organizacije afektivne vezaprimenjena psihologija, str. 337-355
349
350
Ivana Mihić
nosti i u ranom detinjstvu (Etzion-Carasso i Oppenhaim, 2000), pa je potrebno
detaljnije istražiti kontekst verbalnog podsticanja istraživanja na ranom uzrastu, te ispratiti pojavu ovakvog ponašanja majke u kontekstu njene globalne
senzitivnosti, eventualno većim brojem stavki ili ispitivanih konteksta verbalne podrške.
Procenti ispitanika koji pripadaju obrascima oslikavaju teorijski očekivanu raspodelu, sa predominacijom sigurno organizovane dijade majka-dete koja je dosledno uočljiva u istraživanjima (za pregled Van Ijzendoorn i Bakermans-Kranenburg, 1996). Nešto veći procenat dijada koje su ambivalentno organizovane
može biti rezultat konteksta merenja.
Ova skala obuhvata značajno manji broj ponašanja nego što to rade druge mere
bazirane na proceni ponašanja (AQS npr, u aktuelnoj formi procenjuje sigurnu
bazu kroz 90 stavki). Varijetet obuhvaćenih ponašanja ne samo da doprinosi preciznijem opisu organizacije sigurne baze, već nudi mogućnost upotrebe
instrumenta na širem opsegu uzrasta (Waters i Deane, 1985;.Vaughn i Waters,
1990; Waters, 1995). Prva verzija skale prikazana u ovom radu obuhvata ponašanja koja su karakteristična za rani jasleni uzrast. Da bi se ova skala mogla
primeniti i na kasnijim uzrastima (npr tokom predškolskog perioda), trebalo bi
ponašanjima obuhvatiti i razvojno stečene nove elemente organizacije sigurne
baze- izraženiju upotrebu govora, kao i varijacije u ponašanju majki kakve su
na primer nadzor i postavljanje granica (Georg i Solomon, 1999; Waters i Cummings, 2000; Posada i sar, 2007). U tom kontekstu, stavka koja opisuje verbalnu
podršku od strane majki, možda opisuje ponašanje netipično za organizaciju
sigurne baze na jaslenom uzrastu, što može biti uzrok tome što se izdvaja kao
samostalni faktor. Ispitivanje na različitim uzrastima dalo bi bolji uvid u to šta
su uzrasno specifična ponašanja kojima se organizuje sigurna baza.
S obzirom da su skalom obuhvaćeni i procenjivani obrasci ponašanja koje karakterišu organizovane dijade majke-dete ostaje otvoreno pitanje mogućnosti
ove skale da opiše ponašanje i strategije deteta u dezorganizovanoj dijadi sa
starateljem. Ovo pitanje ostalo je otvoreno i kada su u pitanju višestruko proveravane i korištene Attachment Q sort forme (van Bekel i Riksen –Walraven,
2004).
Procenu sigurne baze u ovom radu vršili su obučeni procenjivači- vaspitači.
U dosadašnjim radovima obučenim procenjivačima se daje primat, ili se bar
ukazuje na značajne razlike koje se dobijaju kada procenu ponašanja deteta
vrši majka i kada to radi nezavisni procenjivač (Teti i Mc Gourty, 1996). Iako
majke pokazuju veliki broj prednosti kao procenjivači, u smislu da su im dostupni veći uzorci detetovog ponašanja, njihova procena je, istovremeno rizična u
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
smislu veće tendencije da se dete opiše na socijalno poželjni način (Teti i Mc
Gourty, 1996). Specifičnosti procene majki uočene su i kada su dovođene u
vezu sa roditeljskim stresom i procenom karakteristika deteta (Tarabulsy i sar,
2008) i kada se dovode u relaciju sa senzitivnošću majki i kategorizacijom prema Testu strane situacije (Haverkock i Pauli Pott, 2008). Istraživanja ukazuju
na potrebu da se procena majki bazira na superviziji i prethodnoj obuci, ili daju
primat nezavisnim procenjivačima (Teti i Mc Gourty, 1996). Na bazi ovih pokazatelja, kao procenjivači u ovom istraživanju korišteni su prethodno obučene medicinske sestre-vaspitači. Važno je napomenuti ipak, da njihova procena
nije u potpunosti nezavisna, budući da su oni ti koji procenjuju i adaptiranost
dece, kao i da su oni istovremeno zainteresovani za ostvarivanje kvalitetnijeg
kontakta sa detetom koje procenjuju. Poređenje procena majki i pravih nezavisnih procenjivača sa procenama vaspitača dalo bi uvid u mogućnost korišćenja
ovih značajnih odraslih u životu deteta kao procenjivača sigurne baze u relaciji
deteta sa primarnim starateljem.
U daljem radu na skali potrebno je proveriti prediktivnu valjanost, te ispitati
efekte koje ovako procenjivan kvalitet sigurne baze u relaciji sa primarnim starateljem može imati na razvojna postignuća (kakvo je na primer adaptacija na
vrtić, funkcionisanje u socijalnim relacijama i slično), kao i korelacije sa pokazateljima mentalnog zdravlja i vulnerabilnosti.
Skala prikazana ovim radom namenjena je za procenu afektivne sigurnosti deteta kao potencijalno protektivnog faktora za adaptabilnost deteta neophodnu
pri separaciji i polasku u vrtić. Budući da je kratka, ona omogućuje brzu procenu koja može biti značajan, rani pokazatelj vulnerabilnosti dece, kao i dobijanje
značajnih podataka o kapacitetima deteta koje polazi u vrtić da se prilagodi
boravku bez majke, pravilima i oblicima rada u vrtiću, te da ostvari kvaltitetnu
interakciju sa vaspitačem. Skala pokazuje dobre psihometrijske karakteristike
i značajan potencijal za dalji rad kako na usavršavanju mere, tako i na njenoj
upotrebi u preventivne svrhe sa ciljem ostvarivanja optimalnih uslova za socioemocionalni razvoj deteta.
Literatura
Ainsworth, M. D. S., Bell, S. M., & Stayton, D. J. (1971) Individual differences
in strange situation behaviour of one‑year‑ olds. In H.R. Schaffer (Ed.) The
origins of human social relations (pp. 17‑57). London: Academic Press
Bettmann J. , Lundahl B. W. (2007). Tell me a story: a review of narrative assessments for preschoolers. Child and Adolescent Social Work Journal, 24, 455primenjena psihologija, str. 337-355
351
352
Ivana Mihić
475.
Bowlby J. (1988). A secure base: clinical application of attachment theory.
London: Routledge.
Bretherton I. (1985). Attachment theory: retrospect and prospect. Monographs
of the Society for Research in Child Development. 50 (1-2), 3-35.
Bretherton I.(1992). The origins of attachment theory: John Bowlby and Mary
Ainsworth. Developmental Psychology, 28 (5), 759-775.
Byng-Hall, J. (1995). Creating a secure family base: some inplications of attachment theory for family therapy. Family Process, 34, 45-58.
Cassidy J., Shaver P. (1999). Handbook of attachment: theory, reserach and clinical applications. New York: Guilford press.
Davies P., Forman M.E. (2002). Children’s patterns of perserving emotional security in the interparental subsystem. Child Development, 73(6), 1880-1903.
Davies, P., Cummings, E. M. (1994). Marital conflict and child adjustment: an
emotional security hypothesis. Psychological Bulletin, 116, 387-411.
DeWolf M., van Ijzendoorn M. (1997). Sensitivity and attachment: a meta-analysis on parental antecendents of infant attahcment. Child Development, 68,
571-591.
Etzion-Carasso A., Oppenhaim D. (2000). Open mother-preschooler communication: relations with early secure attachment. Attachment and Human Development, 2 (3), 347-370.
Fairchild S. (2006). Understanding attachment: reliability and validity of selected attachment measures for preschoolers and children. Child and Adolescent
Social Work Journal, 23 (2), 235-261.
George C., Solomon J. (1989). Internal working models of caregiving and security of attachment at six. Infant Mental Health Journal, 10, 222-237.
George C., Solomon J. (1999). Attachment and caregiving: the caregiving behavioral system. In: J. Cassidy and P. Shaver (eds). Handbook of attachment:
theory, reserach and clinical applications. New York: Guilford press, 649-670.
Haverkock A. , Pauli- Pott U. (2008). Validity of mother and observer ratings of
infant attachment behavior. Psichotherapie, Psychosomatic Mediyinishe Psychologie, 58 (8), 306-312.
Heord D. H., Lake B. (1986). The Attachment dynamics in adult life. British
Journal of Psychiatry, 149, 430-438.
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
Higley E., Dozier M (2009). Nighttime maternal responsiveness and infant
attachment at one year. Attachment and Human Development, 11 (4), 347-363.
Holmes J. (1993). John Bowlby and Attachment. London: Routledge.
Main, M. (2000). The organized categories of infant, child and adult attachment:
Flexible vs. inflexible attention under attachment-related stress. Journal of the
American Psychoanalytic Association, 48, 1055-1096
Marvin R., Cooper G., Hoffman K., Powell B. (2002). The Circle of security
project: attachment based intervention with caregiver-pre-school child dyads.
Attachment and Human Development, 4 (1), 107-124.
Marvin R.S. , Britner P. A. (1999). Normative development:the ontogeny of
attachment. n: J. Cassidy and P. Shaver (eds). Handbook of attachment: theory,
reserach and clinical applications. New York: Guilford press, 44-67
Mirić J., Dimitrijević A. (2006). Poreklo i priroda psihološke vezanosti. U: J.
Mirić, A Dimitrijević (ur). Afektivno vezivanje: eksperimentalni i klinički pristupi. Beograd, Centar za primenjenu psihologiju, 5-35.
Pederson D. R. , Morgan G., Sitka C., Campbell K., Ghesquire K. , Acton H.
(1990). Maternal sensitivity and the security of infant- mother attachment: a Q
sort study. Child Development, 61 (6), 1974-1983.
Pederson D.R., Moran G. (1995). A Categorical Description of Infant-Mother
Relationships in the Home and Its Relation to Q-Sort Measures of Infant-Mother Interaction. Monographs of the Society for Research in Child Development,
60(2-3), 111-132
Posada G. , Kaloustian G. , Richmond M. , Moreno A. (2007). Maternal secure
base support and preschoolers’secure base behavior in natural envioronments.
Attachment and Human Development, 9 (4), 393-411.
Smith P., Pederson D. R. (1988). Maternal sensitivity and patterns of infantmother attachment. Child Development, 59, 1097-1101.
Symons D., Clark S. , Isaksen G. , Marshall J. (1998). Stability of q-sort attachment security from age 2 to 5. Infant Behavior and Development, 21 (4),
785-792.
Tarabulsy G. M., Provost M. A., Larose S. , Moss E. , Lementin J. P. , Morgan
G. Forbes L., Pederson D.R. (2008). Similarities and differences in mothers’
and observers’ ratings of infant security on AQ Sort. Infant Behavioral Development, 31 (1), 10-22.
Teti D., Mc Gourty S. (1998). Using mothers versus trained observers in asseprimenjena psihologija, str. 337-355
353
354
Ivana Mihić
sing children’s secure base behavior: theoretical and methodological considerations. Child Development, 67, 597-605.
Thompson R. A. (1997). Sensitivity and security: new questions to ponder.
Child Development, 68, 595-597.
Van Bakel, H. J. A., & Riksen-Walraven, J. M. A. (2004) AQS security scores:
What do they represent? A study in construct validation. Infant Mental Health
Journal, 25 (3),175-193.
Van Ijzendoorn M. H, M. Bakermans-Kranenburg (1996). Attachment representations in mothers, fathers, adolescents and clinical groups: a meta analytic
search for normative data. Journal of consulting and Clinical Psychology, 64,
8-21.
Van Ijzendoorn M. H. , Vereijken C. M., M. Bakermans-Kranenburg, M. Riksen-Walraven (2004). Assessing attachment security with Attachment Q-sort:
meta analytic evidence for the validity of the observer AQS. Child Development, 75 (4), 1188-1213.
Van Ijzendoorn M.H., Hubbard F.O.A. (2000). Are infant crying and maternal
responsivenes during the first year related to infant- mother attachment at 15
months? Attachment and Human Development, 2 (3), 371-391.
Vaughn B., Waters E. (1990). Attachment behavior at home and in the laboratory: Q sort observations and strange situation classifications of one-year-olds.
Child Development, 61, 1965-1973.
Waters E. (1995). The Attachmen Q-set (version 3. 0). Monographs of the society for research in child decelopment, 60, (2-3), 234-246.
Waters E. (1987). Attachment Q-set. Retreived 2. 11. 2010. from http://www.
johnbowlby.com
Waters E. , Cummings E. M. (2000). A Secure base from which to explore close
relationships. Child Development, 71 (1), 164-172.
Waters E. , Deane K. E. (1985). Defining and assessing individual differences
in attachment relationships: Q methodology and organization of behavior in
infancy and early childhood. In: I:Bretherton and E. Waters (eds). Monograpgh
of the society for research in child development, 50 (1-2), 41-65.
primenjena psihologija 2010/4
Procena kvaliteta sigurne baze u odnosu sa majkom na jaslenom uzrastu: primer skale
Ivana Mihić
Secure base in mother-infant relations:
an example of behavioral assessment
measure
The research presented in this paper describes the results of the first application
of a new measure of the quality of secure base in mother-infant relations. The
instrument is designed for assessing the quality of a secure base in relation
to the mother in the situation of separation and adjustment when еenrolling
nursery. List of behaviors used for assessment includes 29 different behaviors
of the child that indicate the organization of secure base.
Checklist has been applied to a sample of 316 children (age 1-2), first time enrolling nursery. Behavior was observed during the initial period of adjustment,
and assessment was made by trained observers- child care providers.
The results indicate good psychometric properties of instrument. Cluster analysis describes three patterns of secure base organization in the mother- child
dyads. Securely organized secure base was assessed in 35.3% of the sample,
ambivalent base in about 26%, and avoiding in around 12% of children from
the sample.
A typical profile of a securely organized dyad includes highly organized behaviors that indicate a willingness to make contact with others and good reaction
to the separation, maintaining physical proximity, support for the exploration,
as well as behaviors indicating need for care, with a low frequency of behaviors
characterized by anxiety about abandonment and avoidance.
Key words: secure base, attachment
primenjena psihologija, str. 337-355
355
357
PRIMENJENA PSIHOLOGIJA, 2010/4, str. 357-376
UDC 159.922.7-053.4:316.356.2-055.52(497.113Srem)
Stručni rad
Olgica Stojić,
Spomenka Divljan i
Neda Avramov
DU “Dečija radost”, Irig;
PU “Naša radost”, Novi
Banovci; PU “Boško
Buha”, Inđija
Adaptacija dece jaslenog
uzrasta u kontekstu teorije
afektivne vezanosti: iskustva
predškolskih ustanova Srema
U predškolskim ustanovama svake školske godine, susrećemo se sa adaptacijom na jaslice, dece uzrasta do tri godine. I pored pripreme dece, roditelja, primene programa adaptacije i dr., separacione teškoće različitog
intenziteta koje se ne mogu predvideti manifestuju se u toku adaptacije.
Sagledavanjem upisa dece u jaslice kroz prizmu TAV data je mogućnost
rane predikcije individualnih razlika adaptacije dece na osnovu kvaliteta
veze dete-majka, kao i pružanja odgovora na pitanje transfera AV sa majke
na vaspitača; kompenzacije negativnih efekata nesigurne veze sa majkom
kroz sigurnu vezu sa vaspitačem; kapaciteta deteta jaslenog uzrasta za formiranje multiplih veza; reorganizacije hijerarhije figura i načina kvalitetne
podrške od strane vaspitača i vrtića kao institucije, neophodne za formiranje sigurnih relacija. Dakle, ovim radom se traga za odgovorom na pitanje
koje sve mogućnosti pruža adaptacija dece na jaslice u smislu podsticanja
psihosocijalnog razvoja deteta iz ugla teorije afektivne vezanosti.
Ključne reči: jasleni uzrast, separacija, predikcija adaptacije, afektivna vezanost.
e-mail: [email protected] com
Primljeno: 28.11.2010.
Prihvaćeno za štampu: 08.12.2010.
Brojni rezultati ukazuju da rani obrazac afektivne
vezanosti može da predvidi kasnija ponašanja, od
kojih je za rani socijalni razvoj među najznačajnijim predikcija adaptacije na vrtić- između ostalog
- odnosa sa vršnjacima (Wood i sar, 2004), ili vaspitačem (Cugmas, 2004; Anhert i sar., 2006). Još
je Bowlby (1980) naglasio ulogu afektivne vezanosti za adaptaciju. Sigurna afektivna vezanost se
primenjena psihologija, str. 357-376
358
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
već dugo prepoznaje kao jedno od obeležja adaptivnog psihosocijalnog razvoja
u detinjstvu. Teorija afektivne vezanosti naglašava da slabo razvijena veza sa
roditeljima može da ima negativan uticaj na detetove kasnije afektivne veze i
istraživačko ponašanje (Ainsworth, 1989). Sroufe (2000) nalazi da istorija vezanosti predviđa eksternalno ponašanje, a istorija vezanosti za majku predviđa
internalno ponašanje. Istraživanja su potvrdila značaj vezanosti za emocionalnu adaptaciju (Sroufe, 1983), psihičku i socijalnu adaptaciju (Dawies & Cummings, 1984; Rice, 1992; Vivona, 2000). Obrazac vezanosti na uzrastu od 12 do
18 meseci je povezan sa detetovom socijalnom i emocionalnom adaptacijom
kroz rano detinjstvo (Bretherton, 1987).
Polazak u jaslice daje mogućnost za širenje broja figura za koje je dete vezano i
za reviziju mentalnog modela sebe i značajnih drugih u zavisnosti od kvaliteta
interakcije koja će mu biti pružena u novoj sredini (Main, 1999). Iz ugla teorije afektivne vezanosti, polaskom u vrtić dete dobija šansu da promeni figuru
afektivne vezanosti i da ostvari vezanost za vaspitača, kvalitativno drugačiju
od obrasca koje je ostvarilo sa majkom, zahvaljujući urođenom, adaptabilnom
mehanizmu afektivne vezanosti. Medicinska sestra – vaspitač potencijalno postaje figura za koju se dete vezuje, čime ono dobija naučenu sigurnu bazu iz
koje može da istražuje, uči i učestvuje u aktivnostima.
Paralelno sa rastućim potrebama za dnevnom brigom o detetu nastalom usled
zaposlenja majki, raste i interesovanje za sve kvalitetniji smeštaj dece i razvoj
pristupa koji izlaze u susret detetovim mogućnostima. U ovom radu ćemo se,
zato, baviti analizom adaptacije dece jaslenog uzrasta dalje od aktuelnog ponašanja deteta. Ovu temu obradićemo kroz nekoliko segmenata ključnih za proces adaptacije deteta na vrtić:
a) Značaj relacije sa vaspitačem (formiranje, funkcija, mesto u hijerarahiji) sa
ciljem određenja uloge i značaja medicinske sestre – vaspitača i vrtića u formiranju afektivne vezanosti, te mogućnosti vaspitača da bude figura afektivne vezanosti;
b) Određenje pojma adaptacije kroz prizmu teorije afektivne vezanosti, kako
bi se ukazalo na mogućnost praktične primene teorije afektivne vezanosti u
vrtićima;
c) Odvajanje pri polasku u vrtić kao separacija- sa ciljem prepoznavanja ključnih karakteristika afektivne vezanosti, znakova nesigurnosti i individualnih
razlika u ponašanju dece tokom adaptacije na vrtić.
A) Vaspitač kao figura u hijerarhiji figura afektivne vezanosti
primenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
Najzaslužniji za otkrivanje mehanizama afektivne vezanosti kod ljudi je Bowlby (1973). Ranije se verovalo da je vezivanje za bliske osobe u detinjstvu rezultat zavisnosti i nemoći ili učenja, a od Bowlbya je prihvaćen stav da je bliskost
posledica primarne potrebe, i da za njeno javljanje postoje urođeni mehanizmi. Urođenim on smatra oblike ponašanja koji utiču na vezivanje kao što su
plač, osmeh, zagrljaj, praćenje, privijanje i sisanje. Određeni kvalitet odnosa
dete-staratelj koji podrazumeva blizak fizički kontakt, pouzdanost i brigu, vodi
formiranju vezanosti. Afektivno vezivanje se tumači kao evoluciona adaptacija, kao oblik instinktivnog ponašanja koje se razvija tokom detinjstva, a čija je
funkcija zaštita deteta od opasnosti blizinom staratelja.
Ističući u teoriji afektivne vezanosti značaj ispravnog majčinskog staranja u ranom periodu života, Bolbi je smatrao da je za optimalan razvoj neophodno da
dete, u okviru porodice ostvari kontinuiranu vezu sa jednom osobom. Prvo
vezivanje je za majku, ali može biti praćeno vezivanjem i za druge osobe. Kada
se jednom uspostavi, vezivanje je trajno i relativno nepromenljivo. O pravoj
afektivnoj vezanosti može se govoriti tek posle 6 meseci života (Bowlby, 1969;
Ainsworth, 1982). Funkcije afektivne vezanosti se tada vide u detetovom ponašanju koje je organizovano oko određene figure. Preferencija majke u odnosu
na druge figure u stresnim situacijama, dokaz je afektivna vezanost deteta (Ainsworth, 1982; Vukelić, 1994). Dete je koristi kao sigurnu bazu i ona zadovoljava
sve funkcije AV.
Afektivna vezanost je kontrolni sistem dizajniran da održi optimalnu distancu
od figura AV. Sistem sadrži dve vrste ponašanja: afektivna vezanost koja dovodi
u kontakt sa figurom i rezultat kontakta - istraživačko ponašanje. Ključno je
postojanje dinamičkog ekvilibrijuma po kome ponašanje afektivne vezanosti
smanjuje distancu, a istraživačko ponašanje povećava, tako da se održava optimalna distanca deteta i figure. Bowlby (1969) je pretpostavio da je bihejvioralni sistem afektivne vezanosti – motivacioni sistem koji funkcioniše tako što
reguliše blizinu deteta i primarne figure vezanosti. Kada je figura u blizini i
dostupna, dete doživljava osećanje sigurnosti (Sroufe & Waters, 1977), sistem
miruje i ostavlja prostor za pokretanje drugih bihejvioralnih sistema. Bowlby je
primetio da kada je dete zdravo, neuplašeno, budno i u blizini majke, ono izgleda zainteresovano za istraživanje okoline i uspostavljanje afilijativnog kontakta
sa drugim osobama, odnosno ono je socijabilnije.
Sistem afektivne vezanosti se aktivira zahvaljujući mehanizmima na koje deluju
spoljašnje i unutrašnje draži, a posledica treba da je blizina majke. Kada je dete
bolesno, i naročito kada je uplašeno ili ne može da bude u blizini osobe za koju
je vezano, svedoci smo aktiviranog sistema afektivne vezanosti. Svaka opažena
prepreka održavanju bliskosti rezultira anksioznošću i zauzvrat uključuje poprimenjena psihologija, str. 357-376
359
360
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
našanja afektivne vezanosti, dizajnirana da ponovo uspostave fizičku blizinu
figure. Potreban stepen blizine da se anksioznost održi konstantnim povezan
je sa brojnim faktorima (uzrast, emocionalno i fizičko stanje, percipirana pretnja). Uspostavljanje i održavanje blizine proizvodi osećanje sigurnosti i ljubavi,
dok poremećaj rađa anksioznost, bes i tugu. Zato je Bowlby smatrao da je afektivna vezanost – socio-emocionalna veza.
Po Bolbiju, primarna figura afektivne vezanost je biološka majka. Alternativne
figure afektivne vezanosti su deo teorije afektivne vezanosti od njenog nastanka
(Bowlby, 1969/1982; Ainsworth, Blehar, Waters, & Wall, 1978, prema Howes,
1999), ali su se skoro sva dosadašnja istraživanja afektivne vezanosti bavila dijadom majka-dete. Termin primarna figura afektivne vezanosti se odnosi na osobu sa kojom dete razvija glavnu dugoročnu emocionalnu vezu, i od koje najviše
želi da ga uteši kada je uplašeno ili povređeno. Ovo je obično, ali ne i obavezno,
majka. Termin sekundarna/alternativna figura afektivne vezanosti se odnosi na
nekoliko posebnih ljudi u detetovom životu sa kojima je dete razvilo blisku
emocionalnu vezu, na primer siblinzi, bake i deke, dadilje, i naročito očevi, koji
imaju svoju posebnu vrstu veze (Bowlby, 1969, 1973). Ainsworth (1989) smatra
da je čak i sistem afektivne vezanosti bebe od 6 meseci dovoljno razvijen da
podstiče afektivnu vezanost ne samo sa primarnom, već i sa drugim važnim figurama. Sekundarne figure imaju pozitivnu ulogu u umirivanju dece, posebno
kada su privremeno odvojena od primarne figure. Značajno je longitudinalno
istraživanje dece od rođenja do 18 meseci, gde je nađena potvrda o postojanju
višestrukih AV. Do 7. meseca 29%, sa 10 meseci 59%, a sa 18 meseci 87% dece
je imalo više relacija koje karakteriše afektivna vezanost (Schaffer & Emerson,
1964, prema Basarić-Vukelić, 2010).
Kada se zna da je dete sposobno za formiranje AV sa više od jedne figure, postavlja se pitanje kriterijuma za identifikaciju alternativnih figura AV. Prema
Howes-ovoj (Howes et al., u štampi, prema Howes, 1999), alternativne figure
AV treba da ispune sledeće kriterijume: 1) pružanje fizičke i emocionalne brige;
2) kontinuitet prisutnosti u životu deteta; 3) emotivna investiranost u dete. Ovi
kriterijumi su namenjeni identifikovanju figura AV iz socijalne mreže konkretnog deteta, a ne kategorija figura AV (npr. očevi generalno zadovoljavaju ove
kriterijume, ali ne i pojedini očevi). Kriterijum konstantnosti u vremenu teško
mogu zadovoljiti vaspitači i učitelji, jer su retko prisutni duže od jedne ili dve
godine. Međutim, većina dece se sretne sa nizom osoba koje se iz iste uloge
vaspitača, odnosno učitelja, stara o njima tokom dužeg vremenskog perioda.
Dakle, postoji kontinuitet određene kategorije figure alternativne vezanosti.
Postoje brojni dokazi o konstantnosti kvaliteta relacije sa istim vaspitačem ili
učiteljem. U dvema longitudinalnim studijama, kada je osoba koja je bila u uloprimenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
zi vaspitača ostala nepromenjana, kvalitet relacije je bio konstantan u vremenu.
Kada su se inicijalno promenili vaspitači, promenio se i kvalitet relacije (Howes
& Hamilton, 1992), što sugeriše da su deca napravila nove reprezentacije veza
sa novim vaspitačima. Međutim, kada je bilo više od jedne promene vaspitača/
učitelja, kvalitet relacije je pokazivao veću konstantnost (Howes & Hamilton,
1992). Ovo navodi na zaključak da su deca počela da tretiraju vaspitače/učitelje
kao kategoriju alternativnih figura AV. Kada su devetogodišnja deca iz jedne
od ovih studija intervjuisana o odnosima sa sadašnjim učiteljima, pronađeno je
da se na osnovu sigurnosti veze deteta sa prvim vaspitačem mogla predvideti
njihova percepcija odnosa sa sadašnjim učiteljima (Howes, Hamilton, & Phillipsen, 1998).
Prema nalazima van Ijzendoorn-a i saradnika (Van Ijzendoorn et al., 1992),
osobe koje se staraju o deci u jaslama i vrtićima su alternativne figure afektivne vezanosti jer: A) u uzorku veza dete-vaspitač nije prekomerno zastupljena
izbegavajuća afektivna vezanost; B) nije prekomerno zastupljen broj slučajeva
koji se ne mogu klasifikovati; C) klasifikacija dete-vaspitač je nezavisna od klasifikacije dete-roditelj; D) klasifikacija u stranoj situaciji je povezana sa senzitivnošću vaspitača; E) klasifikacija odnosa dete-vaspitač predviđa kasnije socio-emocionalno funkcionisanje.
Bowlby (1973) ističe da dete internalizuje svoje iskustvo sa figurama vezanosti
i na osnovu toga gradi radne modele bliskih veza (od 6. meseca do 3. godine),
čime objašnjava tendenciju obrazaca AV dete-roditelj da postanu osobina deteta. Kao rezultat toga javljaju se individualne razlike u ponašanju i obrascima vezanosti koje reflektuju očekivanja i verovanja o bliskim vezama (Bowlby,
1973, Bretherton, 1990; Main et al., 1985). Prema teoriji afektivne vezanosti,
dete formira unutrašnje reprezentacije sebe i relacija sa drugima na osnovu ponavljanih iskustava interakcije sa figurom afektivne vezanosti (Bowlby, 1969).
Bowlby (1958) je pretpostavljao da deca razvijaju odvojene modele zasnovane na odvojenim iskustvima, ali nije razradio kako su ovi modeli organizovani
kada deca imaju različita iskustva sa više figura afektivne vezanosti.
Bretherton (1987) predlaže hijerarhijsku organizaciju u kojoj je detetova reprezentacija najvažnijeg staratelja (što je najčešće majka) najuticajnija. Sigurnost
afektivne vezanosti sa majkom modeluje sigurnost u ostalim relacijama.
Prema modelu integracije (Van Ijzendoorn et al., 1992) sve relacije afektivne
vezanosti integrišu se u jednu reprezentaciju. Razvojne posledice afektivne vezanosti se najbolje mogu predvideti ako se uzme u obzir kvalitet svih afektivnih
vezan u socijalnoj mreži deteta. Nasuprot hijerarhijskom modelu, u modelu
integracije sve veze imaju jednaku težinu i ne postoji pretpostavka o podudaraprimenjena psihologija, str. 357-376
361
362
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
nju u kvalitetu veza deteta sa multiplim starateljima. Razvojno funkcionisanje
deteta najbolje se predviđa kombinacijom detetovih afektivnih veza-a sa majkom i ocem, kada se poredi sa slabom prediktivnom sposobnošću svake veze
pojedinačno. Deca koja su imala sigurnu vezu sa ocem, a nesigurnu sa majkom,
imaju pozitivniji razvoj od dece sa nesigurnim vezama u oba slučaja. Deca sa tri
sigurne veze manifestuju bolju adaptaciju od dece sa manjim brojem sigurnih
veza.
Prema modelu nezavisne organizacije, svaka reprezentacija afektivne vezanosti
je nezavisna i u kvalitetu i u uticaju na razvoj. Različite afektivne vezanosti su
različito uticajne u različitim domenima razvoja. Npr. veza deteta sa ocem utiče na prisustvo negativnog afekta i tenzije u interpersonalnom konfliktu, dok
reprezentacija afektivne vezanosti sa majkom generalno više utiče na kompetenciju (Sues, Grossmann & Sroufe, 1992).
Empirijska istraživanja organizacije unutrašnjih modela ispitivala su podudarnost kvaliteta afektivne vezanosti sa više staratelja, a najčešće podudarnost u
sigurnosti afektivne veze sa majkom i sa ocem. Fox, Kimmerly, i Schafer (1991)
su u meta-analizi 11 studija koje su se bavile ovim problemom pronašli da postoji umerena povezanost AV sa majkama i očevima, tj. da one nisu nezavisne.
Jedno od mogućih objašnjenja je da roditelji imaju slične interakcije sa detetom, što je u skladu sa hijerarhijskim modelom organizacije i pretpostavkom da
interakcija majka-dete oblikuje interakciju otac–dete. Nasuprot tome, studije
povezanosti kvaliteta afektivne vezanosti dece sa majkama i sa sestrama-vaspitačima u jaslicama nisu pronašle dokaz o povezanosti (Goosen & van Ijzendoorn, 1990; Howes & Hamilton, 1992).
Druga grupa istraživanja bavila se predikcijom razvojnih ishoda na osnovu
afektivnih veza sa različitim osobama. U brojnim istraživanjima je utvrđeno
da je sigurnost AV deteta sa majkom razvojno uticajnija od sigurnosti veze sa
ocem, što govori u prilog hijerarhijskom modelu organizacije (Main, Caplan
& Cassidy, 1985; Suess et al, 1992; Volling & Belsky, 1992). U prilog nezavisnom modelu organizacije govore rezultati istraživanja o specifičnom uticaju
kvaliteta veze deteta sa pojedinim osobama. Na uzrastu 1-3 godine na osnovu
sigurnosti relacije otac-dete najbolje se predviđa saradljivost deteta u interakcijama sa nepoznatom osobom (Main & Weston, 1981, prema Howes, 1999).
Takođe, na osnovu sigurnosti afektivne vezanosti deteta sa ocem najbolje mogu
predvideti negativni afekat i tenzija u interpersonalnim odnosima (Suess et al.,
1992) , kao i sposobnost rešavanja problema (Easterbrooks & Goldberg, 1987).
U studiji Howes-ove i saradnika (Howes, Matheson & Hamilton, 1997), sigurna
veza deteta sa predškolskim osobljem bolje predviđa socijalnu kompetenciju
primenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
deteta u odnosima sa vršnjacima od sigurne veze sa majkom. U uzorku američke dece uzrasta 1 do 3 godine, u njihovoj prvoj godini boravka u jaslama,
socijalno ponašanje u odnosu sa vršnjacima se najbolje moglo predvideti na
osnovu kombinacije sigurnosti afektivne veze sa majkama i vaspitnim osobljem
(Howes et al., 1998) a u istraživanjima van Ijzendoorn-a i saradnika (1992) i
Howes-ove i saradnika (Howes, Roding, Galluzzo, & Mayers, 1988; Howes et
al., 1998) mreže afektivnih veza (sa majkama, očevima, predškolskim osobljem
i učiteljima) su bolje predviđale socio-emocionalni razvoj deteta nego samo
jedna afektivna vezanost, što predstavlja podršku integrativnom modelu organizacije afektivne vezanosti.
Formiranje i funkcije relacije sa vaspitačem. Proces formiranja afektivne vezanosti sa osobljem u jaslama je sličan proces kao formiranje afektivne vezanost
sa majkama. Kada deca dođu u jasle, ona usmere ponašanje afektivne vezanosti
prema sestrama-vaspitačima i sa vremenom njihova iskustva u interakcijama
sa vaspitnim osobljem postaju organizovanija. Deca drugačije reaguju na osobe koje su prisutne tokom dužeg vremenskog perioda i čije ponašanje je s toga
predvidljivo, te formiraju afektivnu vezu na osnovu ponavljanih interakcija sa
osobama koje brinu o njima. Deca sa prethodnim relacionim teškoćama su
sposobna da ili reorganizuju svoje reprezentacije afektivne vezanosti kada se
sretnu sa starateljima koji senzitivno reaguju, ili da formiraju nezavisne relacije
zasnovano na iskustvima sa novim starateljima (Howes, 1999).
Afektivna vezanost je stabilan, ali ipak dinamičan proces. Obrazac formiran
u relaciji sa primarnim starateljem ima tendenciju da bude stabilan, jer će
radni modeli pre asimilirati nove informacije u postojeće šeme, nego menjati
usvojene šeme (Fiske & Taylor, 1991; Piaget, 1952). Međutim, da bismo bili
adaptabilni, obrazac mora biti plastičan. Deca su sposobna da razviju sigurnu
vezu sa vaspitačima, uprkos nesigurnim vezama sa roditeljima (Goosesens &
Van IJzendoorn, 1990). Učestalost nesigurne dece koja formiraju sigurne veze
sa vaspitačima u vrtićima se kreće od 31% (Howes i sar., 1988) do 50% (Goossens & Van IJzendoorn, 1990). Suprotni nalazi su nađeni u vezi sa saglasnošću
afektivnih veza roditelja i vaspitača sa podrškom kontinuiteta i diskontinuiteta
(Goossens & Van IJzendoorn, 1990; Howes i sar., 1988). Howes (1988) je merila
stil vezanosti dece na uzrastu od 12 i 18,5 meseci i našla je da je od 10-31% dece
nesigurno vezano za majke i sigurno za vaspitače, a 20-24% sigurno za majke
i nesigurno za vaspitače. Najveći broj dece (33-57%) je bilo sigurno vezano za
majke i vaspitače, naspram 12% dece koja su nesigurno bila vezana za obe figure. Goossens i IJzendoorn (1990) su našli da deca koja su sigurno vezana za
vaspitače provode više vremena u vrtiću, vaspitači su mlađi i ponašaju se senzitivnije u periodu slobodne igre deteta u odnosu na decu koja su nesigurno
primenjena psihologija, str. 357-376
363
364
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
vezana za vaspitače.
Deca koja koriste vaspitača kao sigurnu bazu iz koje istražuju okolinu (vrtić)
i nove relacije (vršnjačka grupa, odnos sa autoritetom), zainteresovanija su i
empatičnija prema vršnjacima i duži period vremena učestvuju u vršnjačkim
aktivnostima od dece koja su nesigurno vezana za vaspitače (Howes et al., 1988;
Van IJzendoorn et al., 1992). Deca koja imaju sigurnu vezu sa vaspitačem manifestuju rast nezavisnosti i težnju uspešnosti u odnosu na nesigurne vršnjake
(Van IJzendoorn et al., 1992). Najmanju količinu igre sa vaspitačima manifestovala su deca koja imaju nesigurne veze sa majkama i vaspitačima u poređenju sa
decom koja su sigurno vezana (Howes et al., 1988). Bez obzira na kvalitet afektivne veze sa vaspitačem, deca koja imaju nesigurnu vezu sa majkama najmanje
se igraju sa vaspitačem i stupaju u interakciju sa njim.
Mitchell-Copeland et al. (1997) su ispitivali ulogu pozitivnih veza vaspitača na
emocije i ponašanje predškolske dece. Brižnije ponašanje prema vršnjacima se
manifestuje kod dece koja imaju sigurnije veze sa vaspitačima (Mitchell-Copeland et al., 1997). Iz ugla teorije AV sledi da predškolci koji imaju nesigurne
veze sa majkama i sigurne sa vaspitačima, manifestuju pozitivnije emocije sa
vršnjacima, pažljiviji su i brižniji prema vršnjacima i manifestuju višu socijalnu
kompetenciju od predškolaca sa nesigurnim vezama sa vaspitačima. Sigurne
sekundarne veze sa vaspitačima pozitivno utiču na ponašanje u budućim vezama, uprkos nesigurnoj vezi sa majkama, što dodatno motiviše sve koji rade sa
decom jaslenog uzrasta.
B) Proces tokom kog se razvija relacija sa vaspitačem- Određenje pojma programa adaptacije na vrtić kroz prizmu teorije afektivne vezanosti
Period adaptacije na jaslice podrazumeva vreme koje je detetu potrebno da se
navikne i prihvati novu sredinu, bitno drugačiju od porodične. Dakle, dete je
prilagođeno kada je, izlazeći iz razvojne krize, savladalo zadatke koji su pred
njega stavljeni. Prilagođavanje deteta na vrtić zavisiće od: deteta (individualne
osobine, temperament, uzrast, zdravstveno stanje, porodična atmosfera, kapaciteti koje je steklo), vrtića (program adaptacije, broj dece u grupi, opremljenost, stručnost), majke (prijemčivost i adekvatna interpretacija detetovih signala, saradnja, psihička i fizička prisutnost i pristupačnost, prihvatanje i razumevanje detetovih potreba) i vaspitača (ličnost, senzitivnost, unutrašnji radni
model sebe i drugih, vaspitni stil, kvalitet partnerske relacije). Vaspitna sredina
treba da dozvoli i omogući da ono prepozna šta se od njega očekuje, kako to
da ispuni i podrži ga u savladavanju novih veština i sposobnosti. Iz ugla teorije
afektivne vezanosti, sigurna baza i istraživačko ponašanje će se manifestovati
primenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
samo ako dete veruje da će vaspitač biti prisutan i dostupan ukoliko je to potrebno.
Na početku školske godine, adaptacija je očekivan, a tokom cele godine kontinuiran proces. Stoga se prave posebni programi, osmišljavaju aktivnosti, kako
bi se dete što bezbolnije odvojilo od roditelja i naviklo na kolektiv. Programi u
vrtićima su različiti – tronedeljni, četvoronedeljni, sa ili bez boravka roditelja,
sukcesivni i dr., dakle veoma raznoliki po dinamici, načinu i dužini trajanja
(od nekoliko dana do nekoliko nedelja). Ono što sigurno stoji je da o adaptaciji deteta u vrtićima možemo govoriti kao o nepripremljenoj, delimično pripremljenoj i pripremljenoj, sa stanovišta izlaženja u susret potrebama deteta i
porodice.
U većini vrtića u Sremu, program adaptacije se sprovodi na sledeći način: u
prvoj nedelji: dete i roditelj borave zajedno u vrtiću 1 - 2 sata; u drugoj: dete boravi samo u vrtiću do 1 - 2 sata; u trećoj, dete boravi samo u vrtiću do spavanja;
i u četvrtoj nedelji se adaptira na spavanje u vrtiću.
Uz program adaptacije koji respektuje detetove potrebe i koji je senzibilan prema njima, sa stanovišta teorije afektivne vezanost i vrtić kao institucija može
da postane sigurna baza za dete i roditelje. Uvažavajući važnost kontinuiteta
brige u stvaranju vezanosti, svaka promena dešava se utorkom, a ne ponedeljkom; polazeći od značaja da vaspitač bude prisutan i dostupan, adaptacija se
u jaslicama organizuje u dve grupe u prve dve nedelje zbog broja dece koji je
upisan, kako bi se deci omogućio manje stresan, bučan i sa više pažnje posvećen period; sa ciljem prepoznavanja i uvažavanja detetovih emotivnih potreba,
za dete sa produženom adaptacijom se timski, kroz saradnju sa stručnom službom, pravi individualni plan adaptacije.
Prvo otvaranje porodice prema instituciji i ostvarivanje kontinuiranog odnosa
sa njom, dešava se u nuklearnim porodicama, upisom deteta u jaslice. Vrtić
kao takav sistem može, između ostalog da vrednuje učinke porodice po pitanju
vaspitanja deteta. Iz ugla teorije afektivne vezanosti, svim roditeljima je pri polasku deteta u vrtić potrebna sigurna baza – potrebno je da uznemirenost roditelja bude shvaćena i prihvaćena, da se izgradi relacija sa vaspitačem koja će
pružiti doslednost i poverenje u zaposlene i instituciju. Sigurnost i doslednost
u dijadi roditelj-vaspitač i trijadi dete-roditelj-vaspitač postiže se informisanošću roditelja na prvom roditeljskom sastanku u junu, na kojem se oni upoznaju
sa programom adaptacije i vrtićem. Na taj način oni dobijaju dva meseca da se
postepeno pripreme na promenu u organizaciji života koja ih čeka od septembra meseca. Poznavanje i prepoznavanje razvojnih i emotivnih potreba deteta
od strane roditelja je cilj u avgustu, kada se organizuje drugi sastanak sa roditeprimenjena psihologija, str. 357-376
365
366
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
ljima i/ili radionica kako bi stekli znanja o značaju adekvatne adaptacije deteta
na vrtić, a istovremeno se osnažili za period koji je ispred njih.
Osnovni tipovi adaptacije, sa aspekta bihevioralnih pokazatelja deteta, su: laka,
adaptacija srednje težine i teška adaptacija.
C) Odvajanje pri polasku u vrtić kao separacija od figure afektivne vezanosti
Ainsworth (1969) nalazi da su individualne razlike u ponašanju dece rezultat
varijacija u senzitivnosti majke, odnosno njene sposobnosti da primeti i tačno
interpretira signale i komunikacije deteta, te da zahvaljujući tom razumevanju,
odgovori na njih tačno i brzo. U teoriju afektivne vezanosti ona uvodi pojam sigurne baze, kao osnov za rast i razvoj individue. Laboratorijskom procedurom
“Test strane situacije” Ainsworth (1978) je identifikovala tri obrasca afektivne
vezanosti: sigurni, anksiozno-ambivalentni, anksiozno- izbegavajući i potvrdila
Bolbijevu teoriju: kvalitet ranih bliskih veza zasnovan je na istoriji interakcije
deteta i figure. Stepen i oblik u kome je dete naučilo da se oslanja na figuru je
izvor sigurnosti (Bartholomew, 1993; Bartholomew, Horowitz, 1991). Prema
Ainsworth-ovoj (1978), sva deca manifestuju ponašanje afektivne vezanosti, ali
se kvalitet i organizacija ovog ponašanja razlikuju.
Iz ugla teorije afektivne vezanosti adaptacija na vrtić je zapravo oblik “Testa
strane situacije“ u prirodnim uslovima. Polazak deteta u vrtić obuhvata separaciju od majke, boravak sa majkom, istraživanje prostora kada je ona prisutna
i kada nije, kvalitet interakcije sa vaspitačem kao strancem, povratak majke.
Specifičnost adaptacije u odnosu na eksperimentalnu proceduru ogleda se u
potrebi deteta da stvori relaciju sa stranom figurom koja će omogućiti istraživanje uloga i socijalnih odnosa na ranom uzrastu. Time se dobija mogućnost
identifikovanja sva tri obrasca afektivne vezanosti deteta i majke, prepoznavanja i uvažavanja specifičnosti, te predikcije toka adaptacije na osnovu njih. Upis
u jaslice označava za većinu dece prvi izlazak iz porodične sredine, odnosno
prvo odvajanje od majke, na duže vreme, što kod deteta izaziva nesigurnost
i stres. Odvajanjem se izaziva fundamentalna veza između deteta i primarne
figure, najčešće majke. Strah od odvajanja može da se sagleda i iz sasvim drugačijeg ugla, odnosno kao pokazatelj kvaliteta afektivne vezanosti, koju su dete
i majka razvili. Separacija od figure inicira promenu strukture i organizacije
mreže figura i promenu stila vezanosti, kao odgovor na inter i intrapersonalne
promene koje su nastale.
Upis u vrtić za dete predstavlja i prvi susret deteta sa većim brojem nepoznatih,
kako odraslih, tako i vršnjaka. Primarni razvojni zadatak koje dete sada treba
da savlada je uspostavljanje novih odnosa sa drugom decom i odraslima, a vrtić
treba da pruži sigurnu bazu i detetu i roditelju. Vrtić testira kapacitete deteta za
primenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
uspostavljanje odnosa, koje je ono steklo vezanošću za majku. Nove veze koje
će dete formirati u vrtiću ili će biti nastavak ili kompenzacija veze sa majkom,
zavisno od kvaliteta interakcije sa medicinskom sestrom-vaspitačem.
Dolaskom deteta u jaslenu grupu, menja se i dotadašnji status deteta i način
življenja, i to mimo njegove volje. Dete u suštini nema potrebu da menja sigurnost porodičnog okruženja, što vrtić posebno čini nepoznatim i novim za dete.
Izazov je za dete da razume vrtić/jasle kao dobro i bezbedno mesto, kao i da
će se majka vratiti. Kao i u svakoj sličnoj situaciji dete aktivira svoj kontrolni
sistem, koristeći se primarnim ili sekundarnim (naglašena nezavisnost, naglašena uznemirenost) strategijama, kako bi obezbedilo blizinu primarne figure.
Deci je tada potrebna blizina, podrška, utočište i sigurna baza drugih, značajnih osoba u njihovom okruženju. Oni koji to mogu da pruže i trebaju su med.
sestre- vaspitači i vrtić, kao institucija.
Senzitivnost medicinske sestre-vaspitača pretpostavlja da je ona blaga, da zna
da prati detetove potrebe, da da prikladan i uvremenjen odgovor, da je sposobna da tačno interpretira signale deteta, da ume da preuzme brigu, da zna
šta da radi sa detetovim emocijama i da zna reči za ono što se događa. Takvim
ponašanjem sigurno dete postaje spremnije za nove veze, jer je percipira kao
podržavajuću i pristupačnu; dok nesigurno vezano dobija drugačiji kvalitet brige u odnosu na majku.
Individualne razlike u reakciji deteta na separaciju pri polasku u vrtić. Da bi
objasnio reakcije deteta na odvajanje od majke Bowlby (1969) se oslanja na etološku teoriju i tumači reakciju separacionog protesta kao funkciju postizanja
i održavanja blizine primarne figure vezanosti. Separacija od te osobe može
imati negativne kratkoročne posledice koje su u isto vreme i nepromenljive i
univerzalne sekvence reakcije - bunt, protest i ravnodušnost. One reflektuju
adaptivnu funkciju bihejvioralnog sistema afektivne vezanosti (Bowlby, 1969):
“Na separaciju će burno reagovati upravo deca koja su do tada imala adekvatan odnos sa roditeljem”. Dete na početku separacije reaguje neutešno plačući,
aktivno traži i doziva figuru, poremećen je san i apetit, pruža otpor pomoći i
utehi drugih osoba. Ukoliko protest ne uspe da vrati figuru, postaje beskoristan
i adaptivno je prestati plakati. Protest se tada pretvara u očaj, motorna aktivnost opada, javlja se nemir i anksioznost. Nakon toga deca koja i dalje nisu u
kontaktu sa starateljem, ulaze u fazu ravnodušnosti, koja omogućava vraćanje
normalnim aktivnostima, oporavak i javljanje interesa za druge aktivnosti.
Separacioni protest je standardni marker afektivne vezanosti u detinjstvu (Ainsworth et al., 1978; Sroufe & Waters, 1977), ne zato što je najvažniji, već zbog
toga što se jedinstveno manifestuje u vezi sa figurom vezanosti. Separacioni
primenjena psihologija, str. 357-376
367
368
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
protest predstavlja stepen u kome fizička separacija od figure izaziva protest
i stvara anksioznost, a manifestuje se kao otpor fizičkom odvajanju od figure.
Dete tada traži blizinu, koja je urođeno sredstvo regulacije emocija i primarna
strategija afektivne vezanosti (Schaver & Mikulincer, 2002). Iako uznemirena,
deca mogu prihvatiti brigu drugih odraslih, ali se retko efikasno umiruju ukoliko nema prisustva primarne figure (Bowlby, 1969).
Sva deca su uznemirena separacijom, bez obzira na stil vezanosti. Zbrinutost
od strane vaspitača, umanjuje tendenciju intenzivnog protesta deteta (Bowlby,
1969), reakciju na stres i uvećava osećanje sigurnosti, uprkos odsustvu majke
(Ainworth et al., 1978; Bowlby, 1969). Posmatrajući početak adaptacije u vrtiću
iz ugla teorije afektivne vezanosti, reakcija deteta na odvajanje može se posmatrati kao univerzalna, sa jasnom funkcijom i značajem u odnosu na detetovu
primarnu figuru vezanosti.
Iz ugla teorije afektivne vezanosti, očekuje se da se sigurno afektivna vezana
deca lako adaptiraju. Takva deca su obično ožalošćena odvajanjem, ali spremna da primaju i prihvataju utehu nepoznate osobe (med. sestre); postepeno se
uključuju u igru; ponovni susret sa majkom je pun pozitivne razmene, pozdravljaju je, privijaju se uz nju; vaspitač-stranac može da ih uteši, ali je jasno da ona
više žele majku (Stefanović- Stanojević, 2005); percipiranu socijalnu podršku u
novom okruženju; traže utehu od odraslih kada su uznemireni, imaju efikasnu
regulaciju emocija, koriste odraslu osobu kao sigurnu bazu, i pružaju osnov za
zdrave vršnjačke odnose (Weinfield, Sroufe, Egeland, & Carlson, 1999). Sigurno
vezana deca imaju pozitivna uverenja o vezama kao uzajamnim i suportivnim,
te su sklonija da budu kooperativnija, empatičnija i više se uključuju u socijalna
ponašanja od nesigurnih (Srouf, 1983). Vezanost za roditelje im daje sigurnu
bazu iz koje oni istražuju okolinu. Takve prilike im služe da razviju neophodne
socijalne veštine i da nauče da daju adekvatne emocionalne odgovore (Kobak &
Sceery, 1988). Sigurna vezanost reflektuje poverenje deteta u responsivnost roditelja, te je ispravna i tvrdnja Sroufe (1990), prema kojoj deca nikada ne mogu
biti previše sigurno vezana. Ta deca konzistentno više iskorišćavaju mogućnosti, bolje se povezuju sa vršnjacima, imaju bolje socijalne veštine, veće samopouzdanje, samopoštovanje, emotivno su pozitivniji, samostalnija su, više poštuju
disciplinu i pravila, poseduju veštine samoregulacije, kvalitetniju eksploraciju
i igru. Deca sa sigurnom vezom imaju uverenje da su vredni i to ih vodi samopouzdanim i zdravim odraslim osobama (Bowlby, 1973). Zato u adaptaciji ova
deca jasnim, nedvosmislenim signalima obezbeđuju brigu, ne usmeravaju se
na potrebe staratelja, pružaju mogućnost vaspitaču da ih uteši, mogu da odlože
ponovno prisustvo majke, te grade sigurnu bazu iz koje istražuju.
Adaptacija srednje težine i teška adaptacija je karakteristična za decu sa nesiprimenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
gurnim obrascem afektivne vezanost, koja su drugačije, ali ne manje intenzivno
vezana od dece sigurnog obrasca. Zajedničko im je to da su ponašanja afektivne
vezanosti primarno organizovana oko specifičnosti figure primarnog staratelja.
Nesigurno vezana deca imaju drugačiji tok adaptacije: ili pokazuju malo otvorenih znakova žalosti zbog odvajanja i pseudonezavisnost, ili su previše uznemirena odvajanjem; pri ponovnom susretu sa majkom ili je ignorišu, ili se ne
umiruju, već jedno drugom indukuju uznemirenost; takva deca se prema nepoznatoj osobi ponašaju ili oprezno, pružaju otpor, povlače se, ili su “lepljiva”,
zavisna, ne mogu se lako umiriti i utešiti, plaše se stranca, ili ne uspostavljaju
vizuelni kontakt (Stefanović- Stanojević, 2005), ne vole fizički kontakt, grljenje,
maženje, pokazuju malo ili nimalo opreznosti pred nepoznatom osobom, manjak saradnje, istraživačkog ponašanja, empatije, zakočena su u igru, ne traže
ili odbacuju utehu, ne pokazuju jasnu preferenciju između roditelja i stranca,
mogu se ponašati agresivno i neprijateljski (Goldberg, 1991). Nesigurni obrazac vezanosti je povezan sa nižim nivoima adaptacije (Mayseless, 2004), često
odražava model sebe i drugih koji je štetan za samopoštovanje i njihovo kasnije
socijalno prilagođavanje (Peplau, Miceli, & Worasch, 1982). Dezorganizovan
obrazac vezanosti karakteriše se mešavinom nesigurnih obrazaca, dete je zbunjeno, uznemireno, motorno ukočeno, disocirano, ima negativan model i sebe
i drugih, ispoljava kontradiktorna ponašanja i izostanak organizacije (Stefanović - Stanojević, 2005). Adaptacija nesigurno izbegavajuće dece ogleda se u
specifičnim (sekundarnim) strategijama, kroz samodovoljnost, odbacivanje i
distancu, čime se pruža staratelju mogućnost brige sa minimumom emocionalnog investiranja. U adaptaciji nesigurno ambivalentne dece dominira preterana emocionalnost, neutešnost i usmerenost na potrebe staratelja, što dovodi
do ponašanja vaspitača - ili u pravcu postavljanja zahteva za samostalnošću
ili (što je češće) do podržavanja nesamostalnosti, zavisnosti, kao i majka. Nesigurno izbegavajuća deca su u riziku da se percipiraju kao samostalna, zbog
čega se vaspitač se ponaša u skladu sa pretpostavljenim “Ono je teško dostupno
dete”, čime se ponavlja način reagovanja majke. Nesigurno - izbegavajuća deca
su tokom adaptacije najčešče procenjivana kao samostalna, nezavisna, “svoja”,
zrela. Vaspitno osoblje je takvim procenama zapravo nastavljalo stil vaspitanja
identičan majčinom, čime se nisu stvarale mogućnosti za razvijanje sigurnog
obrasca sa medicinskom sestrom. Suštinski je značajno istaći da nesigurno vezana deca mogu da menjaju obrazac afektivne vezanosti zavisno od konteksta i
iskustava. Neophodno je istaći i da nesigurna afektivna vezanost deteta i majke
daje kapacitete za savladavanje razvojnih zadataka koji se pred dete stavljaju
polaskom u jaslice i potencijal da budu sigurna, ali da su reakcije takve dece na
odvajanje i novu sredinu značajno drugačije.
primenjena psihologija, str. 357-376
369
370
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
Adaptacija se ne završava prestankom plakanja deteta, ona time zapravo počinje. Adaptiranim detetom se smatra dete koje rado dolazi u vrtić i koje slobodno i spontano izražava svoja osećanja, misli i sposobnosti ka figuri za koju se
vezalo u vrtiću. Iz ugla teorije afektivne vezanosti dete je adaptirano kada koristi vaspitača kao sigurnu bazu (istražuje, radoznalo je, učestvuje u ponuđenim
aktivnostima, pozitivno reaguje na naloge vaspitača, produkte i igračke donosi
vaspitaču, kada je uznemireno preferira vaspitača, kada se pojavi nepoznata
odrasla osoba traži sigurno sklonište od vaspitača i u njenom prisustvu stupa u
interakciju; manifestuje vezanost, odnosno sva ponašanja su organizovana oko
vaspitača - teži da je zadrži u blizini, seda u krilo, mazi se, smeši, pruža ruke na
prijemu). Jednom rečju: odgovor vaspitača je sada predvidljiv detetu, a relacija
sa njim dovoljna da dete nesmetano može da istražuje nove relacije i uloge svesno vaspitačeve zaštite i podrške.
Zaključak
U poslednjih 50 godina beleži se nagli rast zapošljavanja žena, majki male dece
iz svih slojeva društva. Potreba za alternativnim staranjem o deci je prisutna u
širokom segmentu populacije, što nalaže značaj istraživanja razvojnih efekata
smeštaja dece u jaslama i eventualnih negativnih efekata na formiranje sigurne
AV sa majkom. Nacionalni institut za zdravlje dece i ljudski razvoj (NICHD) u
SAD je sproveo do sada najobimniju (n=1153), najrigorozniju i najsistematičniju evaluaciju dnevne brige o deci u jaslama. Nalazi na uzrastu od 15 meseci
su pokazali da postoje značajni efekti senzitivnosti i responsivnosti majke na
uznemirenost dece tokom separacije u stranoj situaciji, a da ne postoji izolovan uticaj iskustva dnevne brige u jaslicama na sigurnost afektivne vezanosti sa
majkom ( NICHD Early Child Care Research Network, 1997, 1998). Pokazalo
se da je dnevna briga u jaslicama značajna u interakciji sa porodičnim obeležjima: postoji značajno manja verovatnoća formiranja sigurne afektivne vezanosti
kada je niska senzitivnost / responsivnost majke kombinovana sa lošim i promenjivim kvalitetom brige u jaslicama. Ovi nalazi ukazuju na značaj razmatranja celine konteksta odrastanja dece, nasuprot fokusiranja na izolovani uticaj
jaslica (Rutter & O’Connor, 1999).
Istraživanja na ovu temu i sa ovom teorijskom osnovom u vrtićima u Srbiji gotovo i da nema. Primena teorije afektivne vezanosti, međutim, u pripremi programa adaptacije upravo mogla bi da pruži mogućnost uzimanja u obzir celinu
konteksta razvoja deteta koje ulazi u jaslice. Naglašavajući kontinuitet brige,
značaj prepoznavanja specifičnih razvojnih potreba deteta i roditelja, te senzitivnog odgovaranja na njih od strane vaspitača i vrtića kao institucije, primena
primenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
ove teorije omogućuje integrisani pristup adaptaciji celokupne porodice na boravak deteta u vrtiću, što je ne samo neminovnost nastala radnim vremenom
majke, nego i šansa za optimum razvoja detetovih socijalnih i emocionalnih
kapaciteta na ovom uzrastu.
Literatura
Ainsworth, M.D.S., Blehar, M.C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: a psychological study of the strange situation. Hillsdale, NJ: Lawrence
Erlbaum.
Ainsworth, M.D.S. (1982). Early caregiving and later patterns of attachment.
U: Klaus, M.H., Robertson, M.O. (eds.). Birth, interaction and attachment (pp.
33-43). Johnson & Johnson.
Ainsworth, M.D.S. (1989). Attachment beyond infancy. American Psychologist,
44, 709 -716.
Anhert L., Pinquart M., & Lamb M. (2006). Security of children’s relationship
with nonparental care providers: a meta analysis. Child Development, 74, 664
- 679.
Bartholomew, K., & Horowitz, L.M. (1991). Attachment styles among young
adults: a test of a fourcategory model. Journal of Personality and Social Psychology, 61, 226-244.
Bartholomew, K. (1993). From childhood to adult relationships: Attachment
theory and research.U: Duck, S. (ed.). Learning about relationships (pp. 30-62).
Newbury Park, CA: Sage.
Bowlby, J. (1958). The nature of child`s tie to his mother. International Journal
of Psicho-Anayisis, 39, 350-373.
Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, vol. I: Attachment. New York: Basic
Books.
Bowlby, J. (1973). Attachment and Loss, vol. II: Separation: anxiety and anger.
New York: Basic Books.
Bowlby, J. (1980). Attachment and Loss, vol. III: Loss: sadness and depression.
New York: Basic Books.
Bowlby, J. (1988). A secure base: parent-child attachment and healthy human
development. New York: Basic Books.
Bretherton, I. (1987). New perspectives on attachment relations: security, comprimenjena psihologija, str. 357-376
371
372
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
munication, and internal working models. U: Osofsky, J.D. (ed.), Handbook of
infant development (pp. 1061-1100). Oxford, England: John Wiley
Bretherton, I. (1990). Open communication and internal working models: Their
role in the development of attachment relationships. U: Thompson, R.A. (ed.).
Socio-emotional development. Nebraska Symposium on Motivation, 1988. University of Nebraska Press, Lincoln, NE.
Collins, N.L., Read, S.J. (1994). Cognitive representations of attachment: The
structure and function of working models. U: Bartholomew, K., D. Perlman, D.
(eds.). Attachment processes in adulthood. Advances in personal relationships
(Vol. 5) (pp. 53-90). London: Jessica Kingsley.
Crowell, J.A., Treboux, D., Gao, Y., Fyffe, C., Pan, H., & Waters, E. (2002). Secure base behavior in adulthood. Developmental Psychology, 43, 39-53.
Cugmas Z. (2004). Representations of child’s social behavior and attachment to
the kindergarden teacher in their drawing. Early Child Development and Care,
174, 13-30.
Davies, P.T., & Cummings, E.M. (1994). Marital conflict and child adjustment:
an emotional security hypothesis. Psychological Bulletin, 116, 387-411.
Easterbrooks, M.A., & Goldberg, W. (1987). Toddler development in the family: Impact of father involvement and parenting characteristics. Child Development, 55, 770-752.
Fiske, S.T., & Taylor, S.E. (1991). Social cognition. New York: Random House.
Fox, N.A., & Kimmerly N.L., & Schafer, W.D. (1991). Attachment to mother/
attachment to father: A meta-analysis. Child Development, 52, 210-225.
Goldberg, S. (1991). Recent developments in attachment theory and research.
Canadian Journal of Psychiatry, 36, 393-400.
Goossens, F.A., & van IJzendoorn, M.H. (1990). Quality of infants’ attachments
to professional caregivers: Relation to infant-parent attachment and day-care
characteristics. Child Development, 61, 832-837.
Howes, C. (1999). Attachment relationships in the context of multiple caregivers. In J. Cassidy & P. R. Shaver (Eds.), Handbook of Attachment: Theory,
Research and Clinical Applications (pp. 671 – 687). New York, London: The
Guilford Press.
Howes, C., Hamilton C. E., & Phillipsen, L. C. (1998). Stability and continuity
of child-caregiver relationships. Child Development, 4, 411-422.
primenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
Howes, C., & Hamilton C. E. (1992). Children’s relationships with child-care
teachers: Stability and concordance with maternal attachment. Child Development 53, 879-892.
Howes, C., Matheson, C.C., & Hamilton, C.E. (1997). Mathernal, teacher and
child-care history correlates of children`s relationships with peers. Child Development, 55, 257-273.
Howes, C., Rodning, C., Galluzzo, D.C., & Myers, L. (1988). Attachment and
child care: Relationships with mother and caregiver. Early Childhood Research
Quarterly, 3, 403-416.
Kobak, R.R., & Sceery, A. (1988). Attachment in late adolescence: working
models, affect regulation,and representations of self and others. Child Development, 59, 135-146.
Main, M., Kaplan, N., & Cassidy, J. (1985). Security in infancy, childhood, and
adulthood: a move to the level of representation. Monographs of the Society for
Research in Child Development, 50, 66-104.
Main, M. (1999). Epilogue. Attachment theory: eighteen points with suggestions for future studies. U: Cassidy, J., Shaver, P.R. (eds.). Handbook of attachment: theory, research, and clinical applications (pp. 845-887). New York:
Guilford Press.
Mayeseless, O. (2004). Home leaving to military service: attachment conserns,
transfer of attachment functions from parents to peers, and adjustment, Journal of Adolescent Research, 1, 1-26.
Mitchell-Copeland, J., Denham, S.A., & DeMulder, E.K. (1997). Q-sort assessment of child-teacher attachment relationships and social competence in the
preschool. Early Education and Development, 8, 27-39.
National Institute of Child care and Human Development (NICHD) Early
Child Care Research. (1997). The effects of infant child care on infant-mother
attachment security: Results of NICHD study of early child care. Child Development, 69, 1145-1170.
Peplau, L., Miceli, M., & Morasch, B. (1982). Loneliness and self-evaluation. U:
Peplau, L., Perlman, D. (eds.). Loneliness: a sourcebook of current theory, research and therapy (pp. 131-151). NY: John Wiley and Sons.
Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. New York: International
Universities Press.
Rice, K.G. (1992). Separation-individuation and adjustment to college: a longiprimenjena psihologija, str. 357-376
373
374
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
tudinal study. Journal of Counseling Psychology, 39, 203-213.
Ruter, M., & O’Connor, T. (1999). Implications of attachment theory for child
care policies. In J. Cassidy & P. R. Shaver (Eds.), Handbook of Attachment: Theory, Research and Clinical Applications (pp. 823 – 844). New York, London:
The Guilford Press
Shaver, P.R., & Mikulincer, M. (2002). Attachment-related psychodynamics.
Attachment and Human Development, 4, 133-161.
Sroufe, L.A. (1983). Infant-caregiver attachment and patterns of adaptation in
preschool: The roots of maladaptation and competence. In Perlmutter, M. (ed.),
Minnesota Symposium in Child Psychology (Vol. 16) (pp. 41-83). Hillsdale, NJ:
Erlbaum Associates.
Sroufe, L.A. (1990). Early relationships and the development of children. Infant
Mental Health Journal, 21, 67-74.
Stefanović, T. S. (2005). Emocionalni razvoj ličnosti. Filozofski fakultet: Prosveta, Niš.
Suess, G.J., Grossmann, K.E., & Sroufe, L.A. (1992). Efects of infant attachment
to mother and father on quality of adaptation in preschool: From dyadic to individual organisation of self. International Journal of Behavioral Development,
15, 73-55.
van IJzendoorn, M.H. (1992). Intergenerational transmission of parenting: a
review of studies in nonclinical populations. Developmental Review, 12, 76-99.
van Ijzendoorn, M.H., Sagi, A., & Lambermon, M. (1992). The multiple caregiver paradox: Data from Holland and Israel. In R.C. Pianta (Ed.), New directions
for child development: No 57. Beyond the parent: The role of other adults in
children’s lives (pp. 5-27). San Francisco: Jossey-Bass.
Vaughn, B., Egeland, B., Sroufe, L.A., & Waters, E. (1979). Individual differences in infant-mother attachment at twelve and eighteen months: stability and
change in families under stress. Child Development, 50, 971-975.
Vivona, J.M (2000). Parental attachment styles of late adolescents: qualities of
attachment relationships and consequences for adjustment. Journal of Counseling Psychology, 47, 316-329.
Volling, B., & Belsky, J. (1992). The contribution of child-mother and fatherchild relationships to the qulity of sibling interaction: A longitudinal study.
Child development, 53, 1209- 1222.
Vukelić, M. (1994). Afektivno vezivanje deteta za majku i majčina responsivprimenjena psihologija 2010/4
Adaptacija dece jaslenog uzrasta u kontekstu teorije afektivne vezanosti: iskustva predškolskih ustanova Srema
nost. Neobjavljeni diplomski rad. Filozofski fakultet, Univerzitet u Novom
Sadu, Novi Sad.
Vukelić, M. B. (2010). Promena hijerarhije afektivne vezanosti adolescenata i
relacije sa psihosocijalnom adapatacijom. Neobjavljena doktorska disertacija.
Filozofski fakultet, Univerzitet u Novom Sadu, Novi Sad.
Weinfield, N.S., Sroufe, L.A., & Egeland, B. (2000). Attachment from infancy
to young adulthood in a high-risk sample: Continuity, discontinuity and their
correlates. Child Development, 71, 695-702.
Wood J., Emmerson N., & Cowan P. (2004). Is early attachment security carried forward into relationships with preschool peers? British Journal of Developmental Psychology, 22, 245-253.
primenjena psihologija, str. 357-376
375
376
Olgica Stojić, Spomenka Divljan i Neda Avramov
Olgica Stojić,
Spomenka Divljan
and Neda Avramov
Nursery school children adaptation in the
context of attachment theory: experiences
of preschool institutions in the region of
Srem
In preschool institutions every year we are facing adaptation of children aged
12 to 36 months to nursery school. Even though children and parents are
prepared and a special adaptation program is applied, we encounter various
intensities of separation distress that could not be foreseen.
Viewing entry to nursery school in relation to attachment theory, there is a
possibility of early identification of individual differences in adaptation of children on the basis of mother-child relationship quality, as well as answering
the questions of: transferring attachment from mother to caregiver; compensating negative outcomes of insecure attachment to mother through secure
attachment to caregiver; capacities of young, nursery school children to form
multiple relationships; reorganizing attachment figures hierarchy and providing high quality institutional support during preschool that is essential to
forming secure relationships. In general, this paper is aimed at finding diverse
opportunities in nursery school adaptation process for supporting psycho-social development of children on the basis of attachment theory.
Key words: nursery school children, separation, attachment, adaptation prediction
primenjena psihologija 2010/4
Download

289 primenjena psihologija, str. 289