LIGJI KUNDËR
DISKRIMINIMIT
NË KOSOVË:
SHTATË VITE PAS
Programi i të Drejtave të Njeriut
dhe ky publikim janë përkrahur nga
Mbrojtësit e të Drejtave Civile
Prishtinë,
Dhjetor 2011
Botues
Nisma e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut – Kosovë
Redaktore
Raba Gjoshi
Pergatitur nga
Natyra Avdiu
Lektura
Nisma e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut
Dizajni & Shtypi
PrintingPress
Tirazhi
500
Copyright© Nisma e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut – Kosovë
www.ks.yihr.org
Përmbajtja
Parathënie¹........................................................................................................................................................................................................5
1. Hyrje...............................................................................................................................................................................................................7
2. Përkufizimi i diskriminimit ....................................................................................................................................................................9
a.Diskriminimi i drejtpërdrejtë............................ .................................................................................... .............................................9
b.Diskriminimi i tërthortë............................................. ................................................... .....................................................................10
c.Ngacmimi..............................................................................................................................................................................................11
d.Udhëzimi për të diskriminuar............................................................................................................................................................11
e.Viktimizimi............................................................................................................................................................................................12
f. Segregacioni..........................................................................................................................................................................................12
3. Bazat e diskriminimit.............................................................................................................................................................................13
a.Seksi apo gjinia.....................................................................................................................................................................................14
b.Mosha....................................................................................................................................................................................................15
c.Statusi martesor....................................................................................................................................................................................15
d.Gjuha.....................................................................................................................................................................................................16
e.Paaftësia mendore apo fizike..............................................................................................................................................................16
f.Orientimi seksual..................................................................................................................................................................................17
g.Mendimi apo bindja politike..............................................................................................................................................................18
h.Raca, përkatësia etnike apo kombëtare............................................................................................................................................18
i.Feja apo besimi......................................................................................................................................................................................20
j.Përkatësia shoqërore, pasuria apo lindja...........................................................................................................................................20
k.Çfarëdo statusi tjetër...........................................................................................................................................................................20
4. Fusha e zbatimit të Ligjit......................................................................................................................................................................21
a.Punësimi, kushtet e punës dhe të drejtat e sindikatave..................................................................................................................21
b.Arsimi dhe aftësimi profesional........................................................................................................................................................23
c.Mbrojtja sociale (asistenca sociale, sigurimi social, kujdesi shëndetësor)..................................................................................23
d.Qasja në furnizim me mallra dhe shërbime....................................................................................................................................24
e.Pjesëmarrja në çështjet publike.........................................................................................................................................................25
f.Trajtimi i drejtë para gjykatave dhe organeve tjera të drejtësisë.................................................................................................26
g.Fushat e tjera të zbatimit.................................................................................................................................................................26
h.Të drejtat tjera....................................................................................................................................................................................27
5. Përjashtimet dhe veprimet pozitive....................................................................................................................................................28
6. Mjetet juridike dhe zbatimi...................................................................................................................................................................29
a.Administrative dhe gjyqësore..............................................................................................................................................................29
b.Subjektiviteti juridik.............................................................................................................................................................................30
c.Barra e provës.......................................................................................................................................................................................30
d. Sanksionet............................................................................................................................................................................................31
e. Promovimi i trajtimit të barabartë....................................................................................................................................................32
7. Zbatimi............................................................................................................................................................... .........35
a. Promovimi i Ligjit Kundër Diskriminimit.......................................................................................................................................36
b. Efektiviteti i promovimit të Ligjit Kundër Diskriminimit............................................................................................................40
c. Kërkesa për statistika të rasteve të diskriminimit të bëra në organet administrative................................................................40
d. Kërkesa për statistika të rasteve të diskriminimit të bëra në gjykata...........................................................................................44
e. Rastet e diskriminimit (administrative)............................................................................................................................................46
f. Rastet e diskriminimit (gjyqësore).....................................................................................................................................................48
g. Rastet e diskriminimit (Institucioni i Avokatit të Popullit të Kosovës).......................................................................................51
h. Diskriminimi në media.......................................................................................................................................................................52
i. Identifikimi i diskriminimit dhe kërkesa e kompensimit................................................................................................................52
8. Përfundim....................................................................................................................................................................54
9. Rekomandimet............................................................................................................................................................55
¹Referencat për Kosovën në këtë parathënie janë qëndrime të Këshillit të Evropës dhe jo të Nismës së të Rinjve për të Drejtat e Njeriut
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Parathënie
Lufta kundër diskriminimit është një nga sfidat më të mëdha për Evropën e sotme. Individëve në
tërë Evropën akoma iu mohohet trajtimi i drejtë dhe i barabartë, për shkak të përkatësisë së tyre
etnike, gjinisë, orientimit seksual, aftësisë fizike, përkatësisë shoqërore, moshës, kombësisë,
gjuhës, fesë, opinionit politik apo ndonjë baze tjetër të ngjashme.
Grupe të caktuara në shoqëri e gjejnë veten viktima të diskriminimit më shpesh se të tjerët, dhe
në disa raste diskriminimi mund të jetë i rëndë dhe sistematik. Gratë, akoma fitojnë më pak se
kolegët e tyre meshkuj, për të mos e përmendur se shpesh janë viktima të represionit dhe dhunës
në shtëpitë e tyre; komunitetet romë, ashkali dhe egjiptianë kanë shumë më pak gjasa të kenë
qasje në shkollim themelor dhe shërbime tjera, apo të themelojnë marrëdhënie pune; minoritetet
etnike të caktuara mbesin në disavantazh të theksuar; lezbikeve, gejve, biseksualëve dhe
transgjinorëve mund t’iu mohohet liria e tubimit, akoma më keq, nganjëherë rrihen apo izolohen
nga shoqëria; personat me aftësi të kufizuara trajtohen ndryshe, nganjëherë duke u konsideruar si
persona më të ultë.
Ekzistojnë vështirësi të konsiderueshme me të cilat sot përballen të gjitha këto grupe në
Kosovë1, përkundër ekzistimit të garancive të caktuara juridike dhe mekanizmave për mbrojtje
institucionale vendore.
Diskriminimi, qoftë i perceptuar apo real, ka ndikim negativ në mënyrën se si njerëzit e jetojnë
jetën e tyre. Në rastet e rënda diskriminimi mund të rezultojë me dëmtime afatgjate për individin
dhe madje edhe me humbje të jetës.
Standardet e Këshillit të Evropës, për të cilat autoritetet zotohen vullnetarisht bazohen në tri
shtylla, ato të të drejtave të njeriut, sundimit të së drejtës dhe demokracisë edhe theksojnë rolin
që autoritetet udhëheqëse, duke përfshirë shërbyesit civil dhe publik në të gjitha nivelet kanë në
përmbushjen e obligimeve për të drejtat e njeriut.
Për të siguruar implementim efektiv të standardeve të mos-diskriminimit në tërë Evropën
korniza mbrojtëse ligjore duhet, para së gjithash, të jetë e fortë por mjaft fleksibile për të
mundësuar mbrojtjen e të gjithë atyre që mund të jenë viktima të diskriminimit. Parlamentet
duhet të sigurojnë që legjislacioni është në përputhje me dispozitat që gjenden në konventat
përkatëse evropiane dhe ndërkombëtare, si dhe me jurisprudencën e Gjykatës Evropiane të të
Drejtave të Njeriut në bazë të nenit 14 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut
(KEDNj) dhe Protokollit të saj nr. 12. Qeveritë duhet aktivisht të sigurojnë që këto detyrime
ligjore të përkthehen në masa të mirëfillta të politikave dhe të praktikohen në mënyrë që të
respektohen, mbrohen dhe përmbushen të drejtat e njeriut për të gjithë. Policia dhe autoritetet e
ndjekjes kanë përgjegjësi për të siguruar që rastet e raportuara të merren seriozisht, të
dokumentohen dhe të hetohen plotësisht pa vonesa. Juristët kanë një përgjegjësi shumë të
rëndësishme, që t’i sjellin rastet e diskriminimit përpara drejtësisë, edhe në fushat të cilat në të
kaluarën mund të jenë konsideruar të ndaluara; dhe përfundimisht sistemet gjyqësore duhet të
sigurojnë të jenë të hapura në mënyrë të mirëfilltë në shqyrtimin e rasteve të tilla, duke iu referuar
jurisprudencës së Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut për udhëzime. Ligji ka nevojë jo
vetëm të ekzistojë në letër, por edhe të jetë i jetësuar, përkatës dhe të praktikohet.
1
Të gjitha referencat për Kosovë, qoftë për territorin, institucionet apo popullsinë, në këtë tekst duhet të
kuptohen në përputhje të plotë me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe pa
paragjykuar statusin e Kosovës.
5
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Për të adresuar diskriminimin e rrënjosur, megjithatë, kërkohet angazhim i vërtetë prej liderëve
politik dhe të komunitetit. Nevojitet zero-tolerancë në nivelin më të lartë – dhe deklarimet për
zero-tolerancë – duhet të dëgjohen dhe kuptohen nga popullsia. Heshtja duhet të thyhet, në
mënyrë që të sigurohet se mbrojtja e të drejtave të njeriut është realizuar plotësisht.
E përgëzoj Nismën e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut për përpjekjet e tyre që standardet e
Këshillit të Evropës lidhur me Kundër-Diskriminimin, dhe jurisprudenca e Gjykatës Evropiane
të të Drejtave të Njeriut të shërbejnë si një pikë referimi për sistemin juridik vendor. Ky raport jo
vetëm që evidenton progresin e arritur në zhvillimin dhe zbatimin e legjislacionit Kundër
Diskriminimit, po gjithashtu duhet të shërbejë për identifikimin e atyre fushave ku duhet bërë më
shumë për t’u siguruar që e drejta është vendosur në mënyrë efektive në gjykatore.
Në të gjitha nivelet, parimet e dinjitetit të personit dhe barazia para ligjit duhet të jenë të parat.
Në thelb, profesionistët ligjor dhe shërbyesit publik e konsiderojnë veten si mbrojtës të
standardeve të të drejtave të njeriut përmes punës së tyre – duke përdorur kornizën
ndërkombëtare jo vetëm si pikë referimi, por edhe si instrument të praktikave më të mira që janë
relevante dhe të zbatueshme në Kosovë2.
Andrew Forde
Zëvendës Shef i Zyrës,
Këshilli i Evropës – Prishtinë
30 nëntor 2011
2
Idem
6
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
1. Hyrje
Objektivat e këtij raporti janë, së pari, të promovojë dhe informojë lidhur me mbrojtjen që ofron
Ligji Kundër Diskriminimit dhe të kontribuojë me shembuj konkret të rasteve kundër
diskriminimit në arenën ndërkombëtare, si dhe në instanca tjera ku janë ngritur çështje në
ngjashme me ato në Kosovë3. Së dyti, të shqyrtojë zbatimin e Ligjit Kundër Diskriminimit të vitit
2004
Ligji bashkëkohor Kundër Diskriminimit në Kosovë erdhi pas miratimit të tij nga Kuvendi i
Kosovës4 dhe shpalljes së tij nga Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm. Ky ligj hyri në
fuqi më 19 shtator 2004 dhe pa asnjë amandamentim vazhdon të jetë dokument juridik ligjërisht
i detyrueshëm deri më sot.
Në masë të madhe është i bazuar në aktet legjislative të Bashkimit Evropian; kryesisht në
direktivat për trajtim të barabartë lidhur me racën5 dhe trajtim të barabartë në punësim dhe
profesion6. Vetë ligji identifikon një qëllim të trefishtë; së pari të parandalojë dhe luftojë
diskriminimin. Së dyti, të promovojë barazinë efektive dhe së treti, të vejë në veprim ‘parimin e
trajtimit të barabartë të qytetarëve të Kosovës para ligjit’7. Ngjashmërish Ligji identifikon edhe
parime tjera si trajtimi i barabartë, përfaqësimi i drejtë dhe toleranca ndëretnike8.
Ligji Kundër Diskriminimit është i organizuar në këtë formë: Kreu I ka të bëjë me dispozitat e
përgjithshme, Kreu II me procedurat dhe sanksionet, ndërsa Kreu III përshkruan organet për
promovimin e trajtimit të barabartë.
Që nga raporti jonë i fundit fusha e Ligjit Kundër Diskriminimit ka pësuar ndryshime thelbësore,
kryesisht që burojnë nga shpallja e pavarësisë së Kosovës dhe të drejtat e deklaruara në
Kushtetutën e Republikës së Kosovës. Mos-diskriminimi është njohur si një ndër vlerat
fundamentale në të cilat është bazuar rendi kushtetues i Kosovës9. Përveç kësaj, norma e mosdiskriminimit është e pranuar në raport me të drejtat tjera si barazia para ligjit10, dhe ndalimi i
diskriminimit mbi një gamë të gjerë të bazave11. Është ofruar mbrojtje e veçantë kundër
diskriminimit ndaj minoriteteve12; përfshirë përgjegjësinë e shtetit për kërcënimet apo aktet e
diskriminimit13, masat pozitive lidhur me jetën ekonomike, shoqërore dhe kulturore14, gëzimin e
të gjitha të drejtave kushtetuese për minoritetet pa diskriminim15 dhe të drejtën e kontakteve dhe
pjesëmarrjes në aktivitete të organizatave jo-qeveritare16.
Objektivat e tilla synojmë t’i arrijmë përmes punës sonë por jo detyrimisht në radhën dhe kohën e deklaruar
njëkohësisht. Përveç kësaj shprehim falënderimin për të gjithë ata që na ndihmuan në hulumtimin tonë për
këtë raport dhe çfarëdo gabimi i bërë eventualisht është i autorëve
4 Ligji Kundër Diskriminimit 2004/3
5 Direktiva e Këshillit të Evropës 2000/43/EC
6 Direktiva e Këshillit të Evropës 2000/78/EC
7 Neni 1, Ligji Kundër Diskriminimit 2004/3
8 Neni 2 Po aty
9 Neni 7 i Kushtetutës së Republikës së Kosovës
10 Neni 24 (1) Po aty
11 Neni 24 (2) i Kushtetutës së Republikës së Kosovës përcakton së ‘askush nuk duhet të diskriminohet në
bazë të racës, ngjyrës, pasurisë, gjendjes ekonomike dhe sociale, orientimit seksual, lindjes, paaftësisë apo
ndonjë statusi tjetër personal’
12 Neni 57 (2) i Kushtetutës së Republikës së Kosovës
13 Neni 58 (3) Po aty
14 Neni 58 (4) Po aty
15 Neni 58 (7) Po aty
16 Neni 59 (13) Po aty
3
7
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Për më tepër, Kushtetuta garanton zbatueshmërinë e drejtpërdrejtë dhe përparësinë17 e tetë18
konventave ndërkombëtare ku norma e mos-diskriminimit mbrohet, me dy nga këto konventa
bazuar tërësisht në mos-diskriminim19. Kushtetuta gjithashtu kërkon që të gjitha të drejtat dhe
liritë themelore të njeriut të ‘interpretohen në harmoni më vendimet e Gjykatës Evropiane për të
Drejtat e Njeriut’ (në tekstin e mëtejmë GjEDNj)20. Kjo përfshinë mos-diskriminimin dhe në
raport me jurisprudencën e Gjykatës Evropiane përfshinë të gjitha vendimet që lidhen me
ndalimin e diskriminimit të paraparë në nenin 14 dhe Protokollin 12.
Ndalimi i diskriminimit gjithashtu është evident edhe në shumë akte të tjera legjislative, shumë
prej të cilave përmbajnë klauzolën e ndalimit të diskriminimit. Aktualisht janë mbi njëzet e pesë
ligje të ndryshme21 që përmbajnë një klauzolë të tillë, duke filluar nga Qasja në Dokumente
Publike22, Kujdes Shëndetësor23, Arsimim24, Prokurim Publik25 dhe Partneritete PublikoPrivate26.
Megjithatë, pavarësisht masave të gjëra ligjore të vendosura diskriminimi në Kosovë mbetet një
fakt i gjallë dhe i cili pranohet se ekziston në masë të gjerë nga qytetarët dhe institucionet. Është,
pra, e domosdoshme që të ketë më shumë vetëdije qytetare dhe që të ndërmerren veprime të
përshtatshme në të gjitha sferat e shoqërisë për të luftuar diskriminimin. Me një qëllim të tillë në
mendje ky raport do të hulumtojë forma të ndryshme të diskriminimit në hollësi duke përfshirë
përkufizimet ligjore, si mundet të arrihet deri te eliminimi praktik i diskriminimit të tillë dhe duke
vlerësuar veprimet e institucioneve të cilat janë ligjërisht të detyruara të ndërmarrin veprime në
këtë fushë.
Pasi që ky si kapitull i parë prezantoi se si erdhi deri tek nxjerrja e Ligjit Kundër Diskriminimit,
në kapitullin e dytë do të shqyrtohen përkufizimet e diskriminimit, ndërsa kapitulli i tretë do të
shikojë mbi bazat e diskriminimit, duke ofruar shembuj specifik. Në kapitullin e katërt fusha e
zbatimit të Ligjit do të hulumtohet, në veçanti fushat e ndryshme të aplikimit dhe kapitulli i pestë
shqyrton përjashtimet dhe veprimet pozitive, që nuk përbëjnë diskriminim. Mjetet juridike dhe
zbatimi janë komponent i rëndësisë së veçantë të cilat ky raport do t’i trajtojë në kapitullin e
Neni 22 Po aty
Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut;
Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut dhe Protokollet e saj;
Konventa Ndërkombëtare për të Drejtat Civile e Politike dhe Protokollet e saj;
Konventa Kornizë e Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare;
Konventa për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit Racor;
Konventa për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Gruas;
Konventa për të Drejtat e Fëmijës;
Konventa kundër Torturës dhe Trajtimeve e Ndëshkimeve të tjera Mizore, Jonjerëzore dhe Poshtëruese.
19 Konventa për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit Racor;
Konventa për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Gruas.
20 Neni 53 i Kushtetutës së Republikës së Kosovës
21 Shih shtojcën 1 për listën e plotë
22 Ligji Nr..03/L –215, Neni 1 dhe Neni 3 (1) (4), miratuar më 7/10/2010
23 Ligji për Shëndetësi - Ligji Nr. 2004/ 4 – Neni 12 – miratuar më 19/02/2004;
Ligji për të Drejtat dhe Përgjegjësitë e Banorëve të Kosovës në Sistemin Shëndetësor - Ligji Nr. 2004/38
Nenet: 4 (1), 4 (5) dhe 4 (11) – miratuar më 08/09/2004
24 Ligji për Arsimin në Komunat e Republikës së Kosovës – Ligji Nr. 03/L-068 – Nenet: 3 (b), 3 (j)
dhe 5 (b) - miratuar më 21/05/2008;
Ligji për Arsimin dhe Aftësimin Profesional – Ligji Nr. 02/L-42 - Nenet: 2.3 dhe 27.7 – miratuar më
23/02/2006
25 Ligji për Prokurimin Publik - Ligji Nr. 03/L –241 – Nenet: 1 (2), 7, 33 (2), 34 (1), 35 (3), 36 (3), 38
(7), 56 (3), 60 (3), 73 (3), 91 (4), 104 (1 dhe 2 ), 105 (2.11), 125 (9) – miratuar më 30/09/2010
26 Ligji për Partneritetet Publiko-Private dhe Koncesionet në Infrastrukturë dhe Procedurat e dhënies së tyre
– Ligji Nr. 03/L-090 – Nenet: 3, 16 dhe 50 (1.4) – miratuar më 25/06/2009
17
18
8
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
gjashtë. Përveç kësaj zbatimi do të shqyrtohet në aspekte të ndryshme në kapitullin e shtatë, para
përfundimit dhe rekomandimeve.
2. Përkufizimi i diskriminimit
Neni 3 i Ligjit Kundër Diskriminimit 2004 përkufizon gjashtë forma në të cilat mund të ndodhë
diskriminimi në një formë të qartë, të cilat mund të kuptohen lehtësisht veçanërisht nga
praktikuesit ligjor. Si rrjedhojë nuk do të duhej të ketë pengesa në realizimin e të drejtave të
qytetarëve në procedurat administrative apo gjyqësore. Megjithatë, komponentët që janë të
nevojshëm për secilën formë të diskriminimit do të hulumtohen dhe do t’i referohemi
jurisprudencës së GjEDNj-së dhe në raste të caktuara asaj të Gjykatës Evropiane të Drejtësisë
(në tekstin e mëtejmë GjED) me qëllim të nxjerrjes në pah se si këto koncepte zbatohen në
praktikë.
a. Diskriminimi i drejtpërdrejtë
Në identifikimin e ankesës për diskriminim të drejtpërdrejtë elementet në vijim duhet të
ekzistojnë:
x
x
x
x
i/e trajtuar më pak favorshëm
se dikush tjetër trajtohet, ka qenë apo do të ishte trajtuar
në një situatë krahasuese
bazuar në një apo më shumë baza27
= diskriminim të drejtpërdrejtë28
Duke shqyrtuar këtë çështje nën Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Gjykata nuk ka
qenë e gatshme të nxjerrë dallimet lidhur me format e ndryshme të diskriminimit. Në vend të
kësaj, në rastin e saj të parë, vendosi që neni 14 është një e drejtë plotësuese dhe ai mund të
shkelet kur lexohet në ndërthurje më një të drejtë tjetër thelbësore që mbrohet me Konventë.
Përveç kësaj, Gjykata sqaroi se në mënyrë që një masë të pranohet si e lejueshme, duhet të ketë
një objektiv dhe justifikim të arsyeshëm dhe nëse është proporcional me qëllimet e saj29. Duke
pasuar këtë vendim GjEDNj ka zhvilluar një metodologji e cila ka të bëjë me raste të
diskriminimit nën nenin 14. Ekzistojnë katër elemente që duhet pasur parasysh30:
1.
Duhet të vërtetohet se ankesa për diskriminim bie brenda fushës së mbrojtjes me
Konventë – natyrën plotësuese të nenit 14. Nëse ankesa nuk bie brenda sferës së të
drejtës së mbrojtur atëherë Gjykata nuk do të jetë në gjendje të vendosë për atë31.
Megjithatë, pas miratimit të Protokollit nr. 12 të KEDNj-së, tanimë ekziston një
ndalim i përgjithshëm i diskriminimit, në të cilin mund të mbështetet qytetari32.
Neni 2 (a) Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
Neni 3(a) Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
29 Rasti Linguistët Belgë, Numrat e aplikacioneve: 1474/62, 1677/62, 1691/62, 1769/63, 1994/63, 2126/64,
23 korrik 1968, GjEDNj, në seksionin 1b para 9-10
30 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011, f. 65-7
në dispozicion në http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 23/11/11
31 Shih Botta v Italia, Numri i aplikacionit. 21439/93, 24 shkurt 1998 – Gjykata theksoi se nuk mund të
vendosë për nenin 14 pasi që ankesa bie jashtë fushës së zbatimit të nenit 8
32 Shih Sejdic dhe Finci kundër Bosnje dhe Hercegovinës, Numri i aplikacionit 27996/06 dhe 34836/06,
Dhoma e Madhe e GjEDNj
27
28
9
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
2.
Kur ka shkelje të një të drejte thelbësore, Gjykata zakonisht nuk vazhdon shqyrtimin e
shkeljes ndaras sipas nenit 14, posaçërisht nëse në thelb është argumenti i njëjtë. Një
shkelje e nenit 14 në ndërthurje me një të drejtë thelbësore, nëse ka pabarazi të qartë,
do të shqyrtohet33.
3.
Ankuesi duhet të tregojë dallimin në trajtim duke identifikuar grupin që është trajtuar
ndryshe dhe të tregojë se si situata e tij/saj është e krahasueshme me atë të grupit.
4.
Shteti duhet të tregojë se dallimi në trajtim është i justifikuar. Kërkesat janë që duhet të
ketë një justifikim të arsyeshëm dhe objektiv, duhet të ndjekë një qëllim legjitim dhe që
masat e ndërmarra të jenë në proporcion me atë qëllim.
b. Diskriminim i tërthortë
Diskriminimi i tërthortë shfaqet kur:
x
x
x
x
x
në shikim të parë një dispozitë, kriter apo praktikë neutrale
vë personat
në një apo më shumë baza të mbrojtura34
në një disavantazh të veçantë
në krahasim me personat e tjerë
Përveç nëse kjo dispozitë, kriter apo praktikë
o
o
justifikohet objektivisht me një qëllim legjitim
masat për arritjen e atij qëllimi janë të përshtatshme dhe të nevojshme35
= diskriminim të tërthortë
Sistemi i KEDNj deri së voni nuk e ka pranuar këtë formë të diskriminimit36 dhe është arsyetuar
se kjo bëhet për shkak se është vështirë të matet ndikimi jo proporcional dhe të përmbushet
barra e provës nga ankuesit, e cila ishte e lartë37. Megjithatë GjEDNj braktisi këtë qëndrim kur
vendosi se kishte diskriminim mbi bazën e evidencave statistikore38. Gjykata tha se diskriminimi
mund të ndodh jo vetëm nga një masë legjislative, por edhe nga një situatë de facto39. Në rastin
D.H. dhe të Tjerët kundër Republikës Çeke40, Dhoma e Madhe theksoi se evidencat statistikore mund
të zhvendosin barrën e provës mbi Qeverinë që të sqarojë diskriminimin de facto. Megjithatë, më
e rëndësishme është që Gjykata theksoi se një masë, e cila jo proporcionalisht ka një efekt
paragjykues të dëmshëm mbi një grup mund të përbëjë “diskriminim të tërthortë”, dhe e cila jo
domosdoshmërisht kërkon qëllim diskriminues41. Një vendim tjetër historik është ai i rastit
Chassagnou dhe të tjerët v Franca, Numrat e aplikacioneve: 25088/94, 28331/95, 28443/95, 29 prill 1999,
GJEDNj
34 Neni 2 (2) Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
35 Neni 3 (b) Po aty
36 Abdulaziz, Cabales dhe Balkandali kundër Mbretërisë së Bashkuar, Numrat e aplikacioneve: 9214/80,
9473/81,
9474/81, 28 maj 1985, GJEDNj
37 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011, fq. 73
në dispozicion në http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 23/11/11
38 Zarb Adami v Malta, Numri i aplikacionit: 17209/02, 20 qershor 2006, GJEDNj
39 Po aty para.76
40 Numri i aplikacionit 57325/00, 13 nëntor 2007, Vendimi i Dhomës së Madhe
41 Po aty para 184
33
10
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Nachova kundër Bullgarisë42, ku Gjykata vendosi detyrime procedurale për hetimin e krimeve me
tone raciste për të siguruar ndalimin e diskriminimit.
Ndërsa në rastin Bilka Kaufhaus GmbH kundër Karin Weber von Hartz43, ankuesi argumentoi se në
politikat e pensioneve kishte diskriminim të tërthortë kundër grave, pasi që më shumë gra
punonin me orar të shkurtuar. GjED-ja e pranoi këtë pretendim pasi që punëdhënësi nuk ishte
në gjendje të vërtetojë se masat e përdorura për arritjen e objektivit korrespondonin me nevojën
reale të biznesit apo që ishin masa objektive dhe të domosdoshme për arritjen e këtij objektivi.
c. Ngacmimi
Elementet e nevojshme për ta cilësuar ngacmim si diskriminues, janë:
x
x
x
x
sjellja e padëshiruar (e natyrës seksuale ose/dhe psikologjike)
e bazuar në bazë të mbrojtur44
me qëllim ose efekt të shkeljes së dinjitetit të një personi duke krijuar një mjedis
frikësues, armiqësor, degradues, poshtërues apo ofendues
të përcaktuar nga ai person45
= ngacmim (formë e diskriminimit)
Shumica e rasteve të ngacmimit, përfshirë ngacmimin seksual shfaqen në vendin e punës dhe ato
mund të konsistojnë nga shakatë e turpshme, komentet rreth pamjes, kontakti i padëshiruar fizik,
kërkesa për favor seksual dhe kritika të pajustifikuara. Ngacmimi i tillë gjithashtu mund të lidhet
edhe me karakteristikat e një personi, pra kërkesat për të bazuar një ankesë në një bazë të
mbrojtur, që ndër të tjera mund të jetë racore, seksuale apo abuzim lidhur me paaftësinë46.
Nuk ka shumë raste lidhur me ngacmimin si formë e diskriminimit nga organet apo gjykatat
ndërkombëtare, megjithatë, rasti amerikan i Robinson kundër Jacksonville Shipyards Inc47, shërben si
shembull i mirë. Në këtë rast ankuesja, një punonjëse femër saldatore, që punonte për një
kompani kantieresh detar u ankua sepse vazhdimisht përballej me fotografi nudo në vendin e saj
të punës, përfshirë edhe kabinën e saj. Përveç kësaj, kolegët e saj meshkuj i referoheshin asaj me
‘vogëlushe’, ‘sheqer’ dhe ‘e dashur’ dhe shkruanin grafite të turpshme në vendin e punës drejtuar
asaj. Gjykata vendore e pranoi kërkesën e saj dhe theksoi se kjo përbënte një formë të
ngacmimit, formë e diskriminimit e bazuar në seks.
d. Udhëzimi për të diskriminuar
Ligji Kundër Diskriminimit parasheh se diskriminimi mund të paraqitet edhe përmes udhëzimit
për të diskriminuar48. Udhëzimi i tillë mund të lidhet me secilën nga bazat e mbrojtura49 dhe
mund të paraqitet përmes udhëzimit të drejtpërdrejtë apo të tërthortë.
Numrat e aplikacioneve: 43577/98 dhe 43579/98, 6 korrik 2005, Vendimi i Dhomës së Madhe
Rasti 170/84, [1986] ECR 1607, Gjykata Evropiane e Drejtësisë
44 Neni 2 (a) Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
45 Neni 3 (c) Po aty
46 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011 fq. 81
në dispozicion në http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 24/11/11
47 No. 86-927-Civ-J-12, 760 F. Supp. 1486. 1991 US District
48 Neni 3 (d) Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
49 Neni 2(a) Po aty
42
43
11
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Kjo është edhe një pjesë e Ligjit Kundër Diskriminimit, e cila synon të ofrojë mbrojtje
gjithëpërfshirëse, gjë të cilën nuk e hasim lehtë në kontekstin ndërkombëtar. Megjithatë, se si
funksion kjo në praktikë, do t’i referohemi një rasti të shqyrtuar nga Komisioni Austriak për
Trajtim të Barabartë50. Ankuesja ishte një kameriere me gjysmë-orari që ishte udhëzuar nga
pronari i restorantit të mos iu shërbejë ‘tregtarëve të zi të drogës’. Prej një udhëzimi të tillë nuk
ishte e qartë se a bëhej fjalë për tregtarët e zi të drogës apo personat zezakë që nuk duhej të
shërbeheshin, dhe kur erdhën tre klientë të zi në restorant, ajo refuzoi që t’i shërbente. U vendos
që pavarësisht se udhëzimi ishte disi i paqartë, pronari mund të mbahet përgjegjës për çfarëdo
diskriminimi pasues.
e. Viktimizimi
Viktimizimi përbën diskriminim atëherë kur:
x
x
x
x
çdo person që përjeton ndonjë trajtim apo pasojë të hidhur
si reagim ndaj një ankese apo procedure
me qëllim të vënies në jetë të trajtimit të barabartë51
dhe/ose në rastet kur personi i tillë ofron informacione, dëshmi apo ndihmë tjetër në
lidhje me ankesën ose procedurat52
= viktimizim (formë e diskriminimit)
Nga kjo pjesë e ligjit mund të nxjerrim si përfundim se mbrojtja e ofruar është e aplikueshme
vetëm kur ankesa apo procedura të kenë filluar. Prandaj, nëse ankuesi kërkon që të zbatoj të
drejtën e tij, për shembull për shkak të ngacmimit në vend të punës, nëse punëdhënësi hakmerret
pastaj ndaj kësaj ankese me diskriminim të mëtejmë, ankuesi mundet gjithashtu të bazohet në
viktimizim si një ankesë tjetër për diskriminim.
GjEDNj gjithashtu duket të ketë pranuar një arsye të tillë të veprimit. Në rastin Fogarty kundër
Mbretërisë së Bashkuar53, ankuesi parashtroi një argument të tillë në kontekstin e punësimit.
Përderisa ankuesi nuk pati sukses për arsye procedurale, Gjykata duket se ‘e pranon mbrojtjen
kundër viktimizimit si një zgjerim i të drejtave të garantuara sipas KEDNj-së’54.
f. Segregacioni
Segregacioni përbën diskriminim55 kur:
x
x
x
një apo disa persona veçohen prej të tjerëve
nga personat fizik apo juridik, apo në kombinim të të dyve
nga sektori privat apo publik, apo nga të dy sektorët
Shih përmbledhjen e rastit, në
http://infoportal.fra.europa.eu/InfoPortal/caselawFrontEndAccess.do?id=4
qasur më 24/11/11
51 Siç është përkufizuar në Nenin 2 (a) Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004 – përfshin diskriminimin e
drejtpërdrejtë apo të tërthortë dhe të gjitha bazat e mbrojtura
52 Neni 3 (3) Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
53 Numri i aplikacionit 37112/97, 21 nëntor 2001, GjEDNj
54 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011, f. 84
në dispozicion http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 24/11/11
55 Diskriminimi nënkuptohet të jetë në kuptim të nenit 2 (a) të Ligjit Kundër Diskriminimit – duke mbuluar
atë të drejtpërdrejtë dhe të tërthortë
50
12
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
x
kur veçimi i tillë është bërë në një apo më shumë baza të mbrojtura 56
Përveç nëse ky veçim do të jetë:
o
o
i justifikuar objektivisht me një qëllim legjitim
masat për arritjen e atij qëllimi janë të përshtatshme dhe të nevojshme57
= segregacion (formë e diskriminimit)
Prandaj, Ligji Kundër Diskriminimit edhe njëherë ofron mbrojtje të plotë, duke mbuluar
diskriminimin e drejtpërdrejtë dhe atë të tërthortë, nga veprimet e personave fizik dhe atyre
juridik, nga sektori privat dhe ai publik dhe atë në bazë të gjashtëmbëdhjetë bazave të mbrojtura.
Megjithatë, ekziston mundësia për të justifikuar masat të cilat do të mund të kenë ndikim negativ
në mbrojtjen e ofruar. Me qëllim të kundërveprimit ndaj kësaj, është e rëndësishme që
justifikimet e tilla të monitorohen për së afërmi dhe të kontrollohen në mënyrë efektive gjatë
procedurave administrative dhe gjyqësore.
Përderisa GjEDNj nuk përshkruan specifikisht segregacionin si formë të diskriminimit, ajo është
marrë me raste të tilla kohëve të fundit. Në D.H. dhe të Tjerët kundër Republikës Çeke 58, Gjykata tha
se ‘e ndan shqetësimin e institucioneve tjera të Këshillit të Evropës të cilat kanë shprehur
shqetësime rreth…segregacionit që shkakton sistemi’59 dhe gjeti se neni 14 në ndërthurje me
nenin 1 të protokollit 1 ishte shkelur.
Në një rast më të vonshëm, të Oršuš dhe të Tjerët kundër Kroacisë60, fëmijët romë ishin vendosur në
shkolla të rregullta, ndonëse në klasë të ndara prej fëmijëve tjerë, mbi bazën se nuk e zotëronin
gjuhën kroate. Dhoma vendosi se kjo përbënte një justifikim objektiv dhe të arsyeshëm, pra nuk
ishte diskriminues. Pas referimit të rastit në Dhomën e Madhe, megjithatë, Gjykata vëzhgoi me
kujdes faktet specifike më për së afërmi dhe gjeti se në këtë rast Kroacia nuk kishte marrë masa
adekuate për të siguruar se kjo nuk ishte diskriminuese. Përderisa, ky rast nuk përcakton se
segracioni per se është i paligjshëm, megjithatë thekson se duhet të ketë mbrojtje, justifikime të
arsyeshme dhe objektive dhe se diskriminimi duhet të përdoret vetëm për aq kohë sa është e
nevojshme.
3. Bazat e diskriminimit
Ligji Kundër Diskriminimit mbulon një gamë impresive prej gjashtëmbëdhjetë bazave të
diskriminimit, përfshirë: ‘seksin, gjininë, moshën, gjendjen martesore, gjuhën, paaftësinë fizike
apo mendore, orientimin seksual, mendimin apo bindjen politike, përkatësinë etnike, kombin,
fenë apo besimin, racën, përkatësinë shoqërore, pronën apo statuset tjera’61. Është gjithashtu e
gjerë në atë që të gjitha bazat më lartë janë të mbrojtura nga diskriminimi i drejtpërdrejtë apo i
Neni 2 (a) Ligji Kundër Diskriminimit 2004/3
Neni 3 (f) Ligji Kundër Diskriminimit 2004/3
58 Numri i aplikacionit 57325/00, Vendim i Dhomës 7 shkurt 2006 dhe Vendimi i Dhomës së Madhe 13
nëntor
2007, GjEDNj
59 Para.198 Po aty
60 Numri i aplikacionit 15766/03, Vendim i Dhomës 17 korrik 2008, Vendimi i Dhomës së Madhe 06 mars
2010
61 Neni 2 (a) Ligji Kundër Diskriminimit 2004/3
56
57
13
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
tërthortë62 dhe lidhur me çdo të drejtë të përcaktuar me ligj63, e cila është identifikuar me të
drejtë se e tejkalon mbrojtjen e ofruar me Direktivat e Bashkimit Evropian64. Prandaj, bazat që
mbulohen, me të vërtetë janë shumë gjithëpërfshirëse për të siguruar mbrojtje në një sërë
instancash.
a. Seksi ose gjinia
Seksi dhe gjinia janë të identifikuara si bazë e parë e diskriminimit në nenin 2 të Ligjit Kundër
Diskriminimit, edhe pse për këto nuk është dhënë asnjë përkufizim. Megjithatë, nuk do të thotë
se ka paqartësi në ligj, pasi që pranohet që të dyja i referohen gjendjes apo kategorisë së të qenit
mashkull apo femër65. Për më tepër, Ligji për Barazinë Gjinore66 ofron përkufizime lidhur me
barazinë gjinore në Kreun II.
Diskriminimi në këtë bazë mund të paraqitet në një gamë të sferave dhe padyshim që ky lloj
diskriminimi ndodh në Kosovë dhe që i afekton si meshkujt ashtu edhe femrat. Rastet e
diskriminimit të bazuar në gjini tek gratë mund të përfshijnë, por nuk kufizohen vetëm në: gratë
shtatzëna që diskriminohen në vendet e tyre të punës67, dhunën bashkëshortore të
pakriminalizuar68, viktimat e dhunës familjare që nuk merren seriozisht nga autoritetet69, gratë që
nuk kanë të drejta të barabarta në pronësi70, shkurorëzim apo lidhur me kujdestarinë e fëmijës.
Ndërsa burrat mund të diskriminohen nëse nuk konsiderohen të përshtatshëm për kujdestar
fëmijësh apo infermier dhe duke mos pasur të drejta të barabarta lidhur me pushimin e atësisë71.
Sidoqoftë, për shkak të një sërë faktorësh, ne në Kosovë nuk kemi raste të raportuara për këtë
çështje dhe si rezultat do t’i adresohemi jurisprudencës ndërkombëtare, në veçanti nga GjEDNj
për të nënvizuar disa nga këto forma të diskriminimit.
Po aty
Neni 4 (n) Ligji Kundër Diskriminimit 2004/3
64Fabian G, ‘Implementation of the Anti-Discrimination Law in Kosovo: A plan in need of execution’ 31
janar 2006 në dispozicion http://www.errc.org/cikk.php?cikk=2459 qasur më 21/11/2011
65 Shih përkufizimet e dhëna nga Oxford Dictionary: gjini/seks në dispozicion
http://oxforddictionaries.com/definition/gender#DWS-m-en_gb-msdict-00002%E2%80%93053174 dhe
http://oxforddictionaries.com/definition/sex qasur më 21/11/2011
66 Ligji Nr. 2004/2 miratuar më 19/02/2004
67 Rasti C-177/88, Dekker kundër Stichting VJV [1 0] ECR I-3941 – GjED deklaroi se vendimi i
punëdhënësit që të mos punësojë aplikuesen që ishte shtatzënë, edhe pse ajo ishte personi më mirë për punë
shkaktonte diskriminim të drejtpërdrejtë të bazuar në seks
*kjo nuk është e zbatueshme drejtpërdrejtë në Kosovë pasi që Kosova nuk është pjesë e Bashkimit
Evropian, por kohë pas kohe do t’iu referohemi vendimeve të tilla*
68 Shih “Raporti i Progresit Made in Kosova”, tetor 2011 faqe 34, në dispozicion
http://www.fesprishtina.org/wb/media/Publikations/2011/Made%20in%20Kosovo%202011%20(English)
.pdf qasur më 21/11/2011
69Shih rastet Kontrova kundër Sllovakisë, Numri i aplikacionit 7510/04, 31 maj 2007, GjEDNj dhe A kundër
Kroacisë, Numri i aplikacionit 55164/08, 14/10/2010, Hajduova kundër Sllovakisë, Numri i aplikacionit
2660/03, 30 nëntor 2010 në dispozicion http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/search.asp?skin=hudoc-en
70 Shih rastin Avellanal kundër Perusë (no. 202/1) para Komitetit për të Drejtat e Njeriut që administron
Konventën Ndërkombëtare për të Drejtat Civile dhe Politike
71Shih “Raporti i Progresit Made in Kosova”, tetor 2011 faqe 34, në dispozicion
http://www.fesprishtina.org/wb/media/Publikations/2011/Made%20in%20Kosovo%202011%20(English)
.pdf
qasur më 21/11/2011
62
63
14
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Lidhur me dhunën në familje GjEDNj ka dhënë një gjykim historik në Opuz kundër Turqisë72 në
vitin 2009. Gjykata e pranoi që dhuna në familje i ka prekur kryesisht femrat, dhe se ka pasur një
pasivitet gjyqësor në përgjithësi diskriminues në Turqi, që krijoi një klimë të favorshme për
dhunë në familje dhe se dhuna e tillë ishte e bazuar në gjini dhe përbënte formë të diskriminimit
kundër grave73. Derisa në Rantsev kundër Qipros dhe Rusisë74, edhe pse jo drejtpërdrejtë kishte të
bënte me ndalimin e diskriminimit, Gjykata u shpreh se të dyja shtetet kishin detyrime pozitive
ndaj viktimave të trafikimit. Në Müller dhe Engelhard kundër Namibisë75 është thënë se t’i kërkohet
një njeriu të ndërrojë mbiemrin në atë të bashkëshortes së tij vetëm pas autorizimit, shkel nenin
26 të Konventës Ndërkombëtare për të Drejtat Civile dhe Politike dhe se masa e cila reflektonte
një traditë të gjatë nuk ishte pranuar si justifikim për dallimin në trajtim.
b. Mosha
Kjo nuk është e përkufizuar, edhe pse në masë të gjerë është kuptuar si një karakteristikë
objektive. Rastet e diskriminimit të tillë mund të ndodhin në një sërë kontekstesh dhe
veçanërisht në vendin e punës. Para se Ligji Kundër Diskriminimit të hynte në fuqi Institucioni i
Avokatit të Popullit ka kryer një hulumtim mbi këtë çështje. Hulumtimi i tyre gjeti se
institucionet publike duke specifikuar moshë të caktuar në konkurset e tyre, pa ndonjë justifikim
ligjor, diskriminonin kundër aplikuesve më të vjetër siç janë ata mbi 35 apo 55 vjeç76.
Pavarësisht se Ligji Kundër Diskriminimit kishte hyrë në fuqi, megjithatë, diskriminimi i tillë në
Kosovë ka vazhduar dhe Institucioni i Avokatit të Popullit edhe një herë e ka hetuar këtë fushë.
Hetimi i tyre u fokusua në vendimin e marrë nga Senati i Universitetit të Prishtinës për kufizimin
e moshës në rekrutimin e personelit mësimdhënës pa përvojë akademike nën moshën e 55 vjeç.
Institucioni i Avokatit të Popullit rekomandoi se një vendim i tillë nuk mund të justifikohej
ligjërisht, dhe ishte diskriminues në bazë të moshës77.
c. Gjenda martesore
Kjo mund të thuhet se mbulon një sërë statusesh me qëllim të përfshirjes së statusit martesor
dhe të marrëdhënies, edhe pse Ligji Kundër Diskriminimit nuk e përcakton atë. Megjithatë, është
sugjeruar se, mund të përfshijë të qenit ‘i/e martuar, i/e vejë, i/e shkurorëzuar, i/e ndarë,
beqar/e, i/e pamartuar, seksin e njëjtë, seksin e kundërt’78. Fusha ku diskriminimi mund të haset,
prapë përfshin punësimin, por edhe qasjen në shërbime, si strehimi shoqëror apo sigurimet
shoqërore.
Përderisa nuk jemi në dijeni të rasteve të raportua në Kosovë në këtë sferë, fusha e përshkruar
më lartë ku diskriminimi mund të haset ka gjasa të aplikohet në kontekst të Kosovës. Megjithatë,
me rëndësi të mëtutjeshme, është se diskriminimi në bazë të gjendjes martesore nuk është i
Numri i aplikacionit 33401/02 në dispozicion
http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=opuz&session
id=82145911&skin=hudoc-en qasur më 21/11/11
73 Po aty para. 200
74 Numri i aplikacionit 25965/04, 7 janar 2010
75 Nr. 1 /2000, para Komitetit për të Drejtat e Njeriut që administron Konventën Ndërkombëtare për të
Drejtat Civile dhe Politike
76 Ex-Officio 41/04 në dispozicion
http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3050620a.pdf qasur më 21/11/11
77 Ex-Officio 170/2010 në dispozicion http://www.ombudspersonkosovo.org/new/?id=2,0,151,159,a
qasur më 21/11/11
78 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011
, f. 212 në dispozicion http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 21/11/11
72
15
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
ndaluar shprehimisht në ndonjë prej instrumenteve ndërkombëtare të rëndësisë së madhe79, gjë
që e bën mbrojtjen e ofruar me Ligjin Kundër Diskriminimit edhe më gjithëpërfshirëse.
d. Gjuha
Kjo bazë i referohet të drejtës së të gjithë qytetarëve80 që të mos diskriminohen në bazë të gjuhës
së tyre. Diskriminimi duke shkelur këtë bazë mund të paraqitet në rastet e qasjes në shërbime të
caktuara publike si aplikimi për sigurim social, shkollim, në paraqitjet para gjykatave apo në
pjesëmarrje në çështje publike.
Dështimi për të nxjerrë legjislacion për lejimin e përdorimit të gjuhës është konstatuar të jetë
diskriminues81, edhe kur një legjislacion i tillë është nxjerrë nëse nuk zbatohet mund të rezultojë
me shkelje. Bërja e dallimeve në mes atyre që mund të kandidohen në zgjedhje bazuar në njohje
të gjuhës, pa ndonjë kriter objektiv, përbën shkelje82. Përderisa sipas GjEDNj-së në Oršuš dhe të
Tjerët kundër Kroacisë83, Dhoma e Madhe vendosi se dallimi në bazë të gjuhës nuk është
automatikisht shkelje e nenit 14, nëse ekziston një justifikim i arsyeshëm dhe objektiv për atë
dallim. Në këtë rast të veçantë, megjithatë, duke i veçuar fëmijët romë në shkolla, nuk kishte
asnjë ‘marrëdhënie të arsyeshme të proporcionalitetit’84, prandaj kishte shkelje.
e. Paaftësia fizike ose mendore
Paaftësia i referohet kufizimeve nga pengesa fizike, mendore apo psikologjike, e cila e pengon
pjesëmarrjen e personave të interesuar dhe duhet të jetë e dëshmuar se do të zgjasë për një kohë
të gjatë85. Përderisa ky përkufizim nuk është i detyrueshëm në Kosovë, dhe me gjasë si i tillë
është restriktiv, ai thekson disa nga komponentët që duhet marrë parasysh kur shqyrtohet
diskriminimi mbi këtë bazë.
Rastet mbi këtë bazë të diskriminimit janë gjithashtu të pakta në Kosovë, megjithatë, individët e
tillë janë shumë të cenueshëm dhe mund të përballen me diskriminim në qasjen në punësim,
shërbime esenciale dhe në realizimin e të drejtës së tyre për jetë familjare, liri dhe siguri. Lidhur
me këtë të fundit, është rekomanduar që korniza ligjore në Kosovë nuk është e kënaqshme dhe
duhet të plotësohet me Ligj të veçantë për Shëndet Mendor, në mënyrë që të drejtat e njeriut të
mbrohen plotësisht86.
Po aty
Nuk lidhet vetëm me minoritetet edhe pse zbatohet edhe për ata
81 Diergaardt kundër Namibisë Nr. 760/1997 – Këshilli për të Drejtat e Njeriut që e administron KNDCP
vendosi që Namibia duke miratuar ligjin që imponon përdorimin e vetëm të gjuhës angleze, jo
proporcionalisht i preku folësit Afrikan dhe shkaktoi diskriminim të tërthortë.
82 Ignatane kundër Letonisë, Nr. 884/1999, – Këshilli për të Drejtat e Njeriut që e administron KNDCP
vendosi që duke i mohuar ankuesit të merr pjesë në zgjedhjet lokale për shkak të mospranimit të zotërimit të
gjuhës së përcaktuar nga rezultati i një testi rezulton me shkelje të nenit 25 në ndërlidhje me nenin 2
83 Numri i aplikacionit 15766/03, Vendimi i Dhomës së Madhe 06 mars 2010
84 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011, fq. 186
në dispozicion http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 22/11/11
85 Para 43-45, Rasti C13/05 Chason Navas v Eurest Colectividades SA, vendim i 11 korrikut 2006, Gjykata
Evropiane e Drejtësisë *nuk është ligjërisht i detyrueshëm në Kosovë*
86 Qendra Kosovare për Rehabilitimin e Viktimave të Torturës , ‘Gjendja e të Drejtave të Njeriut në
Institucionet e Shëndetit Mendor , janar 2010 – shkurt 2011, f. 51, në dispozicion
http://www.krct.org/site/images/documents/reports/monitoring/en/Te%20drejtat%20e%20njeriut%20ne
%20institucionet%20e%20shendetit%20mendor%202011_en.pdf qasur më 21/11/11
79
80
16
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Jurisprudenca e KEDNJ-së është në veçanti e rëndësishme këtu, e cila është drejtpërdrejtë e
aplikueshme në Kosovë87. Lidhur me lirinë dhe sigurinë në kontekst me pacientët me aftësi të
kufizuara mendore Gjykata ka theksuar se duhet të ketë bazë ligjore për mbajtjen e individëve të
tillë përfshirë edhe rregullat përcjellëse procedurale dhe se mbajtja e tillë nuk mund të jetë
arbitrare88. Autoritetet gjithashtu kanë detyrime të sigurojnë që në rastet kur ndalohen personat
me aftësi të kufizuara, trajtimi që ata pranojnë nuk përbën trajtim poshtërues89. Ka pasur
gjithashtu edhe sfida ligjore nga personat me aftësi të kufizuara fizike që përballen me pengesa në
qasje në vende të caktuara publike90. Gjykata nuk i cilësoi si diskriminim, pasi që ekzistonin mjete
tjera përmes të cilave individët e tillë mund të siguronin qasje në shërbime të tilla91. Ndërsa qasja
e Gjykatës ka qenë e përshkruar si një ‘rast i lëshuar për të korrigjuar diskriminimin’92, është e
rëndësishme të theksohet se duke u mbështetur në bazë të tillë është e rëndësishme të
dëshmohet ndërlidhja e drejtpërdrejtë në mes të drejtës së mbrojtur dhe diskriminimit dhe se si
mjetet tjera nuk janë në dispozicion për të realizuar të drejtën e tillë në Kosovë.
f. Orientimi seksual
Orientimi seksual i referohet ‘identitetit seksual të personit në raport me gjininë ndaj së cilës
tërhiqet93, që mund të jetë heteroseksual (gjinia e kundërt); homoseksual (gjinia e njëjtë), dhe
biseksual (cilado gjini), edhe pse Ligji Kundër Diskriminimit nuk e përkufizon këtë. Për më
tepër, ekzistojnë individë që veten e identifikojnë si transgjinor, që nënkupton se ata nuk u
përshtaten qartazi nocioneve konvencionale të mashkullit apo femrës dhe janë të mbrojtur sipas
kësaj baze.
Stigma është e shoqëruese e individëve të cilët e identifikojnë veten si homoseksual, biseksual
apo transgjinor në tërë botën94, që mund të rezultojë në diskriminim kur individët e tillë tentojnë
të realizojnë të drejta të ndryshme civile dhe ekonomike. Kosova nuk bën përjashtim, edhe pse
situata është më serioze pasi që individët e tillë madje frikësohen për sigurinë e tyre nëse
identifikohen.
Mbrojtja ligjore efektive është evidente sipas sistemit të KEDNj-së, të cilën Kosova është
ligjërisht e detyruar ta zbatoj dhe Ligji Kundër Diskriminimit luan rol qendror në sigurimin e
mbrojtjes. Gjykata ka konstatuar se në dhënien e përgjegjësisë prindërore, nëse kjo bëhet duke u
bazuar në konsideratat e orientimin seksual (homoseksualitetin) të njërit nga partnerët, nuk është
e pranueshme dhe përbën diskriminim95. Ngjashëm, të drejtat e adoptimit nuk mund t’iu
kufizohen homoseksualëve, nëse e vetmja arsye për një vendim të tillë bazohet në orientimin
seksual, gjë që sërish përbën diskriminim të paligjshëm96. Në Schalk dhe Kopf kundër Austrisë97,
Neni 53 i Kushtetutës së Republikës së Kosovës
Gajcsi kundër Hungarisë, Numri i aplikacionit 34503/03, 3 tetor 2006, GjEDNj
89 Price kundër Mbretërisë së Bashkuar, Numri i aplikacionit 33394/96, 10 korrik 2001, GjEDNj
90 Botta kundër Italisë, Numri i aplikacionit 21439/93, 24 shkurt 1998, GjEDNj (duke u mbështetur në
nenin 8, ankuesi sfidoi mosveprimin e Shtetit në sigurimin e qasjes në plazh për personat me aftësi të
kufizuara, Gjykata vendosi se nuk kishte ndonjë lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet të drejtës për jetë private
dhe qasjes së tillë) Zehnalova dhe Zehnal kundër Republikës Ceke, Numri i aplikacionit 38621/97, 14 maj
2002, GjEDNj (prapë duke u mbështetur në nenin 8, mungesa e qasjes në ndërtesë komunale u sfidua, por
arsyetimi Botta u zbatua)
91 Farcas kundër Rumansë, Numri i aplikacionit 32596/04, 14 shtator 2010, GjEDNj
92 Interights April 2011, në dispozicion http://www.interights.org/farcas/index.html qasur më 21/11/11
93 Përkufizimet e dhëna nga Oxford Dictionary në dispozicion
http://oxforddictionaries.com/definition/sexual+orientation qasur më 21/11/11
94 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Practitioners’ Botimi 2011, f. 138,
në dispozicion http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 21/11/11
95 Salguiero Da Silva Mouta kundër Portugalisë, Numri i aplikacionit 33290/96, 21 dhjetor 1999, GjEDNj
96 E.B. kundër Francës, Numri i aplikacionit. 43546/02, 22 janar 2008, GjEDNj
87
88
17
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
derisa Gjykata nuk gjeti diskriminim në lidhje me të drejtën për t’u martuar, ajo theksoi se sipas
nenit 8, çifti i gjinisë së njëjtë i pamartuar përbën ‘familje’. Diskriminimi në bazë të orientimit
seksual gjithashtu është i ndaluar, Gjykata ka vendosur në një rast lidhur me trashëgimin e
qirasë98, qasjes në përfitime sikurse është mbulimi i sigurisë siç i ofrohet heteroseksualëve99 dhe
në ushtrimin e të drejtës së lirisë për tu tubuar100.
g. Mendimi apo bindja politike
Kjo bazë ofron mbrojtje për ata të cilëve iu shkelen/anashkalohen të drejtat, për shkak të
përkatësisë politike, apo për shkak se ata kanë bindje të caktuara. Për më tepër, është sugjeruar
që diskriminimi mbi këtë bazë ofron mbrojtje për ‘aktivitetet apo demonstrimet e opozitës101
kundër parimeve të vendosura politike, sistemit apo sunduesve’102.
Diskriminimi mbi këtë bazë mund të paraqitet në një sërë kontekstesh si në punësim posaçërisht
në sektorin publik, lidhur me lirinë e shprehjes, si dhe në qasjen në shërbime të caktuara sikurse
marrja e tenderëve apo kontratave në procesin e prokurimit publik.
Në Feldek kundër Sllovakisë103, një artikull i publikuar bënte referencë në të ‘kaluarën fashiste’ të
një ministri të Qeverisë Sllovake, të cilin gjykatat vendore e shpallën shpifës. GjEDNj-ja,
megjithatë, theksoi se kjo ishte shkelje e të drejtës për liri të shprehjes dhe si e tillë informata
ishte e rëndësishme për debat publik104. Përderisa, ne rastet e kufizimit të punësimit të ishnëpunësve shtetëror madje edhe në sektorin privat, Gjykata gjeti se përbën masë
diskriminuese105.
h. Raca, përkatësia etnike dhe kombëtare
Raca është përkufizuar si ‘çdo dallim, përjashtim, kufizim apo preferencë e bazuar në racë,
ngjyrë, prejardhje apo përkatësi kombëtare ose etnike që ka për qëllim apo efekt zhvleftësimin
apo dëmtimin e njohjes, gëzimit apo ushtrimit, mbi baza të barabarta, të të drejtave të njeriut dhe
lirive themelore në fushën politike, ekonomike, shoqërore, kulturore apo ndonjë fushë tjetër të
jetës publike’106. Përveç kësaj, ‘raca’ si koncept është sugjeruar të përfshijë një sërë
karakteristikash duke përfshirë faktorë biologjik, ekonomik, shoqëror, kulturor dhe historik107.
Diskriminimi i bazuar në racë manifestohet në mënyra të ndryshme, përfshirë gjuhën e urrejtjes,
Numri i aplikacionit. 30141/04, 24 korrik 2010, GjEDNj
Karner kundër Austrisë, Numri i aplikacionit 40016/98, 24 korrik 2003, GjEDNj
Kozak kundër Polonisë, Numri i aplikacionit 13102/02, 02 mars 2002, GjEDNj
99 P.B. dhe S.J. kundër Austrisë, Numri i aplikacionit 18984/02, 22 korrik 2010, GjEDNj
100 Baczkowski dhe të Tjerët kundër Polonisë, Numri i aplikacionit 1543/06, 03 maj 2007, GjEDNj
Alekseyev kundër Rusisë, Numrat e aplikacioneve 4916/07, 25924/08 dhe 14599/09, 10 tetor 2010,
GjEDNj
101 Kjo nënkupton aktivitete jo të dhunshme
102 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011, f. 207
në dispozicion http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 21/11/11
103 Numri i aplikacionit 29032/95, 12 korrik 2001, GjEDNj
104 Me këtë rast gjykata megjithatë nuk gjeti diskriminim të bazuar në mendim politik
105 Shih rastet: Rainys dhe Gasparavicius kundër Lituanisë, Numrat e aplikacioneve 70665/01 dhe 74345/01,
07 prill 2005, GjEDNj, Sidabras dhe Dziautas kundër Lituanisë, Numri i aplikacionit 55480/00 dhe
59330/00, 27 korrik 2004, GjEDNj dhe Zickus kundër Lituanisë, Numri i aplikacionit 26652/02, 07 prill
2009 GjEDNj
106 Neni 1 (1) Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit (KNEFD)
107 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011, f. 151
në dispozicion http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 23/11/11
97
98
18
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
dhunën e motivuar racore108 dhe përmes mënyrave më delikate në punësim apo për shembull në
qasje në shërbime.
Nëse një pretendim për diskriminim ngritët, për shembull në kontekst të punësimit por nuk
konsiderohet i rëndësishëm nga organi gjyqësor përkatës, është konstatuar se kjo përbën
diskriminim racor109. GjED-ja duke aplikuar Direktivën e Racës, në të cilën është bazuar Ligji
Kundër Diskriminimit ka shkuar më tej. Në rastin Centrumvoor gelijkheid van kansen en voor
recismebestrijding v Firma Geryn NV110, Gjykata vendosi se nuk është e nevojshme të ketë viktima
për të rezultuar me shkelje ose për të gjetur se janë vendosur politika diskriminuese, aktet
diskriminuese si të tilla mund të përbëjnë shkelje të Direktivës.
Qasja në shërbime, si p.sh. qasja e kufizuar në kredi bankare bazuar në përkatësi kombëtare
gjithashtu është konstatuar se përbën diskriminim të tërthortë111 dhe qasja në vende publike
duhet t’iu garantohet të gjithëve, pra kështu të eliminohet diskriminimi racor112.
Diskriminimi racor, në rrethana të caktuara mund të kalojë në trajtim poshtërues sipas nenit 3 të
KEDNj113. Lidhur me të drejtën për jetë, Gjykata kur ka hetuar ngjarjet e dhunshme ka
vendosur që motivimet racore duhet të hetohen në mënyrë që Shtetet të veprojnë në përputhje
me aspektet procedurale të nenit 2114. Përveç kësaj, mbrojtja e të drejtave tjera mund të
komprometohet për shkak të çështjeve racore si në rastet lidhur me të drejtën për jetë private
dhe familjare115 apo të drejtën për gjykim të drejtë116.
Për më tepër, diskriminimi mund të ndodhë edhe përmes segregacionit117 të individëve.
Segregacioni në bazë të përkatësisë etnike, pa një qëllim legjitim dhe më me rëndësi, pa ndonjë
mbrojtje do të rezultojë në diskriminim racor, që është i ndaluar118.
Përkatësia kombëtare është sugjeruar se i referohet lidhjes juridike ndërmjet qytetarit dhe Shtetit,
prandaj ka karakter ligjor lidhur me shtetësinë119. Diskriminimi mbi këtë bazë mbulohet me
108 Në rastin e Dzemajl, Numri i aplikacionit 161/2000, Komiteti i OKB-së kundër Torturës – u pranua që
ekzistimi i motivimit racist mund të jetë faktor rëndues në veprën e kryer penale
109 Yilmaz-Dogan kundër Holandës, Numri i aplikacionit 1/1984, Komiteti për Eliminimin Diskriminimit
Racor
110 Rasti C-54/07, 07 tetor 2008, Gjykata Evropiane e Drejtësisë
111 Habassi kundër Danimarkës, Numri i aplikacionit 10/1997, Komiteti për Eliminimin Diskriminimit Racor
112 Lacko kundër Republikës Sllovake, Numri i aplikacionit 11/1998, Komiteti për Eliminimin Diskriminimit
Racor – ankuesit i është ndaluar hyrja në një restorant për shkak të përkatësisë etnike rome
113 shih rastet East African Asians kundër Mbretërisë së Bashkuar, Numrat e aplikacioneve 4403/07, 14
dhjetor 1973, GjEDNj, Qipro kundër Turqisë, Numri i aplikacionit 25781/94, 10 maj 2001, GjEDNj
114 Nachova kundër Bullgarisë, Numri i aplikacionit 43577/98 & 43579/98, 6 korrik 2005, Dhoma e Madhe e
GjEDNj
115 Connors kundër Mbretërisë së Bashkuar, Numri i aplikacionit 66746/01, 27 maj 2004, GjEDNj – ku
Gjykata theksoi se mungesa e të drejtave procedurale në këtë rast shkeli të drejtat për jetë familjare të
ankuesit sipas nenit 8
116 shih rastet M kundër Francës, Numri i aplikacionit 16831/90, 09 nëntor 1990, GjEDNj – ku është thënë
se dështimit për të hetuar një vërejtje racist të pretenduar nga një pjesëtar i porotës shkeli nenin 6 (1)
Sander kundër Mbretërisë së Bashkuar, Numri i aplikacionit 34126/96, 09 maj 2000, GjEDNj – Shkelje e
nenit 6, pasi që dy pjesëtarë të porotës bënë shaka raciste lidhur me të paditurit aziatikë
117 Ndarja e një grupi njerëzish bazuar në kriteret si: seksi, raca, përkatësia etnike etj.
118 Shih rastet D.H dhe të Tjerët kundër Republikës Çeke, Numri i aplikacionit 57325/00, 7 shkurt 2006 –
Vendimi i Dhomës dhe 13 nëntor 2007 – Vendimi i Dhomës së Madhe, GjEDNj
Oršuš dhe të Tjerët kundër Kroacisë, Numri i aplikacionit 15766/03, 17 korrik 2008 – Vendimi i Dhomës,
06 mars 2010 – Vendimi i Dhomës së Madhe, GjEDNj
119 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011, f. 168
në dispozicion http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 23/11/11
19
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Ligjin Kundër Diskriminimit dhe në praktikë mund të haset në kontekste të ndryshme. Në
Gaygusuz kundër Austrisë120, është vendosur që mohimi i qasjes në beneficionet e papunësisë pa
ndonjë justifikim objektiv apo të arsyeshëm dhe që trajtimi i ndryshëm i bazuar në përkatësi
kombëtare, përbën diskriminim në kundërshtim me nenin 14 të KEDNj-së.
i. Feja dhe besimi
‘Feja dhe besimi është një nga të drejtat më të mbrojtura në të të drejtën ndërkombëtare të të
drejtave të njeriut’121, të cilën instrumenti ligjor vendor siç është Ligji Kundër Diskriminimit e
mbron gjithashtu. Është vështirë të definohet kjo e drejtë, për shkak të gamës së gjerë të
besimeve dhe si të tillë Ligji Kundër Diskriminimit nuk e përkufizon.
Diskriminimi i bazuar në këtë bazë mund të paraqitet në ndërthurje me një sërë të drejtash tjera
si e drejta për jetë private dhe familjare, shkollim, punësim dhe aktivitete fetare, ndër të tjera.
Në Hoffman kundër Austrisë122, gjykata vendore i dha kujdestarinë babait në bazë të fesë së tij pasi
që ai do të ishte në gjendje që t’i mbrojë më mirë interesat e fëmijës. Gjykata gjeti se dallimi në
bazë të fesë nuk ishte justifikuar nga asnjë qëllim i Shtetit, prandaj, kjo pa të drejtë e privoi
ankuesin nga e drejta për mosndërhyrje në jetën familjare dhe ishte diskriminuese.
j. Përkatësia shoqërore
Si një nga bazat që nuk është përkufizuar nga Ligji Kundër Diskriminimit, gjithashtu është
vështirë të përkufizohet edhe në ligjin ndërkombëtar të të drejtave të njeriut. Komiteti për të
Drejta Ekonomike, Sociale dhe Kulturore në Komentin e Përgjithshëm 20123 e ka përkufizuar si
‘status shoqëror i trashëguar i personit’ në raport me tri kategori, përfshirë: pronën, prejardhjen
nga lindja dhe statusin ekonomik dhe shoqëror.
Me kategori të tilla në mendje, diskriminimi mund të ndodhë në raport me pronësinë, ose lidhur
me statusin ekonomik apo shoqëror. Për më tepër, Komiteti ka nënvizuar se të jetuarit në varfëri
apo pa strehë mund të pengojë të drejtat e personit për qasje në shkollim, kujdes shëndetësor,
qasje në vende publike, që shkakton diskriminim.
k. Çdo status tjetër
Kjo bazë është evolutive, pasi që asnjë konventë ndërkombëtare nuk ofron baza të reja të
mbrojtjes. Kjo është mbrojtje e rëndësishme pasi që ofron mbrojtje superiore, derisa e drejta
zhvillohet dhe duke mos i kufizuar ankuesit që të sjellin rastet në baza tjera specifike, nëse rastet
e tyre nuk përshtaten në mënyrë adekuate.
Megjithatë, duke marrë para sysh që Ligji Kundër Diskriminimit është shumë gjithëpërfshirës në
lidhje me bazat që i mbulon, në praktikë kjo bazë nuk mund të përdoret nëse një nga bazat
aplikohet qartë në një rast të caktuar. Për shkak të natyrës së kësaj baze, do të ishte e
papërshtatshme që të ofrohet një përkufizim, edhe pse tashmë mund të parashikohen disa raste
që mund të sillen përpara.
Numri i aplikacionit 17371/90, 16 shtator 1996, GjEDNj
Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011,
f. 168 në dispozicion http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 23/11/11
122 Numri i Aplikacionit 12875/87, 23 qershor 1993
123 Në dispozicion http://www2.ohchr.org/english/bodies/cescr/comments.htm qasur më 23/11/11
120
121
20
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Diskriminimi në bazë të besimit filozofik124 mund të sillet përpara sipas kësaj baze. Juridiksionet
tjera tashmë kanë filluar të trajtojnë raste të tilla, siç është konsiderimi nëse besimet filozofike në
ndryshimet klimatike të shkaktuara nga faktori njeri duhet të jetë bazë e ndaluar e
diskriminimit125. Në rastet tjera si besim filozofik është argumentuar të jetë besimi në një ‘teori
komploti rreth sulmeve terroriste të 7 korrikut dhe 11 shtatorit126, por të cilat nuk patën sukses.
Megjithatë, besime tjera të tilla që kanë pasur sukses të pranohen para gjykatës përfshijnë besimin
filozofik kundër gjuetisë së dhelprave127 dhe në ‘një qëllim më të lartë të Kompanisë
Transmetuese Britanike128.
4.Fusha e zbatimit të Ligjit
Ligji Kundër Diskriminimit siguron zbatueshmëri të gjerë duke mbrojtur personat fizik dhe
juridik nga sektori publik dhe privat. Sa iu përket organeve publike, ato mund të mbahen
përgjegjëse për çdo veprim apo mos-veprim që shkel një apo më shume të drejta të një personi
apo personave fizik apo juridik129. Përveç kësaj, implementimi i fushës së zbatimit të ligjit është i
detajuar përmes trembëdhjetë fushave të specifikuara, ndërsa e katërmbëdhjeta thekson se
implementimi i fushës së zbatimit mund të zgjerohet edhe më tej përmes ‘çdo të drejte tjetër të
përcaktuar më ligjin në fuqi’130.
Fushat e zbatueshme janë mjaftueshëm të qarta për tu aplikuar në praktikë brenda procedurave
administrative dhe gjyqësore. Megjithatë, ky raport do t’i hulumtojë me tej dhe në veçanti do t’iu
referohet akteve tjera legjislative që e përmbajnë ndalimin e diskriminimit qoftë në lidhje me
fushat tashmë të specifikuara brenda Ligjit Kundër Diskriminimit, apo atyre që përbëjnë ‘çdo të
drejtë tjetër të përcaktuar me ligjin në fuqi’.
a. Punësimi, kushtet e punës dhe të drejtat e sindikatave
Punësimi është i mbuluar specifikisht nga Ligji Kundër Diskriminimit në dy aspekte. Së pari
‘kushtet për qasje në punësim131 përfshirë kriteret e seleksionimit dhe kushtet e rekrutimit’132
duhet të jenë në përputhje me Ligjin Kundër Diskriminimit. Kjo nënkupton se individi edhe
nëse nuk ka kontratë pune, mund të thirret në Ligjin Kundër Diskriminimit, ‘çfarëdo qoftë fusha
e veprimit dhe në të gjitha nivelet e hierarkisë profesionale’133. Ngjashmërisht, promovimi
gjithashtu përfshihet sipas kushteve të njëjta, pa marrë parasysh veprimtarinë dhe në të gjitha
nivelet e hierarkisë.
124 Do të ishte ndryshe nga baza e e definuar e fesë dhe besimit, që është sugjeruar që e dyta ‘besimi’
gjithmonë i referohet besimeve fetare dhe jo politike, shoqërore apo filozofike – shih Interights, ‘NonDiscrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ Botimi 2011, f. 187 në dispozicion
http://www.interights.org/handbook/index.html qasur më 23/11/11
125 Grainger Plc dhe të Tjerët kundër Nicholson, UKEAT/0219/09 në dispozicion
http://www.bailii.org/uk/cases/UKEAT/2009/0219_09_0311.html qasur më 23/11/11
126 Farrell kundër South Yorkshire Police Authority [2011], Employment Tribunal, UK, përmbledhje e rastit
në dispozicion http://www.employmentlawwatch.com/tags/farrell-v-south-yorkshire-poli/ qasur më
23/11/11
127 Hashman kundër Milton Park (Dorset) Ltd t/a Orchard Park [2011], Employment Tribunal, UK,
përmbledhje e rastit në dispozicion http://www.fishermeredith.co.uk/archives/5903 qasur më 23/11/11
128 Maistry kundër British Broadcasting Company [2011], Employment Tribunal, UK, përmbledhje e rastit në
dispozicion http://www.williambrose.com/neës/120/66/Maistry-v-BBC-2011 qasur më 23/11/11
129 Neni 4 Ligji Kundër Diskriminimit
130 Neni 14 (n) Po aty
131 Kjo mbulon vetë-punësimin dhe profesionin
132 Neni 4 (a) Po aty
133 Po aty
21
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Së dyti, kushtet e punësimit dhe kushtet e punës duhet të respektojnë parimet e mosdiskriminimit përfshirë largimin nga puna dhe pagën134.
Ligji i Punës135 sjell dispozita të tjera lidhur me mos-diskriminimin në kontekst të punësimit. Së
pari, zgjeron fushën e zbatimit të mos-diskriminimit në punësim, duke përfshirë trajnimin,
termat dhe kushtet e punësimit, çështjet disiplinore dhe ndonjë çështje që ngritët në marrëdhënie
pune apo që rregullohet më ligjin në fuqi136. Së dyti, e bën drejtpërdrejtë të aplikueshëm Ligjin
Kundër Diskriminimit në çfarëdo kontrate137. Në lidhje me grupet e cenueshme në punësim, sjell
dispozita të veçanta për personat me aftësi të kufizuara, duke e ndaluar specifikisht
diskriminimin e drejtpërdrejtë apo të tërthortë kundër personave me aftësi të kufizuara138 dhe
vendos detyrim të veçantë për punëdhënësit gjatë rekrutimit për të siguruar mundësi të barabarta
për meshkujt dhe femrat139. Përveç kësaj kërkesat reale dhe përcaktuese profesionale nuk
konsiderohen diskriminuese140.
Punësimi në sektorin publik është trajtuar në veçanti; sektorit publik i kërkohet të publikoj të
gjitha mundësitë e punësimit dhe diskriminimi është i ndaluar141. Masat ndëshkimore të Ligjit të
Punës gjithashtu merren me diskriminimin. Gjoba për shpërfilljen e Ligjit të Punës sillet nga 100
(euro) deri në 10.000 (euro)142, por kjo mund të trefishohet nëse ndodh diskriminimi143.
Megjithatë, në përkufizimin e diskriminimit144, Ligji i Punës përmban një numër mospërputhjesh.
Së pari, diskriminimi i bazuar në seks është i mbuluar në versionin anglisht të ligjit, por ai i
bazuar në gjini nuk është, ndërsa në versionin shqip është e kundërta, gjinia është e mbuluar
ndërsa seksi jo. Ngjashmërisht ka referencë në statusin familjar si bazë e mbrojtur, edhe pse nuk
është e qartë çfarë mbulon. Por, çka është më e rëndësishme, baza të caktuara janë përjashtuar
tërësisht, duke përfshirë: paaftësinë, orientimin seksual, përkatësinë etnike dhe kombëtare. Ky
përkufizim gjithashtu i referohet edhe anëtarësisë në sindikata si një bazë e re e mbrojtur nga
diskriminimi në kontekst të punësimit.
Derisa, ky përkufizim jo i plotë mund të jetë rezultat i hartimit të dobët, është problematik në
teori dhe praktikë. Për shkak se nuk është në përputhje me Kushtetutën145 apo ligjet tjera146, pasi
që përjashton baza të caktuara dhe në këtë mënyrë, persona të caktuar nga mbrojtja kundër
diskriminimit në kontekstin e punësimit.
Të drejtat e sindikatave janë një fushë tjetër ku Ligji Kundër Diskriminimit është i aplikueshëm,
duke mbuluar anëtarësimin, dhe përfshirjen në organizata të punëtorëve ose organizata
profesionale dhe përfitimet që ofrohen147. Mbrojtja e tillë është elaboruar më tutje në Ligjin e
Organizimit të Sindikatave, ku thuhet se diskriminimi mbi bazën e anëtarësisë në sindikata apo
pjesëmarrje në aktivitete të tilla është i ndaluar148. Përveç kësaj, diskriminimi kundër
Neni 4 (c) Po aty
Ligji Nr.03/L –212
136 Neni 5 (1) Ligji i Punës - Ligji Nr. 03/L –212
137 Neni 5 (5) Ligji i Punës - Ligji Nr. 03/L –212
138 Neni 5 (2) Po aty
139 Neni 5 (4) Po aty
140 Neni 5 (3) Po aty
141 Neni 8 (1) dhe (2) Po aty
142 Neni 92 (1) Po aty
143 Neni 92 (3) Po aty
144 Neni 3 (1.17) Po aty
145 Neni 34 (2) i Kushtetutës së Republikës së Kosovës
146 Neni 2 (a) Ligji Kundër Diskriminimit – Ligji Nr. 2004/3
147 Neni4 (d) Po aty
148 Neni 4 (2) Ligji për Organizimin Sindikal - Ligji Nr. 04/L-011 – miratuar më 28/07/2011
134
135
22
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
përfaqësuesve të sindikatave është i ndaluar149 dhe intervenimi në funksionimin e sindikatave
përkundër ndalesës ligjore150 mund të rezultojë me diskriminim151, edhe pse ky i fundit nuk është
mjaft i qartë.
b. Arsimi dhe Aftësimi Profesional
Arsimi është një fushë tjetër e rëndësishme ku Ligji Kundër Diskriminimit aplikohet. Nëpërmjet
nenit 4 (g), do të thotë që normat e mos-diskriminimit aplikohen si në institucionet arsimore në
sektorin publik ashtu edhe në atë privat në Republikën e Kosovës, që duhet të sigurohet se nuk
ka diskriminim mbi asnjë nga bazat e mbrojtura. Ngjashmërisht, ligji siguron mbrojtje për
personat në trajnim profesional në të gjitha nivelet, përfshirë përvojën në punë praktike152.
Ligji për Arsimin në Komuna153, elaboron zbatimin e normave të mos-diskriminimit. Së pari,
përshkruan se Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë (në tekstin e mëtejmë MAShT) ka
përgjegjësi të promovojë një ‘sistem arsimor jo-diskriminues në të cilin e drejta e çdo personi
respektohet dhe mundësitë cilësore për mësim janë në dispozicion për të gjithë154. Së dyti,
gjithashtu është përgjegjësi e MAShT-it të sigurojë integrimin e ‘personave me pengesa apo aftësi
të kufizuara në sistemin arsimor’155. Ndërsa, është përgjegjësi e Komunave të sigurojnë që
regjistrimi dhe pranimi i nxënësve të bëhet në përputhje me Ligjin Kundër Diskriminimit156.
Komunat kanë gjithashtu kompetenca të krijojnë kushtet për ofrimin e shërbimeve arsimore në
gjuhën serbe’157, edhe pse dispozitat për arsim në gjuhët e minoriteteve tjera nuk specifikohen.
Për sa i përket trajnimit profesional, Ligji për Arsimin dhe Aftësimin Profesional158 gjithashtu
tenton të ofrojë referencë në normat kundër diskriminimit. Neni 2 (3) thekson se institucionet
publike dhe private duhet të ofrojnë arsimim pa diskriminim mbi bazat e ‘gjinisë, përkatësisë
etnike, paaftësisë’. Përveç kësaj, se nxënësit mund të ankohen lidhur me notat vlerësuese mbi
bazën se kanë qenë të diskriminuar159. Së pari, bazat e mbrojtura nuk janë të mjaftueshme, pasi
që një numër i madh i tyre janë lënë jashtë, dhe që në këtë kontekst mund të jetë e rëndësisë së
veçantë pasi që nxënësit më të moshuar mund të angazhohen në aftësim profesional dhe mund
të kenë angazhime tjera mbi të cilat ata mund të diskriminohen. Së dyti, derisa procedura e
ankimit mbi bazën e diskriminimit është posaçërisht e rëndësishme të përfshihet, koncepti nuk
është i definuar mirë dhe mund të lindin probleme praktike.
c. Mbrojtja sociale (asistenca sociale, sigurimi social, kujdesi shëndetësor)
Ligji Kundër Diskriminimit gjithashtu aplikohet në asistencën sociale, sigurimin social dhe
kujdesin shëndetësor160. Sa iu përket këtyre fushave të zbatimit është me rëndësi të veçantë të
përmendet se detyrimet e organeve publike përfshijnë ‘çdo veprim apo mosveprim që shkel një
apo më shumë të drejta të personit apo personave fizik apo juridik’.
Neni 24 (1) Po aty
Neni 25 Po aty
151 Neni 25 (4.2) Po aty
152 Neni 4 (b) Ligji Kundër Diskriminimit
153 Ligji Nr. 03/L-068
154 Neni 3 (b), Ligji për Arsimin në Komuna në Republikën e Kosovës
155 Neni 3 (j) Po aty
156 Neni 5 (b)
157 Neni 12 Po aty
158 Ligji Nr. 02/L-42
159 Neni 27 (7) Ligji për Arsim dhe Aftësim Profesional
160 Neni 4 (e)
149
150
23
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Legjislacioni specifik që e mbulon këtë fushë, megjithatë, nuk i inkorporon normat mosdiskriminuese në mënyrë adekuate çdokënd. Ligji për Skemën e Asistencës Sociale161 nuk
përmban apo përmend normat mos-diskriminuese askund. Kjo është për keqardhje të madhe
pasi që ankuesit e caktuar mund të përballen me diskriminim kur aplikojnë për asistencë sociale
dhe ky ligj i veçantë nuk merret më këtë çështje në mënyrë të drejtpërdrejtë. Përveç kësaj, ky
mund të jetë një nga faktorët pse nuk kemi shumë raste të diskriminimit në gjykata, pasi që rastet
duhet të sillen duke u thirrur drejtpërdrejtë në Ligjin Kundër Diskriminimit.
Sa i përket kujdesit shëndetësor, Kosova aktualisht ka tri ligje në fuqi, të cilat e rregullojnë
kujdesin shëndetësor dhe inkorporojnë normat mos-diskriminuese në forma të ndryshme. Ligji
për Shëndetësi thekson se kujdesi shëndetësor do të ofrohet përmes një numri parimesh siç është
barazia162, që ‘përfshin mos-diskriminimin siç përkufizohet me konventa ndërkombëtare’163.
Përveç kësaj gjithëpërfshirja dhe mos-diskriminimi është edhe një parim në ofrimin e kujdesit
shëndetësor të barabartë për të gjithë pa diskriminim ‘ pavarësisht nga gjinia, kombi, raca, ngjyra,
gjuha, feja, preferencat politike, statusi shoqëror, statusi pronësor, niveli i aftësisë fizike apo
mendore, statusi familjar, apo diferenca në moshë’164. Për më tepër Ministria e Shëndetësisë
është e detyruar të ‘zhvillojë politika dhe të zbatojë legjislacionin për një sistem shëndetësor mosdiskriminues dhe llogaridhënës’165.
Ndërsa Ligji mbi të Drejtat dhe Përgjegjësitë e Qytetarëve në Kujdesin Shëndetësor (në tekstin e
mëtejmë LDPQKSh) thekson se kujdesi shëndetësor duhet të jetë ‘adekuat dhe vazhdimisht në
dispozicion për të gjithë pa ndonjë diskriminim’166 dhe listat e pritjes duhet të mbahen pa
diskriminim167. Përveç kësaj LDPQKSh liston këto baza mbi të cilat mund të ndodh
diskriminimi ‘pozita shoqërore, pikëpamjet politike, prejardhja, përkatësia kombëtare, feja, gjinia,
preferencat seksuale, mosha, gjendja martesore, paaftësia fizike apo mendore, kualifikimi apo
çfarëdo baze që nuk lidhet me gjendjen shëndetësore’168. Ligji mbi të Drejtat e Riprodhimit
gjithashtu referohet në mos-diskriminim, pasi që garanton realizimin e të drejtave riprodhuese pa
ndonjë diskriminim169.
Megjithatë, ka mospërputhje në mes të dy ligjeve dhe bazat mbi të cilat mund të ndodhë
diskriminimi. Për më tepër, asnjë nga këto nuk mbulon të gjitha bazat e mbrojtura me
Kushtetutë dhe me Ligjin Kundër Diskriminimit. Është me rëndësi të veçantë se disa nga bazat
të cilat ofrojnë mbrojtje për grupet e margjinalizuara nuk përfshihen në asnjërin ligj, si orientimi
seksual, përkatësia etnike dhe gjuha, që mund të ndikojnë në qasjen në kujdes shëndetësor nga
këto grupe.
d. Qasja në furnizim me të mira materiale dhe shërbime
Ligji Kundër Diskriminimit specifikisht njeh të drejtën për ‘qasje në furnizim e të mirave
materiale dhe shërbimeve të cilat janë në dispozicion të opinionit publik’170. Prandaj, në qasjen
në të mira materiale apo shërbime nga sektori privat apo publik, diskriminimi mbi cilëndo nga
bazat e mbrojtura është i ndaluar.
Ligji Nr. 2003/15
Neni 12 (1) Ligji i Shëndetësisë – Ligji Nr. 2004/04
163 Neni 12 (2.a) Po aty
164 Neni 12.5 Po aty
165 Neni 17 (1.a) Po aty
166 Neni 4 (1) Ligji për të Drejtat dhe Përgjegjësitë e Qytetarëve në Kujdesin Shëndetësor
167 Neni 4 (11) Po aty
168 Neni 4 (5) Po aty
169 Neni 4 (3) Ligji për Shëndetin Riprodhues – Ligji Nr. 02/L-76
170 Neni 4 (i) Ligji Kundër Diskriminimit
161
162
24
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Në sektorin publik për shembull Ligji për Prokurim Publik171 kërkon që vendimet e të gjithë të
përfshirëve në prokurim publik duhet të respektojnë mos-diskriminimin172. Ligji i dedikon nenin
7 ‘trajtimit të barabartë/mos-diskriminimit dhe transparencës’. Kërkon që ‘operuesit ekonomik
të trajtohen pa diskriminim’173, ‘asnjë aktivitet i prokurimit nuk duhet të ndërmerret…nëse
diskriminon’174, procedura e prokurimit diskriminues është e ndaluar175 dhe autoriteti
kontraktues nuk duhet të krijojë apo imponojë dhe duhet të parandalojë ‘diskriminimin
territorial, fizik, material, personal apo organizativ’176. Përveç kësaj, diskriminimit i referohen
edhe dhjetë nene të tjera177.
Derisa lloji i diskriminimit të cilit i referohet neni 7 është i ndryshëm nga ai në Ligjin Kundër
Diskriminimit, është e rëndësishme të njihet që kjo fushë e zbatimit kërkon disi kritere të
ndryshme. Megjithatë, është shumë e rëndësishme që ndalimi i diskriminimit është përfshirë dhe
mbetet të shihet se si do të zbatohet në praktikë.
e. Pjesëmarrja në çështjet publike
Ligji Kundër Diskriminimit kërkon që pjesëmarrja në çështje publike të ndodhë pa ndonjë
diskriminim. Identifikon dy fusha të veçanta; ‘të drejtën për të votuar, dhe të drejtën për t’u
kandiduar’178.
Sa i përket të drejtës për të votuar Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme179 gjithashtu thekson se
‘çdo qytetar ka të drejtë të votojë dhe të drejtë për t’u zgjedhur pa diskriminim’180. Përveç kësaj, e
zgjeron ndalimin e diskriminimit duke kërkuar qasje në media pa diskriminim181, që norma e
aplikuar të jetë pa diskriminim182 dhe se Komisioni Qendror i Zgjedhjeve të zbatojë politika jodiskriminuese për personelin183. Përveç kësaj Ligji për Zgjedhjet Lokale184 gjithashtu garanton që
‘çdo qytetar i Kosovës ka të drejtë për të votuar dhe të drejtë për t’u zgjedhur pa ndonjë
diskriminim’185.
Të dy ligjet për zgjedhje kanë specifikuar bazat e njëjta mbi të cilat mund të ndodh diskriminimi
dhe përfshijnë ‘racën, përkatësinë etnike, ngjyrën, gjuhën, gjininë, besimin fetar apo bindjet
politike, shkollimin përkatësinë shoqërore apo ndonjë kriter tjetër në përputhje me dispozitat e
këtij Ligji’186. Megjithatë, është evidente që këto baza nuk janë në përputhje me ato në
Kushtetutë apo në Ligjin Kundër Diskriminimit, pasi që baza të caktuara janë përjashtuar si:
seksi, mosha, gjendja martesore, paaftësia fizike, orientimi seksual, prona dhe lindja.
Ligji Nr. 04/L-042
Neni 1 (2) Ligji për Prokurimin Publik në Kosovë – Ligji Nr. 04/L-042
173 Neni 7 (1) Po aty
174 Neni 7 (2) Po aty
175 Neni 7 (3) Po aty
176 Neni 7 (4) Po aty
177 Nenet: 33 (2), 34 (1), 36 (3), 38 (7), 56 (2.2), 73 (3), 91 (4), 104 (1 and 2), 105 (2.11) and 125 (2) Po aty
178 Neni 4 (l) Ligji Kundër Diskriminimit
179 Ligji Nr. 03/L-073
180 Neni 2 – Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme - Ligji Nr. 03/L-073
181 Shih përkufizimin për “Qasje të Barabartë “ - Neni 3 Po aty
182 Neni 50 (2) Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme
183 Neni 66 (5. g) Po aty
184 Ligji Nr. 03/L-072
185 Neni 3 (1) Ligji për Zgjedhjet Komunale
186 Neni 2 Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme dhe Neni 3 (1) Ligji për Zgjedhjet Komunale
171
172
25
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
f. Trajtimi i drejtë para gjykatave
Trajtimi i drejtë pa diskriminim në procedura administrative dhe gjyqësore është gjithashtu i
garantuar me Ligjin Kundër Diskriminimit. Neni 4 (j) garanton ‘trajtim të drejtë para Gjykatave
dhe të gjitha organeve administruese të drejtësisë’
Ligji për Gjykatat specifikisht garanton që ‘gjykatat duhet t’i trajtojnë të gjithë personat në
mënyrë të drejtë, pa ndonjë diskriminim bazuar në racë, ngjyrë, gjini, gjuhë, fe, opinion politik
apo tjetër, përkatësi kombëtare apo shoqërore, lidhje me ndonjë komunitet, pronë, kushte
ekonomike apo shoqërore, orientim seksual, lindje, paaftësi apo ndonjë status tjetër personal’187.
Përveç kësaj, Ligji për Përdorimin e Gjuhëve garanton që ‘ secili person ka të drejtë për barazi
para ligjit dhe mbrojtje të barabartë para ligjit. Çdo diskriminim i bazuar mbi bazën e gjuhës
duhet të ndalohet’188
Megjithatë, Ligji për Këshillin Gjyqësor të Kosovës189, që përshkruan kompetencat e Këshillit
përfshirë menaxhimin e procedurave të rekrutimit të gjyqtarëve dhe disiplinimin e tyre190 nuk i
referohet normave mos-diskriminuese. Ngjashmërisht, Ligji për Këshillin Prokurorial191 i cili
përshkruan rolin e Këshillit në rekrutim dhe shkarkim192 prapë nuk i referohet normave mosdiskriminuese.
g. Fusha tjera të zbatimit
Ligji Kundër Diskriminimit gjithashtu zbatohet në katër fusha tjera. Avantazhet sociale janë një
nga fushat, të cilat siç thotë Ligji ‘përfshijnë por nuk kufizohen në ndihmë humanitare’193. Qasja
në vendbanim është një e drejtë tjetër e garantuar, të cilën Ligji e kërkon të garantohet pa
diskriminim. Kjo përfshinë të gjitha format e pronësisë (si të luajtshme ashtu edhe të
paluajtshme)194.
E drejta për sigurim social195 dhe qasje në vende publike196 janë gjithashtu të garantuara pa
diskriminim. Sa i përket këtyre të drejtave policia është ‘e detyruar të marrë masat e nevojshme
për mbrojtjen e personave që mund të jenë subjekt i kërcënimeve apo akteve të diskriminimit,
armiqësisë apo dhunës në llogari të identitetit të tyre kombëtar, etnik, kulturor, gjuhësor apo
fetar’197. Përveç kësaj, oficeri i policisë apo pjesëtari i personelit civil shkakton një shkelje serioze
disiplinore, nëse tenton të shkaktoj, shkakton, ndihmon dikë tjetër të nxis veprime diskriminuese
mbi bazën e moshës, gjinisë, orientimit seksual, përkatësisë apo fesë198.
Edhe një herë bazat e mbrojtura nuk janë aq gjithëpërfshirëse sa Kushtetuta apo Ligji Kundër
Diskriminimit përcakton. Për më tepër, në raport me sigurinë personale, nëse ka nevojë për
mbrojtje për shkak të kërcënimeve apo akteve të diskriminimit në bazë të orientimit seksual apo
mendimit politik, atëherë Ligji për Policinë nuk duket se imponon një detyrim të tillë.
187 Neni 7 Ligji për Gjykatat – miratuar më 22/07/2010 por ky nen nuk është në fuqi dhe nuk do të jetë deri
më 01/01/2013
188 Neni 3 (2), Ligji për Përdorimin e Gjuhëve – Ligji Nr. 02/L-37
189 Ligji Nr. 03/L-223
190 Neni 1 Ligji për Këshillin Gjyqësor të Kosovës
191 Ligji Nr. 03/L-224
192 Neni 1 (4) Ligji për Këshillin Prokurorial të Kosovës
193 Neni 4 (f) Ligji Kundër Diskriminimit
194 Neni 4 (h) Po aty
195 Neni 4 (k) Po aty
196 Neni 4 (m) Po aty
197 Neni 11 (4) Ligji për Policinë - Ligji Nr. 03/L-035
198 Neni 46 (k) Po aty
26
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
h. ‘Çfarëdo e drejte tjetër’
Neni 4 (n) i Ligjit Kundër Diskriminimit, të vitit 2004, i referohet 'çfarëdo të drejte tjetër, të
paraparë me ligjin e zbatueshëm’, mbi të cilin diskriminimi është i ndaluar. Ka një sërë të drejtash
ku përfshihet ndalimi i diskriminimit, si pjesë integrale, disa prej të cilave do të hulumtohen këtu.
Qasja në dokumente publike është një nga të drejtat e tilla, siç parasheh Ligji për Qasje në
Dokumente Publike.199 Neni 1 garanton “të drejtën e çdo personi fizik dhe juridik për të pasur
qasje, pa diskriminim mbi asnjë bazë ... në dokumente zyrtare që mbajtura, hartuara ose pranuara
nga institucionet publike’. Ndonëse bazat e diskriminimit nuk janë përcaktuar, ato që përfshihen
në Ligjin Kundër Diskriminimit dhe Kushtetutë janë të zbatueshme në këtë rast.
Ligji për Familjen i Kosovës200 e njeh ndalimin e diskriminimit, duke siguruar se "të gjithë
personat gëzojnë trajtim të barabartë të të drejtave dhe detyrimeve të parapara në këtë
Ligj’201. Përveç kësaj, aty përcaktohet se ‘nuk duhet të ketë diskriminim të drejtpërdrejtë apo të
tërthortë ndaj asnjë personi apo personave në bazë të gjinisë, moshës, gjendjes martesore, gjuhës,
paaftësisë fizike apo mendore, orientimit seksual, përkatësisë ose bindjeve politike, prejardhjes
etnike, kombësisë, religjionit apo besimit, racës, prejardhjes shoqërore, pasurisë, lindjes ose
statusi tjetër’202.
E drejta për të praktikuar fenë gjithashtu mbrohet; në veçanti askush nuk duhet të diskriminohet
ose privilegjohet në çfarëdo mënyre, në bazë të besimit fetar, përkatësisë ose jo në një sekt fetar
apo ndjekjen e ceremonive dhe ritualeve fetare203.
Në të njëjtën kohë, të drejtat e barabarta midis burrave dhe grave mbrohen specifikisht me anë të
Ligjit për Barazi Gjinore204. Diskriminimi është i ndaluar në një numër të seksioneve që
mbulojnë punësimin205, mediat206 dhe jetën shoqërore në Kosovë207.
Përveç kësaj, e drejta e asocimit mbrohet përmes Ligjit mbi Organizatat Joqeveritare i cili
garanton se ‘asnjë personi nuk do t'i kërkohet të asocohet pa vullnet, e as ndonjë person nuk
mund të diskriminohet në asnjë mënyrë për shkak të vendimit për t'u asocuar apo jo’208.
Më tej, grupet e margjinalizuara mbrohen specifikisht nga diskriminimi nëpërmjet legjislacionit
përkatës. Të drejtat e komuniteteve mbrohen me anë të Ligjit për Mbrojtjen dhe Promovimin e
të Drejtave të Komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre në Kosovë.209 Ky ligj ndalon të gjitha format
e diskriminimit210 dhe merret me aspekte të veçanta, të tilla si zgjedhja nëse ata trajtohen si pjesë
e një komuniteti211, pjesëmarrjen në organizata vendore dhe ndërkombëtare, dhe aktivitetet e
tyre, pa diskriminim212, media213, mundësi ekonomike dhe sociale214, dhe shëndetësi215. Përveç
Ligji Nr. 03/L –215
Ligji Nr. 2004/32
201 Neni 4, Ligji për Familjen në Kosovë
202 Po aty
203 Neni 2 (1), Ligji për Liritë Fetare në Kosovë – Ligji Nr. 02/L-31
204 Ligji Nr. 2004/2
205 Pjesa 13, Ligji për Barazi Gjinore
206 Po aty, Pjesa 15
207 Po aty, Pjesa 19
208 Neni 3 (2), Ligji për Lirinë e Asocimit në Organizata Joqeveritare – Ligji Nr. 03/L-134
209 Ligji Nr. 03/L-047
210 Neni 3 (3) ), Ligji për Mbrojtjen dhe Promovimin e të Drejtave të Njeriut dhe Pjesëtarëve të tyre në
Kosovë – Ligji Nr. 03/L-047
211 Po aty, neni 1 (5)
212 Po aty, neni 5 (9)
199
200
27
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
kësaj, institucionet janë të obliguara që të marrin masa pozitive për të siguruar barazi të plotë dhe
efektive të komuniteteve për të mos lejuar diskriminim216, dhe të kushtojnë vëmendje të veçantë
për të përmirësuar gjendjen e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas.217
Një tjetër grup i margjinalizuar janë njerëzit me aftësi të kufizuara, dhe të drejtat e tyre mbrohen
me anë të Ligjit për Aftësitë Profesionale, Rehabilitimin dhe Punësimin e Personave me Aftësi të
Kufizuara218. Ky ligj specifikisht ndalon diskriminimin në kontekstin e punësimit219 dhe parasheh
dënime kundër diskriminimit220.
Për më tepër, institucionet publike duhet të pajtohen me ndalimin e diskriminimit, si Agjencia e
Inteligjencës së Kosovës, e cila ‘nuk duhet të veprojë kundër të drejtave dhe interesave të asnjë
komuniteti e as të diskriminojë ndonjë person mbi çfarëdo baze’221. Ngjashëm, edhe ndërmarrjet
publike kanë detyrime të tilla, për shembull Shërbimi Postar duhet të sigurojë ‘trajtim të
barabartë dhe jo-diskriminues’ të përdoruesve dhe Radio-Televizioni i Kosovës, i cili ka për
obligim që të mos transmetojnë asnjë material që diskriminon individ apo grupe222.
5. Përjashtimet dhe veprimi pozitiv
Një përjashtim nga ndalimi i diskriminimit është ajo e kërkesave reale dhe përcaktuese të
kërkesave profesionale, siç parashikohet në nenin 5 të Ligjit Kundër Diskriminimit. Kjo do të
thotë se nuk është diskriminuese nëse bëhen përjashtime në baza të caktuara:
x
Për shkak të natyrës së aktiviteteve përkatëse ose kontekstit në të cilin kryhen
x
Nëse një karakteristikë e tillë përbën një kërkesë reale dhe përcaktuese profesionale
x
Nëse objektivi është i ligjshëm
x
Nëse kërkesa është proporcionale
Në rastin ColinWolf kundër Landit Frankurt amMain223, GjED vendosi se përcaktimi i moshës për
punësimin e zjarrfikësve për pozita mesatare në 30 vjeç ishte i ligjshëm pasi që synimi kishte
qenë që të sigurohej kapaciteti operacional dhe funksionimi i plotë i shërbimit të zjarr-fikjes.
Përveç kësaj, kjo ishte jo-proporcionale për shkak të kushteve fizike të kërkuara dhe kohës të
cilën mund ta kalojë një individ në atë pozitë. Ngjashëm, GjED pranoi se diskriminimi në bazë
të gjinisë justifikohej në rastin Sirdar kundër Këshillit Ushtarak224, pasi që, si kuzhinier në Marinën
Mbretërore, ai individ do të duhej të luftonte në linjën e frontit.
Veprimi pozitiv ka të bëjë me masat që synojnë korrigjimin e pabarazive, por duke i përdorur ato
mund të përjashtojë grupe. Prandaj, ky lloj veprimi është kundër ndalimit të diskriminimit, e
madje edhe nocionit të barazisë, gjë që mund të shihet si kundërthënëse. Megjithatë, kur kjo
Po aty, neni 6
Po aty, neni 9
215 Po aty, neni 10
216 Po aty, neni 1 (2) dhe neni 3 (3)
217 Po aty, neni 9 (2)
218 Ligji Nr. 03/L-01
219 Neni 5, Ligjit për Aftësitë Profesionale, Rehabilitimin dhe Punësimin e Personave me Aftësi të Kufizuara
– Ligji Nr. 03/L-019
220 Po aty, neni 25 (1.1)
221 Neni 2 (4), Ligji mbi Agjencinë Kosovare të Inteligjencës – Ligji Nr. 03/L-063
222 Neni 15, Ligji mbi Radio-Televizionin e Kosovës – Ligji Nr. 02/L-4
223 Rasti C-229/08, 12 janar 2010, Gjykata Evropiane e Drejtësisë, në dispozicion në
http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:62008J0229:EN:HTML, qasur më
28/11/2011
224 Rasti C-273/97, 1999, Gjykata Evropiane e Drejtësisë
213
214
28
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
përdoret si mjet për të korrigjuar të metat, nuk përbën diskriminim dhe shumë instrumente
ndërkombëtare të të drejtave të njeriut e lejojnë përdorimin e saj në rrethana të caktuara225. Neni
6 i Ligjit Kundër Diskriminimit parashikon ndërmarrjen e që një mase pozitive:
x
Me qëllim të sigurimit të barazisë së plotë në praktikë
x
Si një masë për parandalimin apo kompensimin për disavantazheve
x
Të lidhura me një ose më shumë arsye226
x
Nuk konsiderohet diskriminim, me kusht që të përputhet me standardet
ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
GjEDNj nuk ka vendosur në mënyrë të qartë mbi këtë çështje. Megjithatë, në rastin Zeman
kundër Austrisë, Gjykata ka deklaruar se ‘neni 14 nuk ndalon një shtet anëtar që të trajtojë grupe të
ndryshme në mënyrë të pabarabartë për të korrigjuar “pabarazitë faktike” mes tyre; në fakt, në
rrethana të caktuara, dështimi në përpjekje për të korrigjuar pabarazinë nëpërmjet trajtimit të
ndryshëm mund të shkaktojë, në vetvete, shkelje të nenit’227.
6. Mjetet juridike dhe zbatimi
Për të siguruar me sukses mbrojtjen nga diskriminimi, Kapitulli II i Ligjit Kundër Diskriminimit,
i titulluar ‘Procedurat dhe sanksionet’ është tepër i rëndësishëm. Pas diskutimeve me një numër
të palëve të interesuara që punojnë në këtë fushë, është sugjeruar se kjo fushë nuk ka qartësi, gjë
që pengon zbatimin, dhe si rezultat, mbrojtjen nga diskriminimi.
a. Administrative dhe gjyqësore
Neni 7 i Ligjit Kundër Diskriminimit i cili titullohet ‘procedurat’, mbulon mjetet juridike
administrative dhe gjyqësore. Së pari, ai përcakton se çfarëdo pretendim për diskriminim duhet të
vendoset apo gjykohet në pajtim me ligjin në fuqi nga organe administrative dhe gjykata. Shikuar
në dritën e fushëveprimit të zbatimit të Ligjit Kundër Diskriminimit228, kjo është mjaft e qartë,
pasi që një sërë ligjesh mund të zbatohen dhe se këto ligje përcaktojnë juridiksionin
kompetent në lidhje me një çështje të caktuar të ngritur në një kërkesë.
Kur të jetë ngritur një pretendim i tillë, qoftë nëpërmjet një organi administrativ ose një gjyqi,
‘organe të tilla administrative dhe gjykata’, në përcaktimin e këtij pretendimi, duhet të veprojnë
në pajtim me Ligjin Kundër Diskriminimit229.
Nëse paraqitësi i kërkesës është i pakënaqur me rezultatin, ai/ajo mund të sjellë një kërkesë të
radhës230. Megjithatë, Neni 7 (3) nuk është mjaft i qartë, pasi që duket se sugjeron se
kërkesa fillestare trajtohet duke zbatuar Ligjin mbi Procedurën Administrative231, dhe kërkesa e
radhës bazohet në Kreun e titulluar ‘Dispozitat e veçanta’, të Ligjit mbi Kontestet
Administrative232.
Kjo, pra, mund të interpretohet se nënkupton se një padi kundër diskriminimit mund të ngrihet
vetëm kundër sektorit publik, dhe nga ana tjetër, do të jetë në kundërshtim me qëllimin e
Neni 1(4) dhe 2 (2) i KNEDR, Neni 4 (1) i KEDKG, Pika 3 e Preambulës së Protokollit nr. 12 të KEDNj
Si ato të përmendura në nenin 2 (a) të Ligjit Kundër Diskriminimit të vitit 204
227 Po aty, para. 32
228 Neni 4
229 Neni 7 (2), Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
230 Po aty, neni 7 (3)
231 Ligji Nr. 02/L-28
232 Ligji Nr. 03/L-20
225
226
29
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
zbatimit të Ligjit Kundër Diskriminimit, i cili thotë se ligji zbatohet në sektorin publik dhe atë
privat233. Më tej, në lidhje me padinë e radhës, Ligji mbi Kontestet Administrative nuk duket se
përmban një kapitull mbi ‘Dispozitat e veçanta’ që do të rregullonte se si duhet ngritur një
padi. Ekzistenca e boshllëqeve dhe dykuptimësive të tilla në ligj është e pakënaqshme dhe mund
të paraqesë probleme reale në zbatim.
Paditësi/-t mund të zgjedh/-in të adresojnë shkeljet e Ligjit Kundër Diskriminimit me anë të
procedurave të ndërmjetësimit ose pajtimit, të cilat janë në dispozicion sipas ligjit në fuqi234. Kjo,
megjithatë, nuk e përjashton një paditës që të ngritë padi para organit administrativ apo
gjyqësor235.
b. E drejta për të ngritur padi
Ligji Kundër Diskriminimit specifikon se një shoqatë, organizatë ose person juridik mund të
iniciojë apo përkrahë veprime juridike në emër të paditësit/-ve dhe me pëlqimin e tyre236.
Prandaj, vetëm një paditës ka të drejtë për të ngritur padi, të cilën ai/ajo mund ta ushtrojë
përmes përfaqësimit nga një shoqatë, organizatë apo person juridik, ose me përkrahjen e tyre.
c. Barra e provës
Ligji Kundër Diskriminimit kërkon që paditësi të konstatojë faktet nga të cilat mund të
supozohet se ka pasur diskriminim të drejtpërdrejtë apo të tërthortë. Megjithatë, i mbetet të
paditurit që të japë prova se nuk ka pasur shkelje237. Përveç kësaj, ‘kjo nuk ndalon zbatimin e
atyre rregullave të provave të cilat janë më të favorshme për paditësit dhe paditësi mund të
mbrojë rastin e tij/saj të diskriminimit me çdo mjet, përfshirë përdorimin e dëshmive
statistikore238.
Prandaj, çfarëdo padie e ngritur në bazë të Ligjit Kundër Diskriminimit do të thotë se barra e
provës nuk qëndron të paditësi, por përmbyset dhe i mbetet të paditurit për të dëshmuar se nuk
ka pasur shkelje. Përjashtimi i vetëm në këtë rast është se ky ndryshim i barrës së provës nuk
vlen për procedurat penale dhe ato të kundërvajtjes239.
Një shembull praktik që tregon se si mund të zhvendoset barra e provës është i qartë nga rasti
Enderby kundër Autoritetit Shëndetësor të Frenchayit240. GjED, në këtë rast, konstatoi se kishte të
bënte me një çështje prima facie, ku paga e terapeutëve të të folurit ishte dukshëm më e ulët se ajo
e farmacistëve, dhe se të parat ishin kryesisht gra, ndërsa këta të fundit ishin kryesisht meshkuj.
Si rezultat, Gjykata deklaroi se një informatë e tillë ishte e mjaftueshme për të zhvendosur barrën
e provës241.
GjEDNj gjithashtu ka miratuar këtë qasje në jurisprudencën e saj. Në rastin e D.H. dhe të Tjerët
kundër Republikës Çeke242, Gjykata ka deklaruar se ‘në rastet kur një aplikues të ketë treguar një
Neni 4, Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
Po aty, neni 7 (4)
235 Po aty, neni 7 (5)
236 Po aty, neni 7 (6)
237 Po aty, neni 8 (1)
238 Po aty, neni 8 (2)
239 Neni 8 (3), Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
240 Rasti 127/92 [1993] GjEDNj 5535
241 Po aty, para 16
242 Numri i aplikacionit 57325/00, Gjykimi i Dhomës i 7 shkurtit 2006 dhe Gjykimi i Dhomës së Madhe i 13
nëntorit 2007
233
234
30
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
dallim në trajtim, i mbetet Qeverisë që të tregojë që kjo justifikohet’243, dhe përcaktimi i një rasti
të tillë prima facie mund të bëhet përmes statistikave244.
d. Sanksionet
Ligji Kundër Diskriminimit përcakton se me përcaktimin e një shkeljeje nga një gjykatë e
juridiksionit kompetent ose një organ administrativ, mund të shqiptohen sanksione, varësisht nga
natyra dhe lloji i shkeljes si dhe ndikimi i saj në viktimën/-at245.
Një sanksion i tillë mund të shqiptohet kundër një apo disa personave fizik ose juridik që shkel
Ligjin Kundër Diskriminimit246, gjë që përfshin kompensimin për dëme pasurore dhe jopasurore247 dhe gjoba për shkeljen e Ligjit248. Më tej, gjykata mund të shqiptojë urdhra shtesë249,
dhe çfarëdo sanksionesh të parapara sipas këtij ligji nuk përjashtojnë shqiptimin e sanksioneve të
tjera në dispozicion sipas çfarëdo Ligji tjetër250.
Sa i përket kompensimit, Ligji Kundër Diskriminimit përcakton se kjo mund të përfshijë kthimin
e të gjitha të drejtave dhe mjeteve të tjera juridike të parapara sipas ligjit në fuqi të cilat organi
kompetent i vlerëson si të përshtatshme. Gjobat mund të shqiptohen për persona fizik ose
juridik, ose çfarëdo kombinimi i tyre dhe gjobave duhet të bazohet në natyrën dhe qëllimin e
shkeljes, në përputhje me shkallën e tyre që përcakton ligji për pesë kategori të ndryshme251. Sa u
përket gjobave të tilla të mbledhura nëpërmjet shqiptimit të tyre sipas nenit 9 (2.b.), ligji kërkon
që ato të shkojnë në një fond që do të përdoret për ofrimin e ndihmës juridike falas personave
fizik dhe juridik që pretendojnë shkelje të së drejtës për trajtim të barabartë252. Përveç kësaj,
paratë e tilla duhet të administrohen nga një organ administrativ apo organ juridik, deri në
themelimin e Qendrës për Trajtim të Barabartë253.
Prandaj, Ligji Kundër Diskriminimit ka për qëllim të parandalojë sjellje diskriminuese përmes
shqiptimit të llojeve të ndryshme të sanksioneve, përfshirë kompensimin, gjobat dhe sigurimin e
diskrecionit të gjykatave në lidhje me urdhrat shtesë. Neni 9 gjithashtu është i qartë veçanërisht
në lidhje me kompensimin, pasi që në një padi diskriminimi Ligji Kundër Diskriminimit duhet të
përdoret në lidhje me ligjet e tjera në fuqi. Kjo pasi që ligjet e tilla në fuqi sigurojnë komponentin
kompensues në formë të qartë. Një shembull mund të jetë një padi diskriminimi në vendin e
punës, ku duhet të jetë jetike që një padi të ngrihet në lidhje me Ligjin e Punës dhe Ligjin Kundër
Diskriminimit.
Sa i përket administrimit të parave të mbledhura përmes gjobave, për momentin është e paqartë
se cili organ është përgjegjës për këtë, dhe Qendra për Trajtim të Barabartë nuk është themeluar
asnjëherë. Për më tepër, paqartësitë e identifikuara në nenin 7 janë më të theksuara, pasi që kjo
ngritë implikime në lidhje me sanksionet254 e parapara ndaj personave fizik dhe juridik.
Po aty, para 177
Para 188 Po aty
245 Neni 9 (1), Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
246 Po aty, neni 9 (2)
247 Po aty, neni 9 (2.a)
248 Po aty, neni 9 (2.b)
249 Po aty, neni 9 (3)
250 Neni 9 (6) Po aty
251 Shihni Neni 9 (2.b) (i-v), Po aty
252 Po aty, neni 9 (4)
253 Po aty, neni 9 (5)
254 Kompensimi, gjobat dhe urdhrat, Neni 9 (2.a dhe b) dhe Neni 9 (3), Ligji Kundër Diskriminimit i vitit
2004
243
244
31
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
e. Promovimi i trajtimit të barabartë
i.
Avokati i Popullit
Avokati i Popullit është identifikuar në Ligjin Kundër Diskriminimit si organi ekzistues i
autorizuar për të hetuar ankesat në lidhje me shkeljet e të drejtave, të bazuara në diskriminim255.
Përveç kësaj, Ligji mbi Avokatin e Popullit256 përcakton kompetencat kyçe të Avokatit të
Popullit, përfshirë hetimin e ankesave për shkelje të të drejtave të njeriut257 dhe për të iniciuar
hetimet sipas detyrës zyrtare (ex officio) 258.
Përgjegjësitë e Avokatit të Popullit shtrihen edhe tek kompetencat. Disa nga përgjegjësitë e
Avokatit të Popullit janë hetimi i shkeljeve të pretenduara të të drejtave të njeriut259, tërheqja e
vëmendjes mbi rastet dhe të dhënia e rekomandimeve, në rastet kur institucionet e Republikës së
Kosovës shkelin të drejtat e njeriut260, dhe dhënia e këshillave apo rekomandimeve mbi
pajtueshmërinë më mes të ligjeve kombëtare dhe standardeve të pranuara ndërkombëtarisht të të
drejtave të njeriut261.
Sa i përket diskriminimit në mënyrë specifike, përgjegjësia e Avokatit të Popullit është që ‘të
informojë mbi të drejtat e njeriut dhe të bëjë përpjekje për të luftuar të gjitha format e
diskriminimit përmes rritjes së vetëdijesimit, veçanërisht nëpërmjet informimit dhe edukimit dhe
përmes mediave262.
Megjithatë, Avokatit të Popullit i ndalohet që të ndërhyjë në ‘raste ose procedura ligjore që janë
duke u zhvilluar para gjykatave, përveç në rastet e vonesave të paarsyeshme ose abuzimit të
dukshëm të pushtetit263 ose inicimit të rasteve para Gjykatës Kushtetuese264. Prandaj, në dritën e
përgjegjësive të Avokatit të Popullit për të shqyrtuar pretendimet për shkelje të të drejtave të
njeriut në përgjithësi, është e diskutueshme nëse dhënia e detyrës specifike për promovimin e
trajtimit të barabartë është e përshtatshme. Më tej, një nga format më të mira të promovimit
mund të jetë përmes inicimit të procedurave strategjike ligjore; sidoqoftë, Avokatit të Popullit i
ndalohet ta bëjë këtë .
ii.
Qendra për Trajtim të Barabartë
Ligji Kundër Diskriminimit, në Kapitullin II, i referohet Qendrës për Trajtim të Barabartë265.
Ndonëse kjo nuk është pjesë e promovimit të trajtimit të barabartë në dritën e faktit se ligji
përcakton funksione të veçanta për këtë organ, është e rëndësishme ta analizojmë këtu.
Kjo Qendër nuk është themeluar asnjëherë, dhe arsyeja kryesore për këtë mund të jetë se ajo
ishte hequr nga drafti përfundimtar i Ligjit Kundër Diskriminimit266. Heqja e kësaj pike u
Po aty, neni 10
Ligji Nr. 03/L – 19
257 Neni 15 (1), Ligji për Avokatin e Popullit
258 Po aty, neni 15 (3)
259 Po aty, neni 16 (1.1.1)
260 Po aty, neni 16 (1.1.2)
261 Po aty, neni 16 (2)
262 Po aty, neni 16 (1.1.3)
263 Po aty, neni 15 (6)
264 Po aty, neni 15 (7)
265 Neni 9 (5), Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
266 Fabian G, ‘Implementation of the Anti-Discrimination Law in Kosovo: A Plan in Need of Execution’, 31
janar 2006, Rekomandimi nr. 9, në dispozicion në http://www.errc.org/cikk.php?cikk=2459, qasur më
01/12/2011
255
256
32
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
konsiderua e nevojshme nga një numër i palëve të përfshira në procesin e hartimit, përfshirë
Institucionin e Avokatit të Popullit. Avokati i Popullit kishte përmendur shqetësimet se krijimi i
një organi tjetër të pavarur, i cili do të dyfishonte kompetencat e tij, nuk do të ishte e dobishme
për promovimin e mbrojtjes së të drejtave të njeriut në Kosovë267.
Përkundër kësaj, kjo Qendër akoma përmendet në ligj, dhe në dritën e funksioneve të caktuara
asaj, por nuk është e qartë se kompetencat e saj dyfishojnë ato të Avokatit të Popullit, pasi që ato
janë shumë të ndryshme. Më tej, nuk janë bërë përpjekje për ndryshimin e kësaj pjese të ligjit; në
vend të kësaj, vazhdon të ketë kritika se Pjesa II e Ligjit Kundër Diskriminimit nuk është mjaft e
qartë dhe kjo kontribuon dukshëm në moszbatimin e tij268.
iii.
Zyra për Qeverisje të Mirë
Në vitin 2006 është vënë në fuqi një udhëzim administrativ me qëllim që ‘të përcaktojë rregullat
praktike, lehtësitë strukturore dhe fizike për zbatimin e Ligjit Kundër Diskriminimit dhe
promovimin e trajtimit të barabartë’269. Megjithatë, ajo që realisht bëri udhëzimi i veçantë
administrativ është themelimi i organeve të reja për promovimin e trajtimit të barabartë, të cilat
Ligji Kundër Diskriminimit nuk i përmend fare. Këto organe janë Zyra për Qeverisje të Mirë dhe
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në kuadër të Ministrive270.
Është e qartë se këtu kemi të bëjmë me një problem, pasi që kemi një udhëzim administrativ, i
cili në fakt ndryshon ligjin duke krijuar organe të reja për promovimin e trajtimit të barabartë, në
vend se të specifikojë ‘rregulla praktike, lehtësi strukturore dhe fizike’ për organet ekzistuese të
përmendura në ligj, si Qendra për Trajtim të Barabartë. Ndonëse Ligji Kundër Diskriminimit i
referohet një ‘organi administrativ ose gjyqësor’ për të administruar paratë e mbledhura si pasojë
e gjobave, themelimi i organeve të tilla nuk mund të justifikohet në këtë mënyrë, pasi që, në fakt,
siç do të analizohet, ky nuk është roli i tyre271.
Funksionet e këtij organi janë specifikuar, dhe përfshijnë:
x
Promovimin e trajtimit të barabartë272
x
Koordinimin dhe mbikëqyrjen e promovimit të trajtimit të barabartë të Njësive të të
Drejtave të Njeriut nëpër Ministri273
x
Mbështetje në themelimin e Njësive të të Drejtave të Njeriut nëpër Ministri274
x
Themelimin e një divizioni për të drejtat e njeriut275
x
Përgatitjen, publikimi dhe shumëfishimin e materialeve në lidhje me viktimat e
diskriminimit276
o që të mund të adresojnë ankesat e tyre277,
o procedurat e punës dhe dorëzimit të ankesave organeve përkatëse dhe
gjykatave278.
267 Nisma e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut, ‘Raport mbi zbatimin e Ligjit Kundër Diskriminimit – Ligji Nr.
2004/32’, janar 2007, fq. 127
268 Avokati i Popullit Sami Kurteshi, përgjigje në pyetjet me shkrim të YIHR-së, 17/11/11
269 Neni 1, Udhëzimi Administrativ nr. 04/2006
270 Po aty, neni 3
271 Neni 9 (5), Ligji Kundër Diskriminimit i vitit 2004
272 Neni 3 (1), Udhëzimi Administrativ nr. 04/2006
273 Neni 3 (2), Udhëzimi Administrativ nr. 04/2006
274 Po aty, neni 4 (1)
275 Po aty, neni 5
276 Po aty, neni 6 (1)
277 Po aty, neni 6 (1.i)
278 Po aty, neni 6 (1. ii)
33
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Është e qartë se Zyrës për Qeverisje të Mirë nuk i është përcaktuar asnjë rol në mbledhjen e
parave si rezultat i gjobave të shqiptuara për shkelje të Ligjit Kundër Diskriminimit, dhe si
rezultat, themelimi i saj shkon përtej dispozitave që përcakton Ligji Kundër Diskriminimit.
iv.
Njësitë për të Drejtat e Njeriut nëpër Ministri
Njësitë për të Drejtat e Njeriut nëpër ministri janë themeluar përmes Udhëzimit Administrativ
08/2005, me objektivin për të promovuar, përparuar dhe mbrojtur të drejtat të njeriut279.
Prandaj, ato janë themeluar për të shërbyer në lidhje me të drejtat e njeriut në përgjithësi.
Megjithatë, përmes Udhëzimit Administrativ 04/2006 ato janë identifikuar specifikisht si organe
për promovimin e trajtimit të barabartë280, megjithëse edhe në këtë rast Ligji Kundër
Diskriminimit nuk i identifikon këto organe për një mandat të tillë.
Detyrat dhe përgjegjësitë e Njësive për të Drejtat e Njeriut përfshijnë281:
x
Zhvillimin e politikave dhe udhëzimeve në lidhje me pajtueshmërinë me të drejtat e
njeriut brenda ministrisë
x
Bashkëpunimin me Avokatin e Popullit dhe monitorimin e zbatimit të
rekomandimeve të Avokatit të Popullit
x
Vlerësimin e zbatimit të të drejtave të njeriut brenda ministrisë
x
Pjesëmarrjen në hartimin e ligjeve dhe të akteve nënligjore
x
Promovimin e të drejtave të njeriut
x
Monitorimin e zbatimit të ligjeve të miratuara nga Kuvendi i Kosovës brenda
ministrisë
x
Bashkëpunimin me strukturat në nivel komunal dhe organizatat jo-qeveritare për të
promovuar, avancuar dhe mbrojtur të drejtat e njeriut
x
Pjesëmarrjen aktive në punën e grupeve të ndryshme ndërministrore
x
Dhënien e këshillave vendimmarrësve në ministri mbi çështje që lidhen me të drejtat e
njeriut
Përveç kësaj, funksionalizimi i Njësive për të Drejtat e Njeriut u zgjerua me Udhëzimin
Administrativ 04/2007, veçanërisht sa u përket çështjeve të tilla si alokimi i buxhetit282,
pajisjeve283 dhe qasjes në informatat publike.284
v.
Njësitë për të Drejtat e Njeriut nëpër Komuna
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në Komuna janë themeluar përmes Udhëzimit Administrativ
2007/08, me qëllim të promovimit të të drejtave të njeriut në nivelin komunal285. Ato kanë një
sërë funksionesh, përfshirë286:
x
x
Ndërmarrjen e të gjitha masave të nevojshme që lidhen me mbrojtjen dhe
promovimin e të drejtave të njeriut në nivelin lokal
Kontrollimin e pajtueshmërisë me standardet e të drejtave të njeriut, përfshirë kundërdiskriminimin
Neni 2 (2), Udhëzimi Administrativ nr. 8/2005
Neni 3 dhe 4, Udhëzimi Administrativ nr. 04/2006
281 Neni 7, Udhëzimi Administrativ nr. 8/2005
282 Neni 8, Udhëzimi Administrativ nr. 04/2007
283 Po aty, neni 9
284 Po aty, neni 13
285 Neni 1, Udhëzimi Administrativ nr. 2007/08
286 Po aty, neni 3
279
280
34
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
x
x
x
x
Dhënien e këshillave në hartimin dhe monitorimin e zbatimit të politikave,
rregulloreve dhe udhëzimeve
Monitorimin e aktivitetet të komunës dhe dhënien e këshillave mbi çështjet e të
drejtave të njeriut
Bashkëpunimin dhe koordinimin e aktiviteteve me strukturat e nivelit komunal dhe
OJQ-të, në fushën e mbrojtjes dhe promovimit të të drejtave të njeriut
Shqyrtimin e kërkesave nga banorët e komunave në lidhje me të drejtat e njeriut dhe t’i
informojnë ata në lidhje me kërkesat e tyre.
Përveç kësaj, ato janë të obliguara të përmbushin kërkesat e raportimit, siç kërkohet nga Neni 4 i
Udhëzimit Administrativ 2007/08. Në lidhje me këtë, është e qartë se detyrimi për t’i raportuar
nivelit qendror është drejtpërdrejt i Ministrisë së Administrimit të Pushtetit Lokal, në vend se
Zyrës për Qeverisje të Mirë. Për më tepër, Udhëzimi Administrativ 2011/04 përcakton hollësi
shtesë në lidhje me institucionalizimin e këtyre organeve në nivelin lokal.
Sa u përket këtyre mekanizmave në nivelin lokal, edhe këtu është e qartë se ata kanë një mandat
të përgjithshëm lidhur me mbrojtjen e të drejtave të njeriut, të ngjashëm me ata në nivelin
qendror. Sa i përket promovimit të trajtimit të barabartë specifikisht, ato janë të detyruara të
monitorojnë pajtueshmërinë me standardet kundër diskriminimit. Megjithatë, edhe në këtë rast,
Ligji Kundër Diskriminimit nuk mandaton këtë organ që të kryejë një funksion të tillë.
7. Zbatimi
Testamenti i vërtetë i çdo legjislacioni dhe veçanërisht brenda fushës së të drejtave të njeriut
është në fazën e zbatimit dhe të drejtat që ai mbron në praktikë, më së dukshmi përmes
proceseve gjyqësore.
Sa i përket Ligjit Kundër Diskriminimit, në vitin 2007 ne gjetëm se kishte një progres të ngadalshëm
në zbatim. Një prej kontribuuesve kryesor ishte mungesa e qartësisë në Kreun III lidhur me
‘organet për promovimin e trajtimit të barabartë ku Avokati i Popullit përmendet si një organ
ekzistues dhe Qendra për Trajtim të Barabartë, një organ i ri për t’u themeluar, dhe se nuk ka
pasur përpjekje për krijimin e tij287. Pastaj Udhëzimi Administrativ i miratuar më vonë krijoi
Zyrën për Qeverisje të Mirë në Njësitë për të Drejtat e Njeriut në nivel Ministror dhe puna e tyre
është vlerësuar me konsensus të përgjithshëm që përpjekjet e tyre për zbatim ishin mbytur për
shkaqe financiare dhe administrative288. Që nga ajo kohë Qeveria ka miratuar edhe një Udhëzim
Administrativ për themelimin e Njësive për të Drejtat e Njeriut në nivel Komunal, të cilat janë të
mandatuara për promovimin e trajtimit të barabartë.
Një legjislacion gjithëpërfshirës që ofron mbrojtje të gjerë kundër të gjitha formave të
diskriminimit sikurse Ligji Kundër Diskriminimi është shumë i nevojshëm. Megjithatë, të pasurit
e një ‘mbrojtje të tillë vetëm në letër’ krijon mitin se ligji i mbron të gjithë kundër diskriminimit
dhe në praktike ka ‘tjera arsye’ për mungesën e efektivitetit. Nëpërmjet hulumtimit tonë kemi
gjetur se arsyet e tilla përfshijnë:
x Ligji nuk është mjaft i qartë për tu zbatuar (në veçanti sa i përket Kreut II dhe III)
x Qytetarët nuk besojnë se mund të ndihmohen përmes formave administrative të
x kompensimit
287 Nisma e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut, ‘Raport mbi Implementimin e Ligjit Kundër Diskriminimit –
Ligji Nr. 2004/32’, janar 2007 fq. 126-128
288 Shih faqet 129 – 142 Po aty
35
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
x
x
a.
Qytetarët nuk besojnë në sistemin e drejtësisë
Diskriminimi nuk mund të ndalet
Promovimi i Ligjit Kundër Diskriminimit289
Që nga miratimi i Ligjit Kundër Diskriminimit kanë ndodhur aktivitete të ndryshme për
promovimin e tij përfshirë fushatat publike për informimin e opinionit publik lidhur me të
drejtat e tyre sipas ligjit dhe trajnime për rritjen e kapaciteteve në nivel qendror. Këto metoda të
promovimit do të hulumtohen si kontibues të implementimit të ligjit.
i.
x
x
x
x
x
x
x
Fushatat/debatet:
Në periudhën shkurt – qershor 2007 Zyra për Qeverisje të mirë organizoi 6 aktivitete
të ndryshme duke filluar nga debatet, shënimi i ditëve ndërkombëtare dhe organizimi i
tryeza të rrumbullakëta që kishin të bënin me forma të ndryshme të diskriminimit290
OSBE-ja alokoi 97.000 euro për një sondazh të opinionit publik, fushatë
shumëfazëshe mediale dhe ngjarje publike291
Cikël debatesh lidhur me të drejtat e njeriut të organizuara nga ZQM dhe Qendra për
të Drejtat e Njeriut në Universitetit të Prishtinës292
ZQM dhe partnerët tjerë shënuan ditë të ndryshme ndërkombëtare293
E drejta për arsim u promovua nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë
përmes aktiviteteve për studentë dhe u promovua në të gjitha institucionet arsimore
duke shënuar Ditën Ndërkombëtare të të Drejtave të Fëmijëve294
Lansimi i fushatës publike mbi promovimin e Ligjit Kundër Diskriminimit nga ZQM
përfshirë: klipet televizive që mbulojnë moshën dhe orientimin seksual, prodhimi i
fletëpalosjeve mbi forma tjera të diskriminimit në gjuhë të ndryshme dhe mbajtja e
debateve nëpër Kosovë295
‘Dita e Vajzave’ e organizuar si një aktivitet i përbashkët për të informuar vajzat rreth
mundësive profesionale rrallë të ndjekura nga gratë në mes të aktiviteteve tjera të
përbashkëta si vizita të fëmijëve. Kjo ishte organizuar nga Njësia për të Drejtat e
Njeriut në Ministrinë e Forcës së Sigurisë, Ministrinë e Arsimit, Shkencës dhe
Teknologjisë dhe Organizatës Gjermane për Bashkëpunim Teknik296.
Do t’i vlerësojmë materialet e publikuara për promovimin e ligjit përmes fushatave për njoftimin e
popullsisë së përgjithshme dhe trajnimet e mbajtura për personelin (zgjedhjen e më të rëndësishmëve)
290 Zyra për Qeverisje të Mirë , ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e Kundër-Diskriminimit, Kundër
Korrupsionit, Kundër-Trafikimit me Qenie Njerëzore dhe të Drejta të Njeriut’, janar - qershor 2007, f. 221
291 Fq. 206 Po aty
292 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut, Mundësive të
Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, Kundër Diskriminimi dhe Kundër Korrupsioni’ , janar-qershor 2008, f.
9
293 Fq.12 Po aty
294 Fq.58-9 Po aty
295 Zyra për Qeverisje të Mirë ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut, Mundësive të
Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, të Drejtat e Fëmijës, të Drejtat e Personave me aftësi të Kufizuara
Kundër Diskriminimit dhe Kundër Korrupsionit’, qershor - dhjetor 2009, fq. 11-12 ***** kjo është raportuar
tre herë 2007, 2009 dhe 2010
296 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut, Mundësive të
Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, Kundër Diskriminimi dhe Kundër Korrupsioni’ janar - qershor 2010,
fq. 66-69
289
36
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
ii.
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Trajnime:
Tetor – dhjetor 2005 – Instituti Kosovar për Administratë Publike (IKAP) mbajti një
trajnim tre-ditor për barazinë gjinore për zyrtarët e nivelit qendror ku u adresua Ligji
Kundër Diskriminimit297
2007: ZQM mbajti seminarin ciklet e trajnimit për promovimin e Ligjit Kundër
Diskriminimit për zyrtarë të ndryshëm298
Një sërë trajnimesh u organizuan nga ZQM dhe Organizata për Siguri dhe
Bashkëpunim në Evropë (në tekstin e mëtejmë OSBE) dhe organizata tjera për
ngritjen e kapaciteteve të personelit të punësuar në Njësitë për të Drejtat e Njeriut299
Seminari një-ditor i mbajtur nga Njësia për të Drejtat e Njeriut në Ministrinë e
Kulturës, Rinisë dhe Sporteve për ‘promovimin e Ligjit Kundër Diskriminimit’ dhe
‘promovimin e Barazisë Gjinore dhe Konventën për Eliminimin e Diskriminimit
Kundër Gruas’300
Punëtori e mbajtur në Njësinë për të Drejtat e Njeriut të Ministrisë së Energjisë dhe
Minierave që kishte të bënte me Kundër-Diskriminimin301
Trajnim një-ditor nga Ministria e Drejtësisë dhe OSBE-ja për promovimin e të
drejtave të njeriut përfshirë Ligjin Kundër Diskriminimit302
Njësitë Këshilluese të OSBE-së ofruan mbështetje për funksionalizimin e Njësive për
të Drejtat e Njeriut duke ofruar personelin e OSBE-së në Zyrat e Njësive për të
Drejtat e Njeriut303
Punëtori një-ditore organizuar për personalin e Ministrisë së Arsimit, Shkencës dhe
Teknologjisë për promovimin e Ligjit Kundër Diskriminimit dhe trajnim për të drejtat
e njeriut dhe barazi gjinore për edukatorët304
Seminar një-ditor për bazën ligjore kundër diskriminimit nga Ministria e Bujqësisë,
Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural305
Trajnim i mbajtur për ngritjen e vetëdijes lidhur me Ligjin Kundër Diskriminimit për
një OJQ nga komuniteti turk. Një trajnim tjetër organizuar për ‘barazinë gjinore dhe
dhunën në familje’ nga Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor306
Trajnime për të drejtat e njeriut përfshirë kundër-diskriminimin u organizuan në tërë
Kosovën nga Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal me mbështetje nga OSBE307
297 Zyra për Qeverisje të Mirë ‘Raport Kuartal për aktivitetet Kundër Diskriminimit, Kundër Korrupsionit,
Kundër Trafikimit me Qenie Njerëzore dhe të Drejta të Njeriut’, tetor - dhjetor 2005, fq. 77
298 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘Raport Kuartal për Aktivitetet Kundër Diskriminimit, Kundër Korrupsionit,
Kundër Trafikimit me Qenie Njerëzore dhe të Drejta të Njeriut’, janar – qershor 2007, fq. 222
299 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘Raport Kuartal për Aktivitetet Kundër Diskriminimit, Kundër Korrupsionit,
Kundër Trafikimit me Qenie Njerëzore dhe të Drejta të Njeriut’, janar – qershor 2007, fq. 258-262
300 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘Raport Kuartal për Aktivitetet Kundër Diskriminimit, Kundër Korrupsionit,
Kundër Trafikimit me Qenie Njerëzore dhe të Drejta të Njeriut’, janar – qershor 2007, fq. 295
301 Fq.298 Po aty
302 Fq.306 Po aty
303 Fq.259 Po aty
304 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut, Mundësive të
Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, Kundër Diskriminimit dhe Kundër Korrupsionit’, janar - qershor 2008,
f.58-59
305 Fq.75 Po aty
306 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut, Mundësive të
Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, të Drejtat e Fëmijës, të Drejtat e Personave me aftësi të Kufizuara
Kundër Diskriminimit dhe Kundër Korrupsionit’ korrik - dhjetor 2009, fq. 60-61
307 Fq. 72-73 Po aty
37
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
x
x
x
iii.
x
iv.
Trajnim i mbajtur për të drejtat e njeriut për ngritjen e kapaciteteve në Njësinë për të
Drejtat e Njeriut përfshirë kundër-diskriminimin nga Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë
dhe Zhvillimit Rural308
Trajnim i mbajtur në Fushë-Kosovë për gratë në komunitet dhe shoqëri civile për t’iu
ofruar atyre informata thelbësore lidhur me shërbime dhe të drejtat e tyre nga
Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural309
Trajnim i mbajtur për arsimtarë për parandalimin e trafikimit me qenie njerëzore nga
Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë dhe OSBE-ja
Aktivitete tjera:
Punë praktike e ofruar nga Ministria e Rinisë Kulturës dhe Sporteve për të rinj nga
komunitetet romë, ashkali dhe egjiptianë310
Hulumtime:
Për më tepër, Zyra për Qeverisje të Mirë, Zyra e Kryeministrit dhe OSBE porositën një
hulumtim për diskriminimin duke u përqendruar në perceptimin publik të diskriminimit dhe në
perceptimin e diskriminimit nga shërbyesit civil.
Të gjeturat kryesore të perceptimit të publikut për diskriminimin përfshinin311:
x
76 % e konsideronin diskriminimin si problem në Kosovë
x
Diskriminimi në bazë të gjinisë, paaftësisë dhe moshës besohet të jenë më të
zakonshmit
x
Pavarësisht rasteve të përhapura të diskriminimit, vetëm një numër i vogël e
raportojnë
x
Kosovarët të cilët e konsiderojnë veten të mirë-informuar, akoma nuk dinë për Ligjin
Kundër Diskriminimit
x
Respondentët shprehnin justifikim për mosveprim
Derisa një numër i njerëzve nuk ishin në gjendje të përgjigjeshin në pyetjet lidhur me
diskriminimin u bë e qartë që popullsia në përgjithësi nuk është e vetëdijshme për të drejtat e tyre
dhe mekanizmat për sigurimin e respektimit të të drejtave të tyre.
Si rezultat u nxorën rekomandimet në vijim:
x
x
Të ofrohen më shumë informata lidhur me diskriminimin dhe trajtimin e barabartë në
diskursin e rregullt publik
Të jepen shembuj konkret prej aspekteve të ndryshme të jetës, vendit të punës,
familjes, shkollës dhe në publik se si diskriminimi dëmton grupe të ndryshme,
posaçërisht, femrat, minoritetet etnike, gjuhësore dhe fetare, personat me aftësi të
kufizuara dhe të moshuarit
308 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut, Mundësive të
Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, Kundër Diskriminimi dhe Kundër Korrupsioni’ janar – qershor 2010,
fq. 58
309 Po aty
310 Zyra për Qeverisje të Mirë, ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut, Mundësive të
Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, Kundër Diskriminimit dhe Kundër Korrupsionit’ janar – qershor 2010,
fq. 45
311 Hulumtim i porositur nga Zyra për Qeverisje të Mirë, Zyra e Kryeministrit dhe OSBE-ja “Perceptimi
Publik për Diskriminimin në Republikën e Kosovës” 2007-2008, Vëllimi 1
38
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
x
x
x
x
x
x
Të promovohet diversiteti dhe të tregohen shembuj pozitiv të tolerancës
Të ngritët ndërveprimi ndërmjet grupeve sociale
Të publikohen mekanizma juridik për adresimin e diskriminimit, përfshirë Ligjin
Kundër Diskriminimit, Institucionin e Avokatit të Popullit dhe qasjen në ndihmë
juridike.
Të zhvillohet dhe publikohet një sistem për raportim nga institucionet qeveritare që
merren me diskriminim
Të mbahen aktivitete që i fuqizojnë njerëzit t’i mbrojnë të drejtat e tyre duke i
përdorur mekanizmat
Të publikohen shembuj të njerëzve që kanë pranuar kompensim si rezultat i kërkesave
të tyre për trajtim të barabartë.
Ndërsa të gjeturat kryesore nga perceptimi i shërbyesve civil për diskriminimin përfshinin312:
x
x
x
x
x
x
Të kuptuarit e përgjithshëm për diskriminimin lidhet vetëm me të drejtat e njeriut –
teknikisht vetëm akterët qeveritar janë në pozitë të shkaktojnë shkelje të të drejtave të
njeriut
Perceptimi për dy shkaqet kryesore zbulon nevojën e vazhdueshme për njohuri të reja
(mungesa e njohurive dhe të kuptuarit dhe mungesa e sundimit të së drejtës)
Diskriminimi i prekë njerëz të ndryshëm në mënyra të ndryshme dhe mund të
ndryshoj varësisht nga kushtet mjedisore
Shumica e shërbyesve civil nuk kanë përjetuar diskriminim në vendin e punës dhe as
nuk njohin ndonjë kolegë që ka përjetuar; por nuk do të ankoheshin edhe nëse do të
përjetonin.
Kur shërbyesit civil janë ankuar nuk ata nuk besojnë se ankesa e tyre ka arritur në
shqyrtim të duhur dhe të drejtë, nuk janë të kënaqur dhe rezultatin ose frikësohen nga
hakmarrja
Shërbyesit civil dukeshin shumë më të shqetësuar me mundësinë e të qenit viktimë e
diskriminimit vetë se sa për obligimet e tyre si akterë qeveritarë që t’i mbrojnë të
drejtat e qytetarëve nga diskriminimi
Hulumtimi në këtë pikë përfundoi se njohuritë e shërbyesve civil se si të parandalojnë dhe
adresojnë efektivisht diskriminimin janë jo-adekuate. Kjo për shkak se 40% janë përgjigjur se nuk
kishin njohuri për ekzistencën e Ligjit Kundër Diskriminimit, që sugjeron se 40% e shërbyesve
civil nuk dinë mjaft për detyrimet e tyre ligjore. Pasi që shërbyesit civil janë nën detyrim ligjor të
parandalojnë dhe zvogëlojnë diskriminimin, ata duhet të dinë më shumë për gjërat elementare
lidhur me diskriminimin; përshirë shërbimin civil të secilës ministri që ofron shërbime për
publikun. Për më tepër, hulumtimi gjeti se Qeveria është akteri kryesor që mund ta zhdukë
diskriminimin.
Në vazhdën e të gjeturave të tilla, u dhanë rekomandimet në vijim:
x
x
Të inkurajohen aktivitete shtesë për ofrimin e informatave për shërbyesit civil për
ekzistimin e Ligjit Kundër Diskriminimit dhe të Kodit të Mirësjelljes për shërbyesit
civil.
Të aplikohen konceptet kundër diskriminimit brenda administratës së shërbimit civil.
312 Hulumtim i porositur nga Zyra për Qeverisje të Mirë, Zyra e Kryeministrit dhe OSBE-ja ‘Perceptimi i
Shërbyesve Civil në Administratën Publike të Republikës së Kosovës’ 2007-2008, Vëllimi 2
39
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
b.
Efektiviteti i promovimit të Ligjit Kundër Diskriminimit
Në vazhdën e aktiviteteve të cekura më lartë nuk mund të përfundojmë që promovimi i Ligjit
Kundër Diskriminimit ka qenë efektiv dhe ka kontribuar pozitivisht në zbatimin e tij. Arsyet
kryesore përfshijnë:
x
x
x
x
x
x
x
c.
Aktivitetet për promovimin e Ligjit Kundër Diskriminimit janë shumë të kufizuara,
posaçërisht fushatat dhe nëse ka ndodhur ndonjë duhet një koordinim qendror nga
ZQM
Ekziston një përqendrim në trajnime. Kjo mund të jetë kërkuar për ngritjen e
kapaciteteve dhe sigurimin e vazhdimësisë së zhvillimit profesional, por nuk duhet
vazhduar që shumica e aktiviteteve të këtyre organeve të jetë ndjekja e trajnimeve
Ekziston një përqendrim i aktiviteteve të kryera së bashku me organe tjera si
organizatat ndërkombëtare siç është OSBE-ja. Derisa bashkëpunimi ka shumë aspekte
pozitive, gjithmonë duhet të jetë e qartë që organet qeveritare siç është ZQM dhe
Njësitë për të Drejtat e Njeriut janë nën detyrim ligjor të udhëheqin aktivitetet e tilla
dhe nuk mund të mbështeten në të tjerët
Në raportimin lidhur me aktivitetet e tyre jo gjithmonë ndahen informatat e
rëndësishme, por në shumicën e rasteve raportimi i përngjan listës së pjesëmarrësve
Ka vetëm disa veprime të përzgjedhura për shembull një ministri e caktuar
përqendrohet në çështjet e diskriminimit që qytetarët mund t’i hasin, derisa provojnë
të qasen në shërbimet brenda asaj ministrie
Organet qeveritare duke punuar vetëm313 duket se i përjashtojnë grupe të caktuara nga
mbrojtja, për shembull asnjë veprim nuk është organizuar lidhur me orientimin seksual
si bazë e mbrojtur. Gjithashtu kjo bazë nuk paraqitet në ndonjë material të shtypur
Rekomandimet që dolën nga hulumtimi i vitit 2008 lidhur me perceptimin publik apo
të shërbyesve civil nuk janë adresuar në mënyrë adekuate dhe problemet e njëjta
vazhdojnë edhe sot dhe janë pengesë për zbatimin e Ligjit Kundër Diskriminimit.
Kërkesa për të dhëna statistikore lidhur me diskriminimin dërguar organeve
administrative314
Njësitë për te Drejtat e Njeriut pranojnë ankesa për shkelje të të drejtave të njeriut nga qytetarët
lidhur me punën e Ministrisë së tyre në nivel qendror apo ato të Komunave në nivel lokal. Pasi
që Ligji Kundër Diskriminimit është në fuqi që nga viti 2004 kërkuam të dimë lidhur me numrin
e ankesave të bazuara në Ligjin Kundër Diskriminimit me të cilat janë marrë ato dhe rezultatet e
tyre. Për t’i kërkuar këto informata ne iu shkruam të gjitha Ministrive dhe Komunave duke e
bazuar kërkesën tonë në Ligjin për Qasje në Dokumente Publike315. Ligji për Qasje në
Dokumente Publike kërkon që kërkesa të shikohet dhe trajtohet pa vonesë316 dhe që brenda 7
ditëve autoriteti publik është i detyruar të përgjigjet me shkrim317. Me keqardhje ky detyrim ligjor
nuk është respektuar nga shumica e institucioneve siç do të paraqitet më poshtë.
Kjo përjashton fushatën televizive që është bërë së bashku me OSBE-në
Rezultatet e përgjigjeve do të diskutohen më vonë
315 Ligji Nr. 03/L –215
316 Neni 7 (7) Ligji për Qasje në Dokumente Publike
317 Neni 7(8) Po aty
313
314
40
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Tabela 1 – Ministritë
Kërkesa për
Ministrinë
Ministria e Kulturës
Rinisë dhe Sporteve
(NjDNj)318
Ministria e Punës dhe
Mirëqenies Sociale
(NjDNj)
Ministria e Drejtësisë
(NjDNj)
Ministria për
Komunitete dhe
Kthim (NjDNj)
Ministria e Bujqësisë
Pylltarisë dhe
Zhvillimit Rural
(NjDNj)
Ministria e Arsimit
Shkencës dhe
Teknologjisë (NjDNj)
Ministria e Financave
(NjDNj)
Ministria e Forcës së
Sigurisë së Kosovës
(NjDNj)
Ministria e
Administratës Publike
(NjDNj)
Ministria e
Shëndetësisë (NjDNj)
Ministria e Tregtisë
dhe Industrisë
(NjDNj)
Ministria e Zhvillimit
Ekonomik ((NjDNj)
Ministria e
Administrimit të
Pushtetit Lokal
(NjDNj)
Ministria e
Infrastrukturës
(NjDNj)
Dërguar
06.10.2011
Pranuar nga
Institucioni
07.10.2011
Veprime
pasuese
Jo
Përgjigja e
pranuar
18.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Jo
Nuk ka
përgjigje
06.10.2011
10.10.2011
Jo319
06.10.2011
10.10.2011
Po320
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
06.10.2011
11.10.2011
Po
25.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Jo
18.10.2011
06.10.2011
Po
18.10.2011
06.10.2011
Fletëkthimi
nuk është
pranuar
11.10.2011
Jo
19.10.2011
06.10.2011
02.11.2011
Jo
Nuk ka
përgjigje
06.10.2011
07.10.2011
Po
25.10.2011321
06.10.2011
07.10.2011
Po
25.10.20.11
06.10.2011
07.10.2011
Po322
01.11.2011
06.10.2011
12.10.2011
Po
25.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Po
04.11.2011
Njësia për të Drejtat e Njeriut
Nuk ka email adresa në ueb-faqen e Ministrisë së Drejtësisë
320 Z. Irfan Borovci u kontaktua më 24.10.2011 (emaili i dërguar atij dështoi) por Zana Kotorri (Sekretare e
Përgjithshme) ishte kopjuar – pa përgjigje
321 Përgjigje në email, nuk ishin në gjendje të lokalizojnë kërkesën tonë dhe nuk janë përgjigjur më
322 U desh t’i kontaktojmë më shumë se një herë
318
319
41
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Ministria e Mjedisit
dhe Planifikimit
Hapësinor (NjDNj)
Ministria e Punëve të
Brendshme (NjDNj)
06.10.2011
07.10.2011
Po
26.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Po
02.11.2011323
Siç tregojnë rezultatet është evidente se:
x
x
x
x
Asnjë nga Njësitë për të Drejtat e Njeriut në nivel qendror nuk është përgjigjur brenda
afatit ligjor
Vetëm 3 Njësi për të Drejta të Njeriut u përgjigjën disa ditë më vonë dhe pa u
kontaktuar, Ministritë në vijim:
o Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve
o Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë
o Ministria e Forcës së Sigurisë së Kosovës
9 Njësi për të Drejtat e Njeriut u përgjigjën pasi që u kontaktuan duke e njoftuar edhe
Sekretarin Permanent, pasi që kanë pranuar kërkesën me postë
4 Njësi për të Drejtat e Njeriut që nuk i kemi kontaktuar vetëm kanë pranuar kërkesën
me shkrimin nuk janë përgjigjur fare:
o Ministria e Punës dhe Mirëqenies Sociale
o Ministria e Drejtësisë
o Ministria për Kthim dhe Komunitete
o Ministria e Administratës Publike
Tabela 2 – Komunat
323
Kërkesa për
Komunën
Dërguar
Pranuar nga
Institucioni
Veprime
pasuese
Përgjigja
pranuar
Deçan (NjDNj)
01.11.2011
03.11.2011
Jo
Dragash(NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Ferizaj (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
Fushë Kosovë
(NjDNj)
Gjakovë (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
01.11.2011
Jo
Gjilan (NjDNj)
Gllogoc (NjDNj)
01.11.2011
01.11.2011
Nuk dihet (nuk
është pranuar)
03.11.2011
02.11.2011
Nuk
ka
përgjigje
Nuk
ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
-
Graçanicë
((NjDNj)
Han i Elezit
(NjDNj)
Istog (NjDNj)
08.11.2011
10.11.2011
Jo
01.11.2011
02.11.2011
Jo
01.11.2011
Jo
Junik (NjDNj)
01.11.2011
Nuk dihet (nuk
është pranuar)
02.11.2011
Jo
Jo
Jo
U desh t’i kontaktojmë më shumë se një herë, thanë se nuk e kanë pranuar kërkesën
42
25.11.2011
Nuk
ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
-
Kaçanik (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
Kamenicë
(NjDNj)
Kllokot
01.11.2011
02.11.2011
Jo
08.11.2011
11.11.2011
Jo
Klinë (NjDNj)
01.11.2011
08.11.2011
Jo
Lipjan (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
Malishevë (NjDNj)
01.11.2011
Mamushë (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
Mitrovicë (NjDNj)
01.11.2011
03.11.2011
Jo
Novobërdë (HRU)
08.11.2011
09.11.2011
Jo
Obiliq (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
Pejë (NjDNj)
01.11.2011
08.11.2011
Jo
Partesh (NjDNj)
08.11.2011
11.11.2011
Jo
Podujevë (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
Prishtinë (NjDNj)
01.11.2011
Jo
Prizren (NjDNj)
01.11.2011
Refuzuan ta
pranojnë
03.11.2011
Rahovec (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
Ranillug (NjDNj)
08.11.2011
09.11.2011
Jo
Shtime (NjDNj)
Skenderaj (NjDNj)
01.11.2011
01.11.2011
02.11.2011
04.11.2011
Jo
Jo
Suharekë (NjDNj)
01.11.2011
03.11.2011
Jo
Viti (NjDNj)
01.11.2011
02.11.2011
Jo
Vushtrri (NjDNj)
Leposaviq
(NjDNj)
Zubin Potok
(NjDNj)
Zveqan (NjDNj)
01.11.2011
01.11.2011
02.11.2011
Refuzuan ta
pranojnë
Refuzuan ta
pranojnë
Refuzuan ta
pranojnë
Jo
Jo
-
Jo
-
Jo
-
08.11.2011
08.11.2011
Jo
43
Jo
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
10.11.2011
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Sa i përket Njësive për të Drejtat e Njeriut në nivel Komunal:
x
x
x
x
Dërguam kërkesa në 36 zyre
3 zyre refuzuan t’i pranonin
3 i kthyen ato si të panjohura
Vetëm dy u përgjigjën – Njësia për të Drejtat e Njeriut në Shtime e cila iu përmbajt
afatit ligjor dhe Njësia për të Drejtat e Njeriut në Gjilan
d.
Kërkesa për të dhëna statistikore për ankesa për diskriminim të bëra në
gjykata324
Tabela 3: Institucionet gjyqësore
Kërkesa për
Institucionin
Këshilli
Gjyqësor i
Kosovës
Instituti
Gjyqësor i
Kosovës
Dërguar
Pranuar
13.09.2011
Veprime
Pasuese
Po
Përgjigja
e
pranuar
Përgjigje e
pamjaftueshme
17.08.2011
02.11.2011
11.11.2011
Jo
Po
Institucionet e lartpërmendura u kontaktuan lidhur me:
x
x
Këshilli Gjyqësor i Kosovës për statistikat për ankesat për diskriminim, por nuk i
ofroi
Instituti Gjyqësor i Kosovës për trajnimet e mbajtura lidhur me Ligjin Kundër
Diskriminimit dhe vijueshmërinë e trajnimeve të tilla, për çka kemi pranuar
përgjigje
Tabela 4: Gjykatat
Kërkesa për
Gjykatën
Gjykata
Kushtetuese
Gjykata Supreme
Prishtina (e
Qarkut)
Peja (e Qarkut)
Prizren (e
Qarkut)
Gjilan (e Qarkut)
Skenderaj
(Komunale)
Prishtina
324
Dërguar
02.11.2011
Pranuar nga
Gjykata
03.11.2011
Veprime
pasuese
Jo
Përgjigja e
pranuar
10.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
04.11.2011
Jo
02.11.2011
12.11.2011
Jo
02.11.2011
09.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
Nuk
ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
Rezultatet nga përgjigjet e tyre do të diskutohen më vonë
44
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
(Komunale)
Peje (Komunale)
Prizren
(Komunale)
Gjilan
(Komunale)
Mitrovicë
(Komunale)
Ferizaj
(Komunale)
Gjakovë
(Komunale)
Suharekë
(Komunale)
Podujevë
(Komunale)
Lipjan
(Komunale)
Kaçanik
(Komunale)
Gllogoc
(Komunale)
Istog
(Komunale)
Klinë
(Komunale)
Deçan
(Komunale)
Rahovec
(Komunale)
Dragash
(Komunale)
Malishevë
(Komunale)
Kamenicë
(Komunale)
Viti (Komunale)
Vushtrri
(Komunale)
02.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
04.11.2011
Jo
Jo
02.11.2011
04.11.2011
Jo
02.11.2011
Jo
02.11.2011
09.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
04.11.2011
Jo
02.11.2011
08.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
04.11.2011
Jo
02.11.2011
03.11.2011
Jo
02.11.2011
04.11.2011
Jo
02.11.2011
Jo
02.11.2011
Fletëkthimi nuk
është pranuar
03.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
Jo
Jo
përgjigje
17.11.2011
17.11.2011
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
14.11.2011
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
17.11.2011
Nuk
përgjigje
17.11.2011
ka
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Nuk ka
përgjigje
Rezultatet e kërkesave të bëra gjykatave:
x
x
x
Kërkesat i janë dërguar 28 Gjykatave përfshirë Gjykatën Kushtetuese, Gjykatën
Supreme, Gjykatat e Qarkut dhe Gjykatat Komunale
Gjykata Kushtetuese ishte e vetmja që u përgjigj brenda afatit ligjor
Vetëm 6 Gjykata u përgjigjën përfshirë Gjykatën Kushtetuese dhe 5 Gjykata
Komunale
45
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
e. Rastet e diskriminimit (administrative)
Ligji Kundër Diskriminimit thekson se ndaj çdo ankese kundër diskriminimit mund të vendoset
nga organet administrative dhe në këtë kategori ne kemi identifikuar si organe kompetente
Njësitë për të Drejtat e Njeriut brenda Komunave dhe Njësitë për të Drejtat e Njeriut brenda
Ministrive325.
Sa i përket kërkesave të bëra nga ne për statistika të ankesave të tilla prej Njësive për te Drejtat e
Njeriut në Komuna; nga 36 kërkesa, 2 që u përgjigjën ofruan këto informata:
1.
2.
Njësia për të Drejtat e Njeriut në Komunën e Shtimes prej themelimit të saj nuk ka
pranuar asnjë ankesë lidhur me shkeljen e të drejtave të njeriut326
Njësia për të Drejtat e Njeriut në Komunën e Gjilanit është shprehur se ka raste të
diskriminimit të qytetarëve dhe shërbyesve civil në nivel komunal dhe më tej327
Përveç kësaj, Njësia për të Drejtat e Njeriut në Komunën e Gjilanit është shprehur se një formë
e shpeshtë e diskriminimit me të cilën përballen shërbyesit civilë lidhet me pagën. Dallimi në
trajtim është evident pasi që shërbyesit civil kanë të njëjtën pozitë dhe kualifikim, por që
koeficienti i përdorur për pagat e tyre ndryshon328. Arsyeja pse ndodh kjo nuk është specifikuar,
edhe pse mund të jetë për shkak të gjinisë, bindjes politike apo nepotizmit ndër të tjera.
Koordinatori i Njësisë për te Drejtat e Njeriut në Komunën e Gjilanit gjithashtu është shprehur
se ‘nuk ka shumë raste të raportuara, ndoshta pamundësia jonë që t’iu ndihmojmë atyre ka
ndikim’329.
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në Ministritë në vijim janë përgjigjur se kurrë nuk kanë pranuar
asnjë ankesë:
x
x
x
x
x
Ministria e Shëndetësisë330
Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal331
Ministria e Infrastrukturës332
Ministria e Financave333
Ministria e Forcës së Sigurisë së Kosovës334
325 Organet tjera administrative në fusha specifike ekzistojnë, të cilat mund të merren me rastet përfshirë
Departamentin e Inspeksionit Arsimor apo Inspeksionin e Punës, edhe pse ne do të përqendrohemi në
Njësitë për të Drejtat e Njeriut
326 Përgjigje me shkrim nga Lulzim Muharremi – Koordinator i Njësisë për të Drejtat e Njeriut, Komuna e
Shtimes,
10.11.2011
327 Përgjigje me shkrim nga Fazli Abdullahu – Koordinator i Njësisë për të Drejtat e Njeriut, Komuna e
Gjilanit, 25.11.2011
328 Po aty
329 Përgjigje me shkrim nga Fazli Abdullahu – Koordinator i Njësisë për të Drejtat e Njeriut, Komuna e
Gjilanit, 25.11.2011
330 Përgjigje me shkrim nga Sanie Kacimari-Arifi – Koordinatore e Njësisë për të Drejtat e Njeriut, Ministria
e Shëndetësisë, 25.10.2011
331 Përgjigje me shkrim nga Venera Kosumi – Koordinatore e Njësisë për të Drejtat e Njeriut, Ministria e
Administrimit të Pushtetit Lokal, 25.10.2011
332 Përgjigje me shkrim nga Mirdit Emini – Njësia për të Drejtat e Njeriut, Ministria e Infrastrukturës,
04.11.2011
333 Përgjigje me shkrim nga Muharrem Shahini/Shpëtim Hajzeraj, Ministria e Financave, 18.10.2011
334 Përgjigje me shkrim nga Halime Morina – Njësia për të Drejtat e Njeriut, Ministria e Forcës së Sigurisë së
Kosovës, 19.10.2011
46
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
x
Ministria e Tregtisë dhe Industrisë335
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në Ministritë në vijim nuk janë përgjigjur por paraprakisht kanë
raportuar se kanë zgjidhur ankesa të tilla:
x
x
Ministria e Drejtësisë ka raportuar për pranimin e rasteve të diskriminimit në vitin
2008, 2009 dhe 2010, edhe pse nuk i janë përgjigjur kërkesës sonë për hollësitë lidhur
me ato raste336
Ministria e Punës dhe Mirëqenies Sociale gjithashtu raportoi për takim me qytetarët
për diskutimin e një sërë rastesh, por prapë nuk i janë përgjigjur kërkesës sonë337
Disa Njësi për të Drejtat e Njeriut u përgjigjën se nuk kanë trajtuar ankesa të tilla brenda
Ministrive të tyre:
x
x
Njësia për të Drejtat e Njeriut në Ministrinë e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë na
njoftoi se të gjitha ankesat janë trajtuat nga Komisioni i Ankesave dhe Departamenti i
Inspeksionit Arsimor. Komisioni i Ankesave gjatë vitit 2010 ka pranuar 56 ankesa,
derisa gjatë vitit 2011 janë pranuar 61. Gjatë periudhës së njëjtë Departamenti i
Inspeksionit Arsimor pranoi 9 ankesa, 2 për abuzim seksual dhe 7 për dhunë fizike338.
Megjithatë nuk është e qartë sa nga rastet e tilla kishin të bënin specifikisht me
diskriminim.
Njësia për të Drejtat e Njeriut në Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor
sqaroi se Zyra për Ankesa trajton çështjet e tilla dhe ata kanë pranuar 22 ankesa, 9 janë
zgjidhur derisa të tjerat janë në proces.339
Njësitë për të Drejtat e Njeriut që kanë pranuar raste të tilla përfshijnë:
x
x
x
Ministria e Zhvillimit Ekonomik, na njoftuan se 13 nga ankesat e tilla që ata kanë
trajtuar, edhe pse shumica e tyre janë vetëm nga viti 2007 dhe nuk është e qartë a kanë
qenë ankesa kundër diskriminimit340
Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit rural, na njoftuan se kanë trajtuar 3
raste, një nga viti 2008 dhe 2 nga viti 2010. Prapë nuk është e qartë nëse ishin ankesa
kundër diskriminimit341
Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, na njoftuan se nga 11 rastet që i kanë
trajtuar gjatë periudhës 2007-2010 dhe specifikuan hollësisht çdo rast342. Prej disa nga
ato është evidente që ka ankesa kundër diskriminimit si diskriminim gjinor, edhe pse
shumica e ankesave janë nga shërbyesit civil.
335 Përgjigje me shkrim nga Nexhmije Shala – Njësia për të Drejtat e Njeriut, Ministria e Tregtisë dhe
Industrisë, 25.10.2011
336 Shih raportet e Zyrës për Qeverisje të Mirë, ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut,
Mundësive të Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, Kundër Diskriminimit, Kundër Korrupsionit’
337 Shih raportin e Zyrës për Qeverisje të Mirë, ‘Raport për Aktivitetet në Fushat e të Drejtave të Njeriut,
Mundësive të Barabarta, të Drejtat e Minoriteteve, Kundër Diskriminimit, Kundër Korrupsionit’ 2010
338 Përgjigje me shkrim nga Merita Jonuzi – Koordinatore e Njësisë për të Drejtat e Njeriut, Ministria e
Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë, 18.10.2011
339 Përgjigje me shkrim nga Shpresa Sheremti-Smakiqi – Koordinatore e Njësisë për të Drejtat e Njeriut,
Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapsinor, 26.10.2011
340 Përgjigje me shkrim nga Diana Krasniqi-Gjonbalaj – Ministria e Zhvillimit Ekonomik, 01.11.2011
341 Përgjigje me shkrim nga Emine Kelmendi – Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural,
24.10.2011
342 Përgjigje me shkrim nga Fatmire Sahiti – Koordinatore e Njësisë për të Drejtat e Njeriut, Ministria e
Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, 13.10.2011
47
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
f. Rastet e Diskriminimit (gjyqësore)
Me qëllim të gjetjes së numrit të rasteve të diskriminimit në Kosovë, kërkuam të dhëna
statistikore nga Këshilli Gjyqësor i Kosovës dhe siç e përmendëm më lartë nuk pranuam
përgjigje të mjaftueshme. Pas kërkesës sonë së parë të drejtuar në gusht 2011, u takuam me
Drejtorin e Departamentit të Statistikave në Këshillin Gjyqësor të Kosovës, i cili kërkoi një takim
të tillë për të diskutuar lidhur me statistikat343.
Ky takim zbuloi një sërë çështjesh shumë serioze lidhur më zbatimin e Ligjit Kundër
Diskriminimit:
x
x
x
Drejtori e përmendi që nuk ishte në gjendje ta gjej shkeljen e diskriminimit në Kodin
Penal të Kosovës
Pasi që Drejtori kërkoi në internet për Ligjin Kundër Diskriminimit dhe zbuloi se ky
ligj është miratuar gjatë misionit të UNMIK-ut, ai tha se ky ligj nuk është më në fuqi
Kur e kuptoi se ishte në fuqi, ai tha se kundër-diskriminimi është term shumë i
përgjithshëm dhe është e vështirë të gjinden rastet specifike
Përkundër diskutimit të mëtejmë më Drejtorin, ai nuk u përgjigj në mënyrë adekuate për të na
dhënë statistikat e kërkuara, refuzoi kërkesën të shpjegoj se nuk kishte të dhëna të tilla
statistikore.
Përveç kësaj, kërkuam statistika dhe raste prej të gjitha gjykatave në Kosovë dhe nga 28 kërkesa
kemi pranuar 6 përgjigjet në vijim:
x
x
x
x
x
x
Gjykata Komunale e Rahovecit nuk ka pranuar apo zgjidhur asnjë rast penal të
sanksionuar me Ligj Kundër Diskriminimit 2004 Nr. 2004/3344
Gjykata Komunale e Prizrenit nuk ka pranuar asnjë rast lidhur me diskriminim345
Gjykata Komunale e Malishevës nuk ka pranuar apo zgjidhur asnjë rast të bazuar në
Ligjin Kundër Diskriminimit 2004346
Gjykata Komunale e Gjakovës nuk ka asnjë rast të bazuar në Ligjin Kundër
Diskriminimit 2004347
Gjykata Komunale e Pejës ka pasur dy raste të diskriminimit në vendin e punës348
Gjykata Kushtetuese bëri referencë në raportet vjetore dhe në ueb-faqen e tyre për
hollësi të mëtutjeshme349
343 Takim me z. Besnik Ramosaj, Drejtor i Departamentit të Statistikave, Këshilli Gjyqësor i Kosovës,
15.09.2010 , ora14:15
344 Përgjigje me shkrim nga Muharrem Perboci, Administrator – Gjykata Komunale Rahovec, 17.11.2011
345 Përgjigje me shkrim nga Bala (administrator) dhe Besnik Bislimaj (zyrtar) – Gjykata Komunale Prizren,
17.11.2011
346 Përgjigje me shkrim nga Agim Bytyci, Administrator – Gjykata Komunale Malishevë, 17.11.2011
347 Përgjigje me shkrim nga Rudin Elezi, Administrator – Gjykata Komunale Gjakovë, 14.11.2011
348 Përgjigje me shkrim nga Gjykata Komunale Pejë, 17.11.2011
349 Përgjigje me shkrim nga Arbëresha Raca-Shala – Gjykata Kushtetuese, 10.11.2011
48
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Rastet nga Gjykata Komunale e Pejës350
Miradie Gashi kundër Ministrisë së Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural
[7 korrik 2010 – Gjykata Supreme]351
Ankuesja shtroi ankesë për mbrojtje kundër veprimeve diskriminuese kundër saj mbi bazën e
gjinisë nga Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural. Pas shterjes së procedurave
administrative, ankuesja duke u mbështetur në nenin 7 (3) të Ligjit Kundër Diskriminimit bëri
një ankesë bazuar në Ligjin për Konfliktet Administrative.
Gjykata Supreme shpalli se është kompetencë e gjykatës së shkallës së parë për rastet e
konflikteve administrative. Megjithatë, në këtë rast Gjykata Supreme shpalli se nuk është
kompetente për tu marrë me këtë rast dhe identifikoi Gjykatën Komunale në Pejë kompetente
për këtë çështje.
Arsyetimi për këtë vendim që Gjykata Supreme dha thotë se neni 70 i Ligjit për Konflikte
Administrative (RSFJ Nr. 4/77) dhe ligji në fuqi në atë kohë kur u bë ankesa bazuar në
Kushtetutën e Republikës së Kosovës (neni 145.2). Për më tepër, është kompetencë e gjykatës,
në territorin e të cilës ka ndodhur veprimi.
Ky është një rast i rëndësisë së veçantë për disa arsye. Së pari, ka të bëjë me nenin 7 (3) të Ligjit
Kundër Diskriminimit dhe konflikteve administrative, i cili nuk është plotësisht i qartë dhe ishte
shumë e rëndësishme të marrim interpretimin e gjykatës në këtë pikë. Së dyti, nuk është
plotësisht e qartë se si Gjykata Supreme mundet ta shpallë veten si gjykatë e shkallës së parë
brenda rasteve të konflikteve administrative pa ndonjë kualifikim dhe akoma të alokojë rastin një
gjykatë tjetër. Dhe së fundmi, zbatimi i ligjit është mjaft shqetësues, pasi që mund të rezultojë me
vendim të gabuar. Kjo për arsye se Ligji për Konfliktet Administrative është miratuar më 16
shtator 2010 dhe ka hyrë në fuqi më 4 nëntor 2010, por gjykata disa muaj më vonë zbaton ligjin e
vjetër për konfliktet administrative nga koha e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë.
Hysen Ademaj dhe të tjerët kundër Pale Bardheci - “Hidromont” N.SH.
[31 maj 2011- Gjykata Komunale Pejë]352
Ankuesi Hysen Ademaj dhe të tjerët ishin eliminuar nga lista e punëtorëve të N.SH.
“Hidromont”. Si rezultat të punësuarit Hysen Ademaj dhe të tjerët ishin përjashtuar nga realizimi
i 20% nga shitja e aseteve të kompanisë, pa ndonjë bazë ligjore dhe pa konsultim paraprak me
strukturën menaxhuese të kësaj kompanie. Kjo i shkaktoi ankuesve (të punësuarve) dëme të
konsiderueshme.
Ankuesit pretendonin se Palë Bardheci – N.SH. “Hidromont” në Pejë ka shkaktuar veprën
penale të diskriminimit të paraparë më nenin 182 dhe 183 të Kodit Penal të Kosovës.
Gjykata gjeti se i padituri ka diskriminuar kundër paditësve duke i eliminuar nga lista e
punëtorëve dhe duke i shkaktuar dëme të konsiderueshme. Sipas nenit 182 dhe 183 të Kodit
Penal të Kosovës dhe kjo përbën vepër penale të diskriminimit
Gjykata shqiptoi dënim me kusht për një vit me sanksion prej 2000 (euro), nëse i padituri
shkakton ndonjë vepër penale tjetër. Përveç kësaj, Gjykata urdhëroi që të punësuarit të futen në
350 Rastet në vijim i janë dërguar zyrës sonë nga Gjykata Komunale Pejë pas kërkesës sonë për statistika dhe
rastet që kanë të bëjnë me diskriminimin
351 A.nr. 255/2010
352 P.nr. 295/11
49
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
listën e N.SH. ‘Hidromont’, ashtu që të punësuarit të realizojnë 20% nga asetet e shitura të
kompanisë.
Ky vendim gjithashtu ngrit një sërë çështjesh, më shqetësuesja konsiderimi i diskriminimit si
vepër penale. Në nenin 182 të Kodit Penal të Kosovës shkelja e të drejtave në marrëdhënie pune
dhe në nenin 183 shkelja e të drejtave në punësim konsiderohen vepra penale, edhe pse asnjëri
nga nenet nuk e përmend diskriminimin.
Edhe nëse Kodi Penal i Kosovës do të parashihte që diskriminimi të trajtohej në këtë mënyrë,
është e rëndësishme që diskriminimi në këtë kontest do të duhej të trajtohej nga gjykatat civile
dhe në këtë rast për shkelje të kontratës, apo nëse do të kishte bazë të mjaftueshme për
diskriminim në pranimin e aseteve nga shitja e kompanisë. Për më tepër, kur është marrë ky
verdikt nga Gjykata, është e rëndësishme që Gjykata të shqyrtonte nëse ky rast do të duhej
shtrohej ndryshe dhe do të duhej të merrej parasysh, nëse në këtë rast do të aplikoheshin ligje të
ndryshme, kryesisht Ligji Kundër Diskriminimit dhe Ligji i Punës që ishin në fuqi. Në
ndryshimet e mëtejshme që duhet bërë në Kodin Penal të Kosovës, është tepër e rëndësishme të
sigurohet se vetëm veprat që meritojnë sanksione penale të jenë të përfshira.
Rastet e Gjykatës Kushtetuese
Cemailj Kurtishi kundër Kuvendit Komunal Prizren
[18 mars 2010 – Gjykata Kushtetuese]353
Z. Kurtishi u ankua se stema e Komunës së Prizrenit reflekton vetëm një komunitet, atë të
shqiptarëve që jetojnë në Prizren dhe injoron komunitetet tjera jo-shumicë. Si rezultat stema nuk
transmeton mesazhin e multi-etnicitetit që është në zonën e Prizrenit. Prandaj, neni 7 i Statutit të
Komunës, që specifikon elementet e stemës, Z. Kurtishi pretendon se shkel një numër parimesh
Kushtetuese.
Gjykata Kushtetuese, së pari shpalli se rasti është i pranueshëm dhe gjeti se ka pasur shkelje të të
drejtave të komuniteteve jo-shumicë në Prizren që të ruhet, mirëmbahet dhe promovohet
identiteti i tyre. Gjykata vendosi se neni 7 i Statutit të Komunës nuk është në përputhshmëri me
Kushtetutën e Republikës së Kosovës, veçanërisht nenet 3, 7 (1), 58 dhe 59. Prandaj, Gjykata
urdhëroi Komunën e Prizrenit të ndryshojë statutin dhe stemën e saj.
Raste tjera para Gjykatës Kushtetuese ku referohet ndalimi i diskriminimit përfshijnë Rastin KI
06/10 Valon Bislimi dhe Rasti KO 119/10 Institucioni i Avokatit të Popullit të Kosovës. Megjithatë,
referenca për ndalimin e diskriminimit është bërë vetëm lidhur me rendin Kushtetues në Kosovë
të vendosur mbi këtë parim, ndër të tjera. Asnjëri nga rastet nuk ofron argumente thelbësore
specifikisht lidhur me diskriminimin. Ngjashëm, në rastin e lartpërmendur të z. Kurtishi , kishte
komponent të fortë për t’u argumentuar lidhur me diskriminim mbi bazën që komunitetet joshumicë ishin de facto të diskriminuara nga shumica në Komunën e Prizrenit. Prapë, argumentet
të tilla thelbësore nuk janë ngritur nga ana e ankuesit dhe si rezultat Gjykata Kushtetuese nuk ka
vendosur në këtë çështje të rëndësishme.
Arjeta Halimi kundër Komunës së Vitisë
[30 shtator 2011 – Gjykata Kushtetuese]354
353
354
KO 01/09
KI 36/11
50
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Ankuesja kërkoi një vlerësim të kushtetutshmërisë së mos-ekzekutimit të Aktgjykimit të Gjykatës
së Qarkut në Gjilan lidhur me statusin e nxënësit të rregullt në Gjimnazin “Kuvendi i Lezhës” në
Viti. Përveç kësaj, ankuesja pretendoi se janë shkelur nenet e Kushtetutës: neni 24, 38 dhe 47.
Ankuesja gjithashtu argumentoi që nenet e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut janë
shkelur: neni 2 i Protokollit 1, neni 9 në bashkëveprim me nenin 14.
Gjykata e shpalli këtë rast të papranueshëm pasi që ankuesja nuk i kishte shterur të gjitha mjetet
juridike në dispozicion dhe se të gjitha faktet e prezantuara nuk dëshmonin shkeljen e të drejtave
kushtetuese. Pastaj Gjykata interpretoi raste nga jurisprudenca e Gjykatës Evropiane të të
Drejtave të Njeriut, posaçërisht rastin e Lejla Sahin355 dhe aplikon parimet dhe rastet gjyqësore
relevante për rastin aktual, që më herët ishte shpallur i papranueshëm, duke përshkruar se një
shteti sekular i justifikohet të ndalojë shaminë në objektet shkollore.
Edhe një herë nga ky rast ngritën çështje fundamentale. Së pari, ky është edhe një rast ku ka
diskriminim de jure dhe de facto, por prapë argumentet thelbësore nuk janë bërë në këtë pikë. Së
dyti, Gjykata Kushtetuese ka gabuar në qasjen që ka aplikuar në këtë rast. Kjo për shkak se duke
shpallur rastin të papranueshëm dhe se ankuesi nuk dëshmoi shkeljen, ata megjithatë nuk
aplikuan efektivisht jurisprudencën nga GjEDNj për ligjshmërinë e shamisë në shkolla publike.
g. Rastet e diskriminimit (Institucioni i Avokatit të Popullit në Kosovë)
Që nga miratimi i Ligjit Kundër Diskriminimit, nuk është e qartë sa raste të diskriminimit i ka
proceduar Avokati i Popullit i Kosovës dhe si institucion nuk ka statistika të sakta.356 .
Megjithatë, është evident të që në ueb-faqen e Avokati të Popullit thuhet se Avokati i Popullit
paraprak ka trajtuar raste të tilla, përfshirë:
x
x
x
x
x
Ex Officio 42/05 – diskriminim i mundshëm në alokimin e materialit ndërtimor për
kategorinë 4B pas tërmetit në Gjilan357
Ex Officio 43/05 – lidhur me përdorimin e gjuhës boshnjake në Gjykatën Komunale
në Pejë358
Ex Officio 41/04 – lidhur me diskriminimin në bazë të moshës në konkurset e
punësimit në sektorin publik359
Barra e provës lidhur me diskriminimin e pretenduar në procesin e privatizimit360
Ex Officio 48/05 – lidhur me çështjen e diskriminimit në bazë të gjinisë në konkurset
e punësimit në sektorin publik361
Gjithashtu është e rëndësishme të pranohet se asnjë nga këto raste nuk është trajtuar nga Avokati
aktual i Popullit.
Numri i aplikacionit 44774/98, 29/06/2004, GjEDNj
Kërkuam intervistë me Avokatin e Popullit në disa raste por kjo nuk u realizua, e vetmja menyrë për tu
përgjigjur në pyetjet tona do të ishte me shkrim dhe ashtu u përgjigj lidhur me statistikat më 21/11/11
357 30/06/06 në dispozicion http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3060630a.pdf
qasur më 04/12/2011
358 30/06/05 në dispozicion http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3060630c.pdf
qasur më 04/12/2011
359 Në vitin 2004 në dispozicion
http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3050620a.pdf qasur më 04/12/2011
360 Raporti i VI vjetor i Avokatit të Popullit 2005-2006, f.130-131
361 Raporti i VI vjetor i Avokatit të Popullit 2006-2007, f. 107
355
356
51
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
h. Diskriminimi në media
Mediat kanë rol të rëndësishëm në luftimin e diskriminimit në çdo shoqëri. Megjithatë, si metodë
për luftimin e diskriminimit është si një shpatë me dy teha: pasi që në disa raste mund të shfaqë
praktikat diskriminuese, në raste tjerat mund të referohet në çështje që nuk janë diskriminuese
ose përmes raportimit të bëhet diskriminim kundër grupeve më të cenueshme.
Diskriminimi në bazë të përkatësisë politike ka qenë në media në kontekste të ndryshme. Gazeta
Zëri më 20 nëntor 2011 raportoi lidhur me diskriminimin e sponzoruar nga Qeveria në shkolla.
Artikulli duket se i referohet një praktike që pretendohet se i është dhënë përparësi në investime
për shkolla të reja në komuna që janë në qeverisje të partisë në pushtet. Ngjashmërisht, Koha
Ditore më 13 nëntor 2011 raportoi për ankesa nga shërbyesit civil se kanë qenë të diskriminuar
në paga. Artikulli i referohet koeficientit të përdorur për paga në Komunën e Klinës i cili nuk
është i bazuar në shkollim dhe përvojë pune, por në lidhje familjare/nepotizëm dhe përkatësi
politike.
Tjera forma të diskriminimit gjithashtu janë raportuar. Për shembull institucione të ndryshme
publike në shpalljen e tenderëve për përmbushjen e nevojave të ndryshme janë raportuar se kanë
diskriminuar në selektimin e kompanive. Për këtë çështje Zëri raportoi mbi pretendimet se
Policia ka diskriminuar362sikurse dhe Universiteti i Prizrenit363.
Sa i përket grupeve të margjinalizuara, shembuj të diskriminimit kundër tyre nuk është e lehtë të
dallohen. Për shembull më 16 nëntor 2011 është raportuar se ka mungesë të arsimtarëve për
nxënësit me nevoja të veçanta. Megjithatë, kjo nuk është pranuar si formë e diskriminimit nga
autoritetet. Ngjashëm, pjesëtarët e komunitetit Lezbike, Gej, Biseksual dhe Transgjinor (në
tekstin e mëtejmë LGBT) zakonisht nuk raportohen në shtyp pa u diskriminuar.
i. Identifikimi i diskriminimit dhe kërkimi i kompensimit
Si pjesë e hulumtimit tonë ne kemi kërkuar pse ankesat për diskriminim nuk është lehtë të
identifikohen dhe zgjidhen as nga organet administrative e as nga ato gjyqësore.
Sa i përket Njësive për të Drejtat e Njeriut në Ministri, kërkuam informata lidhur me atë se sa
juristë punojnë në secilën zyre dhe kemi pranuar këto informata:
NjDNj në Ministri
Ministria e Arsimit Shkencës dhe Teknologjisë
Ministria e Kulturës Rinisë dhe Sporteve
Ministria e Shëndetësisë
Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural
Ministria e Zhvillimit Ekonomik
Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor
Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal
Ministria e Infrastrukturës
Ministria e Financave
Ministria e Forcës së Sigurisë së Kosovës
Ministria e Tregtisë dhe Industrisë
362
363
18 nëntor 2011
16 nëntor 2011
52
Numri i juristëve
0
2
2
1
1
2
3 (në divizionin për të drejtat e
njeriut, jo në njësinë për të
drejtat e njeriut)
2
3
0
0
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Përmes intervistave tona u bë e qartë se juristët ishin të paktë në shumicën e zyrave, edhe pse
edhe kur ka numër më të lartë të tyre, kualifikimet e tyre zakonisht janë të nivelit bazik. Disa
thoshin se prapavija ligjore nuk është domosdoshmërish e nevojshme dhe përfundimisht jo
shkalla e magjistraturës në drejtësi pasi që njohuritë dhe zbatimi i konventave ndërkombëtare
posaçërisht kur shqyrtohet përputhshmëria e ligjeve mund të merret përmes trajnimeve.
Megjithatë, Drejtori i Zyrës për Qeverisje të Mirë specifikoi që në veçanti në zbatimin e
konventave ndërkombëtare është më rëndësi të jetë së paku një jurist në secilën zyre364.
Përveç kësaj, ne kërkuam të dimë sa trajnime ishin organizuar nga Instituti Gjyqësor i Kosovës
për gjyqtarë për t’u njohur me Ligjin Kundër Diskriminimit, dhe rezultatet janë:365
Trajnimi
Gjyqtarë që kanë vijuar
Standardet ndërkombëtare kundër
dhunës në familje, Ligjit Kundër
Diskriminimit dhe çështjet pronësore
22.09.2011
Standardet ndërkombëtare kundër
dhunës në familje, Ligjit Kundër
Diskriminimit dhe çështjet pronësore
23.09.2011
Zbatimi i Ligjit Kundër
Diskriminimit 18.11.2008
Ligji Kundër Diskriminimit
30.10.2007
Ligji Kundër Diskriminimit 07-08.
02.2005
19
Personel tjetër që ka
vijuar
0
11
2
11
7
12
3
18
8
Është e qartë se janë organizuar trajnime por numri i pjesëmarrësve që do të duhet të trajtojnë
këto çështje është jo-adekuat.
Si pjesë e hulumtimit tonë në gjithashtu kërkuam nëse Oda e Avokatëve të Kosovës ka
organizuar ndonjë trajnim specifik për Ligjin Kundër Diskriminimin për avokatët, dhe për sa
ishim në gjendje të përfundojmë, ata nuk kishin organizuar366. Ngjashmërisht kemi intervistuar
një zyrtar të Komisionit për Ndihmë Juridike lidhur me rastet e diskriminimit dhe nuk ishin në
gjendje të përfundojmë se ndonjë rast i diskriminimit është argumentuar specifikisht. Disa raste
që na janë treguar e që kishin të bënin me çështje pronësore, dhunë në familje apo kujdestari të
fëmijës, asnjë prej tyre nuk i referohej Ligjit Kundër Diskriminimit, edhe kur ekzistonte
mundësia367.
Sa i përket kërkimit të kompensimit, të gjitha Njësitë për të Drejtat e Njeriut në Ministri, treguan
që përdorin ueb-faqet e tyre për t’i informuar qytetarët për të drejtat e tyre, mënyrat për kërkimin
e kompensimit dhe aktivitetet ku është e përfshirë Njësia për të Drejtat e Njeriut. Megjithatë,
gjatë hulumtimit tonë ne gjetëm se shumë nga ueb-faqet nuk përmbanin të gjitha informatat e
nevojshme dhe sigurisht nuk i informonin qytetarët lidhur me aktivitetet. Ky është një shqetësim
i veçantë pasi që shumica e ministrive nuk kanë pranuar ankesa për shkelje.
Intervistë me Z. Habit Hajredini, Drejtor i Zyrës për Qeverisje të mirë, 22.11.11
Përgjigje me shkrim nga Lumnije H. Krasniqi, Këshilli Gjyqësor i Kosovës, 10.11.2011
366 Intervistë më 16/11/11
367 Intervistë me Ardian Ajvazin, Komisioni Kosovar për Ndihmë Juridike
364
365
53
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
Përveç kësaj, grupe të margjinalizuara të caktuara nuk përmenden në ndonjë literaturë apo punë
të Njësive për të Drejtat e Njeriut. Kjo në veçanti është e vërtetë për komunitetin LGBT dhe
gjatë hulumtimit tonë ne kërkuam se pse kjo ndodhte dhe pranuam këto përgjigje:
x
x
x
Ata nuk janë prioritet për ne
Liderët politikë duhet të marrin qëndrim për këtë çështje dhe pastaj në ti ndjekim
Nuk jam i sigurt nëse do të ndihem rehat të merrem me ato çështje368
8. Përfundim
Si përfundim, zbatimi i Ligjit Kundër Diskriminimit në Kosovë nuk ka shënuar ndonjë progres
thelbësor. Derisa Ligji është gjithëpërfshirës në përcaktimin e formave të diskriminimit dhe
bazave të mbrojtura, Kreu II dhe III nuk janë mjaft të qartë për të mundësuar zbatimin. Këto
janë çështje që janë diskutuar me vite, dhe akoma nuk janë bërë përpjekje për t’i adresuar. Sa iu
përket organeve të mandatuara për promovimin e trajtimit të barabartë siç është theksuar deri më
tani këto janë krijuar përmes Udhëzimeve Administrative në kundërshtim me atë që thotë Ligji
Kundër Diskriminimit.
Duke pasur një legjislacion të tillë për disa vite, kjo gjithashtu ka kontribuar në besimin e
fuqishëm në mitin se Ligji ekziston, është gjithëpërfshirës dhe mbrojtja është ofruar. Si rezultat
diskriminimi nuk shihet nga shumica e publikut dhe e Qeverisë si një çështje që duhet të
adresohet. Megjithatë, vetë hulumtimi i Qeverisë tregoi që ka mungesë të vetëdijes lidhur me
diskriminimin në shërbimin publik dhe civil dhe akoma nuk janë ndërmarrë veprime specifike
për adresimin e kësaj çështje.
Përveç kësaj, grupe të caktuara si komuniteti LGBT përjashtohen tërësisht nga mbrojtja pasi që
asnjëherë nuk përmenden në asnjë publikim dhe asnjë masë pozitive nuk është ndërmarrë nga
institucionet për të adresuar diskriminimin kundër tyre.
Për më tepër, Raporti i Progresit i fundit nga Komisioni Evropian i referohet edhe mungesës së
vetëdijesimit të opinionit dhe zbatimit të Ligjit Kundër Diskriminimit dhe mungesës de facto të
mbrojtjes së ofruar për grupe të caktuara si komuniteti LGBT369.
Në përgjithësi gjithmonë duhet mbajtur mend që lufta kundër diskriminimit do të jetë jo-efektive
nëse ekzistojnë Ligje që nuk zbatohen dhe strategjitë janë të shkruara ose trajnimet janë mbajtur.
Eliminimi i diskriminimit nuk mund të jetë vetëm çështje de jure, në çdo kohë ka nevojë të
eliminohet edhe de facto dhe institucionet publike janë ligjërisht përgjegjëse të udhëheqin në këtë
drejtim.
368 Komente të tilla ishin shprehur nga zyrtarë të ndryshëm në intervistat që ne i bëmë gjatë tetorit dhe
nëntorit 2011
369 Raporti i Progresit për Kosovën i Komisionit Evropian, tetor 2011 , në dispozicion
http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2011/package/ks_rapport_2011_en.pdf qasur më
05/12/2011, f. 18
54
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
9. Rekomandimet
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Qeveria në rishikimin e ardhshëm të këtij Ligji në bashkëpunim me shoqërinë civile
duhet të shqyrtojë mungesën e zbatimit dhe mungesën e qartësisë në Kreun II dhe III
Qeveria duhet të adresoj rekomandimet që kanë ardhur nga hulumtimi i tyre lidhur me
perceptimin për diskriminimin në publik dhe shërbim civil
Organet për promovimin e trajtimit të barabartë siç ekzistojnë aktualisht përmes
Udhëzimeve Administrative duhet të rishikohen dhe për shkak të jo-efektivitetit të tyre
duhet shikuar mundësitë tjera
Nëse Njësitë për të Drejtat e Njeriut në nivel qendror dhe lokal dhe Zyra për
Qeverisje të Mirë vazhdojnë të jenë organe të mandatuara për këtë çështje, ato duhet
të udhëheqin në vetëdijesimin e opinionit dhe promovimin e Ligjit Kundër
Diskriminimit
Njësitë për të Drejtat e Njeriut brenda ministrive kanë nevojë të drejtojnë fushatat e
tyre duke mbuluar llojet e diskriminimit që mund të ndodhin lidhur me shërbimit që
ata i ofrojnë qytetarëve
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në komuna gjithashtu duhet t’i drejtojnë fushatat e tyre
posaçërisht duke i kushtuar kujdes grupeve të margjinalizuara brenda komunave të
tyre
Pika qendrore e të gjitha fushatave duhet të jetë sigurimi që të gjithë qytetarët i dinë të
drejtat e tyre dhe mund t’i qasen kompensimit sa më lehtë të jetë e mundur
Të gjitha organet duhet të vlerësojnë ndikimin e fushatës së tyre për shembull nëse
qytetarët nuk i adresojnë ankesat e tyre, atëherë duhet bërë diçka më shumë
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në nivel lokal dhe qendror duhet të sigurojnë
bashkëpunim më të mirë në mënyrë që të reduktohet burokracia edhe nëse kjo
nënkupton ndërrimin e strukturës ekzistuese të raportimit
Veprime të veçanta duhet të ndërmerren për adresimin e çështjes se diskriminimi
mund të ndodh vetëm në sektorin publik dhe se shërbyesit civil më shumë
shqetësohen për shkeljen e të drejtave të tyre brenda ministrive apo komunave, se sa
për te drejtat e qytetarëve
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në ministri duhet të sigurojnë përshtatje më të mirë të
legjislacionit me Kushtetutën, Konventat Ndërkombëtare dhe ligjet tjera, ashtu që të
mos krijohen pasaktësi në ligjet që miratohen në të ardhmen
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në nivel qendror dhe lokal duhet t’i përditësojnë
rregullisht ueb-faqet e tyre dhe të raportojnë për aktivitetet e tyre, duke i përmbushur
kërkesat e raportimit vetëm për Zyrën për Qeverisje të Mirë nuk është e mjaftueshme
Njësitë për të Drejtat e Njeriut në nivel qendror dhe lokal duhet të kenë së paku nga 23 juristë që punojnë në zyrat e tyre në veçanti kur hartohen opinionet juridike për
pajtueshmërinë e projektligjeve me konventat ndërkombëtare dhe të merren më
ankesat për diskriminim nga qytetarët. Shërbyesit civil me kualifikime post-diplomike
në mbrojtjen e të drejtave të njeriut duhet të kenë përparësi në role të tilla
Avokati i Popullit duhet të adresoj diskriminimin në mënyrë më konsistente,
posaçërisht përmes hetimeve ex officio
Trajnimet për juristë, shërbyes civil dhe gjyqtar duhet të organizohen në veçanti në
trajtimin e ankesave për diskriminim më shpesh dhe me numër më të madh të
pjesëmarrësve
Gjyqtarët duhet të jenë në dijeni për legjislacionin e ri dhe ta zbatojnë atë në mënyrë
konsistente
55
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë vite pas
x
x
x
x
x
x
x
Gjyqtarët gjithashtu duhet të trajnohen lidhur me rastet e fundit nga Gjykata
Evropiane e të Drejtave të Njeriut lidhur me diskriminimin dhe t’i zbatojnë ato në
praktikë
Institucione si Komisioni për Ndihmë Juridike dhe avokatët duhet të trajnohen në
procedimin e rasteve të diskriminimit në mënyrën e duhur
Këshilli Gjyqësor i Kosovës duhet të mbledhë statistika të rasteve të diskriminimit dhe
të raportojë për këtë, edhe kur nuk ka ankesa
Të gjitha institucionet duhet ta konsiderojnë diskriminimin e grupeve të
margjinalizuara dhe të organizojnë aktivitete që adresojnë llojet më të shpeshta të
diskriminimit
Të gjitha institucionet duhet ta konsiderojnë trajtimin diskriminues të komunitetit
LGBT, të fillojnë vetëdijesimin dhe të ndërmarrin veprime pozitive
Të gjithë institucionet duhet të sigurojnë se i respektojnë normat jo-diskriminuese që i
përmban Kushtetuta dhe konventat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut në fuqi. Në
zbatimin e Ligjit Kundër Diskriminimit janë ligjërisht të detyruar të zbatojnë
jurisprudencën e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut
Të gjitha institucionet duhet të bashkëpunojnë me shoqërinë civile në mënyrë të
duhur, kontruktivisht dhe të respektojnë afatet ligjor kur iu përgjigjen kërkesave për
dokumente publike
56
ZAKON PROTIV
DISKRIMINACIJE
NA KOSOVU
SEDAM GODINA POSLE
Program za ljudska prava i ova
publikacija podržane su od strane
Branitelja GraĀanskih Prava
Priština,
Decembar 2011
Izdavaÿ
Inicijativa Mladih za Ljudska Prava– Kosovo
Urednik
Raba Gjoshi
Izveštaj pripremila
Natyra Avdiu
Lektura
Inicijativa mladih za ljudska prava
Dizajn & Štampa
PrintingPress
Primeraka
500
Autorska prava © Inicijativa mladih za ljudska prava – Kosovo
www.ks.yihr.org
Sadržaj
Predgovor¹.......................................................................................................................................................................69
1. Uvod............................................................................................................................................................................71
2. Definicija diskriminacije.............................................................................................................................................72
a. Neposredna diskriminacija................................................................................................................................................................72
b. Posredna diskriminacija.....................................................................................................................................................................73
c. Uznemiravanje....................................................................................................................................................................................74
d. Uputstvo za diskriminaciju...............................................................................................................................................................75
e. Viktimizacija........................................................................................................................................................................................75
f. Segregacija............................................................................................................................................................................................76
3. Osnova za diskriminaciju............................................................................................................................................77
a. Pol ili rod.............................................................................................................................................................................................77
b. Starost..................................................................................................................................................................................................78
c. Bračno stanje.......................................................................................................................................................................................78
d. Jezik......................................................................................................................................................................................................79
e. Psihički ili fizički invaliditet...............................................................................................................................................................79
f. Seksualna orientacija...........................................................................................................................................................................80
g. Politička pripadnost ili ubeđenje......................................................................................................................................................81
h. Rasa, etnička pripadnost i nacionalnost..........................................................................................................................................81
i. Religija i verovanje...............................................................................................................................................................................82
j. Društveno poreklo, imovina, rođenje..............................................................................................................................................83
k. Bilo koji drugi status..........................................................................................................................................................................83
4. Opseg Zakona.............................................................................................................................................................84
a. Zapošljavanje, uslovi rada i prava sindikata....................................................................................................................................84
b. Obrazovanje i stručno usavršavanje................................................................................................................................................85
c. Socijalna zaštita (socijalna pomoc,́ socijalna sigurnost, zdravstvena zaštita).............................................................................86
d. Pristup prometu dobara i usluga......................................................................................................................................................87
e. Učešcé u javnim poslovima...............................................................................................................................................................87
f. Pravičan tretman pred sudovima......................................................................................................................................................88
g. Druge oblasti primene.......................................................................................................................................................................88
h. 'Bilo koje drugo pravo'......................................................................................................................................................................89
5. Izuzeci i Afirmativne mere .........................................................................................................................................91
6. Pravni lekovi i izvršenje...............................................................................................................................................92
a. Administrativni i sudski.....................................................................................................................................................................92
b. Pravni osnov........................................................................................................................................................................................92
c. Teret dokazivanja................................................................................................................................................................................93
d. Sankcije................................................................................................................................................................................................93
e. Promocija jednakog tretmana...........................................................................................................................................................94
7. Sprovođenje.................................................................................................................................................................98
a.Promocija Zakona protiv diskriminacije..........................................................................................................................................98
b.Efektivnost promocije Zakona protiv diskriminacije...................................................................................................................102
c.Zahtev za statistiku o žalbama za diskriminaciju podnetim organima uprave..........................................................................102
d.Zahtev za statistiku o žalbama za diskriminaciju podnetim sudovima......................................................................................105
e.Žalbe za diskriminaciju (administrativne).......................................................................................................................................107
f.Žalbe za diskriminaciju (sudske)......................................................................................................................................................109
g.Žalbe za diskriminaciju (Institucija Ombudsmana na Kosovu)..................................................................................................112
h.Diskriminacija u medijima................................................................................................................................................................112
i.Identifikovanje diskriminacije i traženje obeštecenja
....................................................................................................................113
́
8. Zaključak....................................................................................................................................................................115
9. Preporuke...................................................................................................................................................................116
¹Reference o Kosovu u ovom Predgovoru predstavljaju stavove Saveta Evrope a ne one Inicijative mladih za ljudska prava
67
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Predgovor
Borba protiv diskriminacije danas predstavlja jedan od najveýih izazova za Evropu. Osobama
širom Evrope se i dalje uskraýuje jednakost zbog njihove etniÿke pripadnosti, pola, seksualne
orientacije, fiziÿkih moguýnosti, socijalnog porekla, starosne dobi, nacionalnosti, jezika, religije,
politiÿkog mišljenja ili iz drugih sliÿnih razloga.
OdreĀene grupe u društvu se ÿešýe od drugih nalaze kao žrtve diskriminacije, a u nekim
sluÿajevima diskriminacija može biti teška i sistematska. Žene i dalje zaraĀuju manje od svojih
muških kolega, da ne pominjemo da su ÿesto žrtve represije i nasilja u njihovim domovima;
zajednice Roma, Aškalija i Egipcғana imaju daleko manje prilike da osiguraju pristup osnovnom
obrazovanju i drugim uslugama, ili da doĀu do zaposlenja; odreĀene etniÿke manjine i dalje imaju
izraženo nepovoljni položaj; lezbejskim, gej, biseksualnim i transrodnim osobama i dalje može
biti uskracғena sloboda okupljanja i, još gore, ponekad su napadnute ili odbaÿene od društva;
osobe sa invaliditetom se tretiraju razliÿito, ponekad se posmatraju kao lica sa manjim
vrednostima.
Postoje znaÿajne teškocғe sa kojima se ove grupe suoÿavaju na Kosovu1 danas, uprkos postojanju
odreĀenih pravnih garancija i domacғih institucionalnih mehanizama zaštite.
Diskriminacija, bilo realna ili smatrana, ima negativan uticaj na to kako ljudi žive svoje živote. U
težim sluÿajevima diskriminacija može dovesti do dugoroÿne štete za pojedinca, pa ÿak i do
gubitka života.
Standardi Saveta Evrope, kojima se vlasti dobrovoljno obavezuju, zasnivaju se na tri stuba ljudska prava, vladavina prava i demokratija, i naglašavaju ulogu vlasti, ukljuÿujucғi i državnih
službenika na svim nivoima, da ispune svoje obaveze prema ljudskim pravima.
Da bi se obezbedilo efikasno sprovoĀenje standarda nediskriminacije širom Evrope, okvir
pravne zaštite mora, pre svega, da bude ÿvrst ali ipak dovoljno fleksibilan kako bi se omogucғila
zaštita svih koji mogu biti žrtve diskriminacije. Parlamenti treba da obezbede da je
zakonodavstvo u skladu sa odredbama sadržanim u relevantnim evropskim i meĀunarodnim
konvencijama, kao i sa praksom Evropskog suda za ljudska prava u skladu sa ÿlanom 14
Evropske konvencije o ljudskim pravima (EKLJP) i njenog Protokola br .12. Vlade bi trebalo da
proaktivno osiguraju da se ove zakonske obaveze prevedu u prave mere politike i prakse u cilju
da poštovanja, zaštite i ispunjavanja ljudskih prava svih ljudi. Policija i tužilaštvo imaju
odgovornost da obezbede da se prijavljeni sluÿajevi ozbiljno shvate, dokumentuju i u potpunosti
istraže bez odlaganja. Pravnici imaju veoma važnu odgovornost da iznesu sluÿajeve
diskriminacije, ÿak i u oblastima koje bi u se prošlosti smatrali tabu temom, i na kraju pravosudni
sistem mora da obezbedi istinsku otvorenost da razmatra takve sluÿajeve, pozivajucғi se na praksu
Evropskog suda za ljudska prava kao smernicu. Zakon ne treba da da postoji samo na papiru,
veý i da zaživi, bude relevantan, i sproveden.
Da bi se adresirala duboko ukorenjena diskriminacija, zahteva se stvarna predanost politiÿkih i
lidera zajednice. Postoji potreba za nultu toleranciju na najvišem nivou - kao i za izjave nulte
tolerancije – koje se moraju ÿuti i razumeti od stanovništva. Cғutanje mora biti prekinuto, kako bi
se u potpunosti obezbedila zaštita ljudskih prava.
1Svako
pominjanje Kosova , bilo teritorije, institucija ili stanovništva, u ovom tekstu se podrazumeva u
potpunosti u skladu sa Rezolucijom 1244 Saveta bezbednosti UN i bez prejudiciranja statusa Kosova
69
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
þestitam Inicijativi mladih za ljudska prava zbog njihovih napora da se osigura da standardi
Saveta Evrope u vezi sa anti-diskriminacijom, kao i praksa Evropskog suda za ljudska prava služe
kao prave smernice za lokalni pravni sistem. Ovaj izveštaj ne samo da analizira progres u razvoju
i sprovoĀenju zakona protiv diskriminacije, veý i treba da služi u cilju identifikacije onih oblasti u
kojima je više potrebno da se uradi kako bi se osiguralo da se zakon efikasno sprovodi u sudnici.
Na svim nivoima, principi dostojanstva liÿnosti i jednakosti pred zakonom bi trebalo da budu u
prvom planu.
U suštini, pravni struÿnjaci i javni službenici treba da se smatraju kao ÿuvari standarda ljudskih
prava kroz svoj rad - koristecғi meĀunarodne okvire ne samo kao referentnu taÿku, veý i kao
instrumente najbolje prakse, koji su relevantni i primenljivi na Kosovu2.
Andrew Forde
Zamenik šefa kancelarije,
Savet Evrope - Priština
30 Novembar 2011
2
Idem
70
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
1. Uvod
Ciljevi ovog izveštaja su pod jedan, da promovišu i informišu o zaštiti koju osigurava Zakon
protiv diskriminacije i daju konkretne primere sluÿajeva anti-diskriminacije sa meĀunarodne
scene, kao i primere gde su se sliÿna pitanja pojavila na Kosovu3. Pod dva, biýe razmatrana i
promena Zakona protiv diskriminacije iz 2004.
Do savremenog Zakona protiv diskriminacije na Kosovu je došlo nakon njegovog usvajanja od
strane Skupštine Kosova4 i proglašenja od strane Specijalnog predstavnika Generalnog sekretara.
Zakon je stupio na snagu 19. septembra 2004. i bez ikakve izmene nastavlja da
i dalje bude obavezujucғi zakon na Kosovu.
Zakon se u velikoj meri zasniva na zakonskim aktima Evropske Unije; pre
svega na uredbama o ravnopravnom tretmanu u vezi sa rasom5 i ravnopravnom tretmanu u
zapošljavanju i radu6. Sam zakon identifikuje
trostruku svrhu; prvo, da spreÿi i da se bori protiv diskriminacije. Drugo, da
promoviše efikasnu jednakost i trecғe, da ustanovi naÿelo jednakog postupanja
prema graĀanima
Kosova pod vladavinom zakona7. Sliÿno, Zakon identifikuje i druga naÿela kao
što su ravnopravan tretman, fer zastupanje i meĀuetniÿka tolerancija8.
Zakon protiv diskriminacije je organizovan u sledecғem formatu: poglavlje i se bavi opštim
odredbama, poglavlje II se bavi procedurama i sankcijama, dok poglavlje III oznaÿava tela za
promovisanje jednakog tretmana. Pored toga, Ustav garantuje direktnu primenu i
prvenstvo9osam10meĀunarodnih konvencija gde je norma ne-diskriminacije zašticғena, i gde se
dve od ovih konvencija potpuno oslanjaju na ne-diskriminaciju11. Ustav, takoĀe, zahteva da sva
zajemÿena ljudska prava i osnovne slobode 'tumaÿe dosledno u skladu sa odlukama Evropskog
suda za ljudska prava (u daljem tekstu ESLJP)12. Ovo ukljuÿuje ne-diskriminaciju i u odnosu na
sudsku praksu Evropskog suda obuhvata sve odluke koje se odnose na zabranu diskriminacije
sadržanu u ÿlanu 14 i Protokolu 12.
Zabrana diskriminacije je takoĀe evidentna u drugim zakonskim aktima, gde veýina od njih
sadrži klauzulu zabrane. Trenutno postoji više od dvadeset pet razliÿitih zakona koji sadrže takvu
klauzulu, poÿevši od pristupa javnim dokumentima13, zdravstva14,obrazovanja15 sve do javne
nabavke16 i javnog i privatnog partnerstva17.
3 Težimo je da postignemo te ciljeve tokom celokupnog rada ali ne u datmo redosledu i nekada naizmeniÿno.
Pored toga, istiÿemo zahvalnost svima onima koji su nam pomogli tokom istraživanja i sve prisutne greške su
od autora.
4Zakon protiv diskriminacije 2004/3
5 European Council Directive 2000/43/EC
6 European Council Directive 2000/78/EC
7 þlan 1, Zakon protiv diskriminacije 2004/3
8 þlan 2 Ibid
9 þlan 22 Ibid
10 Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima; Evropska konvencija zazaštitu ljudskih prava i osnovnih
sloboda i njeni protokoli ; MeĀunarodni pakt o graĀanskim i politiÿkim pravima i njegovi Protokoli;
Okvirna Konvencija Saveta Evrope za zaštitu nacionalnih manjina; Konvencija o eliminisanju svih oblika
rasne diskriminacije Konvencija o eliminisanju svih oblika diskriminacije žena; Konvencija o pravima deteta ;
Konvencija protiv muÿenja i drugih svirepih, nehumanih ili ponižavajucғih kazni ili postupaka;
11 Konvencija o eliminisanju svih oblika rasne diskriminacije; Konvencija o eliminisanju svih oblika
diskriminacije žena;
12 þlan 53 Ustava Republike Kosovo
13Zakon Br.03/L –215, þlan 1 i þlan 3 (1) (4), usvojen 7/10/2010
71
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
MeĀutim, uprkos obimim zakonskim merama koje su na snazi diskriminacija na Kosovu ostaje
živa ÿinjenica koja je široko prihvacғena od strane graĀana i institucija. Imperativ je, dakle,
postojanje više svesti i pogodnijeg delovanja za borbu protiv diskriminacije u svim sferama
društva.
Pošto smo se u prvom poglavlju upoznali sa nastajanjem Zakona protiv diskriminacije, poglavlje
dva razmatra definiciju diskriminacije, dok poglavlje tri posmatra osnovu diskriminacije, dajucғi
konkretne primere. Poglavlje ÿetiri istražuje okvir zakona, posebno razliÿite oblasti primene, dok
poglavlje pet razmatra izuzetke i pozitivno delovanje, koje ne predstavlja diskriminaciju. Pravni
lekovi i sprovoĀenje su posebno važne komponente koje ovaj izveštaj istražuje u poglavlju šest.
Pored toga, sprovoĀenje se u razliÿitim aspektima razmatra u poglavlju sedam, pre zakljuÿenja i
preporuka.
2. Definicija diskriminacije
þlan 3 Zakona protiv diskriminacije iz 2004. definiše šest razliÿitih oblika u kojima jasno može
docғi do diskriminacije, koji se mogu lako razumeti posebno od strane pravnika. Kao rezultat, to
ne bi trebalo ometati sprovoĀenje prava graĀana u bilo kojem upravnom ili sudskom postupku.
Ipak, komponente potrebne za svaki oblik diskriminacije cғe biti istražene i posmatrane I skladu
sa sudskom praksom ESLJP i povremeno sa praksom Evropskog suda pravde (u daljem tekstu
ESP) u cilju daljeg naglaska kako se ovi koncepti primenjuju u praksi.
a. Neposredna diskriminacija
U identifikovanju zahteva neposredne diskriminacije sledecғi elementi moraju biti prisutni:
x
x
x
x
nepovoljniji tretman
od drugog ili kako bi drugi bio tretiran
u sliÿnoj situaciji
na osnovu jednog ili više osnova 18
Neposredna diskriminacija 19
Uzimajucғi u obzir ovo pitanje prema Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima, Sud nije bio
voljan da se izvuÿe razlike u pogledu razliÿitih oblika diskriminacije. Umesto toga, u svom prvom
sluÿaju sud je smatrao da dok je ÿlan 14 akcesormno pravo ono može biti povreĀeno kada se ÿita
u vezi sa drugim suštinskim pravom zašticғenim u okviru Konvencije. Pored toga, sud je objasnio
Zakon o zdravstvu - Zakon Br.2004/ 4 – þlan 12 – usvojen 19/02/2004;
Zakon o pravima i obavezama graĀana u zdravstvu - Zakon br.2004/38
þlans: 4 (1), 4 (5) i 4 (11) – usvojen 08/09/2004
15Zakon o obrazovanju u opštinama Republike Kosovo - Zakon br. 03/L-068 – þlan: 3 (b), 3 (j)
i 5 (b) - usvojen 21/05/2008; Zakon o struÿnom obrazovanju i obuci - Zakon br. 02/L-42 - þlan:
2.3 i 27.7 – usvojen 23/02/2006
16Zakon o javnoj nabavci - Zakon br.03/L –241 – þlan: 1 (2), 7, 33 (2), 34 (1), 35 (3), 36 (3), 38
(7), 56 (3), 60 (3), 73 (3), 91 (4), 104 (1 i 2 ), 105 (2.11), 125 (9) – usvojen 30/09/2010
17Zakon o javno– privatnom– partnerstvu i koncesijama u infrastrukturi i procedurama za njihovo
dodeljivanje – Zakon br. 03/L-090 – þlan: 3, 16 i 50 (1.4) – usvojen on 25/06/2009
14
18
19
þlan 2 (a) Zakon protiv diskriminacije 2004.
þlan 3(a) Zakon protiv diskriminacije 2004.
72
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
da se u cilju smatranja mere dozvoljenom, mora imati objektivno i razumno opravdanje i da li je
mera srazmerna svoem cilju20. Nakon ove presude ESLJP je razvio metodologiju kada se radi o
sluÿajevima diskriminacije na osnovu ÿlana 14. Postoje ÿetiri kljuÿna elementa koje treba imatu
na umu 21:
1.
Mora se utvrditi da žalba zbog diskriminacije spada u prava zašticғena Konvencijom –
akcesorna priroda ÿlana 14. Ako žalba ne spada u sferu prava zašticғenih Konvencojom
onda Sud necғe mocғi da odluÿuje o tome22. MeĀutim, posle usvajanja Protokola br. 12
uz EKLJP, sada postoji opšta zabrana diskriminacije, na koju se lica direktno mogu
osloniti23.
2.
Tamo gde postoji kršenje materijalnog prava, Sud obiÿno ne razmatra odvojeno
kršenje ÿlana 14, posebno ako se u suštini koristi isti argument. Kršenje ÿlana 14 u vezi
sa suštinskim pravom, ako postoji jasna nejednakost, bicғe razmatrano24.
3.
Podnosilac žalbe mora da pokaže razliku u tretmanu identifikujuýi grupu koja je
drugaÿije tretirana i pokazujuýi kako je njegova / njena situacija uporediva sa tom
grupom.
4.
Država može da pokaže da je razlika u tretmanu opravdana. Zahtevi su da ona mora
imati razumno i objektivno opravdanje, mora da teži legitimnom cilju i sredstva koja
se koriste moraju biti proporcionalna tom cilju.
b. Posredna diskriminacija
Posredna diskriminacija postoji kada:
x
x
x
x
x
naizgled neutralna odredba, kriterijum, praksa
dovodi lica
na osnovu jednog ili više zašticғenih osnova 25
u posebno nepovoljan položaj
u poreĀenju sa drugim licima
Osim ako je ta odredba, kriterijum, praksa:
o
o
objektivno opravdana legitimnim ciljem
sredstva za postizanje tog cilja su primerena i nužna 26
Belgian Linguistics Case, Application Nos. 1474/62, 1677/62, 1691/62, 1769/63, 1994/63, 2126/64, 23
July 1968, ECtHR, at section 1b para 9-10
21 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
65-7 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html, poseýeno 23/11/11
22 Vidi Botta v Italy, Application No. 21439/93, 24 February 1998 – Sud je smatrao da ne može odluÿiti o
ÿlanu 14 jer je predstavka van opsega ÿlana 8
23 Vidi Sejdic i Finci v Bosnia i Heregovina, Application No. 27996/06 i 34836/06, Grand Chamber of
ECtHR
24 Chassagnou and others v France, Application Nos. 25088/94, 28331/95, 28443/95, 29 April 1999,
ECtHR
25 þlan 2 (2) Zakon protiv diskriminacije 2004.
26 þlan 3 (b) Ibid
20
73
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Posredna diskriminacija
Sistem EKLJP do nedavno nije priznavao ovaj oblik diskriminacije 27 i tvrdili su da je to zbog
teškocғa da se izmeri neproporcionalan uticaj i teret dokazivanja koji podnosioci zahteva treba da
zadovolje, koji je bio veoma visok 28. MeĀutim, ESLJP je odstupio od ovog kada je presudio o
postojanju diskriminacije na osnovu statistiÿkih dokaza 29. Sud je rekao da diskriminacija ne
može proistecғi samo iz zakonodavne mere, veý i iz de facto situacije 30. U sluÿaju DH i ostali
protiv Republike þeške31, Veliko vecғe je istaklo da bi statistiÿki dokazi mogli prebaciti teret
dokazivanja na Vladu da objasni de facto diskriminaciju. Što je još važnije, Sud istakao da mera
koja nesrazmerno ima predrasudni efekat na jednu grupu može predstavljati "indirektnu
diskriminaciju" i koja obavezno ne zahteva diskriminirajuýu nameru32. Druga važna presuda jeste
Nachova protiv Bugarske33, gde je sud odredio proceduralnu obavezu da se istraže zloÿini sa
rasistiÿkim prizvucima kako bi se osigurala zabrana diskriminacije.
Dok je u Bilka Kaufhaus GmbH protiv Karin Weber fon Hartz34, podnosilac predstavke tvrdio da
penziona politika indirektno diskriminiše žene jer više žena radi sa nepunim radnim vremenom.
Evropski sud pravde je potvrdio ovu tvrdnju jer poslodavac nije mogao da pokaže sredstva koja
je koristio za postizanje cilja koji je korespondirao sa realnim potrebama preduzeýa, ili da su ta
sredstva bila objektivna i neophodna za postizanje tog cilja.
c. Uznemiravanje
Elementi neophodni da predstavljaju uznemiravanje koje je diskriminatorno su:
x
x
x
x
neželjeno ponašanje (seksualne i / ili psihološke prirode)
na osnovu zašticғenih osnova 35
sa ciljem ili posledicom kršenja dostojanstva lica i stvaranje neprijateljskog,
ponižavajucғeg, uvredljivog ili okruženja straha
Prema oceni tog lica 36
Uznemiravanje (oblik diskriminacije)
Vecғina sluÿajeva uznemiravanja, ukljuÿujucғi seksualno uznemiravanje se javljaju na radnom
mestu i mogu se sastojati od neprijatnih šala, komentara o izgledu, neželjenog fiziÿkog kontakta,
potražnjom za seksualne usluge i neopravdane kritike. Takvo se uznemiravanje takoĀe se može
odnositi na karakteristike osobe, iz ÿega proizlizazi i zahtev da se tvrdnja zasniva na zašticғenim
osnovima, koje mogu biti vreĀanje na rasnoj, seksualnoj ili osnovi invaliditeta, izmeĀu ostalih37.
Abdulaziz, Cabales i Balkiali v the United Kingdom, Application Nos. 9214/80, 9473/81,
9474/81, 28 May 1985, ECtHR
28 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
73 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno 23/11/11
29 Zarb Adami v Malta, Application No. 17209/02, 20 June 2006, ECtHR
30 Ibid para. 76
31 Application No. 57325/00, 13 November 2007, Grand Chamber Judgment
32 Ibid para 184
33 Application Nos. 43577/98 i 43579/98, 6 July 2005, Grand Chamber Judgment
34 Case 170/84, [1986] ECR 1607, European Court of Justice
35 þlan 2 (a) Zakon protiv diskriminacije 2004
36 þlan 3 (c) Ibid
37 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
81 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno 24/11/11
27
74
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Ne postoji mnogo sluÿajeva pred meĀunarodnim telima ili sudovima koji se bave
uznemiravanjem kao oblikom diskriminacije, meĀutim, ameriÿki sluÿaj Robinson protiv Džeksonvil
Brodogradilišta doo38, služi kao dobar primer. U tom sluÿaju podnosilac predstavke, žena zavarivaÿ,
radecғi za preduzeýe brodogradilište žalila se jer je stalno bila suoÿena sa slikama golotinje na
svom radnom mestu, ukljuÿujucғi i njenu kutiju za alate. Pored toga, njene muške kolege su joj se
obraýale kao 'beba', 'šecғer' i 'draga' i išarale su radno mesto sa opscenim grafitima usmerenima na
nju. Domacғi sud je potvrdio njen zahtev i rekao da je ovo predstavljalo uznemiravanje, oblik
diskriminacije koja je zasnovana na polu.
d. Uputstvo za diskriminaciju
Zakon protiv diskriminacije predviĀa da do diskriminacije može doýi i kroz uputstvo za
diskriminaciju 39. Takvo uputstvo se može odnositi na bilo koji od zašticғenih osnova 40 i može se
odvijati kroz posredno ili neposredno uputsvo.
Ovo je još jedan deo Zakona protiv diskriminacije, koji nastoji da obezbedi sveobuhvatnu zaštitu
na koju ne nailazimo lako u meĀunarodnom kontekstu. MeĀutim, da bi ilustrovali kako bi to
moglo da deluje u praksi, pozvaýemo se na sluÿaj koji je razmatran ispred Austrijskom
Komisijom za jednak tretman41. Podnosilac predstavke je bila honorarna konobarica kojoj je
reÿeno od strane vlasnika restorana da se ne služi "crnce dilere droge". Od takvog uputstva je
bilo nejasno da li ona nije trebala da služi crnce dilere droge ili crnce uopšteno, iako kada su tri
klijenta crnci došli u restoran, ona je odbila da ih usluži. Smatrano je da je i pored toga što je
uputstvo bilo donekle nejasno, vlasnik može biti odgovoran za bilo kakvu narednu
diskriminaciju.
e. Viktimizacija
Viktimizacija iznosi diskriminaciju kada:
x
x
x
x
osoba trpi neprijateljsko postupanje ili neprijateljske posledice
kao reakcija na žalbu ili postupak
u cilju izvršenja jednakog tretmana 42
i / ili davanja od strane tog lica informacija, dokaza ili pomocғi u vezi sa takvom
žalbom ili postupkom 43
Viktimizacija (oblik diskriminacije)
Iz ovog dela zakona možemo zakljuÿiti da je zaštita koja se daje primenljiva od trenutka kada je
žalba ili postupak pokrenut. Dakle, ako podnosilac zahteva želi da sprovede svoje pravo, na
primer, zbog uznemiravanja na radnom mestu, ako poslodavac na takvu žalbu odgovori daljnom
diskriminacijom, podnosilac žalbe se takoĀe može osloniti na viktimizaciju, kao drugi oblik
diskriminacije.
Izgleda da i ESLJP prihvata takve razloge za pokretanje postupka. U sluÿaju Fogarty protiv
No. 86-927-Civ-J-12, 760 F. Supp. 1486. 1991 US District
þlan 3 (d) Zakon protiv diskriminacije 2004
40 þlan 2(a Ibid
41 Vidi siže sluÿaja na http://infoportal.fra.europa.eu/InfoPortal/caselawFrontEndAccess.do?id=4
poseýeno 24/11/11
42 Kao što je definisano u þlanu 2 (a) Zakon protiv diskriminacije 2004 – ovo ukljuÿuje neposrednu i
posrednu diskriminaciju prema svakom zaštiýenom osnovu
43 þlan 3 (e) Zakon protiv diskriminacije 2004
38
39
75
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Ujedinjenog Kraljevstva44, podnosilac predstavke je podigao takav argument u vezi sa kontekstom
zapošljavanja. Iako podnosilac predstavke nije uspeo iz proceduralnih razloga, Sud je izgleda
prihvatio zaštitu od viktimizacije, kao proširenje prava zajemÿenih Evropskom konvencijom45.
f. Segregacija
Segregacija podrazumeva diskriminaciju 46 kada:
x
x
x
x
lice ili lica su odvojeni od drugih
od strane bilo kojeg fiziÿkog ili pravnog lica, ili kombinacije oba
koji su iz bilo javnog ili privatnog sektora ili oba
kada se takvo razdvajanje vrši na osnovu jednog ili više zašticғenih osnova 47
Osim ako je takvo odvajanje:
o
o
objektivno opravdano legitimnim ciljem
sredstva za postizanje tog cilja su primerena i neophodna 48
Segregacija (oblik diskriminacije)
Dakle, Zakon protiv diskriminacije ponovo pruža sveobuhvatnu zaštitu, koja pokriva
neposrednu i posrednu diskriminaciju, akte fiziÿkih i pravnih lica iz javnog i privatnog sektora i
na osnovu svih šesnaest zašticғenih osnova. Postoji, meĀutim, prilika da se opravdaju mere koje
mogu negativno uticati na ponuĀenu zaštitu. Da bi se suprotstavilo tome, važno je da se takva
opravdanja pažljivo prate i efikasno razmatraju tokom administrativnih i sudskih procesa.
Dok EKLJP specifiÿno ne naznaÿuje segregaciju kao oblik diskriminacije, sud se u poslednje
vreme bavio takvim sluÿajevima. U DH i ostali protiv Republike þeške49, sud je istakao 'da deli
uznemirenost drugih institucija Saveta Evrope, koje su izrazile zabrinutost zbog ... segregacije
prouzrokovane od sistema'50 i našao je da je ÿlan 14 u vezi sa ÿlanom 1 Protokola 1 prekršen.
U novijem sluÿaju u Oršuš i drugi protiv Hrvatske51, romska deca su bila smeštena u redovne škole,
meĀutim u posebna odeljenja odvojeno od druge dece, na osnovu toga što nisu dobro vladala
hrvatskim jezikom. Veýe je smatralo da to iznosi razumno i objektivno opravdanje, tako da nije
bilo diskriminacije. MeĀutim, nakon upucғivanja sluÿaja Velikom vecғu, Sud je bliže ispitao
specifiÿne ÿinjenice i utvrdio je da u ovom sluÿaju Hrvatska nije preduzela odgovarajucғe mere
zaštite kako bi se osiguralo da nije bilo diskriminacije. Iako ovaj sluÿaj ne utvrĀuje da je
segregacija nezakonita sama po sebi, on ipak naznaÿuje da moraju postojati zaštitne mere,
objektivno i razumno opravdanje i da one moraju da se koriste samo onoliko dugo koliko je
potrebno.
Application No. 37112/97, 21 November 2001, ECtHR
Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
84 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno 24/11/11
46 Diskriminacija u okviru þlana 2 (a) Zakon protiv diskriminacije – neposredna i posredna
47 þlan 2 (a) Zakon protiv diskriminacije 2004
48 þlan 3 (f) Zakon protiv diskriminacije 2004
49 Application No. 57325/00, Chamber Judgment 7 February 2006 i Grand Chamber Judgment 13
November 2007, ECtHR
50 Para. 198 ibid
51 Application No. 15766/03, Chamber Judgment 17 July 2008, Grand Chamber Judgment 06 March 2010
44
45
76
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
3. Osnova za diskriminaciju
Zakon protiv diskriminacije pokriva impresivnih šesnaest osnova za diskriminaciju, ukljuÿujucғi:
‘pol, rod, starost, braÿno stanje, jezik, mentalnu ili fiziÿku nesposobnost, seksualnu orijentaciju,
politiÿku pripadnost ili ubeĀenje, etniÿku pripadnost, nacionalnost, veru ili uverenje, rasu,
društveno poreklo, imovinski ili bilo koji drugi status’52. Zakon je takoĀe ekstenzivan u smislu da
su svi gore navedeni osnovi pokriveni u odnosu na neposrednu ili posrednu diskriminaciju 53 i u
odnosu na sva prava odreĀenih zakonom 54, koje je s pravom identifikovano kao prevazilaženje
zaštite koju pružaju uredbe Evropske unije 55. Dakle, pokriveni osnovi su zaista veoma
sveobuhvatni i obezbeĀuju zaštitu u širokom opsegu instanci.
a. Pol ili rod
Pol i rod su identifikovani kao jedan od prvih osnova diskriminacije u ÿlanu 2 Zakona protiv
diskriminacije iz 2004, iako njihova definicija nije data. To ne znaÿi, meĀutim, da postoji
dvosmislenost u zakonu jer je prihvaýeno da se oba odnose na stanje ili kategoriju muškaraca ili
žena. Osim toga, Zakon o ravnopravnosti polova, u ÿlanu 2, predviĀa definicije u pogledu
ravnopravnosti polova.
Diskriminacija po ovom osnovu se može javiti u niz oblasti, a svakako se odvija na Kosovu,
utiÿuýi na muškarce kao i žene. Sluÿajevi diskriminacije po osnovu pola koja se vrši nad ženama
mogu da sadrže, iako se ne ograniÿavaju na; trudnice koje se diskriminišu na radnom mestu56,
supružniÿko silovanje koje nije kriminalizovano57, žrtve porodiÿnog nasilja koje se ne shvataju
ozbiljno od strane nadležnih organa 58, žene koje nemaju jednaka vlasniÿka prava nad zemljom 59,
razvodom ili u vezi sa starateljstvom nad decom. Dok muškarci mogu biti diskriminisani ako se
ne smatraju pogodnim za staratelje dece ili ne mogu dobiti jednaka prava u odnosu na porodiljski
bolovanje za oÿeve60. MeĀutim, zbog niza faktora nemamo prijavljene sluÿajeve po ovom pitanju
na Kosovu, i kao rezultat toga obratiýemo se meĀunarodnom pravosuĀu posebno ESLJP-u da
istakne neke od ovih oblika diskriminacije.
52þlan
53Ibid
2 (a) Zakon protiv diskriminacije 2004.
4 (n) Zakon protiv diskriminacije 2004.
G, ‘Implementation of the Anti discrimination law in Kosovo: A plan in need of execution’ 31,
January 2006 dostupno na http://www.errc.org/cikk.php?cikk=2459 poseýeno 21/11/2011
56Case C-177/88, Dekker v Stichting VJV [1 0] ECR I-3941 – ESP je smatrao da odluka poslodavca
da ne zaposli podnosioca koja je u drugom stanju , iako je ona bila najbolja osoba za taj posao
predstavlja direktnu diskriminaciju na osnovu pola *ovo nije direktno sprovodljivo na Kosovu jer Kosovo
nije ÿlan EU ali ýemo s vremena na vreme spomenuti takve presude*
57 Vidi ‘Progress Report Made in Kosovo’, October 2011 at p.34, dostupno na
http://www.fesprishtina.org/wb/media/Publications/2011/Made%20in%20Kosovo%202011%20(English)
.pdf poseýeno 21/11/2011
58Vidi Kontrova v Slovakia, Application No. 7510/04, 31 May 2007, ECHR i A v Croatia, Application
No. 55164/08, 14/10/2010, Hajduova v Slovakia, Application No. 2660/03, 30 November 2010
dostupno na http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/search.asp?skin=hudoc-en
59 Vidi Avellanal v Peru (no. 202/1) razmatran od strane Komisije za ljudska prava koja upravlja
MeĀunarodnim paktom za graĀanska i politika prava
60Vidi ‘Progress Report Made in Kosovo’, October 2011 at p.34, dostupno na
http://www.fesprishtina.org/wb/media/Publications/2011/Made%20in%20Kosovo%202011%20
(English).pdf poseýeno 21/11/2011
54þlan
55Fabian
77
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Što se tiÿe nasilja u porodici ESLJP je doneo presudu u sluÿaju Opuz protiv Turske61 u 2009. Sud je
prihvatio da se porodiÿno nasilje uglavnom vrši nad ženama, da postoji opšta i diskriminatorna
pasivnost pravosuĀa u Turskoj, koje je stvorilo klimu pogodnu za nasilje u porodici i da je takvo
nasilje rodno zasnovano i predstavlja oblik diskriminacije nad ženama62. Dok je u Rantsev protiv
Kipra i Rusije63, iako se nije direktno bavio zabranom diskriminacije, sud je smatrao da su obe
države imale pozitivne obaveze prema žrtvama trgovine ljudima. U Miler i Engelhard protiv
Namibije64 sud je smatrao da je zahtev da osoba promeni svoje prezime u prezime njegove
supruge samo prema ovlašcғenju, prekršio ÿlan 26 MeĀunarodnog pakta o graĀanskim i
politiÿkim pravima i da mera koja odražava dugu tradiciju nije prihvacғena kao opravdanje za
razliku u tretmanu.
b. Starost
Starost nije definisana, iako postoji široko shvatanje da je to objektivna karakteristika. Primeri
takve diskriminacije se mogu pojaviti u razliÿitim kontekstima, ali posebno na radnom mestu. Pre
donošenja i stupanja na snagu Zakona protiv diskriminacije institucija ombudsmana na Kosovu
je sprovela istraživanje o ovom pitanju. Istraživanje je otkrilo da su javne institucije odreĀivanjem
odreĀenog uzrasta u oglas za posao, bez zakonitog opravdanja, vršile diskriminaciju starijih
kandidata, kao što su oni sa više od 35 ili 55 godina starosti65.
Uprkos stupanja na snagu Zakona protiv diskriminacije 2004. godine, takva diskriminacija na
Kosovu se i dalje nastavlja i Institucija Ombudsmana je ponovo istražila ovu oblast. Istraga je
fokusirana na odluku Senata Univerziteta u Prištini da se ograniÿi starost prilikom zapošljavanja
nastavnog osoblja bez akademskog iskustva na ispod 55 godina. Takva odluka, prema preporuci
institucije ombudsmana, ne može biti zakonski opravdana i bila je diskriminatorna na osnovu
starosti66.
c. Braÿno stanje
Ovo se može definisati da pokrije raspon statusa da bi se obuhvatili braÿni odnos i status, iako
Zakon protiv diskriminacije ne sadrži definiciju. Sugerisano je, meĀutim, da to može da sadrži
stanje 'oženjen, udovac-ica, razveden, odvojen, neoženjen, neudat-a, istog pola, suprotnog
pola’67. Oblasti u kojima može doýi do diskriminacije mogu obuhvatiti zaposlenje, ali i pristup
uslugama kao što su socijalno stanovanje i socijalna pomoý.
Iako nemamo informacija o prijavljenim sluÿajevima na Kosovu u ovoj oblasti, gore navedene
oblasti gde može doýi do diskriminacije se mogu primeniti u kontekstu Kosova. Od daljeg
znaÿaja je, meĀutim, to da diskriminacija po osnovu braÿnog statusa nije eksplicitno zabranjena u
61Application
No. 33401/02 dostupno na
http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=opuz&session
id=82145911&skin=hudoc-en poseýeno on 21/11/11
62ibid para. 200
63 Application No. 25965/04, 7 January 2010
64 No. 1 /2000, razmatran od strane Komisije za ljudska prava koja upravlja MeĀunarodnim paktom za
graĀanska i politika prava
65 Ex-Officio 41/04 dostupno na
http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3050620a.pdf poseýeno 21/11/11
66 Ex-Officio 170/2010 dostupno na http://www.ombudspersonkosovo.org/new/?id=2,0,151,159,a
poseýeno 21/11/11
67 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
212 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno 21/11/11
78
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
nijednom od glavnih meĀunarodnih instrumenata o ljudskim pravima68, što ÿini zaštitu
predviĀenu u Zakonu protiv diskriminacije mnogo sveobuhvatnijom.
d. Jezik
Ovaj osnov se odnosi na pravo svih graĀana 69 da ne budu diskriminisani u odnosu na njihov
jezik. Do diskriminacije u suprotnosti sa ovim osnovom može doýi tokom pristupa pojedinim
javnim službama, kao što su prilikom podnošenja zahteva za socijalnu zaštitu, obrazovanje,
pojavljivanjem pred sudom ili uÿešcғe u javnim poslovima.
Ne usvajanje zakona kojima se dozvoljava upotreba jezika smatrano je diskriminatorskim70, iako
ÿak i kada se takav zakon usvoji njegovo ne sprovoĀenje može da dovede do povrede. Pravljenje
razlike izmeĀu onih koji mogu da budu birani na osnovu znanja jezika, bez objektivnih
kriterijuma, smatra se povredom71. Prema EKLJP u sluÿaju Oršuš i drugi protiv Hrvatske72, Veliko
vecғe je smatralo da razlika po osnovu jezika nije automatsko kršenje ÿlana 14, ako postoji
objektivno i razumno opravdanje za razliku. U ovom konkretnom sluÿaju, segregacijom romske
dece u školama, nije bilo 'razumnog odnosa proporcionalnosti’ 73 i tako je došlo do povrede.
e. Psihiÿki ili fiziÿki invaliditet
Invaliditet se odnosi na ograniÿenje nastalo zbog fiziÿkog, mentalnog ili psihološkog oštecғenja,
koje otežava uÿešcғe zainteresovanih lica i verovatno može trajati duže vreme 74. Iako nije
obavezujucғi na Kosovu i možda je restriktivan kao definicija, invaliditet istiÿe neke od
komponenti koje treba da imamo u vidu kada se gleda na diskriminaciju po ovom osnovu.
Sluÿajevi po ovom osnovu diskriminacije takoĀe su oskudni na Kosovu, meĀutim, takvi
pojedinci su veoma ranjivi i mogu biti diskriminisani u pristupu zapošljavanju, neophodnim
uslugama i ostvarivanju njihovog prava na porodiÿni život ili prava na slobodu i bezbednost. Što
se tiÿe drugog preporuÿeno je da se pravni okvir na Kosovu, koji nije na zadovoljavajucғem
nivou, dopuni specifiÿnim zakonom za mentalno zdravlje, tako da su ljudska prava
sveobuhvatno zašticғena75.
Sudska praksa Evropskog suda je ovde posebno relevantna, koja je direktno primenjiva na
Kosovu 76. U odnosu na slobodu i bezbednost u kontekstu pacijenata sa mentalnim
invaliditetom stanovište Suda je da mora postojati pravni osnov za zadržavanje takvih
Ibid
Ne odnosi se samo na manjine, iako se odnosi i na njih
70 Diergaardt v Namibia, No. 760/1997 – Savet za ljudska prava koji upravljanja MPGPP je smatrao da
Namibija ne uvoĀenjem takvih zakona i primoravanjem ih da koriste samo engleski , nesrazmerno utiÿe na
govornike Afrikaan što je iznosilo posrednu diskriminaciju
71 Ignatane v Latvia, No. 884/1999, Savet za ljudska prava koji upravljanja MPGPP je smatrao da zabrana da
podnosilac uÿestvuje na izborima jer nije priznat njen nivo znanja jezika kao što je odreĀeno testom
predstavlja kršenje þlana 25 u vezi sa þlanom 2
72 Application No. 15766/03, Grand Chamber Judgment 06 March 2010
73 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
186 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno on 22/11/11
74 Para 43-45, Case C13/05 Chason Navas v Eurest Colectividades SA, judgment of 11 July 2006, European
Court of Justice *nije obavezujuýe na Kosovu *
75 Kosovo Rehabilitation Centre for Torture Victims, ‘Human Rights Situation in Mental Health
Institutions’, January 2010 – February 2011, at p. 51, dostupno na
http://www.krct.org/site/images/documents/reports/monitoring/en/Te%20drejtat%20e%20njeriut%20ne
%20institucionet%20e%20shendetit%20mendor%202011_en.pdf poseýeno on 21/11/11
76 þlan 53 Ustava Republike Kosovo
68
69
79
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
pojedinaca, ukljuÿujucғi praýenje proceduralnih pravila i da takve odluke ne mogu biti
proizvoljne77. Vlasti imaju obavezu da obezbede, kada zadržavaju lica sa invaliditetom, da
tretman kojima se izlažu nije ponižavajucғi78. Bilo je žalbi osoba sa fiziÿkim invaliditetom, koje se
suoÿavaju sa preprekama u pristupu odreĀenim javnim mestima79. One nisu u smatrane od
strane suda da predstavljaju diskriminaciju, jer postoje druga sredstva putem kojih su ti pojedinci
mogli da pristupe takvim uslugama80. Dok je pristup suda opisan kao "propuštena prilika da se
ispravi diskriminacija’81, važno je istacғi da se u oslanjanju na takav osnove pokaže direktna veza
izmeĀu zašticғenih prava i pretrpljene diskriminacije i kako druga sredstva nisu na raspolaganju da
se takvo pravo realizuje na Kosovu.
f. Seksualna orientacija
Seksualna orijentacija se odnosi na 'seksualni identitet osobe u odnosu na pol koji ih privlaÿi’82,
koja može biti heteroseksualna (suprotni pol), homoseksualna (isti pol), i biseksualna (oba pola),
iako Zakon protiv diskriminacije ne definiše to. Pored toga, postoje pojedinci koji sebe
identifikuju kao transdženderi, što znaÿi da nisu nedvosmisleno u skladu sa konvencionalnim
pojmom muškog ili ženskog roda, i takoĀe su zašticғeni po tom osnovu.
Pojedinci koji se identifikuju kao homoseksualci, biseksualci i transseksualci su stigmatizovani
širom sveta83, koji može da rezultira diskriminacijom kada takve osobe pokušavaju da realizuju
svoja graĀanska i ekonomska prava. Kosovo nije izuzetak od ovog, mada je situacija ozbiljnija jer
takvi pojedinci ÿak i strahuju za svoju bezbednost ukoliko budu identifikovani.
Efikasna pravna zaštita je oÿigledna prema sistemu EKLJP, koja je zakonski obavezujuýa na
Kosovu i Zakon protiv diskriminacije ima centralnu ulogu u obezbeĀivanju te zaštite. Sud je
zakljuÿio da u postupku dodele roditeljske odgovornosti, ako se zasniva na razmatranjima
seksualne orijentacije jednog partnera (homoseksualnost), to nije prihvatljivo i predstavlja
diskriminaciju84. Sliÿno tome, prava na usvajanje ne mogu biti ograniÿena za homoseksualce, ako
je jedini razlog za takvu odluku seksualna orijentacija, što opet iznosi nezakonitu diskriminaciju85.
U Schalk i Kopf protiv Austrije86, iako sud nije našao diskriminaciju u odnosu na pravo da sklope
brak, sud je ustanovio da neudati istopolni par bez dece predstavlja "porodicu" u svrhu ÿlana 8.
Prema staništu Suda, diskriminacija na osnovu seksualne orijentacije je takoĀe zabranjena u vezi
sa sukcesijom stanarskih prava87, pristupu pogodnostima kao što su osiguranje koje se nudi
heteroseksualcima88 i u ostvarivanju prava na slobodu okupljanja 89.
Gajcsi v Hungary, Application No. 34503/03, 3 October 2006, ECHR
Price v United Kingdom, Application No. 33394/96, 10 July 2001, ECHR
79 Botta v Italy, Application No. 21439/93, 24 February 1998, ECHR (oslanjajucғi se na þlan 8, podnosilac
je izazvao neaktivnost države u odobravanju pristupa plaži osoba sa invaliditetom, Sud je smatrao da nije bilo
direktne veze izmeĀu njegovog prava na privatni život i takvog pristupa)
Zehnalova i Zehnal v Czech Republic, Application No. 38621/97, 14 May 2002, ECHR (ponovo oslanjajuýi
se na þlan 8, nedostatak pristupa zgradama u opštini je razmatrana ali je presuda Botta sprovedena)
80 Farcas v Romania, Application No. 32596/04, 14 September 2010, ECHR
81 Interights April 2011, dostupno na http://www.interights.org/farcas/index.html poseýeno on 21/11/11
82 Definicija data od strane Oxford Dictionary dostupno na
http://oxforddictionaries.com/definition/sexual+orientation poseýeno on 21/11/11
83 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Practitioners’ 2011 Edition, at p.
138, dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno on 21/11/11
84 Salguiero Da Silva Mouta v Portugal, Application No. 33290/96, 21 December 1999, ECHR
85 E.B v France, Application No. 43546/02, 22 January 2008, ECHR
86 Application No. 30141/04, 24 June 2010, ECHR
87 Karner v Austria, Application No. 40016/98, 24 July 2003, ECHR
Kozak v Poli, Application No. 13102/02, 02 March 2002, ECHR
88 P.B i S.J v Austria, Application No. 18984/02, 22 July 2010, ECHR
77
78
80
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
g. Politiÿka pripadnost ili ubeĀenje
Ovaj osnov može da obezbedi zaštitu onima ÿija su prava prekršena / zaobilažena zbog njihove
politiÿke pripadnosti ili zbog toga što imaju odreĀena uverenja. Osim toga, predloženo je da
diskriminacija po ovom osnovu obezbeĀuje zaštitu za "aktivnosti ili demonstriranje protivljenja90
prema utvrĀenim politiÿkim naÿelima, sistemu ili vladarima’91.
Diskriminacija po ovom osnovu može nastati u razliÿitim kontekstima, kao što su zapošljavanje,
posebno u javnom sektoru, u pogledu slobode izražavanja, kao i pristupu odreĀenim uslugama
kao što su dodeljivanje javnih nabavka, tendera i ugovora.
U Feldek protiv Slovaÿke92, objavljeni ÿlanak se odnosio na "fašistiÿku prošlost" ministra Slovaÿke
vlade, kojeg je nacionalni sud proglasio klevetniÿkim. ESLJP je meĀutim smatrao da je ovo
kršenje prava na slobodu izražavanja, jer je ta informacija od znaÿaja za javnu raspravu93. Dok, u
sluÿajevima ograniÿavanja zapošljavanja bivših državnih službenika u privatnom sektoru, Sud je
našao da je to diskriminatorna mera94.
h. Rasa, etniÿka pripadnost i nacionalnost
Rasa se definiše kao "svako razlikovanje, iskljuÿivanje, ograniÿavanje ili davanje prvenstva koje se
zasniva na rasi, boji, precima, nacionalnom ili etniÿkom poreklu koje ima za cilj ili za rezultat da
naruši ili da ugrozi priznavanje, uživanje ili vršenje, u podjednakim uslovima, ljudskih prava i
osnovnih sloboda u politiÿkoj, ekonomskoj, socijalnoj, kulturnoj ili bilo kojoj drugoj oblasti
javnog života’95. Pored toga, bilo je predloženo kao koncept da "rasa" obuhvata niz karakteristika
ukljuÿujucғi biološke, ekonomske, društvene, kulturne i istorijske faktore 96. Diskriminacija na
osnovu rase se manifestuje kroz razliÿite naÿine, ukljuÿujucғi govor mržnje, rasno motivisano
nasilje 97 i kroz suptilne naÿine u okviru zapošljavanja ili pristupa uslugama, na primer.
Ako je tvrdnja rasne diskriminacije podignuta, na primer, u kontekstu zapošljavanja, ali se ne
smatra relevantnom od strane relevantne sudske vlasti, stanovište je da to iznosi rasnu
diskriminaciju 98. ESP je u primeni Direktive o Rasi, na kojoj je zasnovan Zakon protiv
diskriminacije, otišao dalje od toga. U sluÿaju Centrumvoor gelijkheid kombi Kansen sr voor
recismebestrijding V Firma Gerin NV 99, Sud je smatrao da nije bilo potrebno da postoji žrtva u
svrhu postojanja povrede ili da je diskriminatorska politika stavljena u praksu, sami akti
diskriminacije mogu predstavljati kršenje Direktive.
Baczkowski i Others v Poli, Application No. 1543/06, 03 May 2007, ECHR
Alekseyev v Russia, Application Nos. 4916/07, 25924/08 i 14599/09, 10 October 2010, ECHR
90 Ovo se shatra da obuhvaýa nenasilne radnje
91 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
207 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno on 21/11/11
92 Application No.29032/95, 12 July 2001, ECHR
93 U ovom sluÿaju sud nije našao diskriminaciju na osnovu politiÿkog mišljenja
94 Vidi sluÿajeve: Rainys i Gasparaviÿius v Lithuania, Application No. 70665/01 i 74345/01,07 April
2005, ECHR, Sidabras i Dziautas v Lithuania, Application No. 55480/00 i 59330/00, 27 July
2004, ECHR i Žiÿkus v Lithuania, Application No. 26652/02, 07 April 2009 ECHR
95 þlan 1 (1) MeĀunarodne Konvencije o eliminaciji svih oblika rasne diskriminacije (ICERD)
96 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
151 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno on 23/11/11
97 U sluÿaju Dzemajl, No. 161/2000, Komisija UN protiv torture– smatrano je da postojanje rasistiÿke
motivacije može da bude otežavajuýi faktor u sluÿaju izvršenja kriviÿnog dela
98 Yilmaz-Dogan v the Netherlands, No.1/1984, Committee on the Elimination of Racial Discrimination
99 Case C-54/07, 07 October 2008, European Court of Justice
89
81
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Pristup uslugama, kao što je ograniÿen pristup bankarskim kreditima na osnovu nacionalnosti, su
takoĀe smatrani da predstavljaju posrednu diskriminaciju100 i pristup javnim mestima mora da
bude garantovan za sve, ÿime se eliminiše rasna diskriminacija101.
Rasna diskriminacija, u odreĀenim okolnostima može iznositi i ponižavajucғe postupanje u okviru
ÿlana 3. EKLJP 102. Što se tiÿe prava na život, Sud je smatrao prilikom istrage nasilnih dogaĀaja,
da se rasne motivacije moraju ispitati kako bi države bile u skladu sa proceduralnim aspektom
ÿlana 2103. Pored toga, zaštita drugih prava može biti ugrožena zbog rasnog pitanja kao što je u
odnosu na pravo na privatni i porodiÿni život 104 ili pravo na praviÿno suĀenje 105.
Osim toga, diskriminacija se takoĀe može odvijati kroz segregaciju106 pojedinaca. Segregacija na
osnovu etniÿkog porekla, bez legitimnog cilja i što je još važnije, bez zaštite, dovesti ýe do rasne
diskriminacije, koja je zabranjena107.
Nacionalnost se odnosi na zakonsku vezu izmeĀu graĀanina i države, tako da ima pravni
karakter u odnosu na državljanstvo108. Diskriminacija po ovom osnovu je pokrivena Zakonom
protiv diskriminacije i u praksi se može doživeti u razliÿitim kontekstima. U Gaigusuz protiv
Austrije109, smatrano je da je pristup za nezaposlene odbijen bez ikakvog razumnog i objektivnog
opravdanja i razliÿit tretman je bio zasnovan na nacionalnosti, što iznosi diskriminaciju u
suprotnosti sa ÿlanom 14 EKLJP.
i. Religija i verovanje
‘Religija i verovanje je jedno od najviše zašticғenih prava u meĀunarodnom zakonu ljudskih
prava’110, koje nacionalne pravne mere, kao što je Zakon protiv diskriminacije, štiti. Definisati
takvo pravo je dosta teško, zbog opsega religija i kao takvoga ga Zakon protiv diskriminacije ne
definiše.
Diskriminacija po ovom osnovu se može doživeti u odnosu na niz drugih prava kao što je pravo
na privatni i porodiÿni život, obrazovanje, zapošljavanje i verske aktivnosti, izmeĀu ostalih.
Habassi v Denmark, No.10/1997, Committee on the Elimination of Racial Discrimination
Lacko v Slovak Republic, No11/1998, Committee on the Elimination of Racial Discrimination –
podnosiocu nije odobren ulazak jer je Romske pripadnosti
102 Vidi sluÿajeve East African Asians v the United Kingdom, Application Nos. 4403/07, 14 December
1973, ECHR, Cyprus v Turkey, Application No. 25781/94, 10 May 2001, ECHR
103 Nachova v Bulgaria, Application No. 43577/98 & 43579/98, 6 July 2005, Grand Chamber of ECtHR
104 Connors v United Kingdom, Application No. 66746/01, 27 May 2004, ECtHR – gde je Sud smatrao da
nedostatak proceduralnih prava krši pravo podnosioca na porodiÿni život prema þlanu 8
105 Vidi sluÿajeve M v France, Application No. 16831/90, 09 November 1990, ECtHR – gde je smatrano da
je neuspeh u istraživanju navodnog rasistiÿkog ispada od strane porotnika prekršilo þlan 6(1)
Sier v United Kingdom, Application No. 34126/96, 09 May 2000, ECtHR – þlan 6 je prekršen jer je dvoje
porotnika zbijalo rasistiÿke šale o Azijskim optuženicima
106 Razdvajanje grupe ljudi na osnovu kriterijuma kao što su pol, rasa, etniÿka pripadnost, itd.
107 Vidi sluÿajeve D.H and Others v Czech Republic, Application No. 57325/00, 7 February 2006 –
Chamber Judgment, 13 November 2007 – Grand Chamber Judgment, ECtHR
Oršuš and Others v Croatia, Application No. 15766/03, 17 July 2008 – Chamber Judgment, 06 March
2010 – Grand Chamber Judgment, ECtHR
108 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
168 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno on 23/11/11
109 Application No. 17371/90, 16 September 1996, ECtHR
110 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
168 dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno on 23/11/11
100
101
82
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
U sluÿaju Hofman protiv Austrije111, nacionalni sud je dodelio starateljstvo ocu na osnovu njegove
vere, jer cғe on biti u stanju da bolje zaštiti interese dece. Sud je utvrdio da razlika na osnovu
religije nije opravdana nijednim državnim ciljem, i stoga je nepravedano lišila podnosioca njenog
prava ne-mešanja u porodiÿni život i bila je diskriminatorska.
j. Društveno poreklo
Kao osnov nije definisano u Zakonu protiv diskriminacije, takoĀe ga je teško ÿak i definisati u
meĀunarodnom zakonu o ljudskim pravima. Komitet za ekonomska, socijalna i kulturna prava u
Opštem komentaru 20112 definiše ga kao da se odnosi na "nasleĀeni društveni ststus osobe u
odnosu na tri kategorije, ukljuÿujucғi: imovinu, poreklo od roĀenja i ekonomski i socijalni status.
Sa takvim kategorijama u vidu, do diskriminacije može docғi u vezi sa imovinom ili u vezi sa
ekonomskim i socijalnim statusom. Osim toga, Komitet je istakao da život u siromaštvu ili
beskucғništvo mogu da ometaju prava ljudi na pristup obrazovanju, zdravstvu, pristupu javnim
mestima, što predstavlja diskriminaciju.
k. Bilo koji drugi status
Ovaj osnov je evolutivni u tome da nijedna meĀunarodna konvencija ne predviĀa nove osnove
zaštite. Ovo je znaÿajno jer cғe omogucғiti vrhunsku zaštitu tokom donošenja zakona, a ne
ograniÿava podnosioce da podnesu tvrdnje iz drugih navedenih razloga, ako njihov sluÿaj nije
adekvatno odgovarajuýi.
MeĀutim, u svetlu ÿinjenice da je Zakon protiv diskriminacije veoma sveobuhvatan u pogledu
osnova koji pokriva, u praksi ovaj osnovu ne bi trebalo koristiti ako se jedan od definisanih
osnova jasno odnosi na konkretan sluÿaj. Zbog prirode ovog osnova, ne bi bilo prikladno da se
obezbedi definicija, iako se vecғ mogu predvideti neki sluÿajevi koji se mogu podneti.
Diskriminacija na osnovu filozofskih uverenja 113 se može podneti prema tom osnovu. Druge
jurisdikcije su se vecғ poÿele baviti takvim sluÿajevima, kao što su razmatranja da li filozofska
uverenja u veštaÿkim klimatskim promenama trebaju biti zabranjeni osnov diskriminacije 114. U
drugim sluÿajevima razmatrala su se druga filozofska uverenja, kao što su verovanje u "teoriju
zavere" oko teroristiÿkih napada 7/7 i 9/11115, koji nisu uspeli. MeĀutim, druga takva verovanja
koja su uspela na sudu su filozofska verovanja u anti-lovu na lisice 116 i u "viši cilj" od Britanske
radio-difuzijske kompanije (BBC)117.
Application No. 12875/87, 23 June 1993
Dostupno na http://www2.ohchr.org/english/bodies/cescr/comments.htm poseýeno on 23/11/11
113 To bi bilo drugaÿije do definitivnog osnova religije i verovanja, za koje je bilo predloženo da se ‘verovanje’
uvek odnosi na verska uverenja a ne na ona politiÿka, društvena ili filozofska – Vidi Interights, ‘NonDiscrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p. 187
dostupno na http://www.interights.org/Handbook/index.html poseýeno on 23/11/11
114 Grainger Plc i others v Nicholson, UKEAT/0219/09 dostupno na
http://www.bailii.org/uk/cases/UKEAT/2009/0219_09_0311.html poseýeno on 23/11/11
115 Farrell v South Yorkshire Police Authority [2011], Employment Tribunal, UK, siže sluÿaja
dostupno na http://www.employmentZakonwatch.com/tags/farrell-v-south-yorkshire-poli/ poseýeno
23/11/11
116 Hashman v Milton Park (Dorset) Ltd t/a Orchard Park [2011], Employment Tribunal, UK, siže sluÿaja
dostupno na http://www.fishermeredith.co.uk/archives/5903 poseýeno 23/11/11
117 Maistry v British Broadcasting Company [2011], Employment Tribunal, UK, siže dostupno na
http://www.williambrose.com/news/120/66/Maistry-v-BBC-2011 poseýeno 23/11/11
111
112
83
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
4. Opseg Zakona
Zakon protiv diskriminacije obezbeĀuje široku primenljivost pokrivanjem fiziÿkih i pravnih lica
iz javnog i privatnog sektora. Što se tiÿe državnih organa, oni se mogu smatrati odgovornim za
bilo kakvu akciju i nepostupanje koje povreĀuju pravo ili prava fiziÿkih ili pravnih lica118. Pored
toga, opseg primene Zakona je detaljno predoÿen kroz trinaest navedenih oblasti, dok ÿetrnaesta
istiÿe da se opseg primene može dodatno proširiti kroz 'bilo koja druga prava utvrĀena važecғim
zakonom119.
Važecғe oblasti su dovoljno jasne da bi se primenile u praksi u okviru administrativnih i sudskih
procesa. MeĀutim, ovaj izveštaj cғe dalje istražiti neke od ovih, a posebno ýe se pozivati na
dodatne zakonodavne akte koji sadrže zabranu diskriminacije, bilo u odnosu na vecғ navedene
oblasti u okviru Zakona protiv diskriminacije ili one koji ÿine "bilo koja druga prava utvrĀenih
zakonom’.
a. Zapošljavanje, uslovi rada i prava sindikata
Zapošljavanje se specifiÿno pokriva Zakonom protiv diskriminacije u dva aspekta. Prvo, ‘uslovi
za pristup zapošljavanju’120 ukljuÿujucғi kriterijume izbora i uslove regrutovanja’121 bi trebalo da
bude u skladu sa Zakonom protiv diskriminacije. To znaÿi da se pojedinac, ÿak i bez ugovora o
radu, može osloniti na Zakon protiv diskriminacije, 'u bilo kojoj grani delatnosti i na svim
nivoima profesionalne hijerarhije’122. Sliÿno tome, napredovanje je takoĀe ukljuÿeno pod istim
uslovima a posebno bez obzira na delatnost i na svim nivoima hijerarhije.
Drugo, uslovi zapošljavanja i uslovi rada treba da poštuju naÿela zabrane diskriminacije,
ukljuÿujucғi otpuštanje i platu 123.
Zakon o radu124 omogucғava dodatne odredbe u vezi sa anti-diskriminacijom u kontekstu
zapošljavanja. Prvo, proširuje obim zabrane diskriminacije u zapošljavanju ukljuÿujucғi obuku,
uslove zapošljavanja, disciplinska pitanja i sva ostala pitanja koje proizilaze iz radnog odnosa ili
kao što je regulisano zakonom koji je na snazi125. Drugo, direktno primenjuje Zakon protiv
diskriminacije na bilo koji ugovor o radu126. Što se tiÿe ugroženih grupa u zapošljavanju ÿini
posebnim odredbe za osobe sa invaliditetom koje konkretno zabranjuju neposrednu ili posrednu
diskriminaciju osoba sa invaliditetom127 i predviĀa specifiÿne obaveze za poslodavca tokom
regrutovanja radi obezbeĀivanja jednakih mogucғnosti za muškarce i žene128. Pored toga, stvarni i
odluÿujucғi zahtevi se ne smatraju diskriminacijom129.
Zakon se posebno bavi zapošljavanjem u javnom sektoru, javni sektor je obavezan reklamirati
sve mogucғnosti zapošljavanja u javnom sektoru i diskriminacija je zabranjena 130. Kaznene mere
þlan 4 Zakon protiv diskriminacije 2004.
þlan 14 (n) Ibid
120 Ovo obuhvaýa samo-zapošljavanje i profesiju
121 þlan 4 (a) Ibid
122 Ibid
123 þlan 4 (c) ibid
124 Zakon No.03/L –212
125 þlan 5 (1) Zakon o Radu - Zakon Br.03/L –212
126 þlan 5 (5) Zakon o Radu - Zakon Br.03/L –212
127 þlan 5 (2) ibid
128 þlan 5 (4) ibid
129 þlan 5 (3) ibid
130 þlan 8 (1) i (2) ibid
118
119
84
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Zakona o radu, takoĀe se bave diskriminacijom. Kazna za nepoštovanje Zakona o radu može
varirati od 100 (evra) do 10 000 (evra)131, iako se to trostruko uveýava ako je došlo do
diskriminacije132.
U definisanju diskriminacije133, meĀutim, Zakon o radu sadrži niz neslaganja. Prvo,
diskriminacija po osnovu pola je pokrivena u verziji na engleskom jeziku zakona, ali rod nije, dok
je u verziji na albanskom obrnuto, rod je pokriven, a pol nije. Sliÿno, postoji pozivanje na status
porodice kao zašticғeni osnov, iako nije jasno šta taj osnov pokriva. Još znaÿajnije, neki osnovi su
potpuno iskljuÿeni, ukljuÿujucғi: invaliditet, seksualnu orijentaciju, etniÿko poreklo i nacionalnost.
Ova definicija takoĀe upucғuje na ÿlanstvo u sindikatima kao novi osnov za zaštitu od
diskriminacije.
Iako ova nepotpuna definicija diskriminacije može biti posledica loše izrade, to predstavlja
problem u teoriji i praksi. To je iz razloga jer nije u saglasnosti sa Ustavom 134 ili drugim
zakonima135, jer iskljuÿuje neke osnove i na zbog toga i neke osobe lišava zaštite od
diskriminacije u kontekstu zapošljavanja.
Sindikalna prava su još jedna oblast gde Zakon protiv diskriminacije pokriva ÿlanstvo, uÿešcғe u
organizaciji radnika ili profesionalnoj organizaciji i koristi koje se daju136. Takva zaštita je dalje
razraĀena u Zakonu za organizovanje sindikata, gde se predviĀa da je diskriminacija na osnovu
pripadnosti sindikatu ili uÿestvovanja u takvim aktivnostima zabranjena137. Pored toga,
diskriminacija protiv predstavnika sindikata je takoĀe zabranjena138 i intervenisanje u
funkcionisanju sindikata uprkos zakonskoj zabrani139 može da dovede do diskriminacije140, mada
ovo drugo nije dovoljno jasno.
b. Obrazovanje i struÿno usavršavanje
Obrazovanje je još jedan važna oblast gde Zakon protiv diskriminacije nalazi primenu. Kroz
þlan 4 (g), to znaÿi da se norme protiv diskriminacije primenjuju kako na javne tako i privatne
obrazovne institucije u Republici Kosova, koje trebaju da obezbede da ne diskriminišu na bilo
kojem zašticғenom osnovu. Sliÿno tome, zakon obezbeĀuje zaštitu za one koji su na struÿnom
usavršavanju na svim nivoima, ukljuÿujucғi i praktiÿno radno iskustvo141.
Zakon o obrazovanju u opštinama 142, elaboriše o primeni nediskriminatorne norme. Kao prvo,
navodi da Ministarstvo za obrazovanje, nauku i tehnologiju (u daljem tekstu MONT) ima
odgovornost da promoviše 'nediskriminativni obrazovni sistem u kome se pravo svakog lica na
obrazovanje poštuje, a kvalitetne mogucғnosti za uÿenje su svima na raspolaganju’143. Drugo,
takoĀe je odgovornost MONT da obezbedi integraciju "oštecғenih i osoba sa invaliditetom u
þlan 92 (1) ibid
þlan 92 (3) ibid
133 þlan 3 (1.17) ibid
134 þlan 34 (2) Ustav Republike Kosovo
135 þlan 2 (a) Zakon protiv diskriminacije 2004 – Zakon Br. 2004/3
136 þlan 4 (d) ibid
137 þlan 4 (2) Zakon o organizaciji sindikata - Zakon Br. 04/L-011 – usvojen 28/07/2011
138 þlan 24 (1) ibid
139 þlan 25 ibid
140 þlan 25 (4.2) ibid
141 þlan 4 (b) Zakon protiv diskriminacije 2004
142 Zakon Br. 03/L-068
143 þlan 3 (b), Zakon o obrazovanju u opštinama Republike Kosovo
131
132
85
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
obrazovni sistem’144. Dok je odgovornost opština kako bi se osiguralo da su upis i prijem
uÿenika vrši u skladu sa Zakonom protiv diskriminacije 145. Opštine takoĀe imaju nadležnost da
stvore uslove za pružanje obrazovnih usluga na srpskom jeziku’146, iako odredbe za obrazovanje
na drugim jezicima manjina nisu navedene.
Što se tiÿe struÿnog usavršavanja, Zakon o struÿnom obrazovanju i obuci147 takoĀe pokušava da
obezbedi reference na anti-diskriminacijske norme. þlan 2 (3) predviĀa da javne ili privatne
institucije treba da obezbede obrazovanje bez diskriminacije po osnovu "pola, etniÿke
pripadnosti, invaliditeta. Pored toga, da student može da podnese žalbu u vezi sa ocenama i na
osnovu toga što su bili diskriminisani148. Prvo, zašticғeni osnovi nisu dovoljni jer je veliki broj njih
izostavljen, što u ovom kontekstu može biti posebno važno jer se stariji studenti mogu ukljuÿiti u
struÿne obuke i mogu imati i druge obaveze zbog kojih mogu biti diskriminisani. Drugo, dok je
važno da žalbeni postupak bude obuhvaýen posebno na osnovu diskriminacije, koncept nije
dobro definisan i može doýi do praktiÿnih problema.
c. Socijalna zaštita (socijalna pomocғ, socijalna sigurnost, zdravstvena zaštita)
Zakon protiv diskriminacije se takoĀe odnosi na socijalnu pomocғ, socijalnu sigurnost i
zdravstvenu zaštitu 149. U vezi sa ovim oblastima primene, posebno je važno napomenuti da
obaveze javnih organa obuhvataju 'bilo koju akciju ili nepostupanje koji povreĀuju pravo ili
prava bilo kog fiziÿkog ili pravnog lica’.
Posebni zakoni koji pokrivaju ove oblasti, meĀutim, ne obuhvataju na adekvatan naÿin
nediskriminacijske odredbe. Zakon o šemi socijalne pomocғi na Kosovu150 ne sadrži niti pominje
bilo gde odredbe protiv diskriminacije. Ovo je veoma žalosno jer neki podnosioci zahteva se
mogu suoÿiti sa diskriminacijom pri konkurisanju za socijalnu pomocғ i ovaj poseban zakon se ne
bavi takvim pitanjem direktno. Pored toga, to može biti jedan od faktora zašto nismo imali
mnogo sluÿajeva diskriminacije pred sudovima, jer bi sluÿajevi morali biti podneti direktno se
oslanjajucғi na Zakon protiv diskriminacije.
Što se tiÿe zdravstvene zaštite, Kosovo trenutno ima tri zakona na snazi koji regulišu
zdravstvenu zaštitu i u nekom obliku sadrže odredbe protiv diskriminacije. Zakon o zdravstvu
Kosova navodi da ýe zdravstvena zaštita biti obezbeĀena kroz niz principa, kao što su
jednakost151, koje ‘obuhvata, anti-diskriminaciju, definisanu po meĀunarodnim konvencijama’152.
Pored toga, obuhvatljivost i ne-diskriminacija su drugi principi u pružanju zdravstvene zaštite
jednako za sve i bez diskriminacije "bez obzira na pol, naciju, rasu, boju kože, jezik, veroispovest,
politiÿku sklonost, društveni status, imovinski status, nivo fiziÿkih ili mentalnih sposobnosti,
porodiÿni status ili razlike u godinama’153. Osim toga, Ministarstvo zdravlja je u obavezi da
"razvija politiku i sprovodi zakonodavstvo za nediskriminatoran i odgovoran sistem zdravstvene
zaštite’154.
þlan 3 (j) ibid
þlan 5 (b)
146 þlan 12 ibid
147 Zakon Br. 02/L-42
148 þlan 27 (7) Zakon o struÿnom usavršavanju i obuci
149 þlan 4 (e)
150 Zakon br. 2003/15
151 þlan 12 (1) Zakon o zdravstvu Kosova – Zakon Br. 2004/04
152 þlan 12 (2.a) ibid
153 þlan 12.5 ibid
154 þlan 17 (1.a) ibid
144
145
86
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Dok Zakon o pravima i odgovornostima graĀana u zdravstvenoj zaštiti 155 (u daljem tekstu
ZPOGZZ) predviĀa da zdravstvena zaštite treba da bude "adekvatna i trajno dostupna svima,
bez bilo kakve diskriminacije’156 da se lista ÿekanja treba koristiti bez diskriminacije157.
Pored toga, ZPOGZZ istiÿe sledeýe osnove "društveni položaj, politiÿka ubeĀenja, poreklo,
nacionalnost, religiju, pol, seksualne preferencije, starost, braÿni status, fiziÿke ili mentalne
nesposobnosti, kvalifikacije ili bilo koji drugi osnov koji se ne odnosi na njihovo zdravstveno
stanje’158. Zakon o reproduktivnim pravima takoĀe upucғuje na nediskriminaciju, jer garantuje
ostvarivanje reproduktivnih prava, bez ikakve diskriminacije159.
MeĀutim, postoje razlike izmeĀu prva dva zakona i osnova na kojima do diskriminacije može
docғi. Štaviše, nijedna od ovih pokrivaju sve zašticғene osnove u Ustavu ili Zakonu protiv
diskriminacije iz 2004. Od posebnog znaÿaja je da su neki osnovi koji mogu ponuditi zaštitu
marginalizovanih grupa nisu ukljuÿeni u oba zakona, kao što su seksualna orijentacija, etniÿka
pripadnost i jezik, a koji mogu imati uticaj na pristup zdravstvenoj zaštiti od strane ovih grupa.
d. Pristup prometu dobara i usluga
Zakon protiv diskriminacije posebno prepoznaje 'pristup prometu dobara i usluga koje su
dostupne javnosti’160. Dakle, u pristupu dobrima ili uslugama bilo iz privatnog ili javnog sektora,
diskriminacija po bilo kom zašticғenom osnovu je zabranjena.
U javnom sektoru, na primer, Zakon o javnim nabavkama161 zahteva da odluke svih onih koji su
ukljuÿeni u javne nabavke, moraju da poštuju ne-diskriminaciju162. Zakon posvecғuje þlan 7
"jednakosti u tretmanu / nediskriminaciju i transparentnost". Ovo zahteva da "ekonomski
operateri budu tretirani bez diskriminacije’163, 'nijedna aktivnost nabavke se necғe sprovesti ... ako
je disriminatorna’164, diskriminatorski postupak nabavke je zabranjen 165 i ugovorni organ necғe
osnovati ili nametnuti i spreÿiti ýe" teritorijalnu, fiziÿku, materijalnu, liÿnu ili organizacionu
diskriminaciju’166. Pored toga, diskriminacija se napominje u još deset ÿlanaka167.
Dok se vrstu diskriminacije iz ÿlana 7. razlikuje od one iz Zakona protiv diskriminacije iz 2004,
važno je prepoznati da ova oblast primene zahteva nešto drugaÿiji kriterijum. Ipak, veoma je
važno da je zabrana diskriminacije ukljuÿena i ostaje da se vidi kako cғe se sprovoditi u praksi.
e. Uÿešcғe u javnim poslovima
Zakon protiv diskriminacije zahteva da se uÿešcғe u javnim poslovima održi bez ikakve
diskriminacije. On identifikuje dva važna podruÿja; 'pravo glasa i pravo biti biran’168.
Zakon Br. 2004/38
þlan 4 (1) Zakon o pravima i obavezama graĀana u zdravstvu
157 þlan 4 (11) ibid
158 þlan 4 (5) ibid
159 þlan 4 (3) Zakon o reproduktivnom zdravlju– Zakon br. 02/L-76
160 þlan 4 (i) Zakon protiv diskriminacije 2004
161 Zakon Br. 04/L-042
162 þlan 1 (2) Zakon o javnoj nabavci Republike Kosova– Zakon br. 04/L-042
163 þlan 7 (1) ibid
164 þlan 7 (2) ibid
165 þlan 7 (3) ibid
166 þlan 7 (4) ibid
167 þlans: 33 (2), 34 (1), 36 (3), 38 (7), 56 (2.2), 73 (3), 91 (4), 104 (1 i 2), 105 (2.11) i 125 (2) ibid
168 þlan 4 (l) Zakon protiv diskriminacije 2004
155
156
87
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Što se tiÿe prava glasa Zakon o opštim izborima 169 takoĀe predviĀa da ‘svaki graĀanin Kosova
ima pravo glasa i pravo da bude biran bez diskriminacije’170. Pored toga, to se odnosi i na
zabranu diskriminacije zahtevanjem pristupa medijima bez diskriminacije171, stopa koje se
primenjuje bez diskriminacije172 i Centralnoj izbornoj komisiji za sprovoĀenje nediskriminatorne
kadrovske politike173. Pored toga, Zakon o lokalnim izborima174 takoĀe garantuje da "svaki
graĀanin Kosova ima pravo glasa i pravo da bude biran bez ikakve diskriminacije’175.
Oba zakona o izborima navode iste osnove na osnovu kojih se diskriminacija može odvijati i oni
su "rasa, etniÿka pripadnost, boja kože, jezik, pol, veroispovest ili politiÿko uverenje,
obrazovanje, socijalna pripadnost ili bilo koji drugi sliÿan kriterijum u skladu sa odredbama ovog
zakona’176. MeĀutim, evidentno je da ovi osnovi nisu u skladu sa onima u Ustavu ili Zakonu
protiv diskriminacije iz 2004, kao i odreĀeni osnovi su iskljuÿeni kao što su pol, starost, braÿni
status, fiziÿka nesposobnost, seksualna orijentacija, imovina i poroĀaj.
f. Praviÿan tretman pred sudovima
Praviÿan tretman bez diskriminacije u administrativnim i sudskim postupcima se takoĀe
garantuje Zakonom protiv diskriminacije. þlan 4 (j) garantuje ‘praviÿan tretman pred sudovima i
svim drugim pravosudnim organima’.
Zakon o sudovima posebno garantuje da cғe "sudovi tretirati sva lica na jednak naÿin, bez ikakve
diskriminacije na osnovu rase, boje, pola, jezika, veroispovesti, politiÿkog ili drugog mišljenja,
nacionalnog ili društvenog porekla, veze sa nekom zajednicom, imovine, ekonomskog ili
socijalnog stanja, seksualnog opredeljenja, roĀenja, ograniÿene sposobnosti ili drugog liÿnog
svojstva’177. Pored toga, Zakon o upotrebi jezika garantuje da "svako lice ima pravo jednakosti
pred zakonom i jednaku zakonsku zaštitu. Bilo kakva diskriminacija po osnovu osnovu jezika je
zabranjena’178
MeĀutim, Zakon o Sudskom savetu Kosova 179, koji opisuje nadležnosti Saveta, ukljuÿujucғi
upravljanje procedurama regrutovanja sudija i njihove discipline180 ne poziva se na odredbe
protiv diskriminacije. Sliÿno tome, Zakon o tužilaÿkom savetu181 koji opisuje ulogu saveta u
regrutovanju i otpuštanju182 isto tako se ne poziva na odredbe protiv diskriminacije.
g. Druge oblasti primene
Zakon protiv diskriminacije iz 2004 odnosi se i na ÿetiri druge oblasti. Socijalne prednosti su
jedna od ovih oblasti, za koju Zakon kaže da "obuhvata, ali ne ograniÿava se na humanitarnu
pomocғ’183. Pristup stanovanju je još jedno od zagarantovanih prava, za koja zakon zahteva da se
Zakon Br. 03/L-073
þlan 2 Zakon o opštim izborima - Zakon Br. 03/L-073
171 Vidi definiciju “jednak pristup” þlan 3 ibid
172 þlan 50 (2) Zakon o opštim izborima
173 þlan 66 (5. g) ibid
174 Zakon Br. 03/L-072
175 þlan 3 (1) Zakon o opštim izborima
176 þlan 2 Zakon o opštim izborima i þlan 3 (1) Zakon o lokalnim izborima
177 þlan 7 Zakon o sudovima– usvojen 22/07/2010 ali ovaj ÿlan neýe biti na snazi do 01/01/2013
178 þlan 3 (2), Zakon o upotrebi jezika - Zakon Br. 02/L-37
179 Zakon Br. 03/L-223
180 þlan 1 Zakon o Sudskom Savetu Kosova
181 Zakon Br. 03/L-224
182 þlan 1 (4) Zakon o Tužilaÿkom Savetu
183 þlan 4 (f) Zakon protiv diskriminacije 2004
169
170
88
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
garantuju, bez diskriminacije. Ovo ukljuÿuje "sve druge oblike svojine (i pokretne i
nepokretne)184.
Pravo na liÿnu sigurnost 185 i pristup javnim mestima186 su takoĀe zagarantovani bez
diskriminacije. Što se tiÿe ovih prava policija ima "obavezu da preduzme neophodne mere da
zaštiti lica koja mogu biti izložena pretnjama ili aktima diskriminacije, neprijateljstva ili nasilja
zbog njihovog nacionalnog, etniÿkog, kulturnog, jeziÿkog ili verskog identiteta’187. Pored toga,
policijski službenik ili civilno osoblje izvršava teži disciplinski prekršaj ukoliko on/ona pokuša da
izvrši, ÿini, pomaže drugom ili podstakne diskriminatorske akcije na osnovu starosti, pola,
seksualne orijentacije, etniÿke skupina ili religije188.
Još jednom zašticғeni osnovi nisu sveobuhvatni kako Ustav ili Zakon protiv diskriminacije
propisuju. Osim toga, u odnosu na liÿnu bezbednost, ukoliko postoji potreba za zaštitom zbog
pretnji ili akata diskriminacije na osnovu seksualne orijentacije ili politiÿke pripadnosti ne izgleda
da Zakon o policiji nameýe takve dužnosti.
h. 'Bilo koje drugo pravo'
þlan 4 (n) Zakona protiv diskriminacije iz 2004 poziva se 'na bilo koje drugo pravo predviĀeno
važecғim zakonom' na osnovu kojeg je diskriminacija zabranjena. Opseg prava postoji kada je
zabrana diskriminacije obuhvaýena kao sastavni deo, od kojih cғe neka ovde biti istražena.
Pristup javnim dokumentima je jedno od tih prava, koje Zakon o slobodnom pristupu javnim
dokumentima189 propisuje. þlan 1. garantuje "pravo svakog fiziÿkog i pravnog lica da imaju
pristup, bez diskriminacije po bilo kom osnovu ... zvaniÿnim dokumentima koji se održavaju,
podižu ili primaju od javnih institucija. Dok osnovi diskriminacije nisu definisani, oni ukljuÿeni u
Zakonu protiv diskriminacije i Ustavu važe u ovom sluÿaju.
Zakon o porodici Kosova190 priznaje zabranu diskriminacije pod uslovom da ‘sva lica uživaju
ravnomeran tretman prava i obaveze predviĀenih ovim zakonom’191. Pored toga, "ne sme biti
nikakve neposredne ili posredne diskriminacije bilo koje osobe na osnovu pola, starosti, braÿnog
stanja, jezika, mentalne ili fiziÿke nesposobnosti, seksualne orijentacije, politiÿke pripadnosti ili
ubeĀenja, etniÿkog porekla, nacionalnosti, religije ili uverenja, rase, društvenog porekla, imovine,
roĀenja ili bilo kojeg drugog statusa’192.
Pravo na praktikovanje religije takoĀe je zašticғeno, pogotovo niko necғe biti diskriminisan ili
privilegovan na bilo koji naÿin na osnovu verskih uverenja, pripadanja ili ne veroispovesti ili
poštovanju verskih ceremonija i rituala193.
Dok su jednaka prava muškaraca i žena posebno zašticғena kroz Zakon o ravnopravnosti polova
diskriminacija je zabranjena u broju ÿlanova koji pokrivaju zapošljavanje 195, medije196 i
društveni život na Kosovu197.
194,
þlan 4 (h) ibid
þlan 4 (k) ibid
186 þlan 4 (m) ibid
187 þlan 11 (4) Zakon o Policiji - Zakon Nr. 03/L-035
188 þlan 46 (k) ibid
189 Zakon Br.03/L –215
190 Zakon Br.2004/32
191 þlan 4, Zakon o porodici Kosova
192 Ibid
193 þlan 2 (1), Zakon o slobodi veroispovesti na Kosovu - Zakon Br. 02/L-31
184
185
89
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Pored toga, pravo na udruživanje, zašticғeno kroz Zakon o nevladinim organizacijama garantuje
da "nijedno lice nije dužno udružiti se bez svoje volje, niti bilo koje lice može da bude
diskriminisano na bilo koji naÿin zbog njegove odluke da se udruži ili da se ne udruži’198.
Osim toga, marginalizovane grupe su posebno zašticғene protiv diskriminacije kroz odgovarajucғe
zakonodavstvo. Prava zajednica su zašticғena Zakonom o zaštiti i promovisanju prava zajednica i
njihovih pripadnika na Kosovu199. Ovaj zakon zabranjuje sve oblike diskriminacije 200 i bavi se
specifiÿnim aspektima kao što je izbor da li se oni tretiraju kao deo zajednice 201, koji uÿestvuju u
lokalnim i meĀunarodnim organizacijama i njihovim aktivnostima, bez diskriminacije202,
medija203, ekonomske i socijalne prilike 204 i zdravstvo205. Pored toga, institucije imaju obavezu
da preduzmu pozitivne mere kako bi osigurale punu i efektivnu ravnopravnost zajednica koje ne
iznosi diskriminaciju 206 i daju posebnu pažnju poboljšanju situacije Roma, Aškalija i Egipcғana207.
Još jedna marginalizovana grupa su osobe sa invaliditetom i njihova prava su zašticғena Zakonom
o struÿnoj sposobnosti, rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom208. Zakon izriÿito
zabranjuje diskriminaciju u kontekstu zapošljavanja209 i predviĀa kazne za diskriminaciju210.
Osim toga, javne institucije moraju poštovati zabranu diskriminacije, kao što su Kosovska
obaveštajna agencija, koja ‘neýe delovati protiv prava i interesa bilo koje zajednice niti cғe
diskriminisati bilo koje lice po bilo kom osnovu’211. Sliÿno tome, javna preduzecғa imaju takve
obaveze, na primer, Pošta mora obezbediti ‘jednak i nediskriminatorski tretman’ korisnika212 i
Radio-televizija Kosova, koja se nalazi pod obavezom da ne emituje nikakav materijal koji
diskriminiše pojedince ili grupe213.
Zakon Br.2004/2
þlan 13, Zakon o ravnopravnosti polova
196 þlan 15 ibid
197 þlan 19 ibid
198 þlan 3 (2), Zakon o slobodi udruživanja u ne –vladine organizacije - Zakon Br. 03/L-134
199 Zakon Br. 03/L-047
200 þlan 3 (3) ), Zakon o zaštiti i promociji prava zajednica i njeihovih pripadnika na Kosovu - Zakon Br.
03/L-047
201 þlan 1 (5) ibid
202 þlan 5 (9) ibid
203 þlan 6 ibid
204 þlan 9 ibid
205 þlan 10 ibid
206 þlan 1 (2) i þlan 3 (3) ibid
207 þlan 9 (2) ibid
208 Zakon Br. 03/L-01
209 þlan 5, Zakon o struÿnoj sposobnosti, rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom– Zakon Br.
03/L-019
210 þlan 25 (1.1) ibid
211 þlan 2 (4), Zakon o Kosovskoj Informativnoj Agenciji - Zakon Br. 03/L-063
212 þlan 1, Zakon o poštanskim uslugama - Zakon Br. 03/L-17
213 þlan 15, Zakon o radiju i televiziji Kosova - Zakon Br. 02/L-4
194
195
90
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
5. Izuzeci i afirmativne mere
Izuzetak od zabrane diskriminacije jeste stvarni i odluÿujuýi zahtevi prilikom zapošljavanja kao
što je predviĀeno u ÿlanu 5 Zakona protiv diskriminacije. To znaÿi da nije diskriminatorsko
iskljuÿenje na odreĀenim osnovama, ako:
x
x
x
x
zbog prirode odreĀene profesionalne aktivnosti ili konteksta u okviru kojeg se ona
obavlja
ta svojstva ÿine stvarni i determinišuýi zahtev profesije
pod uslovom da je cilj legitiman
a zahtevi proporcionalni cilju
U sluÿaju ColinVolf protiv Grada Frankurt amMain214, Evropski sud pravde je zakljuÿio da
postavljanje starosne granice za zapošljavanje vatrogasaca za srednje pozicije na 30 godina bio
legitiman cilj da se obezbedi operativni kapacitet i potpuno funkcionisanje vatrogasne službe.
Pored toga, nije bilo nesrazmernan zbog potrebne fiziÿke kondicije i vremena kojeg pojedinac
može da provede na toj poziciji. Sliÿno tome, ESP je prihvatio da je diskriminacija na osnovu
pola bila opravdana u sluÿaju Sirdar protiv Odbora Armije215, jer kao kuvar u Kraljevskoj Mornarici,
taj pojedinac cғe morati da se bori na frontu.
Pozitivne akcije se odnose na mere koje imaju za cilj da se isprave nejednakosti, ali na taj naÿin
mogu iskljuÿiti grupe. Zbog toga, ova vrsta akcije je protiv zabrane diskriminacije, pa ÿak i pojam
jednakosti, koji se može posmatrati kao kontroverzan. MeĀutim, to se koristi kao sredstvo za
otklanjanje nedostataka, to ne predstavlja diskriminaciju i mnogi meĀunarodni instrumenti o
ljudskim pravima dozvoljavaju njihovo korišcғenje u odreĀenim okolnostima216. þlan 6. Zakona o
zabrani diskriminacije predviĀa da se afirmativna mera preduzima:
x
x
x
x
u cilju da se obezbedi potpuna ravnopravnost u praksi
mera za spreÿavanje ili kompenzaciju nedostataka
u vezi sa jednim ili više osnova 217
ne smatra se diskriminacijom, pod uslovom da je u skladu sa meĀunarodnim
standardima ljudskih prava
ESLJP nije izriÿito doneo odluku o ovom pitanju. MeĀutim, u sluÿaju Zeman protiv Austrije218, Sud
je rekao da 'ÿlan 14 ne zabranjuje državi ÿlanici da grupe tretira drugaÿije da bi se ispravile
"faktiÿke nejednakosti" meĀu njima; zaista u odreĀenim okolnostima neuspeh da se pokuša
ispravljanje nejednakosti kroz razliÿiti tretman može samo po sebi dovesti do povrede ÿlanka’219.
Case C-229/08, 12 January 2010, European Court of Justice dostupno na
http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:62008J0229:EN:HTML poseýeno
28/11/2011
215 Case C-273/97, 1999, European Court of Justice
216 þlan 1(4) i 2 (2) ICERD, þlan 4 (1) CEDAW, Recital 3 Preambule Protokola Br. 12 of EKLJP
217 Kao navedeno u þlanu 2 (a) Zakona protiv diskriminacije 2004.
218 Application Br. 23960/02, 29 June 2006, ECtHR
219 Para. 32 ibid
214
91
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
6. Pravni lekovi i izvršenje
Da bi se uspešno obezbedila zaštita od diskriminacije poglavlje II Zakona protiv diskriminacije
pod naslovom "procedure i sankcije" je od velike važnosti. Nakon razgovora sa nizom aktera
koji rade u ovoj oblasti, sugerirano je da ovoj oblasti nedostaje jasnost, što otežava primenu i
posledica zaštite od diskriminacije.
a. Administrativni i sudski
þlan 7. Zakona protiv diskriminacije ima naziv procedure, koji pokriva administrativne i sudske
pravne lekove. Prvo, naglašava da bilo kakva žalba o diskriminaciji odluÿiýe se ili presudiýe se od
strane upravnih organa i nadležnih sudova, shodno sa zakonom na snazi. U svetlu primene
opsega Zakona protiv diskriminacije220, ovo je dovoljno jasno jer niz zakona se mogu primeniti i
to su zakoni koji cғe utvrditi stvarnu nadležnost nad odreĀenim pitanjem pokrenutim žalbom.
Kada je žalba dostavlja kroz upravni organ ili sud, "taj organ uprave i sud" u utvrĀivanju žalbe
mora delovati u skladu sa Zakonom protiv diskriminacije221.
Ukoliko podnosilac žalbe nije zadovoljan ishodom, on/ona može da podnese dodatnu žalbu 222.
MeĀutim, ÿlan 7 (3) nije dovoljno jasan, jer izgleda da sugeriše da se poÿetna žalba rešava
primenom Zakona o upravnom postupku 223 i da dodatana žalba poÿiva na poglavlju pod
naslovom "Posebne odredbe u Zakonu o upravnim sporovima224.
To se, dakle, može protumaÿiti da znaÿi da žalba o diskriminaciji može biti podneta samo protiv
javnog sektora, a zauzvrat bi bila u suprotnosti sa implementacijom opsega Zakona protiv
diskriminacije, koji kaže da se zakon primenjuje na javni i privatni sektor 225. Osim toga, u vezi sa
dodatnom žalbom, Zakon o upravnim sporovima ne izgleda da sadrži poglavlje o "Posebnim
odredbama", koji regulišu podnošenje takve žalbe. Imajucғi takve praznine i nejasnocғe u zakonu
je veoma nezadovoljavajucғe i predstavlja pravi problem u primeni.
Podnosioc/i žalbe mogu da odluÿe da adresiraju kršenja Zakona protiv diskriminacije putem
posredovanja ili procedure pomirenja koje su na raspolaganju prema važecғem zakonu226. To,
meĀutim, ne spreÿava podnosioca da podnese žalbu pred odgovarajucғim upravnim organom ili
sudom227.
b. Pravni osnov
Zakon protiv diskriminacije predviĀa da udruženje, organizacija ili pravno lice mogu ustanoviti ili
podržati pravne radnje u ime podnosioca/laca žalbe, a uz njihovu saglasnost228. Dakle, samo
podnosioc ima pravni osnov, koji on / ona može vršiti putem zastupanja od strane udruženja,
organizacija ili pravnog lica ili preko njihove podrške.
þlan 4
þlan 7 (2) Zakon protiv diskriminacije 2004.
222 þlan 7 (3) ibid
223 Zakon Br. 02/L-28
224 Zakon Br. 03/L-20
225 þlan 4 Zakon protiv diskriminacije 2004.
226 þlan 7 (4) ibid
227 þlan 7 (5) ibid
228 þlan 7 (6) ibid
220
221
92
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
c. Teret dokazivanja
Zakon protiv diskriminacije zahteva da podnosilac zahteva utvrĀuje ÿinjenice od kojih se može
pretpostaviti da li je došlo do posredne ili neposredne diskriminacije. MeĀutim, na tuženom je da
dokaže da nije došlo do povrede229. Pored toga, "ovo ne spreÿava uvoĀenje pravila o dokazima,
koje su povoljnije za tužioca i podnosioc žalbe može da ustanovi ili da brani svoj sluÿaj
diskriminacije bilo kojim sredstvima, ukljuÿujucғi korišcғenje statistiÿkih dokaza230.
Iz toga, svaka žalba podneta u skladu sa Zakonom protiv diskriminacije znaÿi da teret
dokazivanja ne poÿiva na tužiocu, vecғ je obrnuto i na tuženom je da dokaže da nije došlo do
kršenja. Jedini izuzetak je da se obrnut teret dokazivanja ne odnosi na kriviÿni postupak i
prekršajne postupke231.
Praktiÿan primer kako se teret dokazivanja može prebaciti je evidentan iz sluÿaja Enderbi protiv
Zdravstvenog organa Frenchai232. ESP je u tom sluÿaju prima facie utvrdio da su plate logopeda
znatno niže nego farmaceuta i gde su prvi uglavnom žene, a drugi su uglavnom muškarci. Kao
rezultat toga Sud je istakao da je takva informacija bila dovoljna da se prebaci teret
dokazivanja233.
ESLJP je takoĀe usvojio ovakav pristup u praksi. U sluÿaju DH i ostali protiv Republike þeške234,
Sud je istakao da 'kada je jednom podnosilac pokazao razliku u tretmanu, na Vladi je da pokaže
da je to opravdano’235 i uspostavljanje takvog prima facie sluÿaja se može uraditi kroz
statistiku236.
d. Sankcije
Zakon protiv diskriminacije predviĀa da kada se povreda utvrdi od strane nadležnog suda ili
upravnog organa, sankcije se mogu izrecғi u zavisnosti od prirode i obima prekršaja i njegovog
uticaja na žrtvu/e237.
Takva sankcija može biti izreÿena protiv fiziÿkog ili pravnog lica koje krši Zakon protiv
diskriminacije238, koje ukljuÿuje naknadu za materijalnu i nematerijalnu štetu 239 i kaznu za
kršenje zakona240. Osim toga, sud može da odredi dodatne naloge 241 i bilo koje sankcije u skladu
sa ovim zakonom ne iskljuÿuje nametanje bilo kojih drugih sankcija raspoloživih prema bilo kom
drugom zakonu. 242
þlan 8 (1) ibid
þlan 8 (2) ibid
231 þlan 8 (3) Zakon protiv diskriminacije 2004
232 Case 127/92 [1993] ECR 5535
233 Para 16 ibid
234 Application No. 57325/00, Chamber Judgment 7 February 2006 i Grand Chamber Judgment 13
November 2007
235 Para 177 ibid
236 Para 188 ibid
237 þlan 9 (1) Zakon protiv diskriminacije 2004
238 þlan 9 (2) ibid
239 þlan 9 (2.a) ibid
240 þlan 9 (2.b) ibid
241 þlan 9 (3) ibid
242 þlan 9 (6) ibid
229
230
93
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Što se tiÿe nadoknade, Zakon protiv diskriminacije predviĀa da ona ukljuÿuje povracғaj svih prava
i druge pravne lekove kao što je predviĀeno važecғim zakonom, za koje nadležni organ smatra da
su odgovarajucғi. Novÿane kazne mogu se izrecғi fiziÿkim ili pravnim licima, ili njihova
kombinacija, a kazna cғe biti, zavisno od prirode i obima prekršaja, u skladu sa zakonom koji
utvrĀuje pet razliÿitih kategorija243. Takve kazne prikupljene izricanjem novÿanih kazni u skladu
sa ÿlanom 9 (2.b), zakon zahteva da one idu u fond koji cғe se koristiti za snabdevanje besplatne
pravne pomocғi fiziÿkim i pravnim licima koje se žale na kršenje prava na jednak tretman 244.
Pored toga, takav novac bi trebalo da se upravlja od strane upravnog ili pravosudnog organa do
uspostavljanja Centra za jednak tretman245.
Zbog toga, Zakon protiv diskriminacije ima za cilj da odvrati od diskriminatornog ponašanja
nametanjem razliÿitih vrsta sankcija, ukljuÿujucғi naknade, kazne i pružanje sudovima diskrecije u
vezi sa dodatnim nalozima. U okviru þlana 9 takoĀe je jasno, posebno u pogledu naknade da se
u žalbama za diskriminaciju Zakon protiv diskriminacije koristi u kombinaciji sa drugim važecғim
zakonima. To je zato što ýe tako primenjeni zakon obezbediti kompenzatornu komponentu u
jasnim uslovima. Primer može biti žalba za diskriminaciju na radnom mestu, gde bi bilo bitno da
se takva žalba podnese u odnosu na Zakon o radu i Zakon protiv diskriminacije.
Što se tiÿe administracije materijalnih sredstava prikupljenih kaznama, trenutno nije jasno koji je
organ odgovoran za ovo i Centar za jednak tretman nikada nije ustanovljen. Osim toga,
nedoumice po ÿlanu 7 se ovde pogoršavaju jer podižu implikacije u pogledu predviĀenih
sankcija246 protiv fiziÿkih i pravnih lica.
e. Promocija jednakog tretmana
i.
Ombudsman
Ombudsman je identifikovan od strane Zakona protiv diskriminacije kao postojecғi nadležni
organ da istražuje žalbe u vezi kršenja prava po osnovu diskriminacije 247. Pored toga, Zakon o
Ombudsmanu 248 precizira kljuÿne nadležnosti Ombudsmana, ukljuÿujucғi istragu žalbi za kršenje
ljudskih prava 249 i pokretanje istrage po službenoj dužnosti250.
Odgovornosti ombudsmana se proširuju u nadležnostima. Neke od odgovornosti Ombudsmana
su da istraže navodna kršenja ljudskih prava251, da skrene pažnju na sluÿajeve i daje preporuke
kada institucije Republike Kosovo krše ljudska prava252 i dati savet ili preporuku o usklaĀenosti
izmeĀu nacionalnih zakona i meĀunarodno prihvacғenih standarda ljudskih prava253.
Konkretno u vezi sa diskriminacijom odgovornost ombudsmana je da informiše o ljudskim
pravima i da preduzme napore u borbi protiv svih oblika diskriminacije kroz povecғanje svesti,
posebno informisanjem i obrazovanjem i putem medija254.
Vidi þlan 9 (2.b) (i-v) ibid
þlan 9 (4) ibid
245 þlan 9 (5) ibid
246 Kompenzacija, kazne i nalozi, ÿlan 9 (2.a i b) i ÿlan 9 (3) Zakon protiv diskriminacije 2004.
247 þlan 10 ibid
248 Zakon Br.03/L – 19
249 þlan 15 (1) Zakon o Ombudsmanu
250 þlan 15 (3) ibid
251 þlan 16 (1.1.1) ibid
252 þlan 16 (1.1.2) ibid
253 þlan 16 (2) ibid
254 þlan 16 (1.1.3) ibid
243
244
94
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
MeĀutim, Ombudsmanu je zabranjeno da interveniše u 'sluÿajevima ili zakonskim procedurama
koje se odvijaju pred sudovima, osim u sluÿajevima nerazumnog kašnjenja ili oÿigledne
zloupotrebe vlasti255 ili kod iniciranja pitanja pred Ustavnim sudom256. Dakle, u svetlu
odgovornosti ombudsmana da razmotri tvrdnje o kršenju ljudskih prava uopšte, pitanje je da li je
potrebno dodeljivanje specifiÿnih obaveza promovisanja jednakog tretmana. Osim toga, jedan od
najboljih vidova promocije može se postiýi kroz pokretanje strateškog pravnog postupka,
meĀutim, Ombudsmanu je zabranjeno da to uradi.
ii.
Centar za jednak tretman
Zakon protiv diskriminacije u Poglavlju II pominje Centar za jednak tretman257. Dok ovo nije
deo promocije jednakog tretmana u svetlu ÿinjenice da zakon propisuje specifiÿne funkcije za
ovo telo, važno je da se to ovde razmotri.
Centar nije nikada ustanovljen, a glavni razlog za to može biti da je eliminisan iz konaÿnog nacrta
Zakona protiv diskriminacije258. Ova eliminacija je smatrana neophodnom od strane razliÿitih
uÿesnika u procesu izrade, ukljuÿujucғi Instituciju Ombudsmana. Ombudsman je naveo
zabrinutost da osnivanje drugog nezavisnog tela, koje cғe duplicirati njegove nadležnosti, ne bi
bilo korisno promovisanju zaštite ljudskih prava na Kosovu259.
Uprkos tome još uvek se ovaj centar pominje u Zakonu i u svetlu funkcija koje su mu dodeljene,
nije jasno kako su te nadležnosti duplikat nadležnosti Ombudsmana, jer su veoma razliÿiti. Osim
toga, nije bilo pokušaja da se izmeni taj deo zakona, vecғ su kritike nastavljene da Deo II Zakona
protiv diskriminacije nije dovoljno jasan, i da je to kljuÿni razlog ne-sprovoĀenja260.
iii. Kancelarija za dobro upravljanje
Godine 2006. doneto je administrativno uputstvo sa ciljem da se 'odrede praktiÿna pravila,
strukturalni i fiziÿki objekti za primenu Zakona protiv diskriminacije i promovisanja jednakog
tretmana’261. MeĀutim, ono što je ovo administrativno uputstvo u stvarnosti uradilo je dodela
novih tela za promociju jednakog tretmana, koje Zakon protiv diskriminacije uopšte ne pominje.
Ova tela su Kancelarija za dobro upravljanje (u daljem tekstu KDU) i Jedinice za ljudska prava u
ministarstvima262.
Jasno, postoji problem jer ovde imamo administrativno uputstvo, koje u stvari menja zakon
stvaranjem novih tela za promovisanje jednakog tretmana, umesto da odredi 'praktiÿna pravila,
strukturalne i fiziÿke objekte' za postojecғe organe iz zakona kao što su Centar za jednak tretman.
Dok Zakon protiv diskriminacije pominje "upravni ili sudski organ" da upravlja novcem
þlan 15 (6) ibid
þlan 15 (7) ibid
257 þlan 9 (5) Zakon protiv diskriminacije 2004.
258 Fabian G, ‘Implementation of the Anti discrimination law in Kosovo: A Plan in Need of Execution’, 31
January 2006, Recommendation No. 9 dostupno na http://www.errc.org/cikk.php?cikk=2459 poseýeno
01/12/2011
259 Inicijativa mladih za ljudska prava, ‘Izveštaj o sprovoĀenju Zakona protiv diskriminacije– Zakon br.
2004/32’, Januar 2007 str. 127
260Ombudsperson Sami Kurteshi odgovara na pismena pitanja IMLJP, 17/11/11
261 þlan 1, Administrativno uputstvo Br. 04/2006
262 þlan 3 ibid
255
256
95
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
prikupljenim kao rezultat kazni, stvaranje takvih tela ne može se opravdati na ovaj naÿin jer u
stvari to nije njihova uloga, kao što cғe se istražiti263.
Funkcije ovog tela su navedene da obuhvate:
x
x
x
x
x
Promociju jednakog tretmana 264
Koordinaciju i nadgledanje promocije jednakog tretmana Jedinica za ljudska prava u
ministarstvima 265
Podršku osnivanju Jedinica za ljudska prava u ministarstvima 266
Uspostavljanje divizije za ljudska prava 267
Priprema, objavljivanje i množenje materijala u vezi toga gde žrtve diskriminacije 268
o mogu da iznesu svoje žalbe 269,
o radne procedure i podnošenje žalbi relevantnim telima i sudovima 270
Oÿigledno, Kancelarija za dobro upravljanje nema navedenu ulogu u prikupljanju novca, kao
rezultat kazni za kršenje zakona protiv diskriminacije i kao rezultat njeno osnivanje prevazilazi
odredbe koje predviĀa Zakon protiv diskriminacije.
iv.
Jedinice za ljudska prava u ministarstvima
Jedinice za ljudska prava u ministarstvima su formirane prema administrativnom uputstvu
8/2005, sa ciljem da promovišu, unaprede i štite ljudska prava271. Prema tome, one su osnovane
da služe u pogledu ljudskih prava uopšte. MeĀutim, prema administrativnom uputstvu 04/2006
one su posebno identifikovane kao telo za promovisanje ravnopravnog tretmana272, mada još
jednom Zakon protiv diskriminacije ne identifikuje ova tela za takav mandat.
Dužnosti i odgovornosti jedinice za ljudska prava obuhvataju 273:
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Razvijanje politika i smernica koje se tiÿu poštovanja ljudskih prava u okviru
ministarstva
Saradnja sa Ombudsmanom i praýenje primene preporuka Ombudsmana
Procena ostvarivanja ljudskih prava u okviru ministarstva
Uÿestvovanje u izradi zakona i podzakonskih akata
Promovisanje ljudskih prava
Pracғenje, u okviru ministarstva, primene zakona donetih od strane Skupštine Kosova
Saradnja sa strukturama na opštinskom nivou i nevladinim organizacijama da
promovišu, unaprede i štite ljudska prava
Aktivno uÿešcғe u radu razliÿitih meĀuministarskih grupa
Savetovanje donosioca odluka u ministarstvu o pitanjima vezanim za ljudska prava
þlan 9 (5) Zakon protiv diskriminacije 2004
þlan 3 (1) Administrativno uputstvo 04/2006
265 þlan 3 (2) Administrativno uputstvo 04/2006
266 þlan 4 (1) ibid
267 þlan 5 ibid
268 þlan 6 (1) ibid
269 þlan 6 (1.i) ibid
270 þlan 6 (1. ii) ibid
271 þlan 2 (2) Administrativno uputstvo 8/2005
272 þlans 3 i 4 Administrativno uputstvo 04/2006
273 þlan 7 Administrativno uputstvo 8/2005
263
264
96
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Dodatno funkcionalizacija jedinice za ljudska prava je proširena Administrativnim uputstvom
04/2007, naroÿito u bavljenju pitanjima kao što su raspodela budžeta 274, oprema 275 i pristup
javnim informacijama276.
v.
Jedinice za ljudska prava u opštinama
Jedinice za ljudska prava u opštinama uspostavljeni su kroz Administrativno uputstvo 2007/08,
sa ciljem da se ljudska prava promovišu na opštinskom nivou277. One imaju niz funkcija,
ukljuÿujucғi278:
x
Preduzeti sve neophodne mere koje se odnose na zaštitu i promociju ljudskih prava na
lokalnom nivou
x
Pracғenje usaglašenosti sa standardima ljudskih prava, ukljuÿujucғi borbu protiv
diskriminacije
x
Davanje saveta u izradi i pracғenju sprovoĀenja politike, propisa i uputstava
x
Pracғenje aktivnosti opštine i davanje saveta o pitanjima ljudskih prava
x
Saradnja i koordiniranje aktivnosti sa strukturama opštinskog nivoa i nevladinim
organizacijama u oblasti zaštite i promocije ljudskih prava
x
Tretiranje zahteva od strane stanovnika opština u odnosu na ljudska prava i
informisanje o njihovim zahtevima
Pored toga, one su u obavezi da ispune zahteve izveštavanja u skladu sa ÿlanom 4
Administrativnog uputstva 2007/08. S tim u vezi jasno je da je obaveza izveštavanja na
centralnom nivou direktno prema Ministarstvu za lokalnu upravu, a ne Kancelariji za dobro
upravljanje. Osim toga, Administrativno uputstvo 2011/04 pruža dodatne detalje u vezi
institucionalizacije ovih tela na lokalnom nivou.
Ponovo je oÿigledno da ovi mehanizmi na lokalnom nivou imaju opšti mandat u vezi sa zaštitom
ljudskih prava, sliÿan onima na centralnom nivou. Što se tiÿe promocije jednakog tretmana
posebno su pod obavezom da nadgledaju poštovanje antidiskriminacionih standarda. MeĀutim,
još jednom Zakon protiv diskriminacije ne obavezuje ovaj organ da sprovede takvu funkciju.
þlan 8, Administrativno uputstvo 04/2007
þlan 9 ibid
276 þlan 13 ibid
277 þlan 1 Administrativno uputstvo 2007/08
278 þlan 3 ibid
274
275
97
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
7. SprovoĀenje
Pravi dokaz bilo kog zakona, a posebno u oblasti ljudskih prava je u fazi sprovoĀenja i prava
koja se štite u praksi, najvidljivije kroz parnice.
Što se tiÿe zakona protiv diskriminacije, u 2007 utvrdili smo da postoji spor napredak u
sprovoĀenju. Jedan od kljuÿnih razloga bio je nedostatak jasnocғe u Poglavlju III u vezi sa
'organima za promociju jednakog tretmana gde se Ombudsman pominje kao postojecғe telo i
Centar za jednak tretman, kao novo telo koje se traba uspostaviti, iako nije bilo pokušaja da se to
realizuje u stvarnosti279. Onda je kasnije usvojeno administrativno uputstvo stvorilo Kancelariju
za dobro upravljanje i jedinice za ljudska prava na nivou Ministarstva i njihov rad je ocenjen sa
opštim konsenzusom da se njihovi napori implementacije guše zbog finansijskih i organizacionih
razloga280.
Od tog vremena vlada je usvojila više administrativnih uputstava koje uspostavljaju jedinice za
ljudska prava na opštinskom nivou, koje imaju mandat da promovišu ravnopravan tretman.
Sveobuhvatan zakonski akt koji daje temeljnu zaštitu od svih oblika diskriminacije kao što je
Zakon protiv diskriminacije je zaista veoma važan. MeĀutim, imati takvu 'zaštitu samo na papiru'
stvara mit da zakon štiti sve protiv diskriminacije i da u praksi postoje 'drugi razlozi' zbog
nedostatka efikasnosti. Kroz naše istraživanje ti razlozi ukljuÿuju:
x
x
x
x
a.
Zakon nije dovoljno jasan da se implementira (posebno u vezi sa Poglavljem II i III)
GraĀani ne veruju da mogu biti pomognuti kroz administrativne oblike obeštecғenja
GraĀani ne veruju u pravosudni sistem
Diskriminacija ne može biti zaustavljena
Promocija Zakona protiv diskriminacije281
Pošto je Zakon protiv diskriminacije usvojen organizovane su razliÿite aktivnosti od strane
institucija za njegovu promovisanje, ukljuÿujucғi i javne kampanje za informisanje javnosti o
njihovim pravima u skladu sa zakonom i obuka za podizanje kapaciteta na centralnom nivou
uprave. Ove metode promocije cғe biti istražene, kao doprinos sprovoĀenju zakona.
i.
Kampanje / Debate:
x
IzmeĀu februara - juna 2007 Kancelarija za dobro upravljanje organizovala je 6
razliÿitih aktivnosti, od rasprava, obeležavanje meĀunarodnog dana i okruglih stolova
koji se bave razliÿitim oblicima diskriminacije282
OEBS-a je izdvojio 97, 000 evra za istraživanje javnog mnjenja, višefaznu medijsku
kampanju i javne dogaĀaje 283
Ciklus debata u vezi sa ljudskim pravima u organizaciji KDU i Centra za ljudska prava
Univerziteta u Prištini 284
x
x
279 Inicijativa mladih za ljudska prava, ‘Izveštaj o sprovoĀenju Zakona protiv diskriminacije– Zakon br.
2004/32’, Januar 2007 str 126-128
280 Vidi stranice 129 – 142 ibid
281 Mi cғemo proceniti iz objavljenih materijala promociju Zakona putem kampanja da obaveste generalno
stanovništvo i obuke sprovedene za osoblje (izbor najznaÿajnijih)
282 Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima protiv diskriminacije, borbi protiv korupcije,
borbi protiv trgovine ljudima i ljudskim pravima, januar –jun 2007, str. 221
283 P. 206 ibid
98
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
x
x
x
x
KDU i drugi partneri su obeležili razliÿite meĀunarodne dane285
Promocija prava na obrazovanje od strane Ministarstva za obrazovanje, nauku i
tehnologiju kroz aktivnosti za studente i promovisanje u svim obrazovnim
institucijama povodom MeĀunarodnog dana prava deteta286
Pokretanje javne kampanje o promociji Zakona protiv diskriminacije od strane KDU,
ukljuÿujucғi: televizijske spotove koji pokrivaju uzrast i seksualne orijentacije, leci o
drugim oblicima diskriminacije u razliÿitim jezicima proizvedeni i debate održane
širom Kosova287
'Dan Devojaka' organizovan kao zajedniÿka aktivnost za informisanje devojaka o
profesionalnim mogucғnostima kojima one retko teže, izmeĀu ostalih zajedniÿkih
aktivnosti, kao što su Deÿje posete. Ovo je bila organizovano od strane Jedinice za
ljudska prava pri Ministarstvu bezbednosnih snaga, Ministarstva prosvete, tehnologije i
veštine i Nemaÿke organizacije za tehniÿku saradnju288.
ii.
Obuka:
x
oktobar - decembar 2005 - Kosovski Institut za javnu administraciju (KIJA) je održao
trodnevnu obuku o rodnoj ravnopravnosti za službenike na centralnom nivou gde je
Zakon protiv diskriminacije adresiran 289
2007: KDU održala je seminar za ciklus obuke za promovisanje Zakona protiv
diskriminacije za razne zvaniÿnike 290
jedan broj sesija obuke su organizovali KDU i Organizacija za evropsku bezbednost i
saradnju (u daljem tekstu OEBS) i druge organizacije da se podigne kapacitet osoblja
za rad u jedinicama za ljudska prava291
jednodnevni seminari održani od strane jedinica za ljudska prava u Ministarstvu
kulture, omladine i sporta za 'promociju Zakona protiv diskriminacije' i 'promociju
Zakona o ravnopravnosti polova i Konvencije CEDAW’292
Radionica održana u jedinici za ljudska prava u Ministarstvu rudarstva i energetike koja
se bavi anti diskriminacijom 293
Jednodnevni trening od strane Ministarstva pravde i OEBS-a za promovisanje ljudskih
prava, ukljuÿujucғi i Zakon protiv diskriminacije 294
x
x
x
x
x
284 Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih mogucғnosti,
prava manjina, zabrani diskriminacije i borbi protiv korupcije, januar – jun 2008, str. 9
285 P.12 ibid
286 At p.58-9 ibid
287 Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih mogucғnosti,
prava manjina, prava deteta, prava osoba sa invaliditetom, protiv diskriminacije i borbi protiv korupcije’, jul
decembar 2009, str. 11-12 ***** ovo je izveštavano tri puta u 2007, 2009 i 2010
288 Kancelarija za dobro upravljanje,'Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih mogucғnosti,
prava manjina, anti- diskriminacije, dobrog upravljanja i borbi protiv korupcije’, januar – jun 2010, str.66-69
289 Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima protiv diskriminacije, borbi protiv korupcije,
borbi protiv trgovine ljudima i ljudskim pravima’, oktobar – decembar 2005, str. 77
290 Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima protiv diskriminacije, borbi protiv korupcije,
borbi protiv trgovine ljudima i ljudskim pravima’, januar –jun 2007, str.222
291 Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima protiv diskriminacije, borbi protiv korupcije,
borbi protiv trgovine ljudima i ljudskim pravima’, januar –jun 2007, str. 258-262
292 Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima protiv diskriminacije, borbi protiv korupcije,
borbi protiv trgovine ljudima i ljudskim pravima’, januar –jun 2007, str. 295
293 P.298 ibid
294 P.306 ibid
99
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
x
x
x
x
x
x
x
x
Savetodavne jedinice OEBS-a su pružile podršku funkcionalizaciji Jedinice za ljudska
prava kroz pružanje osoblja OEBS-a u Kancelarijama Jedinica ljudskih prava295
Jednodnevna radionica organizovana za zaposlene u Ministarstvu obrazovanja, nauke i
tehnologije za promociju Zakona protiv diskriminacije i obuka o ljudskim pravima i
ravnopravnosti polova za edukatore296
Jednodnevni seminar o pravnoj osnovi protiv diskriminacije od strane Ministarstva
poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja297
Obuka održan da se podigne svest o Zakonu protiv diskriminacije za NVO turske
zajednice. Još jedna obuka organizovana o 'rodnoj ravnopravnosti i nasilju u porodici'
od strane Ministarstva životne sredine i prostornog planiranja298
Obuka o ljudskim pravima, ukljuÿujucғi borbu protiv diskriminacije je organizovana
širom Kosova od strane Ministarstva za administraciju lokalne samouprave uz
podršku OEBS299
Obuka održana o ljudskim pravima da se podignu kapaciteti u ljudskim pravima,
ukljuÿujucғi jedinice za borbu protiv diskriminacije od strane Ministarstva
poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja 300
Obuka održana u Kosovom Polju za žene u zajednici i civilno društvo da im se pruže
osnovne informacije o uslugama i njihovim pravima od strane Ministarstva
poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja 301
Obuka sprovedena za nastavnike o spreÿavanju trgovine ljudima od strane
Ministarstva za obrazovanje, nauku i tehnologiju i OEBS-a
iii. Ostale aktivnosti:
x
Stažiranje ponuĀeno od strane Ministarstva omladine, kulture i sporta mladima iz
zajednica Roma, Aškalija i Egipcғana302
iv.
Istraživanja:
Pored toga, Kancelarija za dobro upravljanje, Kancelarija premijera i OEBS su naruÿili
istraživanje o diskriminaciji koncentrišucғi se na percepciju javnosti o diskriminaciji i percepciji
državnih službenika o diskriminaciji.
Kljuÿni nalazi javne percepcije diskriminacije su obuhvatili303:
P.259 ibid
Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih mogucғnosti,
prava manjina, zabrani diskriminacije i borbi protiv korupcije’, januar – jun 2008, str.58-59
297P.75 ibid
298Kancelarija za dobro upravljanje, 'Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih mogucғnosti,
prava manjina, prava deteta, prava osoba sa invaliditetom, protiv diskriminacije i borbi protiv korupcije, jul
decembar 2009, str.60-61
299 P. 72-73 ibid
300 Kancelarija za dobro upravljanje,'Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih mogucғnosti,
prava manjina, anti- diskriminacije, dobrog upravljanja i borbi protiv korupcije’, januar –jun 2010, str.58
301
ibid
302
Kancelarija za dobro upravljanje,'Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih mogucғnosti,
prava manjina, anti- diskriminacije, dobrog upravljanja i borbi protiv korupcije’, januar – jun 2010, str.
45
303
Istraživanje naruÿeno od strane Kancelarije za dobro upravljanje, Kancelarije premijera i OEBS-a
'Percepcija javnosti o diskriminaciji u Republici Kosovo', 2007-2008, Tom 1
295
296
100
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
x
x
x
x
x
76% smatra da je diskriminacija problem na Kosovu
Veruje se da je diskriminacija po osnovu pola, invaliditeta i godina najÿešcғa
Uprkos širokim izveštajima o diskriminaciji, malo osoba prijavljuje diskriminaciju
Kosovari, koji sebe smatraju dobro obaveštenim, još uvek ne znaju za Zakon protiv
diskriminacije
Ispitanici su izrazili opravdanje za neaktivnost
Pošto jedan broj ljudi nisu bili u stanju da odgovore na pitanja u vezi sa diskriminacijom postalo
je oÿigledno da opšta populacija nije svesna svojih prava i mehanizama kako bi se obezbedilo
poštovanje njihovih prava.
Kao rezultat toga date su sledecғe preporuke:
x
x
x
x
x
x
x
x
Obuhvatanje više informacija o diskriminaciji i jednakom tretmanu u redovni javni
diskurs
Davanje konkretnih primera iz razliÿitih aspekata života, radnog mesta, porodice,
škole, i u javnosti kako diskriminacija šteti razliÿitim grupma, posebno ženama,
etniÿkim, jeziÿkim i verskim manjinama, osobama sa invaliditetom i starijim licima
Promovisanje razliÿitosti i pokazivanje pozitivnih primera tolerancije
Povecғanje interakcije izmeĀu društvenih grupa
Objavljivanje mehanizama za otklanjanje diskriminacije, ukljuÿujucғi Zakon protiv
diskriminacije, Instituciju Ombudsmana i pristup pravnoj pomocғi
Razviti i objaviti sistem za izveštavanje državnih institucija koje se bave
diskriminacijom
Kreiranje aktivnosti koje osnažuju ljude da brane svoja prava preko mehanizama
Objaviti primere ljudi koji uspešno dobijaju pravne lekove kao rezultat pritiska za
njihovo pravo na jednak tretman
Dok kljuÿni nalazi percepcije državnih službenika o diskriminaciji obuhvataju 304:
x
x
x
x
x
Opšte razumevanje diskriminacije samo u vezi sa ljudskim pravima - tehniÿki samo
vladini akteri su u poziciji da krše ljudska prava
Percepcija dva vrhunska uzroka otkriva kontinuiranu potrebu za novim saznanjima
(Nedostatak znanja i razumevanja i nedostatak vladavine prava)
Diskriminacija razliÿito utiÿe na razliÿite vrste ljudi i može da varira u zavisnosti od
uslova okoline
Vecғina državnih službenika nije iskusila diskriminaciju na radnom mestu i ne znaju
nijednog kolegu koji je diskriminisan, ali se ne bi žalili ÿak i ako su bili
Kada su se državni službenici žalili oni ne veruju da je njihova žalba pravilno
razmotrena, nisu zadovoljni rezultatom ili strahuju od osvete
Državni službenici su izgledali daleko više zabrinuti moguýnošýu da sami budu žrtve
diskriminacije nego svojom obavezom da kao akteri struktura vlasti da zaštite javne
graĀane od diskriminacije
Istraživanje je ovde zakljuÿilo da je znanje državnih službenika o tome kako da efikasno spreÿe i
rešavaju probleme diskriminacije neadekvatano. To je zato što je 40% odgovorilo da nisu bili
Istraživanje naruÿeno od strane Kancelarije za dobro upravljanje, Kancelarije premijera i OEBS-a
‘Percepcija državnih službenika o diskriminaciji u javnoj administraciji u Republici Kosovo, 2007-2008,
Tom 2
304
101
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
upoznati sa postojanjem Zakona protiv diskriminacije, što ukazuje da 40% državnih službenika
nisu dovoljno upoznati sa svojim zakonskim obavezama. Pošto su državni službenici pod
zakonskom obavezom da spreÿe i umanje diskriminaciju, oni treba da znaju više od osnovnih
znanja o diskriminaciji, što ukljuÿuje javne službe i svako ministarstvo koji pružaju usluge
javnosti. Osim toga, istraživanje je otkrilo da je vlada glavni akter koji može da iskoreni
diskriminaciju.
U svetlu takvih nalaza date su sledecғe preporuke:
x
Podstacғi dodatne aktivnosti za pružanje informacija za državne službenike o
postojanju Zakona protiv diskriminacije i Kodeksa ponašanja državnih službenika
Primena koncepta anti-diskriminacije u okviru uprave civilne službe
b.
Efektivnost promocije Zakona protiv diskriminacije
x
U svetlu gore navedenih aktivnosti ne možemo zakljuÿiti da je promocija Zakon protiv
diskriminacije bila efikasna i da je pozitivno doprinela njegovoj implementaciji. Glavni razlozi su:
x
x
x
x
x
x
x
c.
Aktivnosti za promovisanje Zakona protiv diskriminacije su veoma ograniÿene,
naroÿito kampanje i ako su one preduzete potrebna im je centralna koordinacija iz
KDU
Postoji koncentracija na obuke. Ovo je možda potrebno i cilju podizanja kapaciteta i
da se obezbedi nastavak profesionalnog razvoja, ali ne bi trebalo da se proširi na
vecғinu aktivnosti ovih tela da predstavlja prisustvo obuci
Postoji koncentracija na aktivnosti koje se sprovode u saradnji sa drugim organima
kao što su meĀunarodne organizacije poput OEBS-a. Dok saradnja ima mnogo
pozitivnih aspekata, uvek treba da ostane jasno da se organi vlasti, kao što su KDU i
Jedinice za ljudska prava nalaze pod zakonskom obavezom da vode ove aktivnosti, i
ne mogu se oslanjati na druge
U izveštavanju o njihovim aktivnostima važne informacije nisu uvek bile podeljene,
veý ÿesto neki od izveštaja podsecғaju na listu pohaĀanja
Postoji veoma mali broj ciljanih akcija na primer odreĀeno ministarstvo se koncentriše
na pitanja diskriminacije koji graĀani mogu iskusiti, dok pokušavaju da pristupe
odreĀenim službama u okviru tog ministarstva
Državni organi koji samostalno rade305 izgleda da iskljuÿuju odreĀene grupe iz zaštite,
na primer nikakva akcija nije organizovana u vezi sa seksualnom orijentacijom kao
zašticғenim osnovom. TakoĀe, ovaj osnov se obiÿno ne pojavljuje u bilo kojem od
štampanih materijala
Preporuke koje su proizašle iz istraživanja uraĀenog 2008 godine u odnosu na
percepcije javne službe nisu na adekvatan naÿin adresirane i ta ista pitanja i dalje danas
ometaju sprovoĀenje Zakona protiv diskriminacije
Zahtev za statistiÿkim podacima o žalbama za diskriminaciju podnetim
organima uprave 306
Jedinice za ljudska prava prihvataju žalbe o kršenju ljudskih prava od graĀana u vezi sa radom
svog Ministarstva na centralnom nivou ili opštine na lokalnom nivou. Pošto je Zakon protiv
diskriminacije na snazi od 2004 mi smo se raspitali o broju žalbi na osnovu Zakonu protiv
305
306
Ovo ne ukljuÿuje televizijske kampanje raĀene zajedno sa OEBS-om
Rezultat odgovora ýe se diskutovati u nastavku
102
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
diskriminacije i njihovom ishodu. U traženju ove informacije pismeno smo se obratili svim
ministarstvima i opštinama zasnivajuýi naš zahtev na Zakonu koji garantuje pristup javnim
dokumentima307. Zakon o pristupu javnim dokumentima predviĀa da se zahtev treba odmah
razmortiti308 i rešiti i da je javni organ dužan pismeno odgovoriti na zahtev u roku od 7 dana 309.
Sa žaljenjem moramo konstatovati da ova zakonska obaveza nije poštovana od vecғine institucija
kao što cғe biti prikazano ispod.
Tabela 1 – Ministarstva
Zahtev Ministarstvu
Ministarstvo Kulture
Omladine i Sporta
(JLJP)310
Ministarstvo Rada i
Socijalne Skrbi (JLJP)
Ministarstvo Pravde
(JLJP)
Ministarstvo Zajednica i
Povratka (JLJP)
Ministarstvo
Poljoprivrede, Šumarstva
i Ruralnog Razvoja (JLJP)
Ministarstvo
Obrazovanja, Nauke i
Tehnologije (JLJP)
Ministarstvo Ekonomije i
Finansija (JLJP)
Ministarstvo
bezbednosnih snaga
Kosova (JLJP)
Ministarstvo Javne
Administracije (JLJP)
Ministarstvo Zdravstva
(JLJP)
Ministarstvo Trgovine i
Industrije (JLJP)
Ministarstvo
Ekonomskog Razvoja
(JLJP)
Ministarstvo
Administracije Lokalne
Samouprave (JLJP)
Ministarstvo za
infrastrukturu (JLJP)
Ministarstvo za Okolinu i
Poslat
Praýenje
06.10.2011
Primljen od
Institucije
07.10.2011
Ne
Odgovor
dostavljen
18.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Ne
Bez odgovora
06.10.2011
10.10.2011
Ne311
Bez odgovora
06.10.2011
10.10.2011
Da312
Bez odgovora
06.10.2011
11.10.2011
Da
25.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Ne
18.10.2011
06.10.2011
Da
18.10.2011
06.10.2011
Povratni papir
nije primljen
11.10.2011
Ne
19.10.2011
06.10.2011
02.11.2011
Ne
No Reply
06.10.2011
07.10.2011
Da
25.10.2011313
06.10.2011
07.10.2011
Da
25.10.20.11
06.10.2011
07.10.2011
Da314
01.11.2011
06.10.2011
12.10.2011
Da
25.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Da
04.11.2011
06.10.2011
07.10.2011
Da
26.10.2011
Zakon Br.03/L –215
þlan 7 (7) Zakon o pristupu javnim dokumentima
309 þlan 7 (8) ibid
310 Jedinica za ljudska prava
311 Nema email adresa na internet stranici Ministarstva pravde
312 G-din. Irfan Brovic je kontaktiran 24.10.2011 (email nije bio dostavljen) ali Zana Kotorri (Stalni Sekretar)
je isto kopirana u e-mailu – bez odgovora
313 Odgovor e-mailom, nisu mogli da lociraju našzahtev i nisu nam više pisali
314 Trebali smo ih kontaktirati više od jednog puta
307
308
103
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Prostorno Planiranje
(JLJP)
Ministarstvo Unutrašnjih
Poslova (JLJP)
06.10.2011
07.10.2011
Da
02.11.2011315
Kao što rezultati pokazuju oÿigledno je da:
x
x
x
x
Nijedna od jedinica ljudskih prava na centralnom nivou nije odgovorila u zakonski
predviĀenom roku
Samo 3 jedinice ljudskih prava su odgovorile nekoliko dana kasnije i bez daljeg
kontaktiranja, od strane sledeýih Ministarstava:
o Ministarstvo kulture omladine i sporta
o Ministarstvo obrazovanja, nauke i tehnologije
o Ministarstvo bezbednosnih snaga Kosova
9 Jedinica ljudskih prava je odgovorilo pošto su bile kontaktirane posle obaveštenja
Stalnom Sekretaru, i posle primanja zahteva poštom
4 Jedinice ljudskih prava koje nismo kontaktirali pošto su dobili pismeni zahtev nisu
uopšte odgovorile iz sledeýih Ministarstava:
o Ministarstvo rada i socijalne zaštite
o Ministarstvo pravde
o Ministarstvo zajednica i povratka
o Ministarstvo javne administracije
Tabela 2 – Opštine
315
Zahtev Opštini
Poslat
Primljen
Institucije
Deÿane (JLJP)
Dragaš(JLJP)
Uroševac (JLJP)
Kosovo Polje
(JLJP)
đakovica (JLJP)
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
03.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
01.11.2011
Gnjilane (JLJP)
Glogovac (JLJP)
Graÿanica (JLJP)
Hani i Elezit
(JLJP)
Istok (JLJP)
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
01.11.2011
Junik (JLJP)
Kaÿanik (JLJP)
Kamenica (JLJP
Klokot
Klina (JLJP)
Lipljane (JLJP)
Mališevo (JLJP)
Mamuša (JLJP
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
Praýenje
Odgovor
dostavljen
Ne
Ne
Ne
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Nepoznato (nije
primljeno)
03.11.2011
02.11.2011
10.11.2011
02.11.2011
Ne
-
Ne
Ne
Ne
Ne
25.11.2011
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Povratni
papir
nije primljen
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
11.11.2011
08.11.2011
02.11.2011
Ne
Bez odgovora
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
02.11.2011
od
Trebali smo ih kontaktirati više od jednog puta, rekli su da nisu imali zahtev
104
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Mitrovica (JLJP)
Novoberdo (JLJP)
Obiliý (JLJP)
Peý (JLJP)
Parteš (JLJP)
Podujevo (JLJP)
Priština (JLJP)
01.11.2011
08.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
Prizren (JLJP)
Orahovac (JLJP)
Ranilug (JLJP)
Štimlje (JLJP)
Srbica (JLJP)
Suva Reka (JLJP)
Vitina (JLJP)
Vuÿitrn (JLJP)
Leposaviý -JLJP
Zubin Potok
Zveÿan
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
08.11.2011
03.11.2011
09.11.2011
02.11.2011
08.11.2011
11.11.2011
02.11.2011
Nepoznato (nije
primljeno)
03.11.2011
02.11.2011
09.11.2011
02.11.2011
04.11.2011
03.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
Odbili da prime
Odbili da prime
Odbili da prime
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
10.11.2011
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
-
Što se tiÿe Jedinica ljudskih prava na opštinskom nivou:
x
x
x
x
Poslali smo zahtev u 36 kancelarija
3 kancelarije su odbile da prime zahtev
3 od njih su ih vratile sa naznakom nepoznato
Samo dve su odgovorile– jedinica ljudskih prava u Štimlju, koja je isto tako ispoštovala
zakonski rok i jedinica ljudskih prava u Gnjilanu
d.
Zahtev za statistiku o žalbama za diskriminaciju podnetim sudovima316
Tabela 3: Sudske Institucije
Zahtev
Instituciji
Sudski Savet
Kosova
Kosovski Institut
za PravosuĀe
Poslat
17.08.2011
Primljen
Institucije
13.09.2011
02.11.2011
11.11.2011
od
Praýenje
Da
Ne
Odgovor
dostavljen
Nepotpun
odgovor
Da
Gore pomenute institucije su bile kontaktirane o sledeýem:
x
x
316
Sudski savet Kosova za statistike o žalbama za diskriminaciju na Kosovu ali nam
ih nisu dostavili
Kosovski institut za pravosuĀe za obuku koja je održana o Zakonu protiv
diskriminacije i pohaĀanje tih obuka o ÿemu smo dobili odgovor
Rezultat odgovora ýe se diskutovati u nastavku
105
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Tabela 4: Sudovi
Zahtev Sudu
Poslat
Ustavni sud
Vrhovni sud
Priština (Okružni)
Peý (Okružni)
Prizren (Okružni)
Gnjilane
(Okružni)
Srbica (Opštinski)
Priština
(Opštinski)
Peý (Opštinski)
Prizren
(Opštinski)
Gnjilane –
Opštinski
Mitrovica
(Opštinski)
Uroševac
(Opštinski)
đakovica
(Opštinski)
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
Primljen od
Suda
03.11.2011
03.11.2011
03.11.2011
03.11.2011
04.11.2011
12.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
09.11.2011
03.11.2011
Ne
Ne
Bez odgovora
Bez odgovora
02.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
04.11.2011
Ne
Ne
17.11.2011
17.11.2011
02.11.2011
04.11.2011
Ne
Bez odgovora
Ne
Bez odgovora
Suva Reka
(Opštinski)
Podujevo
(Opštinski)
Lipljane
(Opštinski)
Kaÿanik
(Opštinski)
Glogovac
(Opštinski)
Istok (Opštinski)
Klina (Opštinski)
Deÿane
(Opštinski)
Orahovac
(Opštinski)
Dragaš
(Opštinski)
Mališevo
(Opštinski)
Kamenica
(Opštinski)
Vitina (Opštinski)
Vuÿitrn
(Opštinski)
02.11.2011
Praýenje
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Ne
Odgovor
dostavljen
10.11.2011
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
02.11.2011
09.11.2011
Ne
Bez odgovora
02.11.2011
03.11.2011
Ne
14.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
Ne
Bez odgovora
Ne
Bez odgovora
02.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
Ne
Bez odgovora
02.11.2011
03.11.2011
Ne
Bez odgovora
02.11.2011
04.11.2011
Ne
Bez odgovora
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
08.11.2011
03.11.2011
03.11.2011
Ne
Ne
Ne
Bez odgovora
Bez odgovora
Bez odgovora
02.11.2011
04.11.2011
Ne
17.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
Ne
Bez odgovora
02.11.2011
04.11.2011
Ne
17.11.2011
02.11.2011
Povratni papir
nije primljen
03.11.2011
03.11.2011
Ne
Bez odgovora
Ne
Ne
Bez odgovora
Bez odgovora
02.11.2011
02.11.2011
Rezultati zahteva dostavljenim sudovima:
106
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
x
x
x
Zahtevi su poslati na adrese 28 sudova ukljuÿujuýi Ustavni Sud, Vrhovni Sud,
Okružne i opštinske sudove
Ustavni sud je jedini odgovorio u zakonskom roku
Samo 6 sudova je odgovorilo ukljuÿujuýi Ustavni sud i 5 opštinskih sudova
e. Žalbe za diskriminaciju (administrativne)
Zakon protiv diskriminacije priznaje da se svaka žalba za diskriminaciju može rešavati od strane
organa uprave i u svetlu organa uprave smo vecғ identifikovali da bi to bile Jedinice za ljudska
prava u okviru opštine i Jedinice za ljudska prava u ministarstvima317.
Što se tiÿe zahteva koje smo podneli za statistiku o takvim žalbama od Jedinica za ljudska prava u
opštinama; od 36 zahteva, 2 koja su odgovorili dali su nam sledecғe informacije:
1.
Jedinica za ljudska prava u opštini Štimlje od osnivanja nije dobila nijednu žalbu u vezi
kršenja ljudskih prava318
2. Jedinica za ljudska prava u opštini Gnjilane izrazila je da postoje sluÿajevi
diskriminacije graĀana i državnih službenika na nivou opštine i šire319
Pored toga, Jedinica za ljudska prava u opštini Gnjilane izrazila je da je ÿest oblik diskriminacije
koji državni službenici iskuse je u pitanju plata. Razlika u tretmanu je evidentna, jer državni
službenici imaju iste pozicije i kvalifikacije, ali se njihov koeficijent za platu razlikuje320. . Razlog
tome nije odreĀeno, iako to može biti zbog pola, politiÿke pripadnosti ili nepotizma, izmeĀu
ostalih.
Koordinator Jedinice za ljudska prava u opštini Gnjilane je takoĀe izrazio da ‘nema mnogo
prijavljenih sluÿajeva i verovatno naša nesposobnost da im pomognemo ima uticaja’321.
Jedinice za ljudska prava u sledecғim ministarstvima su odgovorila da nikada nisu dobili nikakve
pritužbe:
x
x
x
x
x
Ministarstvo zdravlja 322
Ministarstvo Administracije Lokalne Samouprave 323
Ministarstvo za infrastrukturu 324
Ministarstvo za privredu i finansije 325
Ministarstvo bezbednosnih snaga Kosova 326
Drugi organi uprave u pojedinim oblastima postoje i koji bi mogli da bave žalbama, ukljuÿujucғi obrazovnu
inspekciju ili inspektorat rada, mada cғemo se koncentrisati na jedinice za ljudska prava
318 Pismeni odgovor od Lulzim Muharremi – Koordinator Jedinice za ljudska prava, Opština Štimlje,
10.11.2011.
319 Pismeni odgovor od Fazli Abdullahu – Koordinator Jedinice za ljudska prava, Opština Gnjilane,
25.11.2011.
320 ibid
321 Pismeni odgovor od Fazli Abdullahu – Koordinator Jedinice za ljudska prava, Opština Gnjilane,
25.11.2011.
322 Pismeni odgovor od Sanie Kacimari-Arifi – Koordinator Jedinice za ljudska prava, Ministarstvo zdravstva,
25.10.2011.
323 Pismeni odgovor od Venera Kosumi – Koordinator Jedinice za ljudska prava, Ministarstvo administracije
lokalne samouprave, 25.10.2011.
324 Pismeni odgovor od Mirdit Emini – Jedinica za ljudska prava, Ministarstvo infrastrukture, 04.11.2011.
325 Pismeni odgovor od Muharrem Shahini/Shpetim Hajzeraj, Ministrstvo ekonomije i finansija, 18.10.2011.
326Pismeni odgovor od Halime Morina – Jedinica za ljudska prava, Ministarstvo Kosovskih snaga
bezbednosti, 19.10.2011.
317
107
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
x
Ministarstvo trgovine i industrije 327
Jedinice za ljudska prava u sledecғim ministarstvima nisu odgovorili, ali su ranije izvestili da su
rešili takve žalbe:
x
x
Ministarstvo pravde je izvestilo o prijemu sluÿajeva diskriminacije u 2008, 2009 i 2010,
iako i oni nisu odgovorili na naš zahtev za podatke o ovim sluÿajevima 328
Ministarstvo rada i socijalne skrbi je takoĀe izvestilo o sastanku sa graĀanima da
razgovaraju o nizu sluÿajeva, ali ponovo nisu odgovorili na naš zahtev 329
Neke Jedinice za ljudska prava su odgovorile da se one nisu bavile takvim pritužbama u okviru
svojih Ministarstava:
x
x
Jedinica za ljudska prava u Ministarstvu obrazovanja, nauke i tehnologije nas je
obavestila da se svim žalbama bavi Komisija za žalbe i Odeljenje inspekcije
obrazovanja. Komisija za žalbe je u toku 2010 dobila 56 žalbi, dok je tokom 2011
dobila 61 žalbu. Tokom istog vremenskog okvira Odeljenje inspekcije obrazovanja je
dobilo 9 sluÿajeva, 2 seksualnog zlostavljanja i 7 fiziÿkog nasilja330. MeĀutim, nije jasno
koliko se takvih sluÿajeva bavi posebno sa diskriminacijom.
Jedinica za ljudska prava u Ministarstvu životne sredine i prostornog planiranja je
objasnila da se takvim pitanjima bavi Kancelarija za žalbe i oni su primili 22 pritužbi,
od kojih su 9 rešene dok se ostatak obraĀuje331
Jedinice za ljudska prava koje su prihvatile takve sluÿajeve ukljuÿuju:
x
x
x
Ministarstvo za ekonomski razvoj nas je obavestilo o 13 takvih žalbi koje su
razmatrali, iako su vecғina od 2007 godine i nije jasno da li su žalbe za diskriminaciju 332
Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja nas je obavestilo da su se
bavili sa 3 sluÿaja, jedan iz 2008 i 2 iz 2010. Još jednom nije jasno da li su žalbe za
diskriminaciju 333
Ministarstvo kulture, omladine i sporta nas je obavestilo o 11 žalbi kojima su se bavili
tokom perioda 2007-2011 i precizirali su detalje za svaku od njih334. Iz nekih je
evidentno da postoji žalba za diskriminaciju, kao što su rodna diskriminacija, iako su
vecғina došle od državnih službenika.
327Pismeni
odgovor od Nexhmije Shala – Jedinica za ljudska prava, Ministarstvo trgovine i industrije,
25.10.2011.
328 Vidi izveštaje Kancelarije dobrog upravljanja, ‘Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih
mogucғnosti, prava manjina, zabrani diskriminacije, borbi protiv korupcije’
329 Vidi izveštaje Kancelarije dobrog upravljanja, ‘Izveštaj o aktivnostima u oblasti ljudskih prava, jednakih
mogucғnosti, prava manjina, zabrani diskriminacije, borbi protiv korupcije’ samo 2010
330Pismeni odgovor od Merita Jonuzi – Coordinator of the Human Rights Unit, Ministry of Education,
Science i Technology, 18.10.2011.
331 Pismeni odgovor od Shpresa Sheremti-Smakiqi – Koordinator Jedinice za ljudska prava, Ministarstvo
životne sredine i prostornog planiranja, 26.10.2011.
332 Pismeni odgovor od Diana Krasniqi-Gjonbalaj – Ministarstvo ekonomskog razvoja, 01.11.2011.
333 Pismeni odgovor od Emine Kelmendi – Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja,
24.10.2011.
334 Pismeni odgovor od Fatmire Sahiti – Koordinator Jedinice za ljudska prava, Ministarstvo kulture,
omladine i sporta, 13.10.2011.
108
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
f. Žalbe za diskriminaciju (sudske)
U cilju da se utvrdi broj žalbi za diskriminaciju na Kosovu, mi smo zahtevali statistiÿke podatke
od Sudskog saveta Kosova i kao što je ranije napomenuli, dobili smo nepotpun odgovor. Nakon
našeg poÿetnog zahteva iz avgusta 2011, sastali smo se sa direktorom Odeljenja za statistiku u
Sudskom savetu Kosova, koji je zatražio takav sastanak kako bi razgovarali o traženim
statistikama335.
Ovaj sastanak je otkrio veliki broj veoma važnih pitanja u vezi sa primenom Zakona protiv
diskriminacije:
Direktor je napomenuo da on nije bio u stanju da pronaĀe kriviÿno delo diskriminacije
unutar Kriviÿnog zakona Kosova
x
Nakon što je Direktor na internetu pretražio Zakon protiv diskriminacije i otkrio da je
zakon donet u toku misije UNMIK-a, rekao je on više nije na snazi
x
Kada je shvatio da je Zakon ipak na snazi, rekao je da je anti-diskriminacija uopšteni
izraz i da je teško nacғi posebno takve sluÿajeve
Uprkos daljih razgovora sa Direktorom, on nije reagovao na adekvatan naÿin da nam pruži
traženu statistiku, odbije zahtev ili objasni da statistiÿki podaci nisu bili dostupni.
x
Osim toga, mi smo tražili statistike i predmete od svih sudova na Kosovu i od 28 zahteva koje
smo uputili dobili smo sledecғih 6 odgovora:
x
x
x
x
x
x
Opštinski sud Orahovac nije dobio, niti je rešio nijedan kriviÿni predmet koji se
sankcioniše prema Zakonu protiv diskriminacije br. 2004/3336
Opštinski sud u Prizrenu nije primio nijedan sluÿaj u vezi sa diskriminacijom 337
Opštinski sud Mališevo nije dobio ili rešio nijedan sluÿaj koji se zasniva na Zakonu
protiv diskriminacije 2004338
Opštinski sud đakovica nema sluÿajeva koji se zasnivaju na Zakonu protiv
diskriminacije 2004339
Opštinski sud Peý je primio dva sluÿajeva diskriminacije na radnom mestu 340
Ustavni sud se pozvao na svoje godišnje izveštaje i svoju internet stranicu za više
detalja.341
Sluÿajevi diskriminacije iz Opštinskog suda Peý342
Miradie Gaši protiv Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja
[7. jun 2010 - Vrhovni sud]343
Sastanak sa G-din. Besnik Ramosaj, Direktor Odeljenja za Statistiku, Sudski Savet Kosova, 15.09.2010. u
14.15.
336 Pismeni odgovor od Muharrem Perboci, Administrator – Opštinski sud Orahovac, 17.11.2011.
337 Pismeni odgovor od Nexhibe Bala (administrator) i Besnik Bislimaj (referent) – Opštinski sud Prizren,
17.11.2011.
338 Pismeni odgovor od Agim Bytyci, Administrator – Opštinski sud Mališevo, 17.11.2011.
339 Pismeni odgovor od Rudin Elezi, Administrator – Opštinski sud đakovica, 14.11.2011.
340 Pismeni odgovor od Opštinski sud Peý, 17.11.2011.
341Pismeni odgovor od Arbersha Raca-Shala – Ustavni Sud, 10.11.2011.
342 Ti sluÿajevi su poslati u našu kancelariju od strane Opštinskog suda u Peýi posle našeg zahteva za
statistiku i sluÿajeve diskriminacije
343 A.nr. 255/2010
335
109
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Podnosilac predstavke je predala zahtev za zaštitu od diskriminatornih radnji protiv nje na
osnovu pola od strane Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i ruralnog razvoja. Nakon
iscrpljivanja administrativnih procedura, podnosilac predstavke je oslanjajucғi se na ÿlan 7 (3)
Zakon protiv diskriminacije podnela daljni zahtev na osnovu Zakona o upravnim sporovima.
Vrhovni sud se proglasio prvostepenim sudom u sluÿajevima koji ukljuÿuju upravne sporove.
MeĀutim, u ovom sluÿaju Vrhovni sud se proglasio nenadležnim za razmatranje ovog sluÿaja i
utvrdio je Opštinski sud u Peýi kao nadležni sud po ovom pitanju.
Obrazloženje ove odluke Vrhovni sud je bazirao na ÿlanu 70 Zakona o upravnim sporovima
(RSFJ broj 4 / 77) i zakona koji je važio u vreme kada je zahtev predat u skladu sa Ustavom
Republike Kosovo ( þlan 145.2). Osim toga, na nadležnom je sudu, na ÿijoj teritoriji se radnja
odvijala, da odluÿi o sluÿaju.
Ovo je posebno znaÿajan sluÿaj iz više razloga. Prvo, on se bavi sa ÿlanom 7 (3) Zakona protiv
diskriminacije i upravnim sporovima, koje nije u potpunosti jasno i dobijanje tumaÿenja suda po
ovom pitanju bi bilo od važnosti. Drugo, nije u potpunosti jasno kako je Vrhovni sud je u stanju
da se izjasni kao prvostepeni sud u sluÿajevima upravnih sporova, bez ikakve kvalifikacije, a ipak
dodeli sluÿaj drugom sudu. Konaÿno, postoji zabrinutost zbog zakona koji se ovde primenjuje i
moguýnosti da se donese odluka koja je suštinski pogrešna. To je iz razloga jer je Zakon o
upravnim sporovima usvojen od strane Skupštine Kosova 16. septembra 2010, a stupio na snagu
4. novembra 2010, ali je Sud, nekoliko meseci kasnije, primenio stari Zakon o upravnim
sporovima iz Socijalistiÿke Federativne Republike Jugoslavije.
Hysen Ademaj i drugi protiv Pal Bardheci iz "Hidromont" - Društveno preduzec̗e (DP)
[31 Maj 2011 – Opštinski sud Peè]344
Podnosioci predstavke Hysen Ademaj i drugi eliminisani su sa liste zaposlenih "Hidromont"
(DP). Kao rezultat toga, zaposleni Hysen Ademaj i drugi su bili iskljuÿeni iz ostvarivanja 20% od
prodate imovine preduzecғa, bez ikakvog pravnog osnova i bez prethodne konsultacije sa
upravljaÿkom strukturom ovog preduzecғa. Ovo je kandidatima (zaposlenima) prouzrokovalo
znatnu štetu.
Podnosioci predstavke su tvrdili da je Pal Bardheci - "Hidromont" (DP) u Pecғi izvršio kriviÿno
delo diskriminacije kao što je predviĀeno ÿlanovima 182 i 183 Kriviÿnog zakona Kosova.
Sud je utvrdio da je okrivljeni uÿinio diskriminaciju protiv podnosilaca predstavke eliminišuýi ih
sa liste zaposlenih i nanosecғi im znatnu štetu. Prema ÿlanovima 182. i 183. Kriviÿnog zakona
Kosova, to predstavlja kriviÿno delo diskriminacije.
Sud je odredio uslovnu kaznu na godinu dana sa kaznom od 2000 (evra), ako okrivljeni poÿini
drugo kriviÿno delo u tom periodu. Pored toga, sud je naložio da se zaposleni obuhvate listom
"Hidromont" (DP), tako da zaposleni ostvaruju 20% od prodate imovine preduzecғa.
Ova odluka takoĀe podiže niz pitanja, najviše relevantnih da se diskriminacija smatra kriviÿnim
delom. U ÿlanu 182. Kriviÿnog zakonika Kosova kršenje prava u oblasti radnih odnosa i ÿlana
183. za kršenje prava u zapošljavanju smatraju se kriviÿnim delima, iako nijedno posebno ne
pominje diskriminaciju.
344
P.nr. 295/11
110
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
þak i ako Kriviÿni zakon Kosova predviĀa da se diskriminacija tretira na ovaj naÿin, važno je
uzeti u obzir da bi se diskriminacijom u ovom kontekstu trebalo baviti civilni sudovi, i u ovom
sluÿaju za kršenje ugovora, ili ako postoji dovoljan osnov, diskriminacijom u uslovima primanja
sredstava od prodaje preduzeýa. Osim toga, kada je sud doneo ovu presudu, sa poštovanjem se
tvrdi da li Sud trebalo da razmatra ovaj sluÿaj na drugom osnovu i prema drugim zakonima, pre
svega, Zakonu protiv diskriminacije 2004. i Zakona o radu, 2010, koji su bili na snazi. Sa daljnim
amandmanima na Kriviÿni zakon Kosova, od velike važnosti je da se osigura da su zakonom
obuhvaýena samo ona dela koja zaslužuju kriviÿne sankcije.
Sluÿajevi Ustavnog suda
çemailj Kurtiši protiv Skupštine opštine Prizren
[18 Mart 2010 - Ustavni sud]345
Gospodin Kurtiši je tvrdio da amblem Opštine Prizren odražava samo jednu zajednicu, odnosno
Albance koji žive u Prizrenu i da ignoriše druge nevecғinske zajednice. Kao rezultat toga, amblem
ne prenosi poruku o multietniÿnosti koja je prisutna na podruÿju Prizrena. Stoga, ÿlan 7 Statuta
opštine, koji definiše elemente amblema, prema tvrdnji gospodina Kurtiši, krši jedan broj
ustavnih principa.
Ustavni sud je prvo izjavio sluÿaj prihvatljivim i ustanovio da je došlo do kršenja prava
nevecғinskih zajednica u Prizrenu da saÿuvaju, održe i promovišu svoj identitet. Sud je odluÿio da
ÿlan 7 Statuta opštine nije u skladu sa Ustavom Republike Kosovo, a posebno ÿlanovima 3, 7 (1),
58 i 59. Prema tome, Sud je naložio da opština Prizren izmeni svoj statut i amblem.
Dodatni sluÿajevi pred Ustavnim sudom gde je bilo pozivanja na zabranu diskriminacije
ukljuÿuju Sluÿaj KI 06/10 Valon Bislimi i sluÿaj KO 119/10 Ombudsman Kosova. MeĀutim,
pozivanje na zabranu diskriminacije je uÿinjeno samo u pogledu ustavnog poretka Kosova koji je
uspostavljen na ovom naÿelu, izmeĀu ostalih. Nijedan od ovih sluÿajeva ne podiže suštinske
argumente posebno o diskriminaciji. Sliÿno tome, u gore pomenutom sluÿaju gospodina Kurtiši,
postoji jaka komponenta diskriminacije za njegov predmet na osnovu toga što su ne-vecғinske
zajednice bile diskriminisane de fakto, protiv vecғine u opštini Prizren. Ipak, takvi suštinski
argumenti nisu predstavljeni od podnosioca predstavke i kao rezultat toga, sud nije odluÿio o
ovom veoma važnom pitanju.
Arjeta Halimi protiv Opština Vitina
[30 septembar 2011 - Ustavni sud]346
Podnosilac predstavke je tražila ocenu ustavnosti ne-izvršenja presude Okružnog suda u
Gnjilanu u vezi sa statusom redovnog studenta u Gimnaziji 'Kuvendi i Lezhes' u Vitini. Pored
toga, podnosilac predstavke je tvrdila da su povreĀeni sledecғi ÿlanovi Ustava, ukljuÿujucғi:
þlanove 24, 38 i 47. Podnosilac predstavke je takoĀe tvrdila da su prekršeni sledecғi ÿlanovi
Evropske konvencije o ljudskim pravima: þlan 2 Protokola br 1, ÿlan 9. u vezi sa ÿlanom 14.
Sud je proglasio ovaj sluÿaj neprihvatljivim na osnovu toga jer nije iscrpeo sva raspoloživa
pravna sredstva i ÿinjenice da predstavljeni dokazi ne opravdavaju kršenje ustavnih prava. Sud je
potom tumaÿio praksu Evropskog suda za ljudska prava posebno sluÿaj Lejla Sahin347 i primenio
je principe i relevantnu sudsku praksu na ovaj sluÿaj, koji je u poÿetku proglasio neprihvatljivim;
345KO
01/09
KI 36/11
347 Application No.44774/98, 29/06/2004, ECtHR
346
111
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
naznaÿujuýi da je sekularna država opravdana da zabrani nošenje marama u školskim
prostorijama.
Još jednom iz ovog sluÿaja proistiÿu fundamentalna pitanja. Prvo, ovo je još jedan sluÿaj gde je
došlo do de jure i de facto diskriminacije, meĀutim suštinski argumenti nisu predstavljeni po
ovom pitanju. Drugo, uz dužno poštovanje, Ustavni sud je suštinski imao pogrešan pristup u
ovom sluÿaju. To je iz razloga jer je prvo izjavio sluÿaj neprihvatljivim i da podnosilac nije
opravdao kršenje, a zatim ipak primenjuje sudsku praksu ESLJP i ustvari donosi odluku o
legalnosti nošenja marame u državnim školama.
g. Žalbe za diskriminaciju (Institucija Ombudsmana na Kosovu)
Od usvajanja Zakona protiv diskriminacije u 2004. godini, nije jasno koliko je sluÿajeva
diskriminacije Ombudsman Kosova obradio, jer kao institucija Ombudsman nema precizne
statistike 348 .
Evidentno je, meĀutim, sa internet stranice Ombudsmana da se ta institucija ranije bavila
ovakvim sluÿajevima, ukljuÿujucғi:
x
x
x
x
x
po službenoj dužnosti 42/05 - mogucғa diskriminacija u dodeli graĀevinskog materijala
u kategoriji 4B nakon zemljotresa u Gnjilanu 349
po službenoj dužnosti 43/05 - u vezi sa upotrebom bosanskog jezika u Opštinskom
sudu u Peýi 350
po službenoj dužnosti 41/04 - u vezi starosne diskriminacije u oglasima u javnom
sektoru 351
teret dokazivanja u vezi sa navodnom diskriminacijom u procesu privatizacije 352
po službenoj dužnosti 48/05 - u pogledu pitanja diskriminacije po osnovu pola u
oglasima u javnom sektoru 353
TakoĀe je važno napomenuti da nijedan od gore navedenih sluÿajeva nije bio upravljan od strane
aktuelnog ombudsmana.
h. Diskriminacija u medijima
Mediji imaju posebno važnu ulogu u borbi protiv diskriminacije u bilo kom društvu. MeĀutim,
kao metod za borbu protiv diskriminacije ono predstavlja maÿ sa dve oštrice, jer u datom
trenutku vreme može da otkrije diskriminatorne prakse, dok se u drugim prilikama može
odnositi na pitanja koja nisu diskriminatorska ili preko svojih izveštaja diskriminisati
najugroženije.
Diskriminacija na osnovu politiÿke pripadnosti je u medijima predstavljena u drugaÿijem
kontekstu. List Zeri je 20. novembra 2011. izvestio o navodnoj diskriminaciji u školama koja je
348 Zatražili smo nekoliko puta intervju sa ombudsmanom ali to nije realizovano, jedini naÿin da dobijemo
odgovore na naša pitanja je bilo pismenim putem i on je tako odgovorio o statistici dana 21/11/11
349 30/06/06 dostupno na http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3060630a.pdf
poseýeno on 04/12/2011
350 30/06/05 dostupno na http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3060630c.pdf
poseýeno on 04/12/2011
351 Godine 2004 dostupno na http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3050620a.pdf
poseýeno on 04/12/2011
352 6-ti Godišnji izveštaj Ombudsmana 2005-2006, str.130-131
353 7-mi Godišnji izveštaj Ombudsmana 2006-2007, str. 107
112
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
sponzorisana od Vlade. þini se da se ÿlanak odnosi na praksu gde se navodno prednost daje
investicijama za nove škole u opštinama u kojima je na vlasti vladajucғa stranka. Sliÿno tome,
Koha Ditore je 13. novembra 2011. izvestila o žalbama državnih službenika koji su
diskriminisani u njihovim zaradama. þlanak se odnosi na koeficijent za plate u opštini Klina, koji
nije zasnovan na obrazovanju ili radnom iskustvu vecғ na porodiÿne veze / nepotizam i politiÿku
pripadnost.
TakoĀe je izveštavano o drugim oblicima diskriminacije. Na primer, razliÿite javne institucije u
oglašavanju tendera za ispunjavanje razliÿitih potreba su prema izveštajima provele
diskriminaciju u biranju kompanija. O ovom pitanju je Zeri izvestio navode da su kosovska
policija354 kao i Univerzitet u Prizrenu355, sproveli diskriminaciju.
Što se tiÿe marginalizovanih grupa, primeri diskriminacije protiv njih nisu tako lako
prepoznatljivi. Na primer, 16. novembra 2011. je objavljeno da postoji nedostatak nastavnika za
uÿenike sa posebnim potrebama. MeĀutim, to nije prepoznato kao oblik diskriminacije od strane
vlasti. Sliÿno tome, o ÿlanovima zajednice lezbejki, gejeva, biseksualaca i transseksualaca (u
daljem tekstu LGBT), se obiÿno ne izveštava u štampi bez diskriminacije.
i. Identifikovanje diskriminacije i traženje obeštecғenja
Kao deo našeg istraživanja raspitivali smo se o tome zašto se žalbe za diskriminaciju ne mogu
lako identifikovati i rešiti bilo od upravnih tako i od sudskih organa.
Što se tiÿe jedinica za ljudska prava u ministarstvima, tražili smo podatke o tome koliko pravnika
radi u svakoj kancelariji i dobili smo sledecғe informacije:
JLJP u Ministarstvu
Ministarstvo za obrazovanje, nauku i
tehnologiju
Ministarstvo kulture, omladine i sporta
Ministarstvo zdravlja
Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i
ruralnog razvoja
Ministarstvo za ekonomski razvoj
Ministarstvo životne sredine i prostornog
planiranja
Ministarstvo
administracije
lokalne
samouprave
Ministarstvo za infrastrukturu
Ministarstvo za privredu i finansije
Ministarstvo kosovskih bezbednosnih snaga
Ministarstvo trgovine i industrije
Broj pravnika
0
2
2
1
1
2
3 (Odeljenja za ljudska prava, a ne jedinica
za ljudska prava)
2
3
0
0
Kroz naše razgovore postalo je oÿigledno da su pravnici u manjini u vecғini kancelarija, iako ÿak i
tamo gde postoji vecғi broj njih, njihove kvalifikacije imaju tendenciju da budu na nivou bachelor
(osnovne studije prava). Neki su smatrali da kvalifikacija pravnika nije neophodna, i da zvanje
magistra u oblasti prava nikako nije neophodno, jer poznavanje i primena meĀunarodnih
konvencija, posebno kada je u pitanju poštovanje zakona, se može stecғi kroz obuku. MeĀutim,
354
355
18. novembar 2011.
16. novembar 2011.
113
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
Direktor Kancelarije za dobro upravljanje je precizirao da, posebno u pogledu saglasnosti sa
meĀunarodnim konvencijama, važno je da ima svaka kancelarija ima najmanje jednog
pravnika356.
Osim toga, raspitali smo se o tome koliko je sesija obuke organizovano od strane Sudskog saveta
Kosova za sudije da se upoznaju sa Zakonom protiv diskriminacije, i rezultati su sledeýi 357
Obuka
MeĀunarodni standardi protiv nasilja u
porodici, antidiskriminacioni zakon i
imovinska pitanja 22.09. 2011
MeĀunarodni standardi protiv nasilja u
porodici, antidiskriminacioni zakon i
imovinska pitanja 23.09.2011
SprovoĀenje zakona protiv diskriminacije
18.11.2008
Zakon protiv diskriminacije 30.10.2007
Zakon protiv diskriminacije 0708/02/2005
PohaĀanje od sudija
19
PohaĀanje od drugog osoblja
0
11
2
11
7
12
18
3
8
Jasno je da je obuka organizovana, ali broj onih koji je pohaĀaju a koji cғe morati da se bave
takvim pitanjima nije adekvatan.
Kao deo našeg istraživanja takoĀe smo se raspitali da li je Advokatska Komora Kosova
organizovala specifiÿne obuke o Zakonu protiv diskriminacije za advokate i koliko smo bili u
mogucғnosti da saznamo to nije uÿinjeno358. Sliÿno smo imali intervju sa službenikom Komisije
za pravnu pomocғ u vezi sa sluÿajevima diskriminacije i nismo bili u mogucғnosti da vidimo da je
bilo sluÿajeva gde se diskriminacija posebno tvrdila. Neki sluÿajevi koji su nam bili prikazani i
koji su se bavili pitanjima kao što su vlasništvo nad imovinom, nasilje u porodici ili starateljstvo
nad decom, nijedno od njih se nije pozivlo na Zakon protiv diskriminacije, ÿak i tamo gde je bilo
takve prilike359.
Što se tiÿe traženja obeštecғenja, sve jedinice za ljudska prava u ministarstvima ukazuju da su
koristili svoje internet stranice da informišu graĀane o njihovim pravima, naÿinima da traže
obeštecғenje i aktivnostima u kojima su jedinice za ljudska prava bile ukljuÿene. MeĀutim, tokom
našeg istraživanja našli smo da mnoge od internet stranica ne sadrže sve potrebne informacije i
zasigurno nisu obavestile graĀane o aktivnostima. Ovo je posebno zabrinjavajucғe, jer mnoga od
ministarstava ne dobijaju pritužbe zbog kršenja.
Pored toga, odreĀene marginalizovane grupe nisu pomenute u bilo kojoj od literature ili radu
Jedinice za ljudska prava. Ovo se posebno odnosi na LGBT zajednicu i tokom našeg istraživanja
mi smo se raspitali zašto je to tako i dobili smo sledecғi odgovor:
x
x
x
356
357
358
359
360
Oni nisu prioritet za nas
Politiÿki lideri treba da zauzmu stav po ovom pitanju, i onda ýemo ih možda pratiti
Nisam siguran da bih se prijatno osecғao da se bavim tim pitanjima360
Intervju sa G-din. Habit Hajredini, Direktor Kancelarije dobrog upravljanja, 22.11.11.
Pismeni odgovor od Lumnije H. Krasniqi, Kosovski Institut za PravosuĀe, 10.11.2011.
Intervju dana 16/11/11
Intervju sa Ardian Ajvazi, Komisija za pravnu pomoý Kosova
Takvo komentari su dati od strane nekoliko zvaniÿnika u intervjuima održanim u oktobru i novembru
2011.
114
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
8. Zakljuÿak
U zakljuÿku sprovoĀenje Zakona protiv diskriminacije na Kosovu nije imalo suštinski napredak.
Dok je Zakon sveobuhvatan u definisanju oblika diskriminacije i zašticғenih osnova, Poglavlja II i
III nisu dovoljno jasna da omogucғe sprovoĀenje. To su pitanja koja su razmatrana tokom
nekoliko godina, ali još nema pokušaja da se ona adresiraju. Što se tiÿe tela sa mandatom da
promovišu jednak tretman, kao što je vecғ pomenuto, ona su stvorena kroz administrativna
uputstva i suprotno onome što Zakon protiv diskriminacije predviĀa.
Imajucғi takav zakonski akt veý nekoliko godina je, takoĀe, doprinelo snažnom verovanju da
Zakon postoji, da je sveobuhvatan i da pruža zaštitu. Kao rezultat diskriminacija se ne vidi od
mnogih u javnosti i vladi kao pitanje koje treba adresirati. MeĀutim, istraživanje sprovedeno od
vlade pokazuje da postoji nedostatak svesti o diskriminaciji u javnosti i državnoj službi i da još
nema konkretnih radnji da se to reši.
Pored toga, odreĀene grupe kao što su LGBT su u potpunosti izuzete iz zaštite, jer se nikada ne
pominje u bilo kojoj literaturi ili se pozitivne mere preduzimaju od strane institucija koje se bave
diskriminacijom.
Osim toga, najnoviji Izveštaj o napretku Evropske komisije se poziva na nedostatak svesti i
sprovoĀenje Zakona protiv diskriminacije i nedostatak de facto zaštite predviĀene za odreĀene
grupe kao što su LGBT361.
Sve u svemu treba uvek imati na umu da cғe borba protiv diskriminacije biti neefikasna ako
zakoni postoje a ne sprovode se i strategije se izraĀuju ili prisustvuje se obukama. Eliminisanje
diskriminacije ne može da bude samo de jure pitanje, u svakom trenutku mora da bude de facto
eliminisana i javne institucije su pravno odgovorne da imaju vodeýu ulogu u tome.
361
Izveštaj o napretku Evropske Komisije za Kosovo, oktobar 2011, dostupno na
http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2011/package/ks_rapport_2011_en.pdf
poseýeno 05/12/2011, p. 18
115
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
9. Preporuke
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Vlada u predstojecғoj reviziji ovog zakona u saradnji sa civilnim društvom treba da
razmotri nedostatak sprovoĀenja i nedostatak jasnocғe u Poglavlju II i III
Vlada treba da se bavi preporukama koje je date u njenom istraživanju o percepciji
diskriminacije u javnosti i u državnoj upravi
Organi za unapreĀenje jednakog tretmana, jer trenutno postoje kroz administrativna
uputstva, treba da budu pregledani i zbog njihove neefikasnosti mogu se tražiti druge
mogucғnosti
Ako jedinice za ljudska prava na centralnom i lokalnom nivou i Kancelarija za dobro
upravljanje i dalje budu mandatna tela po ovom pitanju, treba da imaju vodeýu ulogu u
podizanju svesti i promociji Zakona protiv diskriminacije
Jedinice za ljudska prava u ministarstvima moraju da ciljaju svoje kampanje da
pokrivaju vrstu diskriminacije koja se može dogoditi u odnosu na usluge koje nude
graĀanima
Jedinice za ljudska prava u opštinama trebalo bi da ciljaju svoje kampanje posebno
obracғajucғi pažnju na marginalizovane grupe u okviru opštine
Centralna taÿka svih kampanja treba da obezbedi da graĀani znaju svoja prava i mogu
što lakše da pristupe obeštecғenju
Svi organi treba da se procene uticaj njihove kampanje, na primer ako graĀani ne
podnose žalbe onda više treba da se uradi o tome
Jedinice za ljudska prava na lokalnom i centralnom nivou treba da obezbede bolju
saradnju u cilju smanjenja birokratije, ÿak i ako to znaÿi menjanje trenutnog sistema
izveštavanja
Specifiÿne akcije treba preduzeti za rešavanje problema da se diskriminacija može
samo dogoditi u javnom sektoru i da su državni službenici više zabrinuti o kršenju
njihovih prava u okviru ministarstava ili opštine, a ne prava graĀana
Jedinice za ljudska prava u ministarstvima treba da obezbede bolju usklaĀenost nacrta
zakona sa Ustavom, meĀunarodnim konvencijama i drugim zakonima, tako da se
netaÿnosti ne pojave u novim zakonima
Jedinice za ljudska prava na centralnom i lokalnom nivou treba da redovno ažuriraju
svoju internet stranicu i izveštavaju o svojim aktivnostima, jer ispunjavanje obaveze
izveštavanja samo prema Kancelariji za dobro upravljanje nije dovoljno
Jedinice za ljudska prava na centralnom i lokalnom nivou treba da imaju minimum 2-3
pravnika koji rade u njihovim kancelarijama, posebno prilikom izrade pravnih
mišljenja o usklaĀenosti nacrta zakona sa meĀunarodnim konvencijama i koji se bave
žalbama graĀana za diskriminaciju. Državni službenici sa magistarskim diplomama u
oblasti zaštite ljudskih prava, trebaju imati prioritet u takvim ulogama
Ombudsman treba da se bavi diskriminacijom više dosledno, posebno kroz istrage po
službenoj dužnosti
Obuka za advokate, državne službenike i sudije treba da bude organizovana posebno
ÿešýe na temu diskriminacije i vecғi broj njih bi trebalo da prisustvuje
Sudije moraju da budu svesne najnovijih propisa na snazi i dosledno ih primenjuju
Sudije treba da budu obuÿene o najnovijoj praksi Evropskog suda za ljudska prava o
diskriminaciji i primeniti je u praksi
Institucije, kao što su Komisija za pravnu pomocғ i advokati treba da budu obuÿeni za
pravilno predstavljanje žalbi za diskriminaciju
Sudski savet Kosova treba da prikupi statistiÿke podatke žalbi za diskriminacije i
izveštava o tome, ÿak i kada nema žalbi
116
ZAKON PROTIV DISKRIMINACIJE NA KOSOVU SEDAM GODINA POSLE
x
x
x
x
Sve institucije treba da razmotre diskriminaciju marginalizovanih grupa i organizuju
svoje aktivnosti adresirajuýi najÿešcғi oblik diskriminacije
Sve institucije treba da razmotre diskriminatorni tretman LGBT zajednice i zapoÿnu
kampanje podizanja svesti, kao i preduzmu druge pozitivne radnje
Sve institucije treba da osiguraju da poštuju nediskriminatorske odredbe sadržane u
Ustavu i važecғim meĀunarodnim konvencijama o ljudskim pravima. U primeni
Zakona protiv diskriminacije, one su u zakonskoj obavezi da primenjuju praksu
Evropskog suda za ljudska prava
Sve institucije treba da saraĀuju sa civilnim društvom ispravno, konstruktivno i da
poštuju vremenska ograniÿenja kada odgovaraju na zahteve za javne dokumente
117
ANTI- DISCRIMINATION
LAW IN KOSOVO:
SEVEN YEARS ON
The Human Rights Program
and this publication is supported by the
Civil Rights Defenders
Prishtina,
December 2011
Publisher
Youth Initiative for Human Rights – Kosovo
Editor
Raba Gjoshi
Written by
Natyra Avdiu
Proofreading
Youth Initiative for Human Rights
Design & Print
PrintingPress
Copies
500
Copyright© Youth Initiative for Human Rights – Kosovo
www.ks.yihr.org
Contents
Foreword¹.................................................................................................................................... .....................................................................129
1.Introduction.................................................................................................................................................................................................131
2.The definition of Discrimination.........................................................................................................................................................132
a.Direct discrimination..............................................................................................................................................................................132
b.Indirect discrimination.........................................................................................................................................................................133
c.Harassment..............................................................................................................................................................................................134
d.Instruction to discriminate....................................................................................................................................................................135
e.Victimisation............................................................................................................................................................................................135
f.Segregation...............................................................................................................................................................................................136
3.The grounds of discrimination............................................................................................................................................................137
a.Sex or gender...........................................................................................................................................................................................137
b.Age.............................................................................................................................................................................................................138
c.Marital status............................................................................................................................................................................................138
d.Language..................................................................................................................................................................................................139
e.Mental or physical disability...................................................................................................................................................................139
f.Sexual orientation....................................................................................................................................................................................140
g.Political affiliation or conviction...........................................................................................................................................................141
h.Race, ethnic origin and nationality........................................................................................................................................................141
i.Religion or belief......................................................................................................................................................................................143
j.Social origin, property, birth...................................................................................................................................................................143
k.Any other status......................................................................................................................................................................................143
4. The scope of the Law............................................................................................................................................................................144
a.Employment, working conditions and trade union rights................................................................................................................144
b.Education and Vocational Training.....................................................................................................................................................146
c.Social Protection (social assistance, social security, healthcare).......................................................................................................146
d.Access to supply of goods and services.............................................................................................................................................147
e.Participation in public affairs................................................................................................................................................................148
f.Fair treatment before tribunals..............................................................................................................................................................148
g.Other areas of plementation..............................................................................................................................................................149
h.'Any other right’.......................................................................................................................................................................................149
5.Exceptions and Positive Action............................................................................................................................................................151
6.Remedies and Enforcement..................................................................................................................................................................152
a.Administrative and judicial....................................................................................................................................................................152
b.Legal standing.........................................................................................................................................................................................153
c.Burden of proof......................................................................................................................................................................................153
d.Sanctions..................................................................................................................................................................................................154
e.Promotion of Equal Treatment...........................................................................................................................................................155
7. Implementation........................................................................................................................................................................................158
a.Promotion of the Anti- Discrimination Law......................................................................................................................................159
b.Effectiveness of promotion of the Anti Discrimination Law.........................................................................................................162
c. Request for statistics of discrimination claims made to administrative bodies.........................................................................163
d.Request for statistics of discrimination claims made in the courts..............................................................................................166
e.Discrimination claims administrative)..............................................................................................................................................168
f.Discrimination claims (judicial)..........................................................................................................................................................170
g .Discrimination claims (Ombudsman Institution Kosovo)..........................................................................................................173
h.Discrimination in the media...............................................................................................................................................................174
i.Identifying discrimination and seeking redress.................................................................................................................................174
8. Conclusion...............................................................................................................................................................................................176
9.Recommendations................................................................................................................................................................................177
¹The references to Kosovo in this Foreword are the views of the Council of Europe, not of Youth Initiative for Human Rights
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Foreword
The fight against discrimination is one of the biggest challenges for Europe today. Individuals
throughout Europe are still denied equal and equitable treatment because of their ethnicity,
gender, sexual orientation, physical ability, social origin, age, nationality, language, religion,
political opinion or other similar grounds.
Certain groups in society find themselves more often victims of discrimination than others, and
in some cases it can be severe and systematic. Women, still earn less than their male
counterparts, not to mention often being victims of repression and violence in their own homes;
Roma, Ashkali and Egyptian communities are far less likely to gain access to basic schooling and
other services, or to attain gainful employment; certain ethnic minorities remain at a disctinct
disadvantage; lesbian, gay, bisexual and transgender persons can be denied freedom of assembly
and, worse still, are sometimes beaten or ostracised by society; persons with disabilities are
treated differently, sometimes being looked upon as lesser-persons.
There are considerable difficulties facing all of these groups in Kosovo1 today, despite the
existence of certain legal guarantees and domestic institutional protection mechanisms.
Discrimination, whether it is perceived or real, has a negative impact on how people live their
lives. In severe cases discrimination can result in long-term damage to the individual and even
loss of life.
Council of Europe standards, to which authorities voluntarily commit themselves are based
upon three pillars of Human Rights, Rule of Law and Democracy, and emphasise the role
governing authorities, including civil and public servants at all levels, have to fulfil their human
rights obligations.
In order to ensure the effective implementation of non-discrimination standards throughout
Europe the legal protection framework must, first of all, be solid yet flexible enough to allow for
protection of all who may be victims of discrimination. Parliaments should ensure that legislation
is compliant with the provisions contained in the relevant European and international
conventions as well as with the case-law of the European Court of Human Rights under Article
14 of the European Convention on Human Rights (ECHR) and its Protocol No.12.
Governments should proactively ensure that these legal obligations translate into genuine
measures of policy and practice in order to respect, protect and fulfil the human rights of all
people. Police and prosecuting authorities have the responsibility to ensure reported cases are
taken seriously, documented and fully investigated without delay. Lawyers have a very important
responsibility to bring cases of discrimination forward, even in areas which might in the past
have been considered taboo; and finally judicial systems must ensure a genuine openness to
considering such cases, referring to jurisprudence of the European Court of Human Rights for
guidance. The law needs not only to exist on paper, but also to be live, relevant, and practiced.
To address deeply-rooted discrimination, however, requires real commitment from political and
community leaders. There is a need for zero-tolerance at the highest level - and for declarations
of zero-tolerance – these must be heard and understood by the population. The silence must be
broken, in order to ensure human rights protection is fully realised.
1
All reference to Kosovo, whether to the territory, institutions or population, in this text shall be
understood in full compliance with United Nations Security Council Resolution 1244 and without
prejudice to the status of Kosovo.
129
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
I congratulate the Youth Initiative for Human Rights for their efforts to ensure that Council of
Europe standards in relation to Anti-discrimination, and the jurisprudence of the European
Court of Human Rights serve as a real benchmark for the local legal system. This report not only
takes stock of progress made in the development and implementation of Anti-discrimination
legislation, but should also serve to identify those areas where more needs to be done to ensure
the law is effectively deployed in the courtroom.
At all levels, the principles of dignity of person and equality before the law should be to the fore.
In essence, legal professionals and public servants should consider themselves as guardians of
human rights standards through their work – using the international framework not only as a
reference point, but also as instruments of best practice, which are relevant and applicable in
Kosovo2.
Andrew Forde
Deputy Head of Office,
Council of Europe - Pristina
30 November 2011
2
Idem
130
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
1. Introduction
The objectives of this report are firstly, to promote and inform about the protection the AntiDiscrimination Law offers and contribute concrete examples of anti-discrimination cases from
the international arena, as well as instances where similar issues have arisen in Kosovo3.
Secondly, the implementation of the Anti-Discrimination Law 2004 will be considered.
The modern day Anti-Discrimination Law of Kosovo came about following its adoption by the
Kosovo Assembly4 and its promulgation by the Special Representative to the Secretary General.
It entered into force on the 19th of September 2004 and without any amendments continues to
be a legally binding statute today. It is largely based on European Union legislative acts; primarily
the equal treatment directives in relation to race5 and equal treatment in employment and
occupation6. The Law itself identifies a three fold purpose; firstly, to prevent and combat
discrimination. Secondly, to promote effective equality and thirdly, to put into effect ‘the
principle of equal treatment of the citizens of Kosovo under the rule of law’7. Similarly the Law
identifies further principles such as equal treatment, fair representation and interethnic
tolerance8.
The Anti-Discrimination Law is organised in the following format: chapter I deals with the
general provisions, chapter II with procedures and sanctions, whereas chapter III outlines the
bodies for the promotion of equal treatment.
Furthermore, the Constitution guarantees the direct applicability and priority9 of
eight10international conventions where the non-discrimination norm is protected, with two of
these conventions based wholly on non-discrimination11. The Constitution also requires that all
guaranteed human rights and fundamental freedoms to be ‘interpreted consistently with the
court decisions of the European Court of Human Rights’ (hereafter ECtHR)12. This includes
non-discrimination and in relation to the jurisprudence of the European Court it includes all
decisions relating to the prohibition of discrimination contained in Article 14 and Protocol 12.
The prohibition of discrimination is also evident in other pieces of legislation, with many
containing a prohibition clause. Currently there are over twenty five different laws containing
We aim to achieve such objectives throughout our work but not necessarily in the order stated and
at times concurrently. Additionally, we express thanks to all those who assisted us in our research
for this report and any mistakes present are the authors
4 Anti-Discrimination Law 2004/3
5 European Council Directive 2000/43/EC
6 European Council Directive 2000/78/EC
7 Article 1, Anti-Discrimination law 2004/3
8 Article 2 Ibid
9 Article 22 Ibid
10 Universal Declaration of Human Rights;
European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms and its
Protocols;
International Covenant on Civil and Political Rights and its Protocols;
Council of Europe Framework Convention for the Protection of National Minorities;
Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination;
Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women;
Convention on the Rights of the Child;
Convention against Torture and Other Cruel, Inhumane or Degrading Treatment or Punishment;
11Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination;
Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women;
12Article 53 of the Constitution of the Republic of Kosovo
3
131
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
such a clause, ranging from Access to Public Documents13, Healthcare14,Education15 to Public
Procurement16 and Public and Private Partnerships17.
However, despite extensive legal measures in place discrimination in Kosovo remains a fact of
life and one which is accepted widely by citizens and institutions. It is, therefore, imperative that
there is more awareness and that suitable action is taken in all spheres of society to fight
discrimination.
As this first chapter has introduced how the Anti-Discrimination Law came into existence, in
chapter two the definition of discrimination will be considered, while chapter three looks at the
grounds of discrimination, giving specific examples. In chapter four the scope of the Law is
explored particularly the various fields of application and chapter five considers exceptions and
positive action, which do not constitute discrimination. Remedies and enforcement are
particularly important components which this report explores in chapter six. Additionally,
implementation is considered in various aspects in chapter seven, prior to conclusion and
recommendations.
2. The definition of discrimination
Article 3 of the Anti-Discrimination Law 2004 defines six different forms in which
discrimination can take place in a clear format, which can be easily understood in particular by
legal practitioners. As a result this should not hinder enforcement of rights of citizens either
within administrative or judicial procedures. Nevertheless, components required for each form
of discrimination will be explored and reference will be made to the jurisprudence of the ECtHR
and at times of the European Court of Justice (hereafter ECJ) in order to further highlight how
these concepts are applied in practice.
a. Direct discrimination
In identifying a direct discrimination claim the following elements must be present:
x
x
x
x
treated less favourably
than another is, has been or would be treated
In a comparable situation
Based on one or more grounds18
Direct Discrimination19
Law No.03/L –215, Article 1 and Article 3 (1) (4), adopted 7/10/2010
Health Law - Law No.2004/ 4 – Article 12 – adopted on 19/02/2004;
Law on the Rights and Responsibilities of the Citizens in the Health Care - Law No.2004/38
Articles: 4 (1), 4 (5) and 4 (11) – adopted on 08/09/2004
15Law on Education in the Municipalities in the Republic of Kosovo - Law No. 03/L-068 – Articles: 3
(b), 3 (j) and 5 (b) - adopted on 21/05/2008; Law on Vocational Education and Training - Law No.
02/L-42 - Articles: 2.3 and 27.7 – adopted on 23/02/2006
16Law on Public Procurement - Law No.03/L –241 – Articles: 1 (2), 7, 33 (2), 34 (1), 35 (3), 36 (3), 38
(7), 56 (3), 60 (3), 73 (3), 91 (4), 104 (1 and 2 ), 105 (2.11), 125 (9) – adopted on 30/09/2010
17Law on Public – Private – Partnerships and Concessions in Infrastructure and Procedures for their
Award - Law No. 03/L-090 – Articles: 3, 16 and 50 (1.4) – adopted on 25/06/2009
13
14
18
19
in Article 2 (a) Anti-Discrimination Law 2004
Article 3(a) Anti-Discrimination Law 2004
132
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Considering this issue under the European Convention on Human Rights, the Court was
reluctant to draw distinctions regarding the different forms of discrimination. Instead in its first
case it held whilst Article 14 is an accessory right, it can be violated when read in conjunction
with another substantive right protected within the Convention. Additionally, the Court
explained that for a measure to be held permissible, it must have an objective and reasonable
justification and whether it is proportionate to its aims20. Following this judgment the ECtHR
has developed a methodology when dealing with discrimination cases under Article 14. There are
four key elements we should be aware of21:
1.
It must be established that the complaint of discrimination falls within the rights
protected in the Convention – the accessory nature of Article 14. If the claim does not
fall within the sphere of a protected right then the Court will not be able to rule on
it22. However, following the adoption of Protocol No. 12 to the ECHR, there is now a
general prohibition of discrimination, which one can directly rely upon23.
2.
Where there is a violation of a substantive right, the Court usually does not go on to
consider separately the violation under Article 14, especially if it’s essentially the same
argument. A violation of Article 14 in conjunction with a substantive right, if there is
clear inequality, will be dealt with24.
3.
The applicant must show the difference in treatment by identifying the group that’s
treated differently and show how her/his situation with that group is comparable.
4.
The State may show that the difference in treatment is justified. The requirements are
that it must have a reasonable and objective justification, it must pursue a legitimate
aim and the means employed must be proportionate to that aim.
b. Indirect discrimination
Indirect Discrimination occurs when:
x
x
x
x
x
An apparently neutral provision, criterion, practice
Puts persons
On the basis of one or more protected ground25
At a particular disadvantage
Compared to other persons
Unless that provision, criterion, practice is:
o
o
Objectively justified by a legitimate aim
Means of achieving that aim are appropriate and necessary26
Belgian Linguistics Case, Application Nos. 1474/62, 1677/62, 1691/62, 1769/63, 1994/63, 2126/64,
23 July 1968, ECtHR, at section 1b para 9-10
21 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition,
at p. 65-7 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 23/11/11
22 See Botta v Italy, Application No. 21439/93, 24 February 1998 – the Court held it could not rule on
Article 14 as the claim fell outside the scope of Article 8
23 see Sejdic and Finci v Bosnia and Heregovina, Application No. 27996/06 and 34836/06, Grand
Chamber of ECtHR
24 Chassagnou and others v France, Application Nos. 25088/94, 28331/95, 28443/95, 29 April 1999,
ECtHR
25 Article 2 (2) Anti-Discrimination Law 2004
20
133
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Indirect Discrimination
The ECHR system until recently did not recognize this form of discrimination27 and it’s been
claimed this is because of the difficulty to measure the disproportionate impact and the burden
of proof for claimants to satisfy, which was a high one28. However, the ECtHR departed from
this when it ruled that there was discrimination on the basis of statistical evidence29. The Court
said that discrimination may not only result from a legislative measure, but also from a de facto
situation30. In the case of D.H. and Others v the Czech Republic31, the Grand Chamber outlined that
statistical evidence could shift the burden of proof on the Government to explain the de facto
discrimination. More importantly though the Court said a measure, which disproportionately has
a prejudicial effect upon one group may amount to “indirect discrimination” and which does not
necessarily require discriminatory intent32. A further landmark judgment is that of Nachova v
Bulgaria33, where the court established procedural obligations to investigate crimes with racist
overtones in order to ensure the prohibition of discrimination.
Whereas in Bilka Kaufhaus GmbH v Karin Weber von Hartz34, the applicant argued that the pension
policy indirectly discriminated against women as more women worked part time. The ECJ
upheld this claim as the employer was not able to show the means used to achieve the objective
corresponded to the real need of the business or that they were objective and necessary for
achieving that objective.
c. Harassment
The required elements to constitute harassment which is discriminatory are:
x
x
x
x
Unwanted conduct (of a sexual and/or psychological nature)
Based on protected grounds35
With the purpose or effect of violating the dignity of a person and creating an
intimidating, hostile, degrading, humiliating or offensive environment
As determined by that person36
Harassment (a form of discrimination)
Most cases of harassment including sexual harassment arise in the workplace and which may
consist of embarrassing jokes, comments about appearance, unwanted physical contact, demand
for sexual favours and unjustified criticism. Such harassment can also relate to a person’s
characteristics, hence the requirement of basing a claim on a protected ground, which can be
racial, sexual or disability-related abuse among others37.
Article 3 (b) Ibid
Abdulaziz, Cabales and Balkandali v the United Kingdom, Application Nos. 9214/80, 9473/81,
9474/81, 28 May 1985, ECtHR
28 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition,
at p. 73 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 23/11/11
29 Zarb Adami v Malta, Application No. 17209/02, 20 June 2006, ECtHR
30 Ibid para. 76
31 Application No. 57325/00, 13 November 2007, Grand Chamber Judgment
32 Ibid para 184
33 Application Nos. 43577/98 and 43579/98, 6 July 2005, Grand Chamber Judgment
34 Case 170/84, [1986] ECR 1607, European Court of Justice
35 Article 2 (a) Anti-Discrimination Law 2004
36 Article 3 (c) Ibid
37 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition,
26
27
134
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
There are not many cases dealing with harassment as a form of discrimination from international
bodies or courts, however, the American case of Robinson v Jacksonville Shipyards Inc38, serves as a
good example. In that case the applicant, a female welder worker, working for a shipyard
company complained because she was continually confronted by nude pictures in her workplace
including in her tool box. In addition, her male colleagues referred to her as ‘baby’, ‘sugar’ and
‘dear’ and wrote obscene graffiti in the workplace directed at her. The domestic court upheld her
claim and said that this constituted harassment, a form of discrimination which was based on
sex.
d. Instruction to discriminate
The Anti-Discrimination Law provides that discrimination can also take place through an
instruction to discriminate39 . Such an instruction can relate to any of the protected grounds40
and it can take place through a direct or indirect instruction.
This is yet another part of the Anti-Discrimination Law, which seeks to provide comprehensive
protection that we do not easily encounter in the international context. However, how this could
work in practice we will make reference to a case considered by the Austrian Equal Treatment
Commission41. The applicant was a part-time waitress who was told by the owner of the
restaurant not to serve ‘black drug dealers’. From such an instruction it was unclear whether it
was black drug dealers or black people she wasn’t suppose to serve, although when three black
customers came to the restaurant, she refused to serve them. It was held that despite the
instruction being somewhat vague, the owner could be held responsible for any subsequent
discrimination.
e. Victimisation
Victimisation amounts to discrimination when:
x
x
x
x
Any person suffers any adverse treatment or adverse consequence
As a reaction to a complaint or to proceedings
Aimed at enforcing compliance with equal treatment42
And/or to the provision by such person of information, evidence or assistance in
connection with such complaint or proceedings43
Victimisation (a form of discrimination)
From this section of the law we can deduce that the protection offered is applicable only once a
complaint or proceedings have begun. Therefore, if an applicant seeks to enforce their right for
instance because of harassment in the workplace, if the employer than retaliates against this
complaint with further discrimination, the applicant can then also rely on victimisation as a
another claim of discrimination.
at p. 81 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 24/11/11
38 No. 86-927-Civ-J-12, 760 F. Supp. 1486. 1991 US District
39 Article 3 (d) Anti-Discrimination Law 2004
40 Article 2(a Ibid
41 See case summary available at
http://infoportal.fra.europa.eu/InfoPortal/caselawFrontEndAccess.do?id=4
accessed on 24/11/11
42 as defined in Article 2 (a) Anti-Discrimination Law 2004 - – this includes direct or indirect
discrimination and all the protected grounds
43 Article 3 (e) Anti-Discrimination Law 2004
135
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
The ECtHR also seems to be accepting such a cause of action. In the case of
Fogarty v United Kingdom44, the applicant submitted such an argument in regards
to the employment context.
Whilst the applicant did not succeed on procedural grounds, the Court appears ‘to accept
protection against victimisation as an extension of the rights guaranteed under the ECHR’45.
f. Segregation
Segregation encompasses discrimination46 when:
x
A person or persons are separated from others
x
By any natural or legal person or persons, or any combination thereof
x
Who are from either the public or private sector or both
x
When such separation is made on the basis of one or more protected grounds47
Unless such separation shall be:
o
o
Objectively justified by a legitimate aim
The means of achieving that aim are proportionate and necessary48
Segregation (a form of discrimination)
Therefore, the Anti-Discrimination Law once again provides comprehensive protection,
covering direct and indirect discrimination, the acts of both natural and legal persons from the
public and private sector and on the basis of all sixteen protected grounds. There is, however,
the opportunity to justify measures which could negatively impact on the protection offered. In
order to counteract this, it is important that such justifications are closely monitored and
effectively scrutinised during the administrative and judicial processes.
Whilst the ECHR does not specifically outline segregation as a form of discrimination, it has
dealt with such cases in recent times. In D.H. and Others v the Czech Republic49, the court said ‘it
shares the disquiet of the other Council of Europe institutions who have expressed concerns
about…the segregation the system causes’50 and found that Article 14 in conjunction with
Article 1 of Protocol 1 was breached .
In the more recent case of Oršuš and Others v Croatia51, Roma children were placed in regular
schools, although in separate classes from all the other children, on the basis that they were not
competent in the Croatian language. The Chamber held this amounted to a reasonable and
objective justification, thus it was not discriminatory. Following referral to the Grand Chamber,
however, the Court scrutinized the specific facts more closely and found that in this case Croatia
did not take adequate safeguards to ensure that there wasn’t discrimination. Whilst this case does
Application No. 37112/97, 21 November 2001, ECtHR
Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition,
at p. 84 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 24/11/11
46 discrimination understood to be within the meaning of Article 2 (a) Anti-Discrimination Law –
covering direct and indirect
47 Article 2 (a) Anti-Discrimination Law 2004
48 Article 3 (f) Anti-Discrimination Law 2004
49 Application No. 57325/00, Chamber Judgment 7 February 2006 and Grand Chamber Judgment 13
November 2007, ECtHR
50 Para. 198 ibid
51 Application No. 15766/03, Chamber Judgment 17 July 2008, Grand Chamber
Judgment 06 March 2010
44
45
136
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
not establish that segregation is unlawful per se, it does outline that there must be safeguards,
objective and reasonable justifications and that it must be used only as long as necessary.
3. The grounds of discrimination
The Anti-Discrimination Law covers an impressive sixteen grounds of discrimination including:
‘sex, gender, age, marital status, language, mental or physical disability, sexual orientation,
political affiliation or conviction, ethnic origin, nationality, religion or belief, race, social origin,
property or any other status’52. It is also expansive in that all of the above grounds are covered in
respect of direct or indirect discrimination53 and in relation to any right set forth by law54, which
has been rightly identified as exceeding the protection provided by the European Union
Directives55. Therefore, the grounds covered are indeed very comprehensive and ensure
protection in a range of instances.
a. Sex or gender
Sex and gender are identified as one of the first grounds of discrimination in Article 2 of the
Anti-Discrimination Law 2004, although no definition is provided. This does not mean,
however, that there is ambiguity in the law as it accepted that both refer to the state or category
of being male or female. Furthermore, the Law on Gender Equality provides definitions in
regards to gender quality in Section 2.
Discrimination on this ground can occur in a range of spheres and undoubtedly it takes place in
Kosovo affecting both men and women. Instances of gender based discrimination practiced
against women can include; though not limited to; pregnant women being discriminated against
in the workplace56, spousal rape not being criminalised57, domestic violence victims not being
taken seriously by the relevant authorities58, women not having equal rights in land ownership59,
divorce or in regards to child custody. Whereas men may be discriminated if not considered
suitable as child minders or nurses and not being able to receive equal rights in relation to
paternity leave60. However, due to a range of factors we do not have reported cases on this issue
in Kosovo and as a result recourse will be made to international jurisprudence in particular from
the ECtHR to highlight some of these forms of discrimination.
Article 2 (a) Anti-Discrimination Law 2004
Ibid
54Article 4 (n) Anti-Discrimination Law 2004
55Fabian G, ‘Implementation of the Anti-Discrimination Law in Kosovo: A plan in need of execution’
31, January 2006 available at http://www.errc.org/cikk.php?cikk=2459 accessed on 21/11/2011
56Case C-177/88, Dekker v Stichting VJV [1 0] ECR I-3941 – ECJ held that the employers decision
not to employ the applicant who was pregnant, even though she was the best person for the job
constituted direct discrimination on the ground of sex *this is not directly applicable in Kosovo due
to Kosovo not being part of the European Union but at times we will refer to such judgments*
57 See ‘Progress Report Made in Kosovo’, October 2011 at p.34, available at
http://www.fesprishtina.org/wb/media/Publications/2011/Made%20in%20Kosovo%202011%20(E
nglish).pdf accessed on 21/11/2011
58see cases of Kontrova v Slovakia, Application No. 7510/04, 31 May 2007, ECHR and A v Croatia,
Application
No. 55164/08, 14/10/2010, Hajduova v Slovakia, Application No. 2660/03, 30 November 2010 available
at http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/search.asp?skin=hudoc-en
59 See the case Avellanal v Peru (no. 202/1) heard by the Human Rights Committee administering the
International Covenant on Civil and Political Rights
60See ‘Progress Report Made in Kosovo’, October 2011 at p.34, available at
http://www.fesprishtina.org/wb/media/Publications/2011/Made%20in%20Kosovo%202011%20(E
nglish).pdf accessed on 21/11/2011
52
53
137
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
With regard to domestic violence the ECtHR delivered the landmark judgment of Opuz v
Turkey61 in 2009. The court accepted that domestic violence affected mainly women, there was a
general and discriminatory judicial passivity in Turkey, which created a climate conducive to
domestic violence and that such violence was gender-based and constituted a form of
discrimination against women62. Whereas in Rantsev v Cyprus and Russia63, although not directly
dealing with the prohibition of discrimination, the Court held both states had positive
obligations towards victims of trafficking. In Müller and Engelhard v Namibia64 it was held that
requiring a man to change his surname to that of his wife only following authorisation, violated
Article 26 of the International Covenant of Civil and Political Rights and that the measure
reflected a long-standing tradition was not accepted as a justification for the difference in
treatment.
b. Age
This is not defined, although it is widely understood to be an objective characteristic. Instances
of such discrimination can take place in a range of contexts, though in particular in the
workplace. Prior to the Anti-Discrimination Law coming into force the Ombudsperson
Institution in Kosovo conducted research on this issue. Their research found that public
institutions by specifying a particular age in a job advertisement, without a lawful justification,
were discriminating against older applicants such as over 35 or 55 years of age65.
Despite the Anti-Discrimination Law 2004 coming into force however, such discrimination in
Kosovo has continued and the Ombudsperson Institution has once again investigated in this
area. Its investigation focused on the decision taken by the Senate of the University of Pristina to
restrict the age in the recruitment of teaching staff without academic experience below 55 years
old. Such a decision the Ombudsperson Institution recommended could not be lawfully justified
and was discriminatory on the basis of age66.
c. Marital status
This can be defined to cover a range of statuses in order to cover marital and relationship status,
although the Anti-Discrimination Law does not define it. It has been suggested, however, that it
can include being ‘married, widowed, divorced, separated, single, unmarried, same-sex., opposite
sex’67. The areas where discrimination may be experienced once again may include employment
but also accessing services such as social housing or social security.
Whilst we are not aware of reported cases in Kosovo in this field, the areas outlined above where
discrimination may be experienced are likely to apply to the context of Kosovo. Of further
significance, however, is that discrimination on the basis of marital status is not explicitly
Application No. 33401/02 available at
http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?item=1&portal=hbkm&action=html&highlight=opuz&s
essionid=82145911&skin=hudoc-en accessed on 21/11/11
62ibid para. 200
63 Application No. 25965/04, 7 January 2010
64 No. 1 /2000, heard by the Human Rights Council administering the International Covenant on
Civil and Political Rights
65 Ex-Officio 41/04 available at
http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3050620a.pdf
accessed on 21/11/11
66 Ex-Officio 170/2010 available at http://www.ombudspersonkosovo.org/new/?id=2,0,151,159,a
accessed on 21/11/11
67 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition,
at p. 212 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 21/11/11
61
138
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
prohibited in any of the major international human rights instruments68, which makes the
protection provided in the Anti-Discrimination Law much more comprehensive.
d. Language
This ground refers to the right of all citizens69 not to be discriminated in respect of their
language. Discrimination in violation of this ground may be experienced when accessing certain
public services such as when applying for social protection, education, if appearing before a
court of law or participation in public affairs.
Failing to introduce legislation to permit the use of languages has been held to be
discriminatory70, although even when such legislation is introduced if not implemented it can
result in a violation. Making distinctions of those who can participate to be elected on the basis
of knowledge of language, without objective criteria, amounts to a violation71. Whereas under
the ECHR in Oršuš and Others v Croatia72, the Grand Chamber held that a distinction on the basis
of language is not an automatic violation of Article 14, if there is an objective and reasonable
justification for the difference. In this particular case though, by segregating Roma children in
schools, there was no ‘reasonable relationship of proportionality’73 and thus there was a
violation.
e. Mental or physical disability
Disability refers to a limitation from physical, mental or psychological impairment, which
hinders the participation of the persons concerned and must be probable that it will last for a
long time74. Whilst this is not binding in Kosovo and perhaps as a definition it is restrictive, it
highlights some of the components we should be considering when looking at discrimination on
this ground.
Cases on this ground of discrimination are also scarce in Kosovo, however, such individuals are
very vulnerable and may be facing discrimination in accessing employment, essential services and
realising their right to family life or freedom of liberty and security. In regards to the latter it has
been recommended that the legal framework in Kosovo is not satisfactory and should be
supplemented with a specific Mental Health Law, so that human rights are comprehensively
protected75.
Ibid
Does not relate only to minorities, although it applies to them also
70 Diergaardt v Namibia, No. 760/1997 – the Human Rights Council administering the ICCPR held
that Namibia by not introducing such a law and forcing them to use only English,
disproportionately affected Afrikaan speakers and amounted to indirect discrimination.
71 Ignatane v Latvia, No. 884/1999, the Human Rights Council administering the ICCPR held that by
denying the applicant to participate in local elections due to not accepting her language proficiency
as determined by a test resulted in violation of Article 25 in conjunction with Article 2
72 Application No. 15766/03, Grand Chamber Judgment 06 March 2010
73 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition,
at p. 186 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 22/11/11
74 Para 43-45, Case C13/05 Chason Navas v Eurest Colectividades SA, judgment of 11 July 2006,
European Court of Justice *not legally binding in Kosovo*
75 Kosovo Rehabilitation Centre for Torture Victims, ‘Human Rights Situation in Mental Health
Institutions’, January 2010 – February 2011, at p. 51, available at
http://www.krct.org/site/images/documents/reports/monitoring/en/Te%20drejtat%20e%20njeriut
%20ne%20institucionet%20e%20shendetit%20mendor%202011_en.pdf accessed on 21/11/11
68
69
139
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
The jurisprudence of the ECHR is particularly relevant here, which is directly applicable in
Kosovo76. In regards to liberty and security in the context of patients with a mental disability the
Court has held that there must be legal basis for detaining such individuals including following
procedural rules and that such detention cannot be arbitrary77. Authorities also have obligations
to ensure when detaining persons with disabilities, that the treatment they receive does not
constitute degrading treatment78. There have also been legal challenges from persons with
physical disabilities who face obstacles in accessing certain public places79. These have not been
held by the Court as constituting discrimination, as there are other means through which such
individuals could access such services80. Whilst the Courts approach has been described as a
‘missed opportunity to redress discrimination’81, it is important to point out that relying on such
a ground it is important to show a direct link between the protected right and discrimination
endured and how other means are not readily available to realise such a right in Kosovo.
f. Sexual orientation
Sexual orientation refers to a ‘person’s sexual identity in relation to the gender to which they are
attracted’82, which can be heterosexual (opposite sex), homosexual (same sex), and bisexual
(either sex), although the Anti-Discrimination Law does not define this. Additionally, there are
individuals who identify themselves as transgendered, meaning they do not unambiguously
conform to the conventional notions of male or female and are also protected under this
ground.
Stigma is attached to individuals who identify themselves as homosexuals, bisexuals and
transgendered all over the world83, which can results in discrimination when such individuals
attempt to exercise various civil and economic rights. Kosovo is not an exception to this,
although the situation is more serious in that such individuals may even fear for their safety if
identified.
Effective legal protection is evident under the ECHR system, which Kosovo is legally obligated
to apply and the Anti-Discrimination Law has a central role to play in ensuring protection. The
Court has held that in awarding parental responsibility, if basing it on considerations of one
partner’s sexual orientation (homosexuality), this is not acceptable and constituted
discrimination84. Similarly, adoption rights cannot be restricted to homosexuals, if the sole
reason for such a decision is based upon sexual orientation, which again amounts to unlawful
discrimination85. In Schalk and Kopf v Austria86, while the Court did not find discrimination in
Article 53 of the Constitution of the Republic of Kosovo
Gajcsi v Hungary, Application No. 34503/03, 3 October 2006, ECHR
78 Price v United Kingdom, Application No. 33394/96, 10 July 2001, ECHR
79 Botta v Italy, Application No. 21439/93, 24 February 1998, ECHR (relying on Article 8, the
applicant challenged the States inaction in granting disabled persons access to the beach, the Court
held there was no direct link between his right to private life and such access)
Zehnalova and Zehnal v Czech Republic, Application No. 38621/97, 14 May 2002, ECHR (again
relying on Article 8, lack of access to buildings within municipality challenged but the Botta
reasoning was applied)
80 Farcas v Romania, Application No. 32596/04, 14 September 2010, ECHR
81 Interights April 2011, available at http://www.interights.org/farcas/index.html accessed on
21/11/11
82 Definition provided by Oxford Dictionary available at
http://oxforddictionaries.com/definition/sexual+orientation accessed on 21/11/11
83 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Practitioners’ 2011 Edition,
at p. 138, available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 21/11/11
84 Salguiero Da Silva Mouta v Portugal, Application No. 33290/96, 21 December 1999, ECHR
85 E.B v France, Application No. 43546/02, 22 January 2008, ECHR
76
77
140
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
relation to the right to marry, it did find that an unmarried same-sex couple without children
constituted ‘a family’ for the purpose of Article 8. Discrimination on the basis of sexual
orientation is also prohibited the Court has held in relation to succession of tenancy87, access to
benefits such as insurance coverage as offered to heterosexuals88 and in exercising the right to
freedom of assembly89.
g. Political affiliation or conviction
This ground can provide protection to those whose rights are violated/circumvented because of
their political affiliation or because they have certain convictions. Furthermore, it has been
suggested that discrimination on this ground provides protection for ‘activities or demonstrating
opposition90 to the established political principles, system or rulers’91.
Discrimination on this ground can take place in a range of contexts such as in employment
particularly in the public sector, regarding freedom of expression, as well as access to certain
services such as being awarded public procurement tenders and contracts.
In Feldek v Slovakia92, a published article made reference to the ‘fascist past’ of a Slovakian
government minister, which the national courts declared defamatory. The ECtHR, however,
held that this was a violation of the right to freedom of expression as such information was of
importance for public debate93. Whereas, in cases restricting employment of former state
employees even in the private sector, the Court has found this amounts to a discriminatory
measure94.
h. Race, ethnic origin and nationality
Race is defined as ‘any distinction, exclusion, restriction or preference based on race, colour,
descent, or national or ethnic origin which has the purpose or effect of nullifying or impairing
the recognition, enjoyment or exercise, on an equal footing, of human rights and fundamental
freedoms in the political, economic, social, cultural or any other field of public life’95.
Additionally, as a concept it’s been suggested ‘race’ encompasses a range of characteristics
including biological, economical, social, cultural and historical factors96. Discrimination on the
ground of race is manifested through different ways including hate speech, racially motivated
violence97 and through more subtle ways within employment or accessing services for instance.
Application No. 30141/04, 24 June 2010, ECHR
Karner v Austria, Application No. 40016/98, 24 July 2003, ECHR
Kozak v Poland, Application No. 13102/02, 02 March 2002, ECHR
88 P.B and S.J v Austria, Application No. 18984/02, 22 July 2010, ECHR
89 Baczkowski and Others v Poland, Application No. 1543/06, 03 May 2007, ECHR
Alekseyev v Russia, Application Nos. 4916/07, 25924/08 and 14599/09, 10 October 2010, ECHR
90 This is understood to relate to non-violent activities
91 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition,
at p. 207 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 21/11/11
92 Application No.29032/95, 12 July 2001, ECHR
93 On this occasion the court did not, however, find discrimination based on political opinion
94 See cases: Rainys and Gasparaviÿius v Lithuania, Application No. 70665/01 and 74345/01,07 April
2005, ECHR, Sidabras and Dziautas v Lithuania, Application No. 55480/00 and 59330/00, 27 July
2004, ECHR and Žiÿkus v Lithuania, Application No. 26652/02, 07 April 2009 ECHR
95 Article 1 (1) International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination
(ICERD)
96 Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011 Edition, at p.
151 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 23/11/11
97 In the case of Dzemajl, No. 161/2000, UN Committee against Torture – it was recognised that the
86
87
141
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
If an allegation of racial discrimination is raised for instance in the employment context but is
not considered by the relevant judicial body, this has been held amounts to racial
discrimination98. The ECJ in applying the Race Directive, which the Anti-Discrimination Law is
based upon has gone further than this. In the case of Centrumvoor gelijkheid van kansen en voor
recismebestrijding v Firma Geryn NV99, the Court held there didn’t need to be a victim to result in a
breach or that the discriminatory policy has been put into practice, discriminatory acts
themselves may constitute a violation of the Directive.
Access to services, such as restricting access to bank loans on the basis of nationality have also
been held to constitute indirect discrimination100 and access to public places must be guaranteed
for all, thus eliminating racial discrimination101.
Racial discrimination, in certain circumstances can also amount to degrading treatment within
Article 3 of the ECHR102. In regards to the right to life the Court has held when investigating
violent events, racial motivations must be investigated in order for States to comply with the
procedural aspect of Article 2103. Additionally, protection of other rights may be compromised
due to a racial issue such as in regards to the right to private and family life104 or the right to a
fair trial105.
Furthermore, discrimination may also take place through segregation106 of individuals.
Segregating on the basis of ethnic origin, without a legitimate aim and more importantly without
safeguards will result in racial discrimination, which is prohibited107.
Nationality it has been suggested refers to the legal bond between a citizen and the State,
therefore it has a legal character in relation to citizenship108. Discrimination on this ground is
covered by the Anti-Discrimination Law and in practice can be experienced within different
contexts. In Gaygusuz v Austria109, it was held access to unemployment benefit was denied
existence of a racist motivation can be an aggravating factor when a criminal offence is committed
Yilmaz-Dogan v the Netherlands, No.1/1984, Committee on the Elimination of Racial
Discrimination
99 Case C-54/07, 07 October 2008, European Court of Justice
100 Habassi v Denmark, No.10/1997, Committee on the Elimination of Racial Discrimination
101 Lacko v Slovak Republic, No11/1998, Committee on the Elimination of Racial Discrimination –
the applicant was refused entry in a restaurant because of this Roma ethnic origin
102 see the cases of East African Asians v the United Kingdom, Application Nos. 4403/07, 14
December 1973, ECHR, Cyprus v Turkey, Application No. 25781/94, 10 May 2001, ECHR
103 Nachova v Bulgaria, Application No. 43577/98 & 43579/98, 6 July 2005, Grand Chamber of
ECtHR
104 Connors v United Kingdom, Application No. 66746/01, 27 May 2004, ECtHR – where the Court
held the lack of procedural rights in this case violated the applicants rights to family life under
Article 8
105 see cases M v France, Application No. 16831/90, 09 November 1990, ECtHR – where it was held
the failure to investigate an alleged racist remark by a juror violated Article 6(1)Sander v United
Kingdom, Application No. 34126/96, 09 May 2000, ECtHR – Article 6 violated as two jurors
made racist jokes about the Asain defendants
106
separating a group of people based on certain criteria such as sex, race, ethnicity etc
107
See cases of D.H and Others v Czech Republic, Application No. 57325/00, 7 February 2006 –
Chamber Judgment, 13 November 2007 – Grand Chamber Judgment, ECtHR
Oršuš and Others v Croatia, Application No. 15766/03, 17 July 2008 – Chamber Judgment, 06
March 2010 – Grand Chamber Judgment, ECtHR
108
Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011
Edition, at p. 168 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on
23/11/11
109 Application No. 17371/90, 16 September 1996, ECtHR
98
142
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
without any reasonable or objective justification and the differential treatment was based on
nationality, which amounts to discrimination contrary to Article 14 ECHR.
i. Religion and belief
‘Religion and belief is one of the most protected rights in international human rights law’110,
which national legal measures such as the Anti-Discrimination Law also protect. It is difficult to
define such a right though, due to the range of faiths and as such the Anti-Discrimination Law
does not define it.
Discrimination based on this ground can be experienced in relation to a range of other rights
such as the right to private and family life, education, employment and religious activities, among
others.
In Hoffman v Austria111, the national court awarded custody to the father on the basis of his
religion as he would be able to better protect the children’s interests. The Court, found that the
distinction on the basis of religion was not justified by any State aim, therefore, this unjustly
deprived the applicant of her right of non-interference with family life and was discriminatory.
j. Social origin
As a ground this is not defined in the Anti-Discrimination Law, also it is difficult to define even
in international human rights law. The Committee on Economic, Social and Cultural Rights in
General Comment 20112 has defined it as referring to a ‘person’s inherited social status’ in
relation to three categories including: property, descent by birth and economic and social status.
With such categories in mind, discrimination can take place in relation to property ownership or
in regards to economic or social status. Furthermore, the Committee has highlighted that living
in poverty or homelessness can hinder ones rights to access education, healthcare of access to
public places, which constitutes discrimination.
k. Any other status
This ground is evolutionary in that no international convention provides for new grounds of
protection. This is a significant as it will allow superior protection, whilst developing the law and
not restricting applicants to bring cases on the other specified grounds, if their case does not
adequately fit.
However, in light of the fact that the Anti-Discrimination Law is very comprehensive in regards
to the grounds it covers, in practice this ground should not be used if one of the defined
grounds clearly applies to a particular case. Due to the nature of this ground, it would be
inappropriate for a definition to be provided, although already one can envisage some cases that
might be brought forward.
Discrimination on the basis of philosophical belief113 could be brought forward under this
ground. Other jurisdictions have already started dealing with such cases, such as considering
Interights, ‘Non-Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011
Edition, at p. 168
available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on 23/11/11
111 Application No. 12875/87, 23 June 1993
112 Available at http://www2.ohchr.org/english/bodies/cescr/comments.htm accessed on 23/11/11
113
This would be different to the definite ground of religion and belief, which it’s been suggested the
latter ‘belief’ always relates to religious beliefs and not political, social or philosophical – see
110
143
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
whether philosophical beliefs in man-made climate change should be a prohibited ground of
discrimination114. In other cases other philosophical beliefs have been argued such as a belief in a
‘conspiracy theory’ surrounding the 7/7 and 9/11 terrorist attacks115, which did not succeed.
However, other such beliefs which have succeeded at court include a philosophical belief in antifox hunting116 and in the ‘higher purpose’ of the British Broadcasting Company117.
4.The scope of the Act
The Anti-Discrimination Law ensures wide applicability by covering natural and legal persons
from the public and private sectors. With regards to public bodies, they can be held liable for any
action or inaction which violates a right or rights of a natural or legal person or persons118.
Additionally, the implementation scope of the Law is detailed through thirteen specified areas,
whilst the fourteenth outlines that the implementation scope can be further expanded through
‘any other right set forth by applicable law’119.
The applicable areas are sufficiently clear in order to be applied in practice within administrative
and judicial processes. However, this report shall explore some of these further and in particular
make reference to additional legislative acts which contain a prohibition of discrimination either
in respect of already specified fields within the Anti-Discrimination Law or those constituting
‘any other right set forth by law’.
a. Employment, working conditions and trade union rights
Employment is specifically covered by the Anti-Discrimination Law in two aspects. Firstly,
‘conditions for access to employment120 including selection criteria and recruitment
conditions’121 should be compliant with Anti-Discrimination Law. This means that an individual
even without having an employment contract, they can rely on the Anti-Discrimination Law,
‘whatever the branch of activity and at all levels of the professional hierarchy’122. Similarly,
promotion is also included under the same conditions particularly whatever the activity and at all
levels of the hierarchy.
Secondly, the employment terms and working conditions should respect anti-discrimination
principles including dismissal and pay123.
Interights, ‘Non- Discrimination in International Law: A Handbook for Professionals’ 2011
Edition, at p. 187 available at http://www.interights.org/handbook/index.html accessed on
23/11/11
114 Grainger Plc and others v Nicholson, UKEAT/0219/09 available at
http://www.bailii.org/uk/cases/UKEAT/2009/0219_09_0311.html accessed on 23/11/11
115 Farrell v South Yorkshire Police Authority [2011], Employment Tribunal, UK, case summary
available at http://www.employmentlawwatch.com/tags/farrell-v-south-yorkshire-poli/ accessed
on 23/11/11
116 Hashman v Milton Park (Dorset) Ltd t/a Orchard Park [2011], Employment Tribunal, UK, case
summary available at http://www.fishermeredith.co.uk/archives/5903 accessed on 23/11/11
117 Maistry v British Broadcasting Company [2011], Employment Tribunal, UK, summary available at
http://www.williambrose.com/news/120/66/Maistry-v-BBC-2011 accessed on 23/11/11
118 Article 4 Anti-Discrimination Law 2004
119 Article 14 (n) Ibid
120 This covers self-employment and to occupation
121 Article 4 (a) Ibid
122 Ibid
123 Article 4 (c) ibid
144
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
The Law on Labour124 makes further provisions regarding anti-discrimination in the
employment context. Firstly, it expands the scope of anti-discrimination in employment by
including training, terms and conditions of employment, disciplinary matters and any other
matters arising in the employment relationship or as regulated by the law in force125. Secondly, it
makes directly applicable the Anti-Discrimination Law to any employment contract126. With
regard to vulnerable groups in employment it makes special provisions for the disabled by
specifically prohibiting direct or indirect discrimination against people with disabilities127 and
places a specific duty on the employer during recruitment to ensure equal opportunities for men
and women128. Additionally, real and determining occupational requirements are not considered
discriminatory129.
Employment in the public sector is specifically dealt with; the public sector is required to
advertise all public sector employment opportunities and discrimination is prohibited130. The
punitive measures of the Labour Law also deal with discrimination. A fine for disregarding the
Labour Law can vary from 100 (euro) to 10, 000 (euro)131, although this is tripled if
discrimination has taken place132.
In defining discrimination133, however, the Law of Labour contains a number of discrepancies.
Firstly, discrimination based on sex is covered in the English version of the law but gender is
not, whereas in the Albanian version it is the opposite, gender is covered, sex is not. Similarly
there is reference to family status as a protected ground, although this is not clear what it covers.
More significantly, certain grounds are excluded altogether including: disability, sexual
orientation, ethnic origin and nationality. This definition also makes reference to trade union
membership as a new ground of protection against discrimination.
Whilst, this incomplete definition of discrimination could be a result of poor drafting, it is
problematic in theory and practice. This is because it does not comply with the Constitution134
or other laws135, on the basis that it excludes certain grounds and therefore, certain people from
protection against discrimination in the employment context.
Trade union rights are another area where the Anti-Discrimination Law is applicable covering
membership, involvement in a workers organisation or professional organisation and the
benefits provided136. Such protection is further elaborated in the Law for Organizing Trade
Unions, where it is provided that discrimination on the ground of membership of a trade union
or taking part in such activities is prohibited137. Additionally, discriminating against trade unions
representatives is prohibited138 and intervening in the functioning of a trade union despite the
legal prohibition139 may result in discrimination140, although the latter is not sufficiently clear.
Law No.03/L –212
Article 5 (1) Law on Labour - Law No.03/L –212
126 Article 5 (5) Law on Labour - Law No.03/L –212
127 Article 5 (2) ibid
128 Article 5 (4) ibid
129 Article 5 (3) ibid
130 Article 8 (1) and (2) ibid
131 Article 92 (1) ibid
132 Article 92 (3) ibid
133 Article 3 (1.17) ibid
134 Article 34 (2) Constitution of the Republic of Kosovo
135 Article 2 (a) Anti-Discrimination Law 2004 – Law No. 2004/3
136 Article 4 (d) ibid
137 Article 4 (2) Law for Organizing Trade Union - Law No. 04/L-011 – adopted on 28/07/2011
138 Article 24 (1) ibid
139 Article 25 ibid
124
125
145
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
b. Education and Vocational Training
Education is another important area where the Anti-Discrimination Law applies. Through
Article 4 (g), this means that anti-discrimination norms apply to both the public and private
educational institutions in the Republic of Kosovo, who must ensure that they do not
discriminate on any of the protected grounds. Similarly, the law ensures protection for those in
vocational training at all levels, including practical work experience141.
The Law on Education in the Municipalities142, elaborates on the application of nondiscriminatory norms. Firstly, it outlines that the Ministry of Education, Science and Technology
(hereafter MEST) has as a responsibility to promote a ‘non-discriminatory educational system in
which each person’s right to education is respected and quality learning opportunities are
available to all’143. Secondly, it is also the responsibility of MEST to ensure integration of
‘impaired and disabled persons in the educational system’144. Whilst, it is the responsibility of the
Municipalities to ensure that the registration and admission of students is in compliance with
Anti-Discrimination Law145. Municipalities also have the competence to create conditions to
provide educational services in the Serbian language’146, although provisions for education in
other minority languages is not specified.
With regard to vocational training, the Law on Vocational Education and Training147 also
attempts to provide references to anti-discrimination norms. Article 2 (3) provides that public or
private institutions should provide education without discrimination on the grounds of ‘gender,
ethnicity, disability’. Additionally, that a student can appeal in regards to assessment marks or
grades on the basis that they have been discriminated148. Firstly, the protected grounds are not
sufficient as a large number of them have been left out, which in this context could be
particularly important as older students may engage in vocational training and may have other
commitments upon which they can be discriminated against. Secondly, whilst the appeal process
is important to be included especially on the basis of discrimination, the concept is not well
defined and practical problems may arise.
c. Social Protection (social assistance, social security, healthcare)
The Anti-Discrimination Law also applies to social assistance, social security and healthcare149.
With regard to these areas of application, it is particularly important to mention that obligations
of public bodies include ‘any action or inaction which violates the right or rights of any natural
or legal persons’.
Specific legislation covering these areas does not, however, adequately incorporate nondiscrimination norms. The Law on the Social Assistance Scheme in Kosovo150 does not contain
nor mention anti-discrimination norms anywhere. This is very much regrettable as certain
claimants may face discrimination in applying for social assistance and this particular law does
Article 25 (4.2) ibid
Article 4 (b) Anti-Discrimination Law 2004
142 Law No. 03/L-068
143 Article 3 (b), Law on Education in the Municipalities in the Republic of Kosovo
144 Article 3 (j) ibid
145 Article 5 (b)
146 Article 12 ibid
147 Law No. 02/L-42
148 Article 27 (7) Law on Vocational Education and Training
149 Article 4 (e)
150 Law No. 2003/15
140
141
146
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
not deal with such an issue directly. Additionally, this may well be one of the factors why we
have not had many discrimination cases in the courts, as cases would have to be brought by
directly relying on the Anti-Discrimination Law.
With regard to healthcare Kosovo currently has three laws in force, which regulate healthcare
and incorporate anti-discrimination norms in some form. The Kosovo Health Law states that
healthcare will be provided through a number of principles such as equity151, which ‘includes
without discrimination defined by international conventions’152. Additionally, inclusiveness and
non-discrimination is another principle in providing equal health care for all and without
discrimination ‘regardless of gender, nation, race, colour, language, religion, political preferences,
social status, the property status, the level of physical or mental abilities, family status, or age
differences’153. Furthermore, the Ministry of Health is under an obligation to ‘develop policies
and implement legislation for a non-discriminatory and accountable health care system’154.
Whereas the Law on the Rights and Responsibilities of the Citizens in Health Care155 (hereafter
LRRCHC) provides that healthcare should be ‘adequate and continuously accessible to all
without any discrimination’156 and waiting lists should be operated without discrimination157.
Additionally, the LRRCHC outlines the following grounds ‘social position, political views, origin,
nationality, religion, gender, sexual preferences, age, marital status, physical or mental disability,
qualification or on any other grounds not related to their state of health’158. The Law on
Reproductive Rights also makes reference to non-discrimination as it guarantees realization of
reproductive rights without any discrimination159.
However, there are discrepancies between the first two laws and the grounds upon which
discrimination can take place. Furthermore, neither of these cover all of the protected grounds in
the Constitution or the Anti-Discrimination Law 2004. Of particular importance is that some
grounds which may offer protection to marginalized groups are not included in both laws such
as sexual orientation, ethnicity and language, which can have an impact on access to healthcare
by these groups.
d. Access to supply of goods and services
The Anti-Discrimination Law specifically recognises ‘access to supply of goods and services
which are available to the public’160. Therefore, in accessing good or services whether from the
private or public sector, discrimination on any of the protected grounds is prohibited.
In the public sector for instance the Law on Public Procurement161 requires that all those
involved in public procurement, their decisions are required to respect non-discrimination162.
The law dedicates Article 7 to ‘equality of treatment/non-discrimination and transparency’. This
requires that ‘economic operators to be treated non-discriminatorily’163, ‘no procurement activity
Article 12 (1) Kosovo Health Law – Law No. 2004/04
Article 12 (2.a) ibid
153 Article 12.5 ibid
154 Article 17 (1.a) ibid
155 Law No. 2004/38
156 Article 4 (1) Law on the Rights and Responsibilities of the Citizens in Health Care
157 Article 4 (11) ibid
158 Article 4 (5) ibid
159 Article 4 (3) Law on Reproductive Health – Law No. 02/L-76
160 Article 4 (i) Anti-Discrimination Law 2004
161 Law No. 04/L-042
162 Article 1 (2) Law in Public Procurement in Republic of Kosovo – Law No. 04/L-042
163 Article 7 (1) ibid
151
152
147
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
shall be conducted…that discriminates’164, a discriminatory procurement procedure is
prohibited165 and a contracting authority shall not create or impose and shall prevent ‘territorial,
physical, material, personal, or organizational discrimination’166. Additionally, discrimination is
referred to in another ten articles167.
Whilst the type of discrimination referred to in Article 7 is different to that in the Discrimination
Law 2004, it is important to recognise that this area of application requires a somewhat different
criterion. Nonetheless, it is very important that the discrimination prohibition has been included
and it remains to be seen how it will be implemented in practice.
e. Participation in public affairs
The Anti-Discrimination Law requires that participation in public affairs to take place without
any discrimination. It identifies two particular areas; ‘the right to vote and the right to be voted
for’168.
With regard to voting rights the Law on General Elections169 also stipulates that ‘every citizen of
Kosovo has the right to vote and the right to be elected without discrimination’170. Additionally,
it extends to the prohibition of discrimination by requiring media access without
discrimination171, the rate applied to be without discrimination172 and the Central Election
Commission to implement non-discriminatory personnel policies173. Additionally, the Law on
Local Elections174 also guarantees that ‘every citizen of Kosovo has the right to vote and the
right to be elected without any discrimination’175.
Both laws on elections have specified the same grounds upon which discrimination may take
place and they include ‘race, ethnicity, color, language, gender, religious belief or political
convictions, education, social affiliation or any other similar criteria pursuant to the provisions of
this Law’176. However, it is evident that these grounds do not comply with those in the
Constitution or the Anti-Discrimination Law 2004, as certain grounds are excluded such as sex,
age, marital status, physical disability, sexual orientation, property and birth.
f. Fair treatment before tribunals
Fair treatment without discrimination in the administrative and judicial process is also
guaranteed by the Anti-Discrimination Law. Article 4 (j) guarantees ‘fair treatment before
tribunals and all other organs administering justice’.
The Law on Courts specifically guarantees that ‘courts shall treat all persons in an equal manner,
without on any discrimination based on race, colour, gender, language, religion, political or other
opinion, national or social origin, relation to any community, property, economic and social
Article 7 (2) ibid
Article 7 (3) ibid
166 Article 7 (4) ibid
167 Articles: 33 (2), 34 (1), 36 (3), 38 (7), 56 (2.2), 73 (3), 91 (4), 104 (1 and 2), 105 (2.11) and 125 (2) ibid
168 Article 4 (l) Anti-Discrimination Law 2004
169 Law No. 03/L-073
170 Article 2 Law on General Elections - Law No. 03/L-073
171 see definition on “Equitable Access” Article 3 ibid
172 Article 50 (2) Law on General Elections
173 Article 66 (5. g) ibid
174 Law No. 03/L-072
175 Article 3 (1) Law on Local Elections
176 Article 2 Law on General Elections and Article 3 (1) Law on Local Elections
164
165
148
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
condition, sexual orientation, birth, disability or other personal status’177. Additionally, the Law
on the Use of Languages guarantees that ‘every person has the right of equality before the law
and of equal protection of the law. Any discrimination based on the grounds of language shall be
prohibited’178
However, the Law on the Kosovo Judicial Council179, which outlines the competences of the
Council including managing the procedures of recruitment of judges and disciplining them180
does not make any reference to anti-discrimination norms. Similarly, the Law on the
Prosecutorial Council181 which outlines the Councils role in recruitment and dismissals182 once
again does not make any reference to anti-discrimination norms.
g. Other areas of implementation
The Anti-Discrimination Law 2004 also applies to four other areas. Social advantages are one of
these areas, which the Law says ‘includes but not limited to humanitarian assistance’183. Access to
housing is another guaranteed right, which the Law requires to be guaranteed without
discrimination. This includes ‘all other forms of property (both movable and immovable)184.
The right to personal security185 and access to public places186 are also guaranteed without
discrimination. With regard to these rights the police are ‘under a duty to take necessary
measures to protect persons who may be subject to threats or acts of discrimination, hostility or
violence on account of their national, ethnic, cultural, linguistic or religious identity’187.
Additionally, a police officer or civilian staff member commits a serious disciplinary offence if
s/he attempts to commit, commits, assists another or incites discriminatory actions on the basis
of age, gender, sexual orientation, ethnicity or religion188.
Once again the protected grounds are not inclusive as the Constitution or the AntiDiscrimination Law stipulate. Furthermore, in relation to personal security if there is a need for
protection because of threats or acts of discrimination on the basis of sexual orientation or
political affiliation then the Law on Police does not seem to impose such a duty.
h. ‘Any other right’
Article 4 (n) of the Anti-Discrimination Law 2004 makes reference ‘to any other right set forth
by applicable law’ upon which discrimination is prohibited. A range of rights exist where the
prohibition of discrimination has been included as an integral part, some of which will be
explored here.
Article 7 Law on Courts – adopted on 22/07/2010 but this Article is not in force and will not be
until 01/01/2013
178 Article 3 (2), Law on Use of Languages - Law No. 02/L-37
179 Law No. 03/L-223
180 Article 1 Law on Kosovo Judicial Council
181 Law No. 03/L-224
182 Article 1 (4) Law on Prosecutorial Council
183 Article 4 (f) Anti-Discrimination Law 2004
184 Article 4 (h) ibid
185 Article 4 (k) ibid
186 Article 4 (m) ibid
187 Article 11 (4) Law on Police - Law Nr. 03/L-035
188 Article 46 (k) ibid
177
149
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Access to public documents is one of such rights as the Law on Access to Public Documents189
provides. Article 1 guarantees ‘the right of every natural and legal person to have access, without
discrimination on any grounds…to official documents maintained, drawn or received by public
institutions’. Whilst grounds of discrimination are not defined, those included in the AntiDiscrimination Law and the Constitution are applicable in this case.
The Family Law of Kosovo190 recognises the prohibition of discrimination by providing that ‘all
persons enjoy equal treatment of rights and obligations set forth in this Law’191. Additionally,
that ‘there shall be no direct or indirect discrimination against any person or persons based on
sex, age, marital status, language, mental or physical disability, sexual orientation, political
affiliation or convictions, ethnic origin, nationality, religion or belief, race, social origin, property,
birth or any other status’192.
The right to practice religion is also protected; particularly no one shall be discriminated or
privileged in any way on the basis of religious convictions, belonging or not to a religious
denomination or the observance of religious ceremonies or rituals193.
Whilst, equal rights between men and women have been specifically protected through the Law
on Gender Equality194. Discrimination is prohibited in a number of sections covering
employment195, media196 and social life in Kosovo197.
Additionally, the right of association as protected through the Law on Non-Governmental
Organisation guarantees that ‘no person shall be required to associate involuntarily, nor any
Person be discriminated against in any way because of any decision to associate or not to
associate’198.
Furthermore, marginalized groups have been specifically protected against discrimination
through respective legislation. The rights of communities are protected through the Law on the
Protection and Promotion of the Rights of the Communities and their Members in Kosovo199.
This law prohibits all forms of discrimination200 and deals with specific aspects such as choosing
whether they are treated as part of a community201, participating in local and international
organisations and their activities without discrimination202, media203, economic and social
opportunities204 and health205. Additionally, institutions are under an obligation to take positive
measures to ensure full and effective equality of communities which does not amount to
Law No.03/L –215
Law Nr.2004/32
191 Article 4, Family Law in Kosovo
192 Ibid
193 Article 2 (1), Law on Freedom of Religion in Kosovo - Law No. 02/L-31
194 Law No.2004/2
195 Section 13, Law on Gender Equality
196 Section 15 ibid
197 Section 19 ibid
198 Article 3 (2), Law on Freedom of Association in Non-Governmental Organisations - Law No.
03/L-134
199 Law No. 03/L-047
200 Article 3 (3) ), Law on the Protection and Promotion of the Rights of the Communities and their
Members in Kosovo - Law No. 03/L-047
201 Article 1 (5) ibid
202 Article 5 (9) ibid
203 Article 6 ibid
204 Article 9 ibid
205 Article 10 ibid
189
190
150
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
discrimination206 and give special consideration to improve the situation of Roma, Ashkali and
Egyptian communities207.
Another marginalized group is people with disabilities and their rights are protected through the
Law on Vocational Ability, Rehabilitation and Employment of People with Disabilities208. The
law specifically prohibits discrimination in the employment context209 and provides penalties for
discrimination210.
Furthermore, public institutions must comply with the prohibition of discrimination such as the
Kosovo Intelligence Agency, which ‘shall not act against rights and interests of any communities
nor will discriminate against any person on any ground’211. Similarly, public enterprises have such
obligations for instance the Postal Service must ensure ‘equal and non-discriminatory treatment’
of users212 and the Radio Television of Kosovo, which is under an obligation not to broadcast
any material that discriminates against individuals or groups213.
5. Exceptions and Positive Action
An exception to the prohibition of discrimination is that of real and determining occupational
requirement as provided for in Article 5 of the Anti-Discrimination Law. This means that it is
not discriminatory to exclude on certain grounds if:
x
x
x
x
Due to the nature of the activities concerned or the context in which they are carried
out
Such characteristic constitutes a real and determining occupational requirement
The objective is legitimate
The requirement is proportionate
In ColinWolf v Stadt Frankurt amMain214, the ECJ held that setting the age for hiring fire fighters
for intermediate positions at 30 was legitimate as the aim was to ensure the operational capacity
and full functioning of the fire service. Additionally, it was not disproportionate because of the
physical fitness required and the amount of time an individual could spend in that position.
Similarly, the ECJ has accepted discriminating on the basis of sex was justified in the case of
Sirdar v Army Board215, because as a chef in the Royal Marines, that individual would have to fight
at the front line.
Positive action relates to measures which aim to redress inequalities but by doing so may exclude
groups. Therefore, this sort of action is against the prohibition of discrimination and even the
notion of equality, which may be viewed as controversial. However, it is used as a tool to remedy
disadvantages, it does not constitute discrimination and many international human rights
Article 1 (2) and Article 3 (3) ibid
Article 9 (2) ibid
208 Law No. 03/L-01
209 Article 5, Law on Vocational Ability, Rehabilitation and Employment of People with Disabilities
– Law No. 03/L-019
210 Article 25 (1.1) ibid
211 Article 2 (4), Law on the Kosovo Intelligence Agency - Law No. 03/L-063
212 Article 1, Law on Postal Services - Law No. 03/L-17
213 Article 15, Law on Radio and Television of Kosovo - Law No. 02/L-4
214 Case C-229/08, 12 January 2010, European Court of Justice available at
http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:62008J0229:EN:HTML
accessed on 28/11/2011
215 Case C-273/97, 1999, European Court of Justice
206
207
151
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
instruments permit its usage in certain circumstances216. Article 6 of the Anti-Discrimination
Law provides that a positive measure is taken:
x
x
x
x
With a view to ensure full equality in practice
A measure to prevent or compensate for disadvantages
Linked to one or more grounds217
Not deemed discrimination provided it complies with international human rights
standards
The ECtHR has not explicitly ruled on this issue. However, in the case of Zeman v Austria218, the
Court said ‘Article 14 does not prohibit a member state from treating groups differently in order
to correct “factual inequalities” between them; indeed in certain circumstances a failure to
attempt to correct inequality through different treatment may in itself give rise to a breach of the
article’219.
6. Remedies and Enforcement
In order to successfully ensure protection from discrimination Chapter II of the AntiDiscrimination Law entitled ‘procedures and sanctions’ is incredibly important. Following
discussions with a range of stakeholders working in this area, it has been suggested that this area
lacks clarity, which hinders implementation and as a result protection from discrimination.
a. Administrative and judicial
Article 7 of the Anti-Discrimination Law is entitled procedures, covering administrative and
judicial remedies. Firstly, it outlines that any claim of discrimination is to be decided or
adjudicated in accordance with the applicable law by administrative bodies and courts. In light of
the implementation scope of the Anti-Discrimination Law220, this is sufficiently clear as a range
of laws can apply and it is these laws which will establish the competent jurisdiction over a
particular issue raised in a claim.
Once a claim is made whether through an administrative organ or court, ‘such administrative
bodies and courts’ in determining that claim must act in accordance with the AntiDiscrimination Law221.
If a claimant is unsatisfied with the outcome, s/he may bring a further claim222. However, Article
7 (3) is not sufficiently clear as it seems to be suggesting that the initial claim is dealt with by
applying the Law on Administrative Procedure223 and the further claim rests on the Chapter
entitled ‘Special Provisions in the Law on Administrative Disputes224.
This, therefore, could be interpreted to imply that a discrimination claim could be brought
against the public sector only, and in turn would be contradicting the implementation scope of
Article 1(4) and 2 (2) ICERD, Article 4 (1) CEDAW, Recital 3 of the Preamble to Protocol No. 12
of ECHR
217 As those stated in Article 2 (a) of the Anti-Discrimination Law 2004
218 Application No. 23960/02, 29 June 2006, ECtHR
219 Para. 32 ibid
220 Article 4
221 Article 7 (2) Anti-Discrimination Law 2004
222 Article 7 (3) ibid
223 Law No. 02/L-28
224 Law No. 03/L-20
216
152
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
the Anti-Discrimination Law, which says that the law applies to the public and private sectors225
. Furthermore, in regards to the additional claim, the Law on Administrative Disputes does not
seem to contain a Chapter on ‘Special Provisions’, governing how such a claim is to be made.
Having such gaps and ambiguity in the law is most unsatisfactory and can present real problems
in implementation.
The claimant/s may choose to address violations of the Anti-Discrimination Law through
mediation or conciliation procedures that are available under the applicable law226. This,
however, does not preclude the claimant from filing a claim with the appropriate administrative
organ or court227.
b. Legal standing
The Anti-Discrimination Law specifies that an association, organisation or legal entities may
institute or support legal actions on behalf of a claimant/s and with their consent228. Therefore,
only a claimant/s has legal standing, which s/he may exercise through representation by an
association, organisation or legal entity or through their support.
c. Burden of proof
The Anti-Discrimination Law requires that a claimant establishes facts form which it might be
presumed that there has been direct or indirect discrimination. However, it is for the respondent
to prove that there has been no breach229. Additionally, ‘this does not prevent the introduction
of rules of evidence, which are more favourable to the plaintiff and the complainant may
establish or defend their case of discrimination by any means’, including using statistical
evidence230.
Therefore, any claim made under the Anti-Discrimination Law means that the burden of proof
does not rest on the claimant, rather it is reversed and it is for the respondent to prove that no
breach took place. The only exception being that this reversal of the burden of proof does not
apply to criminal proceedings and minor offences proceedings231.
A practical example of how the burden of proof can be shifted is evident from the case of
Enderby v Frenchay Health Authority232. The ECJ in that case found a prima facie case established
where the pay of speech therapists was significantly lower than that of pharmacists and the
former were predominantly women, whereas the latter were predominantly men. As a result the
Court said such information was sufficient to shift the burden of proof233.
The ECtHR has also adopted this approach in its jurisprudence. In the case of D.H. and Others v
the Czech Republic234, the Court stated ‘once an applicant has shown a difference in treatment, it is
Article 4 Anti-Discrimination Law 2004
Article 7 (4) ibid
227 Article 7 (5) ibid
228 Article 7 (6) ibid
229 Article 8 (1) ibid
230 Article 8 (2) ibid
231 Article 8 (3) Anti-Discrimination Law 2004
232 Case 127/92 [1993] ECR 5535
233 Para 16 ibid
234 Application No. 57325/00, Chamber Judgment 7 February 2006 and Grand Chamber Judgment 13
November 2007
225
226
153
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
for the Government to show that it is justified’235 and establishing such a prima facie case can be
done through statistics236.
d. Sanctions
The Anti-Discrimination Law provides that once a violation has been determined by a court of
competent jurisdiction or an administrative body, sanctions may be imposed depending on the
nature and scope of the violation and its impact on the victim/s237.
Such sanction can be imposed against a natural or legal person/s violating the AntiDiscrimination Law238, which includes compensation for pecuniary and non-pecuniary
damages239 and fines for the violation of the Law240. Furthermore, the court may impose
additional orders241 and any sanctions imposed under this Law do not preclude the imposition of
any other sanctions available under any other Law242
With regard to compensation, the Anti-Discrimination Law provides that this may include
restitution of all rights and other remedies as provided by the applicable law, which the
competent body deems appropriate. Fines can be imposed on natural or legal persons, or any
combination thereof and the fine will be based upon the nature and scope of the violation in
accordance with the ranges the law specifies for five different categories243. Such fines collected
through imposition of penalties under Article 9 (2.b), the law requires that they go to a fund to
be used for supplying free legal assistance to natural and legal persons claiming a violation of the
right to equal treatment244. Additionally, such monies should be administered by an
administrative or juridical body pending the establishment of the Centre for Equal Treatment245.
Therefore, the Anti-Discrimination Law aims to deter discriminatory behaviour by imposing
different types of sanctions including compensation, fines and providing courts with discretion
regarding additional orders. Within Article 9 it is also clear especially in regards to compensation
that in a discrimination claim the Anti-Discrimination Law should be used in conjunction with
other applicable laws. This is because it is such applicable laws which will provide the
compensatory component in clear terms. An example could be a discrimination claim in the
workplace, where it would be vital that such a claim is raised in relation to the Law on Labour
and the Anti-Discrimination Law.
With regard to the administration of monies collected through fines, currently it is unclear which
body is responsible for this and the Centre for Equal Treatment has never been created.
Furthermore, the ambiguities identified in Article 7 are exacerbated here because this raises
implications regarding foreseen sanctions246 against natural and legal persons.
Para 177 ibid
Para 188 ibid
237 Article 9 (1) Anti-Discrimination Law 2004
238 Article 9 (2) ibid
239 Article 9 (2.a) ibid
240 Article 9 (2.b) ibid
241 Article 9 (3) ibid
242 Article 9 (6) ibid
243 See Article 9 (2.b) (i-v) ibid
244 Article 9 (4) ibid
245 Article 9 (5) ibid
246 Compensation, fines and orders, Article 9 (2.a and b) and Article 9 (3) Anti-Discrimination Law
2004
235
236
154
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
e. Promotion of Equal Treatment
i.
The Ombudsperson
The Ombudsperson is identified by the Anti-Discrimination Law as an existing authorised body
to investigate complaints concerning violations of rights based on discrimination247. Additionally,
the Law on Ombudsperson248 specifies key competencies of the Ombudsperson including
investigation complaints for human rights violations249 and to initiate investigations ex officio250.
The responsibilities of the Ombudsperson expand on the competencies. Some of the
Ombudsperson responsibilities are to investigate alleged violations of human rights251, to draw
attention to cases and make recommendations when institutions of the Republic of Kosovo
violate human rights252 and give advice or recommendation on compliance between national
laws and internationally accepted standards of human rights253.
Specifically regarding discrimination the Ombudsperson’s responsibility is ‘to inform about
human rights and to make efforts to combat all forms of discrimination through increasing of
awareness, especially through information and education and through the media254.
However, the Ombudsperson is prohibited from intervening in ‘cases or legal procedures that
are taking place before the courts, except in cases of unreasonable delays or apparent abuse of
power255or initiating matters before the Constitutional Court256. Therefore, in light of the
Ombudsperson’s responsibilities to consider allegations of human rights violations in general, it
is questionable whether allocating the specific duty of promoting equal treatment is appropriate.
Furthermore, one of the best forms of promotion could be through initiating strategic legal
proceedings; however, the Ombudsperson is prohibited from doing this.
ii.
The Centre for Equal Treatment
The Anti-Discrimination Law in Chapter II makes reference to the Centre for Equal
Treatment257. Whilst, this is not part of the promotion of equal treatment in light of the fact that
the law provides specific functions for this body it is important to consider here.
The Centre has never been established and the main reason for this could be that it was
eliminated from the final draft of the Anti-Discrimination Law258. This elimination was
considered necessary from a range of parties involved in the drafting process including the
Ombudsperson Institution. The Ombudsperson cited concerns that establishing another
independent body, which will duplicate its competencies, would not be beneficial to promoting
the protection of human rights in Kosovo259.
Article 10 ibid
Law No.03/L – 19
249 Article 15 (1) Law on Ombudsperson
250 Article 15 (3) ibid
251 Article 16 (1.1.1) ibid
252 Article 16 (1.1.2) ibid
253 Article 16 (2) ibid
254 Article 16 (1.1.3) ibid
255 Article 15 (6) ibid
256 Article 15 (7) ibid
257 Article 9 (5) Anti-Discrimination Law 2004
258 Fabian G, ‘Implementation of the Anti-Discrimination Law in Kosovo: A Plan in Need of
Execution’, 31 January 2006, Recommendation No. 9 available at
http://www.errc.org/cikk.php?cikk=2459 accessed on 01/12/2011
259 Youth Initiative for Human Rights, ‘Report on Implementation of the Anti-Discrimination Law –
247
248
155
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Despite this we still have this Centre mentioned in the Law and in light of the functions
assigned; it is not clear how its competencies duplicate those of the Ombudsperson as they are
very different. Furthermore, no attempts have been made to amend this part of the law; instead
criticisms continue that Part II of the Anti-Discrimination Law is not clear enough and this is a
key contributor to its non-implementation260.
iii.
The Office for Good Governance
In 2006 an administrative instruction was enacted with the objective ‘to set the practical rules,
structural and physical facilities to apply the Anti-Discrimination Law and promote equal
treatment’261. However, what this particular administrative instruction did in reality is create new
bodies for the promotion of equal treatment, which the Anti-Discrimination Law makes no
reference to whatsoever. These bodies are the Office for Good Governance (hereafter OGG)
and the Human Rights Units within Ministries262.
Clearly, there is an issue here as we have an administrative instruction, which in fact amends the
law by creating new bodies for promotion of equal treatment, rather than specifying the
‘practical rules, structural and physical facilities’ for existing bodies mentioned in the law such as
the Centre for Equal Treatment. Whilst, the Anti-Discrimination Law makes reference to an
‘administrative or judicial body’ to administer monies collected as a result of fines, the creation
of such bodies cannot be justified in this manner as in fact this is not their role as will be
explored263.
The functions of this body are specified to include:
x
x
x
x
x
Promotion of equal treatment264
Coordination and supervision of promotion of equal treatment of the Human Rights
Units in the Ministries265
Support the establishment of the Human Rights Units in the Ministries266
Establish a division for human rights267
Prepare, publish and multiply materials regarding where victims of discrimination268
o
o
can address their complaints269,
working procedures and submission of complaints to relevant bodies and
courts270
Evidently, the Office for Good Governance has no specified role in collecting monies as a result
of fines imposed for violating the Anti-Discrimination Law and as a result its establishment goes
beyond the provisions the Anti-Discrimination Law provides.
Law No. 2004/32’, January 2007 at p. 127
Ombudsperson Sami Kurteshi replying to written questions by YIHR, 17/11/11
261 Article 1, Administrative Instruction No. 04/2006
262 Article 3 ibid
263 Article 9 (5) Anti-Discrimination Law 2004
264 Article 3 (1) Administrative Instruction 04/2006
265 Article 3 (2) Administrative Instruction 04/2006
266 Article 4 (1) ibid
267 Article 5 ibid
268 Article 6 (1) ibid
269 Article 6 (1.i) ibid
270 Article 6 (1. ii) ibid
260
156
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
iv.
Human Rights Units in the Ministries
Human Rights Units in the ministries were established through Administrative Instruction
8/2005, with the objective to promote, advance and protect human rights271. Therefore, they
were established to serve in regards to human rights in general. However, through
Administrative Instruction 04/2006 they were specifically identified as a body to promote equal
treatment272, although once again the Anti-Discrimination Law does not identify these bodies for
such a mandate.
The duties and responsibilities of the Human Rights Units include273:
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Develop policies and guidelines regarding compliance of human rights within the
ministry
Cooperate with the Ombudsperson and monitor the implementation of the
Ombudsman’s recommendations
Assess implementation of human rights within the ministry
Take part in the drafting of laws and by-laws
Promote human rights
Monitor the implementation of laws passed by the Kosovo Assembly within the
ministry
Cooperate with structures at municipal level and non-governmental organisations to
promote, advance and protect human rights
Take an active part in the work of various inter-ministerial groups
Advise decision makers in the ministry on issues related to human rights
Additionally the functionalization of the Human Rights Units was expanded upon in
Administrative Instruction 04/2007, particularly dealing with issues such as budget allocation274,
equipment275 and access to public information276.
v.
Human Rights Units in the Municipalities
Human Rights Units in the municipalities were established through Administrative Instruction
2007/08, with the objective to promote human rights at the municipal level277. They have a
range of functions including278:
x
x
x
x
Take all necessary measures related to protection and promotion of human rights at
local level
Monitor compliance with human rights standards including anti-discrimination
To advice in drafting and monitoring of the implementation of policies, regulations
and instructions
Monitor activities of the municipality and advice on human rights issues
Article 2 (2) Administrative Instruction 8/2005
Articles 3 and 4 Administrative Instruction 04/2006
273 Article 7 Administrative Instruction 8/2005
274 Article 8, Administrative Instruction 04/2007
275 Article 9 ibid
276 Article 13 ibid
277 Article 1, Administrative Instruction 2007/08
278 Article 3 ibid
271
272
157
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
To co-operate and coordinate activities with the municipal level structures and NGOs,
in the field of protection and promotion of human rights
To treat requests by the inhabitants of the municipalities in relation to human rights
and inform them about their requests
x
x
Additionally, they are under an obligation to fulfil reporting requirements as required by Article 4
of Administrative Instruction 2007/08. With regard to this it is clear that the obligation to report
at central level is directly to the Ministry of Local Government Administration, rather than to the
Office for Good Governance. Furthermore, Administrative Instruction 2011/04 provides
additional details regarding the institutionalization of these bodies at local level.
These mechanisms at local level once again it is evident have a general mandate regarding human
rights protection, similar to those at central level. With regard to promotion of equal treatment
specifically they are under an obligation to monitor compliance with anti-discrimination
standards. However, once again the Anti-Discrimination Law does not mandate this body to
carry out such a function.
7. Implementation
The real testament of any legislation and particularly within the human rights field is at the
implementation stage and the rights that it protects in practice, most evident through litigation.
With regard to the Anti-Discrimination Law, in 2007 we found that there was slow progress in
implementation. One of the key contributors was the lack of clarity in Chapter III regarding the
‘bodies for the promotion of equal treatment where the Ombudsperson is mentioned as an
existing body and the Centre of Equal Treatment, a new body to be established, although no
attempts were ever made to create this279. Then the later adopted Administrative Instructions
created the Office for Good Governance and the Human Rights Units at Ministry level and their
work was evaluated with a general consensus that their efforts of implementation were stifled
due to financial and organisational reasons280.
Since that time the government has adopted further Administrative Instructions establishing
Human Rights Units at Municipality level, which are mandated to promoted equal treatment.
A comprehensive piece of legislation providing extensive protection against all forms of
discrimination like the Anti-Discrimination Law is indeed very important. However, having such
‘protections only on paper’ creates a myth that the law protects all against discrimination and in
practice there are ‘other reasons’ for lacking effectiveness. Through our research such reasons
include:
x
x
x
x
The law is not clear enough to be implemented (particularly regarding Chapter II
and III)
Citizens do not believe they can be assisted through administrative forms of redress
Citizens do not believe in the justice system
Discrimination cannot be stopped
Youth Initiative for Human Rights, ‘Report on Implementation of the Anti-Discrimination Law –
Law No. 2004/32’, January 2007 at p 126-128
280 See pages 129 – 142 ibid
279
158
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
a.
Promotion of the Anti-Discrimination Law281
Since the Anti-Discrimination Law was enacted various activities by institutions have been
organised to promote it; including public campaigns to inform the general public about their
rights under the law and training to raise capacities at central level of the administration. These
methods of promotion will be explored as contributors to implementation of the law.
i.
x
x
x
x
x
x
x
Campaigns/ Debates:
Between February – June 2007 the Office for Good Governance organised 6 different
activities ranging from debates, marking international days and round tables dealing
with different forms of discrimination282
The OSCE allocated 97, 000 Euros for a public opinion survey, multiphase media
campaign and public events283
Cycle of debates regarding human rights organised by the OGG and the Centre on
Human Rights in the University of Prishtina284
The OGG and other partners marked various international days285
Right to education promoted by Ministry of Education, Science and Technology
through activities for students and promoted to all educational institutions marking
the International Day of Children’s Rights286
Launch of the public campaign on promotion of the Law against Discrimination by
the OGG including: television clips covering age and sexual orientation, leaflets on
other forms of discrimination in different languages produced and debates held
around Kosovo287
‘Girls Day’ organised as a joint activity to inform girls about professional
opportunities rarely pursued by women among other joint activities such as Children’s
visit. This was organised the Human Rights Unit in the Ministry of Security Forces,
the Ministry of Education, Technology and Skills and the German Organization for
Technical Cooperation288.
We will assess from published materials promotion of the law through campaigns to notify the
general populace and training conducted for staff (selection of the most prominent)
282 Office for Good Governance, ‘Report on Activities on Anti-Discrimination, Anti-Corruption,
Anti-Trafficking in Human Beings and Human Rights’, January –June 2007, at p. 221
283 P. 206 ibid
284 Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights, Equal
Opportunities, Minority Rights, Anti-Discrimination and Anti-Corruption’, January – June 2008,
at p. 9
285 P.12 ibid
286 At p.58-9 ibid
287 Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights, Equal
Opportunities, Minority Rights, the Rights of the Child, the Rights of Persons with Disabilities,
Anti-Discrimination and Anti-Corruption’, July –December 2009, at p. 11-12 ***** this is reported
three times in 2007, 2009 and 2010
288 Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights, Equal
Opportunities, Minority Rights, Anti-Discrimination, Good Governance and Anti-Corruption’,
January – June 2010, at p.66-69
281
159
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
ii.
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Training:
October – December 2005 – Kosovo Public Administration (KIPA) held a three day
training on gender equality for officers at central level where the Anti-Discrimination
Law was addressed289
2007: the OGG held the seminar the training cycles to promote the AntiDiscrimination Law for various officials290
A number of training events were organised by the OGG and the Organisation for
Security Cooperation in Europe (hereafter OSCE) and other organisations to raise the
capacities of staff to work in the Human Rights Units291
One day seminars held by the Human Rights Unit in the Ministry of Culture, Youth
and Sports on ‘promotion of the Anti-Discrimination Law’ and ‘promotion of the
Law on Gender Equality and the CEDAW Convention’292
Workshop held at the Human Rights Unit in the Ministry of Energy and Mining
dealing with Anti-Discrimination293
One day training by the Ministry of Justice and OSCE to promote human rights
including the Anti-Discrimination Law294
The OSCE Advisory Units provided support on the functionalization of the Human
Rights Units by providing OSCE staff in Human Rights Unit Offices295
One day workshop organised for the staff of the Ministry of Education, Science and
Technology on promotion of the Anti-Discrimination Law and training on human
rights and gender equality for educators296
One day seminar on the legal basis against discrimination by the Ministry of
Agriculture, Forestry and Rural Development297
Training held to raise awareness of the Anti-Discrimination Law for a Turkish
community NGO. Another training even organised on ‘gender equality and domestic
violence’ by the Ministry of Environment and Spatial Planning298
Trainings on human rights including anti-discrimination were organised throughout
Kosovo by the Ministry on Administration of Local Government with the support of
the OSCE299
Training held on human rights to raise capacities in the Human Rights Unit including
anti-discrimination by the Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development300
Office for Good Governance ‘Quarterly Activity Report on Anti-Discrimination, AntiCorruption, Anti-Trafficking in Human Beings and Human Rights’, October – December 2005, at
p. 77
290 Office for Good Governance, ‘Report on Activities on Anti-Discrimination, Anti-Corruption,
Anti-Trafficking in Human Beings and Human Rights’, January –June 2007, at p.222
291 Office for Good Governance, ‘Report on Activities on Anti-Discrimination, Anti-Corruption,
Anti-Trafficking in Human Beings and Human Rights’, January –June 2007, at p. 258-262
292 Office for Good Governance, ‘Report on Activities on Anti-Discrimination, Anti-Corruption,
Anti-Trafficking in Human Beings and Human Rights’, January –June 2007, at p. 295
293 P.298 ibid
294 P.306 ibid
295 P.259 ibid
296 Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights, Equal
Opportunities, Minority Rights, Anti-Discrimination, Anti-Corruption’, January – June 2008, at
p.58-59
297 P.75 ibid
298 Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights, Equal
Opportunities, Minority Rights, the Rights of the Child, the Rights of Persons with Disabilities,
Anti-Discrimination, Anti-Corruption, July – December 2009, at p.60-61
299 P. 72-73 ibid
289
160
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
x
x
iii.
x
iv.
Training held in Fushe-Kosove for women in the community and civil society to
provide them with essential information regarding services and their rights by the
Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development301
Training conducted for teachers on preventing human trafficking by the Ministry of
Education, Science and Technology and the OSCE
Other Activities:
Internships offered by the Ministry of Youth, Culture and Sports to young people
from the Roma, Ashkali and Egyptian communities302
Research:
Furthermore, the Office for Good Governance, the Office of the Prime Minister and the OSCE
commissioned research on discrimination concentrating on public perception of discrimination
and civil servants perception of discrimination.
The key findings of the public perceptions of discrimination included303:
x
x
x
x
x
76 % considered discrimination to be problem in Kosovo
Discrimination on the basis of gender, disability and age are believed to be the most
common
Despite widespread reports of discrimination, few report it
Kosovars who consider themselves well informed, still do not know about the AntiDiscrimination Law
Respondents expressed justification for inaction
Since a number of people were not able to answer questions regarding discrimination it became
apparent that the general population is not aware of their rights and mechanisms to ensure
respect for their right.
As a result the following recommendations were made:
x
x
x
x
To bring more information about discrimination and equal treatment into regular
public discourse
Give concrete examples from different aspects of life, the workplace, the family,
schools, and in public how discrimination damages different groups, particularly,
women, ethnic, language and religious minorities, persons with disability, and the
elderly
Promote diversity and show positive examples of tolerance
Increase interaction between social groups
Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights, Equal
Opportunities, Minority Rights, Anti-Discrimination, Good Governance and Anti-Corruption’,
January –June 2010, at p.58
301 ibid
302 Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights, Equal
Opportunities, Minority Rights, Anti-Discrimination, Good Governance and Anti-Corruption’,
January – June 2010, at p. 45
303 Research commissioned by the Office for Good Governance, the Office of the Prime Minister and
the OSCE ‘Public Perception of Discrimination in the Republic of Kosovo’, 2007-2008, Volume 1
300
161
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
x
x
x
x
Publicize mechanisms for remedying discrimination, including the AntiDiscrimination Law, Ombudsperson Institution and access to legal aid
Develop and publicize a system for reporting government institutions that engage in
discrimination
Create activities that empower people to defend their rights using the mechanisms
Publicize examples of people who successfully receive remedies as a result of pressing
for their right to equal treatment
Whereas the key findings of the civil servants perception of discrimination included304:
x
x
x
x
x
x
General understanding of discrimination only in connection with human rights –
technically only government actors are in a position to commit human rights
violations
Perception of two top causes reveal continued need for new knowledge
(lack of knowledge and understanding and lack of rule of law)
Discrimination affects different kinds of people differently and can vary according to
the environmental conditions
Most civil servants have not experienced discrimination in the workplace and do not
know any colleague who have either; but would not complain even if they did
When civil servants have complained they do not believe their complain has received
proper or fair review, are not satisfied with the result or fear revenge
Civil servants seemed far more concerned with the potential of being a victim of
discrimination themselves rather than their obligation as government actors to protect
public citizens from discrimination
The research here concluded that civil servants knowledge of about how to effectively prevent
and address discrimination is inadequate. This is because 40% responded that they were not
familiar with the existence of the Anti-Discrimination Law, which suggests that 40 % of civil
servants are not familiar enough with their legal obligations. As civil servants are under a legal
obligation to prevent and reduce discrimination, they need to know more than the basic about
discrimination; this includes the civil service and every ministry providing services to the public.
Furthermore, the research found that the government is a major actor who can stamp out
discrimination.
In light of such findings the following recommendations were made:
x
Encourage additional activities for providing information to civil servants on the
existence of the Anti-Discrimination Law and civil servants Code of Conduct
Apply anti-discrimination concepts within the administration of the civil service
b.
Effectiveness of promotion of the Anti-Discrimination Law
x
In light of the above activities we cannot conclude that the promotion of the AntiDiscrimination Law has been effective and has positively contributed in its implementation. The
main reasons include:
304
Research commissioned by the Office for Good Governance, the Office of the Prime Minister and
the OSCE ‘Civil Servant Perception of Discrimination in the Public Administration of the
Republic of Kosovo’, 2007-2008, Volume 2
162
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
x
x
x
x
x
x
x
c.
Activities to promote the Anti-Discrimination Law are very limited, particularly
campaigns and if any have taken place they require central coordination from the
OGG
There is a concentration on training. This may have been required to raise capacities
and to ensure continuing professional development but it should not extend to the
majority of activities of these bodies to constitute attendance of training events
There is a concentration on activities conducted jointly with other bodies such as
international organisations like the OSCE. Whilst cooperation has many positive
aspects, it should always remain clear that the government bodies such as the OGG
and the Human Rights Units are under a legal obligation to lead on these activities and
cannot rely on others
In reporting upon their activities the important information is not always shared,
rather a lot of the time some of the reports resemble an attendance sheet
There are very few targeted actions for instance a particular ministry concentrating on
issues of discrimination that citizens may experience, whilst trying to access certain
services within that ministry
Governmental bodies working alone305 seem to exclude certain groups from
protection, for instance no action has been organised regarding sexual orientation as a
protected ground. Also this ground usually does not appear in any of the printed
materials
The recommendations that came out of the 2008 research in regards to the public
perceptions or the civil service have not been adequately addressed and those very
issues continue today and are hindering the implementation of the AntiDiscrimination Law
Request for statistics of discrimination claims made to administrative bodies306
The Human Rights Units accept complaints of human rights violations from citizens regarding
the work of their Ministry at central level or the Municipality at local level. As the AntiDiscrimination Law has been in force since 2004 we enquired regarding the number of
complaints based on the Anti-Discrimination Law that they have dealt with and the outcome of
those. In requesting this information we wrote to all Ministries and Municipalities basing our
request on the law guaranteeing Access to Public Documents307. The Law on Access to Public
Documents requires that an application should be viewed and handled promptly308 and that
within 7 days the public authority is obliged to reply in writing309. With regret this legal
obligation was not respected by the majority of the institutions as will be shown below.
This excludes the television campaign that was done together with the OSCE
The result from the replies will be discussed later on
307 Law No.03/L –215
308 Article 7 (7) Law on Access to Public Documents
309 Article 7 (8) ibid
305
306
163
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Table 1 – Ministries
Request to Ministry
Sent
Follow up
06.10.2011
Received by
Institution
07.10.2011
No
Reply
Received
18.10.2011
Ministry of Culture
Youth and Sports
(HRU)310
Ministry of Labour and
Social Welfare (HRU)
Ministry of Justice
(HRU)
Ministry of
Communities and
Returns (HRU)
Ministry of Agriculture,
Forestry and Rural
Development (HRU)
Ministry of Education,
Science and
Technology (HRU)
Ministry of Economy
and Finance (HRU)
Ministry of Kosovo
Security Force (HRU)
Ministry of Public
Administration (HRU)
Ministry of Health
(HRU)
Ministry of Trade and
Industry (HRU)
Ministry of Economic
Development (HRU)
Ministry of Local
Government
Administration (HRU)
Ministry of
Infrastructure (HRU)
Ministry of
Environment and
Planning (HRU)
Ministry of Internal
Affairs (HRU)
06.10.2011
07.10.2011
No
No reply
06.10.2011
10.10.2011
No311
No reply
06.10.2011
10.10.2011
Yes312
No reply
06.10.2011
11.10.2011
Yes
25.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
No
18.10.2011
06.10.2011
Yes
18.10.2011
06.10.2011
Return aper
not received
11.10.2011
No
19.10.2011
06.10.2011
02.11.2011
No
No Reply
06.10.2011
07.10.2011
Yes
25.10.2011313
06.10.2011
07.10.2011
Yes
25.10.20.11
06.10.2011
07.10.2011
Yes314
01.11.2011
06.10.2011
12.10.2011
Yes
25.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Yes
04.11.2011
06.10.2011
07.10.2011
Yes
26.10.2011
06.10.2011
07.10.2011
Yes
02.11.2011315
Human Rights Unit
There are no email addresses on the Ministry of Justice website
312 Mr. Irfan Brovic was contacted on 24.10.2011 (the email to him failed) but Zana Kotorri
(Permanent Secretary) was copied in – no reply
313 Reply by email, they were not able to locate our request and did not write ever again
314 Had to contact more than once
315 Had to contact more than once, they said did not have the request
310
311
164
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
As the results show it is evident that:
x
x
x
x
None of the Human Rights Units at central level responded within the time limit
required by the law
Only 3 Human Rights Units responded a few days later and without being contacted,
from the following Ministries:
o Ministry of Culture, Youth and Sports
o Ministry of Education, Science and Technology
o Ministry of Kosovo Security Force
9 Human Rights Units responded once they were contacted with the Permanent
Secretary notified, after receiving the request by post
4 Human Rights Units that we did not contact once they had received the request in
writing did not respond at all from the following Ministries:
o Ministry of Labour and Social Welfare
o Ministry of Justice
o Ministry of Communities and Returns
o Ministry of Public Administration
Table 2 – Municipalities
Request to
Municipality
Sent
Received by
Institution
Follow up
Reply
Received
Decan (HRU)
Dragash(HRU)
Ferizaj (HRU)
Fushe Kosove
(HRU)
Gjakove (HRU)
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
03.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
No
No
No
No reply
No reply
No reply
No reply
01.11.2011
No
-
Gjilan (HRU)
Gllogoc (HRU)
Gracanic (HRU)
Hani Elezit
(HRU)
Istog (HRU)
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
01.11.2011
Unknown (not
ccepted)
03.11.2011
02.11.2011
10.11.2011
02.11.2011
No
No
No
No
25.11.2011
No reply
No reply
No reply
No
No reply
Junik (HRU)
Kacanik (HRU)
Kamenic (HRU
Kllokot
Kline (HRU)
Lipjan (HRU)
Malishev (HRU)
Mamushe (HRU
Mitrovice (HRU)
Novoberde
(HRU)
Obiliq (HRU)
Peje (HRU)
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
Return paper
not received
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
11.11.2011
08.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
09.11.2011
No
No
No
No
No
No
No
No
No
No
No reply
No reply
No reply
No reply
No reply
No reply
No reply
No reply
No reply
No reply
01.11.2011
01.11.2011
02.11.2011
08.11.2011
No
No
No reply
No reply
01.11.2011
165
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Partes (HRU)
Podujeve (HRU)
Prishtine (HRU)
08.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
Prizren (HRU)
Rahovec (HRU)
Ranilug (HRU)
Shtime (HRU)
Skenderaj (HRU)
Suhareke (HRU)
Viti (HRU)
Vushterri (HRU)
Leposavic -HRU
01.11.2011
01.11.2011
08.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
01.11.2011
Zubin Potok
08.11.2011
Zvecan
08.11.2011
11.11.2011
02.11.2011
Unknown (not
accepted)
03.11.2011
02.11.2011
09.11.2011
02.11.2011
04.11.2011
03.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
Refused to
accept
Refused to
accept
Refused to
accept
No
No
No
No reply
No reply
-
No
No
No
No
No
No
No
No
No
No reply
No reply
No reply
10.11.2011
No reply
No reply
No reply
-
No
-
No
-
With regard to the Human Rights Units at Municipal level:
x
x
x
x
We sent requests to 36 offices
3 offices refused to accept them
3 returned them as unknown
Only two replied – the Human Rights Unit in Shtime, which also complied with the
legal time limit and the Human Rights Unit in Gjilan
d.
Request for statistics of discrimination claims made in the courts316
Table 3: Judicial Institutions
Request to
Institution
Kosovo Judicial
Council
Kosovo Judicial
Institute
Sent
Received
Follow Up
17.08.2011
13.09.2011
Yes
02.11.2011
11.11.2011
No
Reply
Received
Insufficient
Reply
Yes
The above mentioned institutions were contacted for the following:
x
x
316
The Kosovo Judicial Council for statistics for discrimination claims in Kosovo
but did not provide us with these
The Kosovo Judicial Institute for trainings held regarding the AntiDiscrimination Law and the attendance of those events for which we received a
reply
The results from the replies will be discussed later on
166
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Table 4: Courts
Request to Court
Sent
Follow up
Reply received
02.11.2011
Received by
Court
03.11.2011
Constitutional
Court
Supreme Court
Prishtina (District)
Peja (District)
Prizren (District)
Gjilan (District)
Skenderaj
(Municipal)
Prishtina
(Municipal)
Peje (Municipal)
Prizren
(Municipal)
Gjilan-Municipal
Mitrovice
(Municipal)
Ferizaj (Municipal)
Gjakove
(Municipal)
No
10.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
03.11.2011
03.11.2011
04.11.2011
12.11.2011
09.11.2011
No
No
No
No
No
No
No reply
No reply
No reply
No reply
No reply
No reply
02.11.2011
03.11.2011
No
No reply
02.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
04.11.2011
No
No
17.11.2011
17.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
04.11.2011
No
No
No reply
No reply
02.11.2011
02.11.2011
09.11.2011
03.11.2011
No
No
No reply
14.11.2011
Suhareke
(Municipal)
Podujeve
(Municipal)
Lipjan (Municipal)
Kacanik
(Municipal)
Gllogoc
(Municipal
Istog (Municipal)
Kline (Municipal)
Decan (Municipal)
Rahovec
(Municipal)
Dragash
(Municipal)
Malishev
(Municipal)
Kamenic
(Municipal)
Viti (Municipal)
Vushtrri
(Municipal)
02.11.2011
03.11.2011
No
No reply
No
No reply
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
03.11.2011
No
No
No reply
No reply
02.11.2011
04.11.2011
No
No reply
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
02.11.2011
08.11.2011
03.11.2011
03.11.2011
04.11.2011
No
No
No
No
No reply
No reply
No reply
17.11.2011
02.11.2011
03.11.2011
No
No reply
02.11.2011
04.11.2011
No
17.11.2011
02.11.2011
Return paper
not received
03.11.2011
03.11.2011
No
No reply
No
No
No reply
No reply
02.11.2011
02.11.2011
167
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Results of requests dealt by courts:
x
x
x
Requests were made to 28 Courts including the Constitutional Court, the Supreme
Court, District Courts and Municipal Courts
The Constitutional Court was the only one that replied within the legal limit
Only 6 Courts replied including the Constitutional Court and 5 Municipal Courts
e. Discrimination claims (administrative)
The Anti-Discrimination Law recognises that any discrimination claim can be decided by
administrative bodies and in light of the administrative bodies we have already identified this
would be the Human Rights Units within Municipalities and the Human Rights Units within the
Ministries317.
With regard to the requests we made for statistics of such claims from the Human Rights Units
in the Municipalities; out of the 36 requests, 2 that replied provided us with the following
information:
1.
2.
The Human Rights Unit in the Municipality of Shtime since its establishment has not
received any complaint concerning violations of human rights318
The Human Rights Unit in the Municipality of Gjilan expressed that there are cases of
discrimination of citizens and civil servants at the Municipality level and beyond319
Additionally, the Human Rights Unit in the Municipality of Gjilan expressed that a common
form of discrimination which civil servants experience is in regards to pay. The difference in
treatment is evident because civil servants have the same position and qualification, yet the
coefficient used for their salary differs320. The reason why this takes place is not specified,
although it could be because of gender, political affiliation or nepotism among others.
The Coordinator of the Human Rights Unit in the Municipality of Gjilan also expressed that
‘there are not many reported cases and probably our inability to help them has an impact’321.
The Human Rights Units in the following Ministries responded that they had never received any
complaints:
x
x
x
Ministry of Health322
Ministry of Local Government Administration323
Ministry of Infrastructure324
Other administrative bodies in specific fields exist which could deal with claim including the
Education Inspection Department or the Labour inspectorate, although we will concentrate on the
Human Rights Units
318 Written reply by Lulzim Muharremi – Coordinator of the Human Rights Unit, Shtime
Municipality, 10.11.2011
319 Written reply by Fazli Abdullahu – Coordinator of the Human Rights Unit, Gjilan Municipality,
25.11.2011
320 ibid
321 Written reply by Fazli Abdullahu – Coordinator of the Human Rights Unit, Gjilan Municipality,
25.11.2011
322 Written Reply by Sanie Kacimari-Arifi – Coordinator of the Human Rights Unit, Ministry of
Health, 25.10.2011
323Written Reply by Venera Kosumi – Coordinator of the Human Rights Unit, Ministry of Local
Government Administration, 25.10.2011
324Written reply by Mirdit Emini – Human Rights Unit, Ministry of Infrastructure, 04.11.2011
317
168
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
x
x
x
Ministry of Economy and Finance325
Ministry of Kosovo Security Force326
Ministry of Trade and Industry327
The Human Rights Units in the following Ministries did not respond but have previously
reported that they have resolved such claims:
x
x
The Ministry of Justice reported on receiving discrimination cases in 2008, 2009 and
2010, although they did not respond to our request for details of these cases328
The Ministry of Labour and Social Welfare also reported on meeting with citizens to
discuss a range of cases but once again they did not respond to our request329
Some Human Rights Units replied that they did not deal with such complaints within their
Ministry:
x
x
The Human Rights Unit in the Ministry of Education, Science and Technology
notified us that all complaints are dealt with by the Complaints Commission and the
Education Inspection Department. The Complaints Commission during 2010 received
56 complaints, whereas during 2011 they received 61. During the same time frame the
Education Inspection Department received 9 cases, 2 of sexual abuse and 7 of
physical violence330. However, it is not clear how many of such cases dealt specifically
with discrimination.
The Human Rights Units in the Ministry of Environment and Spatial Planning
explained that the Office for Complaints deals with such issues and they have received
22 complaints, 9 are resolved while the rest are being processed331
Human Rights Units that did accept such cases include:
x
x
Ministry of Economic Development, they notified us of 13 such complaints they have
dealt with, although the majority are from 2007 only and it is not clear whether they
were discrimination claims332
Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development, they notified us that they
dealt with 3 cases, one from 2008 and 2 from 2010. Once again it is not clear if they
were discrimination claims333
Written reply by Muharrem Shahini/Shpetim Hajzeraj, Ministry of Economy and Finance,
18.10.2011
326Written reply by Halime Morina – Human Rights Unit, Ministry of Kosovo Security Force,
19.10.2011
327Written reply by Nexhmije Shala – Human Rights Unit, Ministry of Trade and Industry,
25.10.2011
328See reports by Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights,
Equal Opportunities, Minority Rights, Anti-Discrimination, Anti-Corruption’
329See report by Office for Good Governance, ‘Report on Activities in the Areas of Human Rights,
Equal Opportunities, Minority Rights, Anti-Discrimination, Anti-Corruption’ 2010 only
330Written reply by Merita Jonuzi – Coordinator of the Human Rights Unit, Ministry of Education,
Science and Technology, 18.10.2011
331Written reply by Shpresa Sheremti-Smakiqi – Coordinator of the Human Rights Unit, Ministry of
Environment and Spatial Planning, 26.10.2011
332Written reply by Diana Krasniqi-Gjonbalaj – Ministry of Economic Development, 01.11.2011
333Written reply by Emine Kelmendi – Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development,
24.10.2011
325
169
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
x
Ministry of Culture, Youth and Sports, notified us of 11 claims they have dealt with
during the period 2007-2011 and specified details for each claim334. From some of
these it is evident that there are discrimination claims such as gender discrimination,
although the majority are from civil servants.
f. Discrimination claims (judicial)
In order to establish the number of discrimination claims made in Kosovo, we requested
statistical evidence from the Kosovo Judicial Council and as mentioned we received an
insufficient reply. Following our initial request made on the August 2011, we met with the
Director of the Statistical Department at Kosovo Judicial Council, who requested such a meeting
to discuss the requested statistics335.
This meeting revealed a number of very important issues with regard to the implementation of
the Anti-Discrimination Law:
x
x
x
the Director mentioned that he was not able to find the offence of discrimination
within the Kosovo Criminal Code
After the Director searched online for the Anti-Discrimination Law and discovered
that it was a law passed during the UNMIK mission, he said this is no longer in force
When he realised that it was in force, he said anti-discrimination is a very general term
and it is difficult to find cases specifically on this
Despite further discussions with the Director, he did not respond in an adequate manner to
provide us with the statistics requested, refuse the request or explain that such statistics were not
available.
Additionally, we requested statistics and cases from all courts in Kosovo and out of 28 requests
we received the following 6 replies:
x
x
x
x
x
x
Rahovec Municipal Court has not received, nor has resolved any criminal cases
sanctioned by the Anti-Discrimination Law 2004 No. 2004/3336
Prizren Municipal Court has not received any cases concerning discrimination337
Malisheve Municipal Court has not received or solved any cases based on the AntiDiscrimination Law 2004338
Gjakova Municipal Court does not have any cases based on the Anti-Discrimination
Law 2004339
Peje Municipal Court had two discrimination cases in the workplace340
Constitutional Court made reference to its annual reports and its website for further
details341
Written reply by Fatmire Sahiti – Coordinator of Human Rights Unit, Ministry of Culture, Youth
and Sports,13.10.2011
335 Meeting with Mr. Besnik Ramosaj, Director of Statistical Department, Kosovo Judicial Council,
15.09.2010 at 2.15pm
336 Written reply by Muharrem Perboci, Administrator – Rahovec Municipal Court, 17.11.2011
337 Written reply by Nexhibe Bala (administrator) and Besnik Bislimaj (clerk) – Prizren Municipal
Court, 17.11.2011
338 Written reply by Agim Bytyci, Administrator – Malisheve Municipal Court, 17.11.2011
339 Written reply by Rudin Elezi, Administrator – Gjakova Municipal Court, 14.11.2011
340 Written reply by Peje Municipal Court, 17.11.2011
341 Written reply by Arbersha Raca-Shala – Constitutional Court, 10.11.2011
334
170
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Peje Municipal Court Discrimination Cases342
Miradie Gashi v Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development
[7 June 2010 - Supreme Court]343
The applicant made a claim for protection against discriminatory actions against her on the basis
of gender from the Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development. Following
exhaustion of administrative procedures, the applicant relying on Article 7 (3) of the AntiDiscrimination Law made a further claim based on the Law on Administrative Disputes.
The Supreme Court declared that it was a court of first instance in cases involving administrative
disputes. However, in this case the Supreme Court declared it was incompetent to deal with this
case and identified the Peje Municipality Court with competence in this matter.
The reasoning for this decision the Supreme Court said was Article 70 of the Law on
Administrative Disputes (RSFJ No. 4/77) and the law that is applicable at the time when the
claim was made according to the Constitution of the Republic of Kosovo (Article 145.2).
Furthermore, that it is for the competent court, in the territory of which the act took place to
decide.
This is a particular important case for a number of reasons. Firstly, it deals with Article 7(3) of
the Anti-Discrimination Law and administrative disputes, which is not entirely clear and
obtaining the court’s interpretation on this point would have been important. Secondly, it is not
entirely clear how the Supreme Court is able to declare itself as the court of first instance within
cases of administrative disputes without any qualification and yet go on to allocate the case to
another court. Finally, the law being applied here is of some concern and can make the decision
fundamentally flawed. This is because the Law on Administrative Disputes was adopted by the
Kosovo Assembly on the 16th of September 2010 and entered into force on the 4th of November
2010, yet the Court a number of months later is applying the old Law on Administrative
Disputes from the Socialist Federal Republic of Yugoslavia.
Hysen Ademaj et al v Pale Bardheci of“Hidromont” – Socially Owned Enterprise (SOE)
[31 May 2011- Peje Municipality Court]344
The applicants Hysen Ademaj et al were eliminated from the list of employees of “Hidromont”
(SOE). As a result the employees Hysen Ademaj et al were excluded from realising 20% of the
sold assets of the company, without any legal basis and without prior consultation with the
management structure of this company. This caused the applicants (employees) considerable
damage.
The applicants alleged that Pale Bardheci – “Hidromont” (SOE) in Peje committed the criminal
offence of discrimination as provided by Articles 182 and 183 of the Kosovo Criminal Code.
The Court found that the defendant did discriminate against the applicants by eliminating them
from the list of employees and causing them considerable damage. According to Articles 182
and 183 of the Kosovo Criminal Code this amounts to a criminal offence of discrimination.
The following cases were sent to our office from the Peja Municipal Court following our request
for statistics and cases dealing with discrimination
343 A.nr. 255/2010
344 P.nr. 295/11
342
171
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
The Court imposed a suspended sentence for one year with sanctions of 2000 (euros), if the
defendant commits another penal offence. Additionally, the Court ordered the employees to be
included in the list of “Hidromont” (SOE), so that the employees can realise their 20% of the
sold assets of the company.
This decision also raises a number of issues, the most pertinent being discrimination considered
a criminal offence. In Article 182 of the Kosovo Criminal Code violating rights in labour
relations and Article 183 with violating rights in employment are considered criminal offences,
although neither specifically mentions discrimination.
Even if, the Kosovo Criminal Code provides for discrimination to be treated in this way, it is
important to consider that discrimination in this context should be dealt with by the civil courts
and in this case for breach of contract or if there was sufficient basis discriminatory terms in
receiving assets from the sale of the company. Furthermore, when this verdict was given by the
Court, it is respectfully submitted that the Court should have considered whether this case
should have been pleaded differently and have been decided under different laws primarily the
Anti-Discrimination Law 2004 and the Law on Labour 2010, which were in force. With further
amendments to be made to the Kosovo Criminal Code, it is incredibly important to ensure that
only offences which merit criminal sanctions to be included.
Constitutional Court Cases
Cemailj Kurtisi v The Municipal Assembly of Prizren
[18 March 2010 – Constitutional Court]345
Mr. Kurtisi claimed that the emblem of the Municipality of Prizren reflects only one community,
that of Albanians living in Prizren and ignores the other non-majority communities. As a result
the emblem does not transmit a message of multi-ethnicity that is the area of Prizren. Therefore,
Article 7 of the Municipality Statute, which specifies the elements of the emblem, Mr Kurtisi
claims violates a number of Constitutional principles.
The Constitutional Court firstly, declared the case admissible and found that there had been a
violation of the rights of the non-majority Communities in Prizren to preserve, maintain and
promote their identity. The Court decided that Article 7 of the Municipality Statute is
incompatible with the Constitution of the Republic of Kosovo, in particular Articles 3, 7 (1), 58
and 59. Therefore, the Court ordered the Municipality of Prizren to amend its statute and
emblem.
Additional cases before the Constitutional Court where there is reference to the discrimination
prohibition include the Case KI 06/10 Valon Bislmi and Case KO 119/10 Ombudsperson of Kosovo.
However, reference to the discrimination prohibition is only made with regard to the
Constitutional order of Kosovo being established on this principle among others. Neither of
these cases makes any substantive arguments specifically on discrimination. Similarly, the above
mentioned case of Mr Kurtisi, there was a strong arguable discrimination component to his case
on the basis that the non-majority communities were being discriminated against de facto, by the
majority within the Municipality of Prizren. Yet such substantive arguments were not raised by
the applicant and as result the Court did not rule on this very important issue.
345
KO 01/09
172
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Arjeta Halimi v Municipality of Vitia
[30 September 2011 – Constitutional Court]346
The applicant requested an assessment of the constitutionality of the non-execution of District
Court Judgment in Gjilan regarding the status of full time student at ‘Kuvendi I Lezhes’
Gymnasium in Vitia. Additionally, the applicant alleged that the following Articles of the
Constitution had been violated including: Articles 24, 38 and 47. The applicant also argued that
the following Articles of the European Convention on Human Rights were violated: Article 2 of
Protocol No. 1, Article 9 in conjunction with Article 14.
The Court declared this case inadmissible on the basis that the application did not exhaust all
available legal remedies and that the facts presented do not justify a violation of constitutional
rights. The Court then interprets jurisprudence of the European Court of Human Rights
particularly the case of Leyla Sahin347 and applies the principles and the relevant case law to the
present case, which earlier it declared inadmissible; outlining that a secular state is justified in
banning headscarf’s in school premises.
Once again from this case fundamental issues arise. Firstly, this is yet another case where there is
de jure and de facto discrimination, yet substantive arguments are not made on this point.
Secondly, the Constitutional Court respectfully is fundamentally flawed in the approach it
adopted in this case. This is because having declared the case inadmissible and the applicant not
justifying a violation, they nonetheless apply ECtHR jurisprudence and in effect rule on the
legality of headscarf’s in public schools.
g. Discrimination claims (Ombudsperson Institution Kosovo)
Since the adoption of the Anti-Discrimination Law in 2004, it is not clear how many
discrimination cases the Ombudsperson of Kosovo has processed as the Institution does not
have accurate statistics348 .
It is evident however, that on the Ombudsperson website previously the Ombudsperson has
dealt with such cases including:
x
x
x
Ex Officio 42/05 – possible discrimination in the allocation of construction materials
in Category 4B following the Gjilan earthquake349
Ex Officio 43/05 – regarding the use of Bosnian language in the Peja Municipality
Court350
Ex Officio 41/04 – regarding age discrimination in vacancy announcements in public
sector employment351
KI 36/11
Application No.44774/98, 29/06/2004, ECtHR
348 We requested an interview with the Ombudsperson on a number of occasions but this was not
realised, the Only way he would answer our questions would be in writing and he replied as such
regarding statistics on 21/11/11
349 30/06/06 Available at
http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3060630a.pdf
accessed on 04/12/2011
350 30/06/05 available at http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3060630c.pdf
accessed on 04/12/2011
351 In the year 2004 Available at
http://www.ombudspersonkosovo.org/new/repository/docs/A3050620a.pdf accessed on
04/12/2011
346
347
173
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
x
x
The burden of proof regarding alleged discrimination in the privatisation process352
Ex Officio 48/05 – regarding the matter of gender-based discrimination in vacancy
announcements in the public sector353
It is also important to recognise that none of the above cases have been handled by the current
Ombudsperson.
h. Discrimination in the media
The media have a particularly important role in the fight against discrimination in any society.
However, as a method to fight discrimination it has a double edged sword; as at times it can
expose discriminatory practices, while at other times it may refer to issues that are not
discriminatory or through its reporting discriminate against the most vulnerable.
Discrimination on the basis of political affiliation has been in the media in different context. The
newspaper Zeri reported on the 20th of November 2011 about alleged Government sponsored
discrimination in schools. The article seems to be referring to the practice that allegedly
preference is given to investments for new schools in municipalities that are governed by the
ruling party. Similarly, Koha Ditore on the 13th of November 2011 reported on complaints by
civil servants being discriminated in their wages. The article refers to the coefficient used for
salaries in the Municipality of Kline, which is not based on education or work experience but
rather on family ties/nepotism and political affiliation.
Other forms of discrimination have also been reported on. For example different public
institutions in advertising tenders to fulfil different needs have been reported to have been
discriminating in the companies they select. On this issue Zeri reported allegations that the
Police had discriminated354 as well as the University of Prizren355.
With regard to marginalized groups, instances of discrimination against them are not so easily
recognised. For example on the 16th of November 2011, it was reported that there is a lack of
teachers for pupils with special needs. However, this was not recognised as a form of
discrimination by the authorities. Similarly, members of the Lesbian, Gay, Bi-sexual and
Transsexual (hereafter LGBT) community, do not usually get reported in the press without
discrimination.
i. Identifying discrimination and seeking redress
As part of our research we enquired why discrimination claims are not easily identified and
resolved either by administrative or judicial bodies.
With regard to the Human Rights Units in the Ministries we requested information regarding
how many lawyers were working in each office and received the following information:
HRU in Ministry
Ministry of Education, Science
Technology
Ministry of Culture, Youth and Sports
Ministry of Health
and
No. of Lawyers
0
2
2
Ombudsperson 6th Annual Report 2005-2006, at p.130-131
Ombudsperson 7th Annual Report 2006-2007, at p. 107
354 18th November 2011
355 16th November 2011
352
353
174
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Ministry of Agriculture, Forestry and Rural
Development
Ministry of Economic Development
Ministry of Environment and Spatial
Planning
Ministry
of
Local
Government
Administration
Ministry of Infrastructure
Ministry of Economy and Finance
Ministry of Kosovo Security Force
Ministry of Trade and Industry
1
1
2
3 (the division for human rights, not a
human rights unit)
2
3
0
0
Through our interviews it became apparent that lawyers were in the minority in most offices,
although even where there is a higher number of them, their qualification tends to be at bachelor
level. Some felt that a legal background is not necessary and definitely not a master degree in law
because knowledge and application of international conventions especially when considering
compliance of laws can be acquired through training. However, the Director of the Office for
Good Governance specified that especially in regards to compliance with international
conventions it is important to have at least one lawyer in each office356.
Additionally, we enquired how many training events were organised by the Kosovo Judicial
Council for judges to get acquainted with the Anti-Discrimination Law and the results are357
Training Event
International standards against
domestic violence, antidiscrimination law and property
issues 22.09. 2011
International standards against
domestic violence, antidiscrimination law and property
issues 23.09.2011
Implementation of the AntiDiscrimination Law 18.11.2008
The Anti-Discrimination Law
30.10.2007
The Anti-Discrimination Law 0708/02/2005
Attendance by judges
19
Attendance by other staff
0
11
2
11
7
12
3
18
8
Clearly training has been organised but the number of those attending who will have to deal with
such issues is not adequate.
As part of our research we also enquired whether the Chamber of Kosovo Lawyers has
organised any specific training on the Anti-Discrimination Law for lawyers and as far as we were
able to establish they have not358. Similarly we had an interview with an officer of the Legal Aid
Commission regarding discrimination cases and we were not able to see any cases that
discrimination was argued specifically. Some cases that we were shown which dealt with issues
Interview with Mr. Habit Hajredini, Director of the Office for Good Governance, 22.11.11
Written reply by Lumnije h. Krasniqi, Kosovo Judicial Council, 10.11.2011
358 Interview on 16/11/11
356
357
175
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
such as property ownership, domestic violence or child custody, none of them made any
reference to anti-discrimination law, even where there was such an opportunity359.
With regard to seeking redress, all the Human Rights Units in the Ministries indicated that they
used their websites to inform citizens of their rights, ways to seek redress and the activities that
the Human Rights Units were involved in. However, during our research we found that many of
the websites did not contain all the requisite information and certainly did not inform citizens
about activities. This is particularly of concern as many of the ministries do not receive
complaints for violations.
Additionally, certain marginalized groups are not mentioned in any of the literature or work of
the Human Rights Units. This is particularly true of the LGBT community and during our
research we enquired why this was and received the following responses:
x
x
x
They are not a priority for us
The political leaders need to take a stand on this issue and perhaps we will follow
I am not sure I would feel comfortable dealing with those issues360
8. Conclusion
In conclusion implementation of the Anti-Discrimination Law in Kosovo has not seen any
substantive progress. Whilst the law is comprehensive in defining the forms of discrimination
and the protected grounds, Chapters II and III are not sufficiently clear to enable
implementation. These are issues which have been discussed over a number of years, yet no
attempts have been made to address them. In regards to bodies mandated to promote equal
treatment as has already been mentioned these have been created through Administrative
Instructions and contrary to what the Anti-Discrimination Law says.
Having such a piece of legislation for a number of years has also contributed a strongly believed
myth the Law exists, it is comprehensive and protection is afforded. As a result discrimination is
not viewed by many within the public and the government as an issue that needs addressing.
However, the governments own research indicated that there is a lack of awareness about
discrimination within the public and the civil service and yet no specific action was taken to
address this.
Additionally, certain groups such as LGBT are excluded from protection altogether as they are
never mentioned in any produced literature or positive measures taken by institutions addressing
discrimination.
Furthermore, the latest Progress Report by the European Commission makes reference to the
lack of awareness raising and implementation of the Anti-Discrimination Law and the lack of de
facto protection provided for certain groups such as LGBT361.
Overall it should always be remembered that the fight against discrimination will be ineffective if
Laws exist which are not enforced and strategies are written or training events are attended.
Interviews with Ardian Ajvazi, Kosovo Legal Aid Comission
Such comments were expressed by various officials in interviews we conducted during October and
November 2011
361 European Commission Progress Report for Kosovo, October 2011, available at
http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2011/package/ks_rapport_2011_en.pdf
accessed on 05/12/2011, p. 18
359
360
176
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
Elimination of discrimination cannot be a de jure issue only, at all times it needs to be eliminated
de facto and public institutions are legally responsible to take a lead on this.
9. Recommendations
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
The government in its upcoming review of this law in conjunction with civil society
should consider the lack of implementation and the lack of clarity in Chapter II and
III
The government should address the recommendations that came out following its
own research regarding perception of discrimination in the public and in the civil
service
Bodies for the promotion of equal treatment as they exist currently through
Administrative Instructions should be reviewed and due to their ineffectiveness other
possibilities may be sought
If the Human Rights Units at central and local level and the Office of Good
Governance continue to be the mandated bodies on this issue, they need to lead on
awareness and promotion of Anti-Discrimination Law
Human Rights Units within the ministries need to target their campaigns covering the
type of discrimination that may take place in regards to the services they offer citizens
Human Rights Units in the municipalities should also target their campaigns
particularly paying attention to marginalized groups within the municipality
The central point of all campaigns should be to ensure that citizens know their rights
and can access redress as easily as possible
All bodies need to evaluate the impact of their campaign for example if citizens are
not addressing complaints then more needs to be done
Human Rights Units at local and central level should ensure better cooperation in
order to reduce bureaucracy even if this means changing the current set up of
reporting
Specific action should be taken to address the issue that discrimination can only take
place in the public sector and that civil servants are concerned more about violation of
their rights within the ministries or municipalities, rather than the rights of citizens
Human Rights Units in the ministries should ensure better compliance of draft
legislation with the Constitutions, International Conventions and other laws, so that
inaccuracies are not produced in new laws
Human Rights Units at the central and local level need to update their website
regularly and report on their activities, fulfilling reporting requirements only to the
Office of Good Governance is not sufficient
Human Rights Units at central and local level should have as a minimum 2-3 lawyers
working in their offices especially when drafting legal opinions on compliance of draft
laws with international conventions and dealing with discrimination claims from
citizens. Civil servants with master degrees in human rights protection should be given
priority in such roles
The Ombudsperson should address discrimination more consistently, especially
through ex officio investigations
Training for lawyers, civil servants and judges should be organised specifically dealing
with discrimination claims more frequently and a larger number should attend
Judges need to be aware of the latest legislation in force and consistently apply this
Judges should also be trained on the latest jurisprudence of the European Court of
Human Rights on discrimination and apply this in practice
177
Anti-Discrimination Law in Kosovo: seven years on
x
x
x
x
x
x
Institutions such as the Legal Aid Commission and lawyers should be trained on
litigating discrimination claims properly
The Kosovo Judicial Council should collect statistics of discrimination claims and
report on this, even when no claims exist
All institutions should consider discrimination of marginalized groups and organise
their activities addressing the most common type of discrimination
All institutions need to consider the discriminatory treatment of the LGBT
community and start raising awareness as well as take other positive actions
All institutions need to ensure they respect the non-discriminatory norm contained in
the Constitution and the applicable international human rights conventions. In
applying anti-discrimination law, they are legally obliged to apply the jurisprudence of
the European Court of Human Rights
All institutions should cooperate with civil society properly, constructively and respect
time limits when responding to requests for public documents
178
Katalogimi në botim – (CIP)
Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës
316.647.82(496.51)(094.4)
Ligji Kundër Diskriminimit në Kosovë: shtatë
vite pas / Përgatitur nga Natyra Avdiu. - Prishtinë :
Nisma e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut, 2011. –
[185] f. : ilustr. ; 22 cm.
Titulli dhe teksti paralel në gjuhën shqipe, serbe dhe
angleze. - Parathënie : f. 5-6
1. Avdiu, Natyra
ISBN 978-9951-551-02-1
Download

LIGJI KUNDËR DISKRIMINIMIT NË KOSOVË: SHTATË VITE