ISTRAŽIVANJA
Miroslav Zdravković
Klasteri, aglomeracija i ekonomski razvoj
Uputstvo za citiranje ovog članka prema izvorniku:
Zdravković, Miroslav: (2012) „Klasteri, aglomeracija i ekonomski razvoj“
Preuzeto sa www.madmarx.rs
© Miroslav Zdravković
Page
1
© Academica – Centar za istraživanje kreativne ekonomije
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
dr Miroslav Zdravković1
Klasteri, aglomeracija i ekonomski razvoj
1. Definisanje klastera i teorijski razvoj
Klaster je velika grupa ili kritična masa funkcionalno povezanih firmi u specifičnoj geografskoj lokaciji. Ova
funkcionalna veza među firmama može biti nizvodna (klijenti), horizontalna (konkurenti) i/ili kruženje
akumuliranog znanja radne snage koja menja zaposlenje unutar klastera.
Ne postoji opšte prihvaćena definicija industrijskih klastera. Izraz se koristi sasvim nediskriminatorno za širok
opseg poslovnih aranžmana. U najširem smislu, izraz »klaster« samo opisuje lokalnu koncentraciju izvesnih
ekonomskih aktivnosti. Ono što klastere čini atraktivnim za nosioce ekonomske politike jesu mogućnosti za
kolektivnu efikasnost koje proizilaze iz pozitivnih eksternih ekonomija, niskih transportnih troškova i
zajedničke akcije. Čiste aglomeracije nepovezanih firmi ne omogućavaju nastanak kolektivne efikasnosti. Stoga
većina definicija klastera dodaje neke karakteristike osnovnoj definiciji prostornog koncentrisanja firmi i
fokusira se na eksterne efekte i interakcije:
-
Pozitivne eksterne efekte koji proizilaze iz postojanja lokalnog obilja kvalifikovanog rada i privlačenja
kupaca;
-
Nizvodne i uzvodne veze (forward and backward linkages) između firmi unutar klastera;
-
Intenzivnu razmenu informacija između firmi, institucija, i pojedinaca u klasteru, što omogućava nastanak
kreativnog miljea;
-
Zajednička akcija u pravcu kreiranja lokalnih prednosti;
-
Postojanje diversifikovanih institucionalnih infrastruktura koje podržavaju specifične aktivnosti klastera;
-
Socio-kulturni identitet stvoren od zajedničkih vrednosti i zacementiran lokalnim miljeom koji olakšava
poverenje.
2
Ekonomski analitičar i urednik portala www.makroekonomija.org
Porter M.E. “The Competitive Advantage of Nations” (1990), The Macmillan Press LTD, p. 148.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
1
2
Prema Porteru2, u većim nacijama broj klastera je veći, ali klasterisanje nije ništa manje specifično.
Uzimajući u obzir kompleksnost interakcija u klasterima i akcenat u literaturi na "meke", nemerljive varijable –
kao što su poverenje, socijalne vrednosti, ili kreativni milje – nemoguće je formulisati preciznu definiciju
klastera ili povući jasnu crtu između čistih aglomeracija i kompleksnih klastera sa snažnim eksternalijama. U
realnom svetu, čak i najjednostavnije industrijske aglomeracije, kao što su izvozne procesne zone (Export
Processing Zones - EPZs) u zemljama u razvoju, gde ne postoje nikakve uzvodne i nizvodne veze, generisaće
eksternalije, kao što je na primer, doprinos formiranju specijalizovanog pool-a lokalne radne snage ili povećanje
tražnje za izvesnim komplementarnim uslugama. Stoga se pojam odnosi na različite industrijske aglomeracije.
Prema Banneworthu i Charlesu3 mora se napraviti jasna razlika između pojmova “klasteri” i “klasterizacija”,
premda se ekonomske politike definišu i sprovode za oba koncepta. Klasteri su ekonomski fenomen u formi
aglomerisanja firmi sa obrascima interakcija koje pojačavaju njihovu komparativnu prednost. Klasterizacija je
proces kroz koji se izgrađuju inter-firmske veze i klasterske eksternalije, tako da i relativno bezperspektivne
firme stiču komparativne prednosti kroz procese interakcije. Postoje dva seta ekonomskih politika koji
korespondiraju sa ova dva koncepta – klasteri se podržavaju stabilnim makro-ekonomskim okruženjem,
adekvatnom infrastrukturom, i slično, dok se klasterizacija podržava direktnom intervencijom izbora lokacije i
olakšavanjem formiranja klastera i ohrabrivanjem ugovora i veza između firmi. Većina mera aktivne politike
ima za cilj da poboljša inovativne performanse ohrabrivanjem veza između firmi kroz podršku latentnim i
potencijalnim klasterima.
Prema Schmitzu4 značajan broj autora potencirao je značaj geografske bliskosti za odnose između firmi. Izrazi
poput sinergije, ekonomije klasterisanja, sistemske konkurentnosti, lokalni inovacioni sistemi ili kolektivna
efikasnost, izražavaju glavna područja debate. Istraživanja industrijskih klastera i lokacija kao izvora
konkurentskih prednosti enormno su porasla poslednjih godina. Neki autori predviđaju da će značaj
proučavanja porasti još više kako se bude intezivirala globalizacija proizvodnih tržišta. U literaturi o razvijenim
zemljama, ova konvergencija u proučavanju lokacija ima četiri pravca razvoja:
Nova vodeća ekonomija (New mainstream economics): Od sredine osamdesetih godina prošlog veka, ekonomisti
su pronašli načine da modeliraju rastuće prinose, što je dovelo do novog napretka teorije ekonomskog razvoja.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Banneworth P, Charles D., “Bridging Cluster Theory and Practice: Learning from the Cluster Policy Cycle” OECD (2001) Inovative
Clusters: Drivers of National Innovation Systems, p. 389.
4 Hubert Schmitz "Global competition and Local Cooperation: Success and Failure in the Sinos Valley, Brazil" (1999) World Development
Vol. 27, No. 9. p. 1628.
3
3
Paul Krugman, posebno u svom radu o trgovini i geografiji, uključio je rastuće prinose usled ekonomskog
klasterisanja u agendu glavnog pravca razvoja ekonomske teorije. Ovaj pravac razmišljanja dodatno je pojačan
ekonometrijskom evidencijom da inovativna aktivnost teži da se klasteriše usled efekata širenja znanja.
Poslovna ekonomija: Michael Porter takođe naglašava značaj klasterisanja. On objašnjava kako komparativne
prednosti u globalnoj ekonomiji proizilaze iz konstelacije lokalnih faktora, što održava dinamizam vodećih
firmi. Naglasio je značaj bliskosti, ali ne samo snabdevača, već i konkurenata i potrošača za dinamičan razvoj
poslovanja.
Regionalna nauka (Regional science): Interes ekonomskih geografa i regionalnih naučnika za problem
klasterisanja proističe iz novije literature o industrijskim oblastima koja se u početku fokusirala na Italiju, a
zatim na mnoge druge zemlje u Evropi i šire.
Literatura o inovacijama (Inovation literature): U literaturi koja se bavi tehnološkim razvojem dugo je bio fokus
na individualnim firmama i preciznom razlikovanju inovacija i difuzije. U proteklih deset godina, dat je veći
značaj učenju-kroz-interakcije (između proizvođača i korisnika) prvo na nacionalnom nivou, a zatim sve više na
regionalnim sistemima inoviranja.
Premda se najveći deo literature bavio iskustvima industrijski razvijenih zemalja, ona su inspirisala i
istraživanja o klasterima u zemljama u razvoju. Trenutno postoji relativno mala, ali brzo rastuća literatura koja
pokazuje da:
(a) Klasteri su bitni u zemljama u razvoju – oni su uobičajeni/česti u velikom broju zemalja i sektora.
(b) Klasterisanje može pomoći malim firmama da prevaziđu dobro poznata ograničenja rastu i da proizvode
plasiraju na udaljena tržišta, u državi i u inostranstvu.
Ova dva zaključka u vezi sa zemljama u razvoju moraju biti jasno vrednovana zato što razvojna iskustva mogu
biti različita. Na kraju jednog spektra, postoje zanatski klasteri koji su pokazali malo dinamizma i izgledaju
nesposobnim da porastu ili inoviraju. Na drugom kraju, nalaze se klasteri koji su bili sposobni da prodube svoju
međufirmsku podelu rada, povećavaju konkurentnost i osvajaju međunarodna tržišta. Duž sprektra, postoji
Page
4
mnoštvo različitih slučajeva".
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
2. Klasteri i privredni razvoj
Prema Dorothy McCormick5, proces industrijalizacije, kao i ekonomski razvoj, obično pretpostavlja povećanje
kompleksnosti proizvodnje koja, sa svoje strane povratno, zahteva povećanu zavisnost od drugih aktivnosti. U
ranim fazama industrijalizacije, unapređenje industrijske produktivnosti obično inicira razvojni proces. Deo
poboljšanja produktivnosti proističe iz strukturnog preokreta iz poljoprivrede u industriju, ali najveći deo
zahteva tehničke i organizacione promene.
Klasterisanje preduzeća omogućava da se neophodne promene dogode. Kada firme preduzimaju srodne
aktivnosti u bliskim geografskim lokacijama, doći će do promene, kako samog okruženja, tako i uključenih firmi.
Okruženje počinje da se prilagođava prisustvu firmi privlačenjem mušterija, trgovaca, radnika sa potrebnim
veštinama, snabdevačima inputa i usluga, i još više preduzeća željnih da ostvare koristi od stvorenog tržišta.
Stare institucije se menjaju i nastaju sasvim nove. Jedan deo promena nastaje spontano, dok drugi deo nastaje
isključivo kada firme u klasteru zajedno rade na njima. Na primer, trgovci se mogu jednostavno pojaviti jer su
čuli za postojanje klastera, ali instituti za obuku mogu nastati samo udruženom akcijom lokalnih proizvođača.
Kako se menja okruženje, tako se i firme menjaju. Na najjednostavnijem nivou, izgleda da klasterizacija
ohrabruje razmenu informacija i stvara mogućnosti za učenje novih tehnika i dizajna. Firme onda počinju da
menjaju sopstvene poslovne aktivnosti. Jedna firma se može specijalizovati u proizvodnom procesu, dok se
druga premešta iz proizvodnje u trgovinu inputima ili finalnim proizvodima. Neka treća firma može pružiti
uslugu transporta na različita tržišta. Ovaj proces omogućava firmama da ostvare prednost malog i predvidivog
rizika.
Kategorizovanje
klastera
u
grupe
pojednostavljuje
identifikovanje
njihovog
doprinosa
procesu
industrijalizacije. Tri kategorije su identifikovane: klasteri koji pripremaju tle za industrijalizaciju, oni koji su u
ranoj fazi industrijalizacije, i oni koji predstavljaju sastavni deo industrijskog sektora svojih zemalja.
Prema Schmitzu6, kod klastera je bitan pomak od pasivne ka kolektivnoj efikasnosti. Eksterne ekonomije su
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Dorothy McCormick" African Enterprise Clusters and Industrialization: Theory and Reality" (1999) World Development Vol. 27, No. 9.
pp. 1532-1533.
6 Hubert Schmitz "Global competition and Local Cooperation: Success and Failure in the Sinos Valley, Brazil" (1999) World Development
Vol. 27, No. 9. p. 1630.
5
5
značajne za rast, ali ne i dovoljne da dovedu do glavnih promena na proizvodnim ili faktorskim tržištima. To
zahteva zajedničku akciju. Drugim rečima, zajednička akcija je posebno bitna kada se pojavljuju mogućnosti za
razvoj. Podela na eksterne ekonomije i koristi od zajedničke akcije ne ukazuje na jedan značajan izvor
kolektivne efikasnosti – eksterne ekonomije zajedničke akcije.
Osnovne dimenzije kolektivne efikasnosti su:
(1) Eksterne ekonomije
Eksterne ekonomije postoje kada su socijalne koristi veće od privatnih. One su neočekivane ili su iznenadni
slučajni proizvod ekonomske akcije. Krugman (1990) prateći Marshall-a (1890), identifikuje tri glavne
vrste eksternih ekonomija u klasterima preduzeća: široko tržište rada, efekte međufaznih inputa, i
disperziju tehnologije. Nabrojanim vrstama treba dodati osnovnu aglomeracionu ekonomiju: pristup
tržištu, kao i pristup neformalnim mrežama.
Široko tržište rada (Labor market pooling) predstavlja koncentrisanje specijalizovanih veština koje se često
razvijaju unutar industrijskih klastera. Koncentracija nastaje kao rezultat, kako unapređivanja veština
unutar klastera, tako i usled privlačenja kvalifikovanih radnika iz drugih lokacija - donoseći koristi i
radnicima i firmama.
Efekti međufaznih inputa su eksternalije koje nastaju kada se pojave specijalizovani snabdevači inputa i
usluga. Takvi snabdevači se pojavljuju ili kao rezultat unutrašnjeg procesa specijalizacije i diferencijacije u
klasteru, ili se povezuju sa klasterima iz drugih lokacija.
Disperzija tehnologije uključuje difuziju tehnološkog know-how-a i ideja. Klasterisanje ohrabruje takvo
širenje dozvoljavajući rapidan tok tehnoloških informacija između proizvođača koji posluju jedan blizu
drugog, i poboljšava tokove informacija između dobavljača, proizvođača, trgovaca i drugih povezanih
subjekata u klasteru. Uzimajući u obzir da je jedna od glavnih karakteristika zemalja u razvoju njihova slaba
tehnološka osnova, tehnološka difuzija unutar klastera je ključna za njihov razvoj i za industrijski razvoj
zemlje.
Pristup tržištu je prva, i najuniverzalnija eksterna ekonomija za klasterisane firme. Klasteri sličnih
preduzeća privlače kupce kako iz neposredne blizine tako i iz udaljenih mesta, poboljšavajući pristup širem
tržištu za proizvode i usluge firmi u klasteru. To dovodi do zaključka da, kada se jednom formira klaster,
pristup tržištu je jedna od potencijalnih koristi od lociranja unutar njegovih granica.
Pristup neformalnim mrežama javlja se kao važan faktor u lokacionom odlučivanju u zemljama sa visokim
snabdevačima, konkurentima, vladinim zvaničnicima, i drugim profesionalcima ima značajan i pozitivan
6
uticaj na produktivnost firmi. Šta više, evidentno je da formalne veze poput poseta gradskim, republičkim i
Page
stepenom regulativne aktivnosti. Interakcija u formi »poslovnih ručkova« sa lokalnim kupcima i
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
državnim privrednim komorama, vladinim komitetima za promociju poslovanja, komitetima za planiranje
infrastrukture, poslovnim udruženjima, i slično, utiču pozitivno na poslovanje firmi7.
(2) Zajednička akcija
Lokalne eksterne ekonomije mogu biti potreban uslov za razvoj jakog klastera, ali Schmitz (1997) ukazuje
da »svesno izvedena zajednička akcija« mora takođe biti prisutna kako bi industrijski klaster doživeo
ekspanziju. Isticanje aspekata kolektivne efikasnosti kroz zajedničku akciju naglašava značaj mreža veza
koje se stvaraju između firmi. Zajednička akcija može biti horizontalna ili vertikalna. Do vertikalne
kooperacije dolazi kada firme koje su uključene u različite faze proizvodno-distributivnog lanca rade
zajedno. Horizontalna zajednička akcija odnosi se na saradnju između konkurenata.
Zajednička akcija ima i svojih troškova. Oportunitetni troškovi udružene aktivnosti su verovatno
najočigledniji primer. U slučaju jednostavnijih poslova, zajednička akcija obično zahteva uključivanje
preduzetnika, koji moraju veoma pažljivo da odmere upotrebu svog ograničenog vremena za
prisustvovanje skupovima ili drugim aktivnostima koje ne donose trenutnu korist.
(3) Institucionalni kontekst
Diskusija o kolektivnoj efikasnosti ukazuje da ona sadrži potencijal za olakšavanje procesa
industrijalizacije. U stvarnosti ovaj potencijal se ne realizuje uvek. Mnogi klasteri zastaju u razvoju pri
niskom nivou proizvodnje i distribucije. Unutrašnje operacije u klasteru samo delom objašnjavaju usled
čega se to događa. Za kompleksnije objašnjenje, mora se pogledati dalje od klastera, u pravcu
institucionalnog ambijenta. Poslovna aktivnost se ne događa u vakumu. Socijalne, političke i ekonomske
institucije, određujući interakcije između ljudi, kreiraju specifične mreže poslovnih operacija i organizacije.
Prema Krugmanu i Venablesu8 formiranje uzvodnih i nizvodnih veza stvara značajne efekte koji kreiraju
prednost kolektivne proizvodnje u jednoj lokaciji u odnosu na samostalnu proizvodnju individualnih firmi. Zato
što su industrijski proizvodi input u industrijskoj proizvodnji, lokacija koja je okružena industrijskiorijentisanim lokacijama imaće pristupa većem tržištu, u odnosu na onu koja nije; ove »uzvodne veze«
(backward linkages) učiniće industrijsku proizvodnju u prvoj lokaciji profitabilnijom. U isto vreme, dostupnost
inputa koje pružaju lokalni, geografski bliski, proizvođači ohrabriće lokalnu industrijsku proizvodnju – efekat
koji korespondira sa idejom »nizvodnih veza« (forward linkages). Ovi efekti će delovati suprotno u lokacijama
čije je okruženje manje industrijski-orijentisano od prosečnog: nedostatak dobrog pristupa, kako tržištu, tako i
7
8
Lall S, Ghosh S, “”Learning by Dining” Informal Networks and Productivity in Mexican Industry” (2002) World Bank WP 2789, p. 14.
Krugman P.R., Venables A.J., “The seamless world: a spatial model of international specialization” (1995) NBER WP 5220.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
7
inputima, učiniće ih neatraktivnim za lociranje industrijske proizvodnje.
Šema 1:
Kružna uzročnost u prostornoj distribuciji firmi i radnika
Specijalizacija proizvodnje
Pozadinska
Veza
više potrošača (=radnika) se locira
u gradu
veći broj specijalizovanih firmi se
može osnovati
Viši realni prihod za datu
nominalnu platu
više različitih proizvoda se
proizvodi u gradu
Prednja
veza
Želja za različitošću
Izvor: Fujita M. “Monopolistic competition and urban systems” (1993) European Economic Review 37, p. 310-315.
Premda se odgovor na nove globalne konkurentske pritiske razlikuje unutar i između klastera, postoji
zajednički zaključak svih studija: firme koje povećaju kooperaciju imaju bolje poslovne rezultate.
Prema Schmitzu i Nadviju9, zajednička akcija je ključna da bi se izašlo u susret izazovima. Postoji četiri
zajednička rezultata istraživanja. Prvo, dok eksterne ekonomije nastoje da obuhvate ceo klaster, zajednička
akcija teži da bude selektivna. Drugo, povećanje kooperacije je pozitivno korelisano sa poboljšanim
performansama. Treće, kooperacija u uzvodnim vezama sa lokalnim snabdevačima i podugovaračima je ili
visoka ili rastuća. Četvrto, novi izazovi su doveli do porasta diferencijacije. Jedna od implikacija poslednjeg
nalaza je, kako neki radovi ukazuju, da se strateški odgovor ne može oslanjati samo na zajedničku akciju već,
zahteva javne agencije10 kao katalizatore ili medijatore.
Usled različite veličine klastera, i vrste interakcija koje se u njima formiraju, priložićemo šemu prema kojoj se
može videti da na osnovu ove dve karakteristike postoje velike razlike među politikama koje pogoduju
njihovom razvoju.
Šema 2: Varijacije u stilovima politika sa geografskim opsegom i intenzitetom reakcija u klasterima
Jake interakcije
Nacionalni Strateško interventna
Slobodne aglomeracije
Pomoć,
poboljšavanje
uslova
za
poslovanje
Hubert Schmitz and Khalid Nadvi "Clustering and Industrialization: Introduction", (1999) World Development Vol. 27, No. 9. p. 1509.
Da bi bila efikasna, intervencija treba da bude (a) orijentisana ka klijentima (customer-oriented): omogućujući firmama da nauče o, i
od, potreba njihovih mušterija, i pomažući im da identifikuju ključne probleme sopstvene konkurentnosti; (b) kolektivna (collective):
usmeravajući podršku na grupe firmi, ne samo što se smanjuju transakcioni troškovi u odnosu na pomoć firmama pojedinačno, već se i
ohrabruje kooperacija i uzajamno učenje; (c) kumulativna (cumulative): generišući kapacitet za neprestano poboljšanje poslovanja čini
javnu podršku nepotrebnom u budućnosti.
9
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
8
10
Lokalni
Dnevni
rad
i
grupno Rad na specifičnim pitanjima (poput
učestvovanje
planiranja regulative)
Izvor: Banneworth P, Charles D., “Bridging Cluster Theory and Practice: Learning from the Cluster Policy Cycle” OECD
(2001) Inovative Clusters: Drivers of National Innovation Systems, p. 399
3. Klasteri u međunarodnoj razmeni
Italijanska industrija keramičkih pločica, geografski koncentrisana u području Sassuolo, ilustrativan je primer
uspeha u međunarodnom izvozu, zahvaljujući jakoj domaćoj tražnji, uzvodnim i nizvodnim vezama, žestokoj
konkurenciji i zajedničkoj akciji. Sledeća tabela ilustruje razvoj ove industrije, zaposlenost, proizvodnju i izvoz.
Tabela 1: Broj firmi, zaposlenost, proizvodnja i izvoz italijanske industrije keramičkih pločica, 1960-1986.
Godina
Broj firmi
1960
1970
1980
1986
55
316
470
360
8,906
30,550
45,880
29,303
Zaposleni po firmi
162
97
98
81
Proizvodnja (miliona kvadratnih metara)
37.8
150.0
335.6
329.0
Proizvodnja po zaposlenom (kvadranih
4,244
4,910
7,314
11,228
36.4
104.0
181.2
163.5
Izvoz (miliona kvadratnih metara)
1.3
35.7
149.4
160.2
Izvoz/proizvodnja (%)
3.5
23.8
44.5
48.7
…
…
59.2
59.1
Broj zaposlenih
metara)
Domaća prodaja (miliona kvadratnih
metara)
Udeo u svetskom izvozu (%)
Izvor: p. Porter M.E. “The Competitive Advantage of Nations” (1990), The Macmillan Press LTD, p. 219.
Italija je apsolutno najveći svetski potrošač keramičkih pločica (15% ukupne potrošnje), kao i per capita (3,33
kvadratna metra). Španija je tik uz Italiju (7,7% i 2,55). I u Španiji je industrija visoko koncentrisana sa oko
90% proizvodnje (170 proizvođača i 37% svetskog izvoza) u području Castellan Plan. Ali, uprkos boljem
Page
niskog intenziteta konkurencije i nerazvijenih uzvodnih i nizvodnih veza.
9
kvalitetu rude, i nizu drugih prednosti, Španija ne ugrožava Italiju kao vodećeg svetskog proizvođača usled
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Prema Porteru11, konkurenti u mnogim međunarodno konkurentskim industrijama često su celi industrijski
klasteri koji su locirani u jednom gradu ili regionu unutar zemlje. Većina italijanskih proizvođača vunenih
tekstilnih proizvoda locirana je u dva grada. Premda je koncentracija italijanskih industrija široko poznata,
manje je poznato koliko je ovaj fenomen u svetu dominantan. Britanski aukcionari se svi nalaze unutar par
blokova u Londonu. Bazel je baza sva tri švajcarska farmaceutska giganta.
Priložena šema pokazuje način povezivanja malih lokalnih firmi i klastera u međunarodnu robnu razmenu.
Firme koje se nalaze u klasteru imaju većih mogućnosti za izvoznu ekspanziju usled pregovaračke snage koja
proističe iz zajedničke akcije u odnosu na izolovane firme čiji se izvoz može javiti kao pasivan odgovor na
slučajnu zainteresovanost domaćih velikoprodavaca ili stranih veletrgovaca diferenciranim proizvodima.
Šema 3:
Povezivanje lokalnih proizvođača i globalnih kupaca
Globalni kupac
Trgovac na veliko,
diferenciranih
proizvoda
Trgovac na malo
Kupac (uključujući
specijalizovane kupce
i transnacionalne
kompanije)
Nacionalna granica
Kupac i izvozni agent
Lokalni kupac
Proizvođač velikog
obima ili sa više
fabrika
Proizvođač malog
obima
Proizvođač malog
obima
11
Porter M.E. “The Competitive Advantage of Nations” (1990), The Macmillan Press LTD, pp. 154-155.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
10
Izvor: UNIDO (2002) Industrial Development Report 2002/2003, str. 197.
Prema nekim istraživanjima12, međunarodna trgovina između članova klastera ima različite implikacije u
velikim u odnosu na male zemlje. Nedavna studija o trgovini u zemljama članicama OECD pokazuje da
vertikalna trgovina između međunarodnih članova lanca proizvodnje ima mnogo veći udeo u ukupnoj trgovini
kod malih zemalja u odnosu na velike zemlje. Na primer, vertikalna trgovina činila je u ukupnoj trgovini 25% i
42% za Dansku i Holandiju, prema 7% i 14% za SAD i Japan, respektivno. Ovo je logična posledica potrebe za
međunarodnom specijalizacijom u malim zemljama usled nedovoljne veličine domaćeg tržišta.
Zajednička akcija članova klastera radi veće efikasnosti već je pomenuta. Kada je međunarodna trgovina u
pitanju, geografski klasterisana industrija, koja je pod uticajem robne razmene sa inostranstvom (kroz izvoznu
orijentaciju ili uvoznu konkurenciju) najverovatnije će se politički mobilisati radi zaštite od konkurencije ili
podrške izvozu.
Studija industrijskih proizvođača u SAD izvršena u 1988. i 1990. godini utvrdila je da za trgovinski izložene
(exposed) industrije, geografska koncentracija snažno povećava (a) formiranje zajedničkih preferenci
trgovinske politike; (2) doprinose finansiranju političkih kampanja; (3) stopu izlaznosti na izbore13. To znači da
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Bergman E.M., Charles D., Hertog P., “In Pursuit of Innovative Clusters” OECD (2002) Inovative Clusters: Drivers of
National Innovation Systems, p. 7.
13 Busch M.L, Reinhardt E., “Geography, International Trade, and Political Mobilization in U.S. Industries” (2000) American
Journal of Political Science, Vol. 44, No.4, pp. 703-719.
12
11
su uspešniji u dobijanju zaštite, u odnosu na geografski dislocirane firme.
Slika 2: Geografska koncentracija zaposlenih u izabranim industrijama u SAD
Izvor: Busch M.L, Reinhardt E., “Geography, International Trade, and Political Mobilization in U.S. Industries” (2000)
American Journal of Political Science, Vol. 44, No.4, p. 715.
Stoga Porter14 zaključuje da značaj geografske koncentracije otvara interesantno pitanje: da li su nacije
relevantne jedinice za analizu? Uslovi koji predstavljaju komparativne prednosti su često lokalizovani unutar
nacije kroz različite lokacije za pojedinačne industrijske grane. Ali, nacije su još uvek značajne. Mnoge od
determinanti konkurentnosti su sličnije unutar nacija nego između nacija. Politike vlada (kao što je poreska
politika i regulativa), pravni sistem, uslovi na tržištu kapitala, i mnoge druge karakteristike koje su uobičajene
za pojedine zemlje čine nacionalne granice značajnim. Socijalne i političke vrednosti i norme su vezane za nacije
i sporo se menjaju. Ipak, postoji kombinacija nacionalnih i lokalnih uslova koji podstiču konkurentske
14
Porter M.E. “The Competitive Advantage of Nations” (1990), The Macmillan Press LTD, p. 157-158.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
12
prednosti.
4. Inovacije, velegradovi i klasterizacija
Novi modeli ekonomske geografije bazirani su na imperfektnoj konkurenciji, rastućim prinosima i
transportnim troškovima. Tehnološki aspekt u ovim modelima je relativno zanemaren, jer je i difuzija
tehnologija teško merljiv fenomen. Transnacionalne kompanije, na primer, internalizuju tehnološka dostignuća,
koliko je god to moguće duže, radi povraćaja sredstava na ranije visoko-rizična i često neprofitabilna
istraživanja. TNC dominiraju u međunarodnoj proizvodnji i razmeni, pa se ne mogu meriti tehnološki transferi
– njihov intenzitet i vrednost. A procenjuje se da se oko 90 odsto transfera tehnologija obavlja kroz transakcije
matične kompanije sa filijalama.
Stoga ćemo se u ovom delu osvrnuti na značaj velegrada za inovativnu aktivnost, apstrahujući pri tome TNC,
koje upravo u najvećim gradovima razvijenih zemalja organizuju ključne poslovne aktivnosti, uključujući i
istraživanje i razvoj.
U 1982. godini, najinovativniji gradovi u SAD bili su New York, San Francisco, Boston i Los Angeles. U ova četiri
metropolitska područja u zbiru je prijavljeno 47,1% ukupnog broja inovacija u SAD. U svim metropolitskim
područjima u SAD prijavljeno je 96% od ukupnog broja inovacija, dok je u njima živelo oko 70% stanovništva. S
obzirom na to da se velegradovi razlikuju prema veličini, očekuje se da veličina grada ima uticaja na broj
inovacija. Distribucija inovacija je veoma koncentrisana. Dok je nacionalni prosek 1,75 inovacija na 100.000
stanovnika, samo je 14 velegradova imalo više inovacija od nacionalnog proseka. Očigledno je da inovacije
predstavljaju fenomen velegradova15.
Značaj lokacija za inovacije u svetu sve više zavisi od E-mejla, fax mašina, i super-autoputeva elektronskih
komunikacija, što može izgledati iznenađujućim, čak i paradoksalnim na prvi pogled. Rešenje ovog paradoksa
leži u razdvajanju znanja i informacija. Dok troškovi prenosa informacija mogu biti nezavisni od distance,
troškovi prenosa znanja, posebno oni koje Von Histrle (1994) naziva “sticky knowledge”, rastu sa distancom.
Von Histrle objašnjava da se visoko kontekstualno i neizvesno znanje najbolje prenosi kroz interakciju licem-ulice i kroz česti kontakt. Bliskost dobija na značaju u prenosu znanja zato što, kako je Arrow (1962) objasnio,
Feldman, M.P, Audretsch, D.B, (1999) “Innovation in cities: Science-based diversity, specialization and localized competition”
European Economic Review 43
15
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
13
takvo “sticky knowledge” je inherentno, po prirodi nekonkurentno, i znanje razvijeno za neku posebnu upotrebu
može lako biti rašireno i upotrebljeno u druge svrhe. Griliches (1992) je definisao širenje znanja (knowledge
spillovers) kao “rad na sličnim aktivnostima i značajne koristi od zajedničkog istraživanja”16.
Rezultati ukazuju da je raznolikost među komplementarnim ekonomskim aktivnostima koje dele istu naučnu
osnovu mnogo povoljnija za inovacije u odnosu na specijalizaciju. Šta više, rezultati ukazuju da je stepen lokalne
konkurencije za novim idejama unutar velegrada mnogo pogodniji za inovativnu aktivnost u odnosu na lokalni
monopol.
Tabela 2: Aglomeracione implikacije veličine i raznolikosti u gradovima
Faktor
Primer
1. Ekonomije obima u proizvodnji, među
Veća veličina fabrike, javna dobra: parkovi,
firmama u potrošnji
sportski stadion
2. Zajednički inputi u proizvodnji i
Popravke, računovodstvo, pravo,
potrošnji
oglašavanje, teatri, restorani, visoka/niska
kultura
3. Transportni troškovi u proizvodnji i
»Slepljeno« tržište rada, prodajni centri
potrošnji
4. Statičke ekonomije u proizvodnji i
Osiguranje od nezaposlenosti, tržište
potrošnji
imovine, proizvodni supstituti
Quigley J.M. “Urban Diversity and Economic Growth” (1998) Journal of Economic Perspectives, Vol 12, No. 2, p. 131.
Na sledećoj slici može se videti geografska koncentracija inovativnih aktivnosti u Holandiji. Postoji jasna
klasterizacija sa najintenzivnijom inovativnom aktivnošću u ekonomskom jezgru (Amsterdam i Roterdam) i
prostornom laticom klastera nižeg nivoa inovativnosti, (kako se približavamo granicama Nemačke i Belgije).
Stoga se i potencijal za ekonomski razvoj, kroz difuziju tehnologija, može regionalno podeliti na centralne
klastere (aglomeracije sa najvećim izdacima za istraživanje i razvoj, i najvećim obiljem diversifikovane
kvalifikovane radne snage) i polu-periferne i periferne klastere. U Holandiji, na primer, oblasti u kojima se
Feldman, M.P, Audretsch, D.B, (1999) “Innovation in cities: Science-based diversity, specialization and localized
competition” European Economic Review 43, p. 412.
16
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
razvoj širi ka granicama sa Nemačkom i Belgijom. Intenzitet inovativnosti opada udaljavanjem od prvog
14
nalaze Roterdam i Amsterdam predstavljaju centralni klaster dok se latica do 5. klastera po potencijalu za
klastera, što je iznenađujući rezultat uzevši u obzir da je Holandija relativno mala zemlja sa odličnom
saobraćajnom infrastrukturom.
Slika 3: Definisanje regionalnih klastera u Holandiji prema stepenu inovativnosti
Izvor: Brouwer E, Budil-Nadvornikova H, Kleinknecht A., “Are Urban Agglomerations a Better Breeding Place for Product
Innovation? An Analysis of New Product Announcements” (1999) Regional Studies, Vol 33.6 p. 542.
Tabela 3, o zajedničkoj naučnoj bazi industrijskih klastera, ukazuje na činjenicu da je za razvoj određenih
industrijskih grana (prva kolona) potrebno više nesrodnih naučnih disciplina (kolona 2). Kao posledica
njihovog zajedničkog delovanja, postoji mogućnost razvoja više različitih industrijskih klastera uz jake
akademske i istraživačke centre.
Stoga nije začuđujuće tehnološko i inovativno liderstvo Bostona u SAD. “Većina ljudi u širem području Bostona
Page
15
nije briljantna, ali jezgro briljantnih ljudi daje mu specijalne kompetencije u industrijama znanja. New England,
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
sa samo 3% nacionalne populacije, ima četiri od pet najboljih univerziteta u SAD (8 od 25 najboljih). Neka retka
verzija Maršalianskog trojstva održava ove klastere nacionalno i internacionalno konkurentnim”17.
Tabela 3: Zajednička naučna baza industrijskih klastera
Klaster
Kritični akademski odseci
Najinovativnije industrije
Poljoprivredni poslovi
Hemija
SIC 2013: Kobasice
Poljoprivredna nauka
SIC 2038: Smrznuti specijaliteti
Kompjuterska nauka
SIC 2087: Ekstrakti mirisa
Biologija
SIC 2092: Pakovana hrana
Nauka o materijalima
SIC 3861: Fotografska oprema
Hemija
SIC 3443: Fabrikov. porcul. radovi
Kompjuterska nauka
SIC 2821: Plastični materijali
Fizika
SIC 3559: Specij. indust. mašine
Kompjuterska nauka
SIC 3576: Meni uređaji
Medicinska nauka
SIC 3579: Kancelarijske mašine
Primenjena matematika
SIC 2751: Komercijalna štampa
Nauka o materijalima
SIC 3551: Oprema za preradu hrane
Kompjuterska nauka
SIC 3523: Mašinska industrija
Fizika
SIC 3546: Ručni alati
Hemija
SIC 3629: Industrijski aparati
Kompjuteri visokih
Nauka o materijalima
SIC 3573: Kompjuterske mašine
tehnologija
Kompjuterska nauka
SIC 3662: Radio/TV oprema
Fizika
SIC
Hemijsko inženjerstvo
Kancelarijske mašine
Industrijske mašine
3823:
Instrum.
za
kontrolu
procesa
Biomedicina
Fizika
SIC 3674: Poluprovodnici
Hemija
SIC 3842: Hirurški instrumenti
Medicinska nauka
SIC 3841 Medicinski instrumenti
Kompjuterska nauka
SIC 2834: Farmaceutika
Nauka o materijalima
SIC 3811: Naučni instrumenti
Izvor: Feldman, M.P, Audretsch, D.B, (1999) “Innovation in cities: Science-based diversity, specialization and localized
17
Krugman P.R, “Some Chaotic Toughts on Regional Dynamics” The new Democrat, sa interneta
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
16
competition” European Economic Review 43, p. 417.
5. Tehnološki razvoj i prostorna distribucija ekonomske aktivnosti
»Ključno pitanje urbanog razvoja je uloga koju igraju diversifikovana metropolitska područja u kreiranju
inovacija. Do danas niko nije specificirao iz analitičkih podataka takvu ulogu18. Većina modela urbanih sistema
ne uključuje ulogu diversifikovanosti. Koegzistencija diversifikovanih i specijalizovanih gradova je empirijski
potvrđena na podacima o realokaciji firmi u Francuskoj u periodu od 1993. do 1996. godine. Shodno modelu,
novi proizvodi se razvijaju u diversifikovanim gradovima, testirajući proizvodni proces pozajmljen od različitih
aktivnosti. Kada dođu do idealnog procesa, firme prelaze u masovnu proizvodnju i realociraju se u
specijalizovane gradove, gde su proizvodni troškovi niži«19.
Razvoj novih tehnologija, i na njima baziranih proizvoda ima veliki uticaj na nivo ekonomske aktivnosti i
trgovinske tokove. Tehnološki napredak u razvijenim zemljama, sa jedne strane, i prepeke difuziji tehnologija u
manje razvijene zemlje sa druge strane, predstavljaju osnovne faktore visokih razlika u stepenu razvijenosti
između zemalja. Strane direktne investicije predstavljaju glavni kanal za difuziju tehnologija između zemalja, te
smo u okviru ovog dela rada želeli da ukažemo na osnovne premise i rezultate o značaju tehnološkog razvoja na
trgovinske tokove i privrednu aktivnost.
Prema Martinu i Ottavianu20, trebalo bi da se proces kreacije novih firmi i proces lociranja posmatraju kao
zajednički procesi. Kada su eksterni efekti, koji su izvor endogenog rasta, lokalni po prirodi, zato što uključuju
lokalizovanu interakciju između ekonomskih agenata, tada će lokacija firmi i aktivnosti istraživanja i razvoja
uticati na proces tehnoloških promena. Tehnološke promene, kada se materijalizuju kroz kreiranje novih
proizvoda i novih firmi, imaće uticaja na stepen i pravac stranog direktnog investiranja i, generalno, na tokove
kapitala.
Četiri glavne grupe teorija su identifikovane u potrazi za objašnjenjima, direktno ili indirektno, razloga zašto su inovacije relativno
koncentrisane u nekim mestima, pre nego u drugim. Ove grupe teorija, i njihovi glavni izvori inspiracija su: (1) Tradicionalna teorija
aglomeracija (Marshall, Scitovsky, Hoover, Vernon, Peroux); (2) Mrežna i zatvorena proizvodna teorija (Becattini, Gremi, Granovetter,
Coase, Williamson, Scott i Storper); (3) Teorija ekonomije znanja (Lundvall); i (4) Nova teorija konkurencije i trgovine (Vernon,
Utterback, Porter, Krugman). Svaka od ovih teorija ima različitu početnu poziciju i bila je podržana različitim studijama slučaja (case
studies) u različitim nacijama i gradovima. Simmie J, Sennett J, Wood P, Hart D., “Inovation in Europe: A Tale of Networks, Knowledge
and Trade in Five Cities” (2002) Regional Studies, Vol. 36.1, p. 48.
19 Duranton G, Puga D., “Nursery Cities: Urban Diversity, Process Innovation, and the Life Cycle of Products” The American Economic
Review, Vol. 91, no. 5, p. 1454.
20 Martin P., Ottaviano G., (1999) “Growing locations: Industry location in a model of endogenous growth” European Economic Review 43,
282-283
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
17
18
Prema Quahu21, difuzija znanja u prostoru i optimalne odluke o akumulaciji znanja determinišu distribuciju
znanja korišćenog u prostoru i tokom vremena. Rezultirajući obrazac ekonomske aktivnosti nije koncentracija
u diskretnim izolovanim tačkama, već dinamički fluktuirajuća prostorna distribucija.
Ciccone i Matsuyama22 smatraju da je kritičan aspekt ekonomskog razvoja činjenica da je rast produktivnosti
generalno povezan sa još većom složenošću proizvodnih procesa, i još većim stepenom specijalizacije. U
razvijenim zemljama, industrije potrošnih dobara superiorno koriste visoko specijalizovane mašine, i imaju
pristup velikoj raznovrsnosti proizvodnih usluga, kakve su: popravka opreme i njeno održavanje, transportne i
telekomunikacione usluge, pravnu podršku, računovodstvo, marketing, finansijske usluge i slično. Mnoge od
nerazvijenih zemalja, sa druge strane, karakterišu relativno jednostavni proizvodni metodi i ograničena
dostupnost specijalizovanih inputa. Pokušaji da se »transplantiraju« napredne tehnologije u ove zemlje često
doživljavaju krah, usled nepostojanja komplementatnih, podržavajućih industrija, čije se postojanje
podrazumeva u razvijenim zemljama.
Stoga, postoji kružna uzročnost između izbora tehnologija za proizvođače potrošnih dobara i dostupnosti
različitih inputa. Sa širokim opsegom specijalizovanih inputa i proizvodnih usluga, firme u sektoru potrošnih
dobara prihvataju indirektinije načine proizvodnje i postižu veću produktivnost. Rastuća tražnja za
proizvodima industrija potrošnih dobara kreira veliko tržište međufaznih proizvoda i specijalizovanih
komplementarnih industrija koje su joj potrebne.
Sa druge strane, ukoliko ekonomija proizvodi samo ograničeni osortiman međufaznih proizvoda i proizvodnih
usluga, industrija potrošne robe je prinuđena da koristi primitivnije načine proizvodnje. To implicira
ograničenu inicijativu firmama da započnu posao i uvedu nove proizvode u sektoru međufaznih inputa. Ukoliko
je ova kružna uzročnost dovoljno velika, ekonomija koja ima mali asortiman međufaznih inputa zarobljena je
na nižem stepenu ekonomske razvijenosti.
Kružna uzročnost ne znači uvek i začaran krug siromaštva. Ukoliko ekonomija poseduje (ili kroz strana
ulaganja dođe do) dovoljno širok opseg međufaznih inputa, i stoga ima kritičnu masu specijalizovanih firmi,
22
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Quah D.T. »Spatial Agglomeration Dynamics« (2002) The American Economic Review Vol. 92, no.2, p. 251.
Ciccone A, Matsuyama K., “Start-up costs and pecuniary externalities as barriers to economic development” (1996) Journal of
Development Economics, Vol. 49, No. 1. pp. 33-35.
21
18
postoji mogućnost razvoja. Tokom vremena, podela rada postaje šira, proizvodni procesi indirektniji,
uključujući rast broja specijalizovanih inputa. Kroz takav kumulativni proces, ekonomija doživljava rast
produktivnosti i standarda stanovništva.
Empirijska studija23 inovativnih firmi u pet najvažnijih gradova u Evropi za inovacije utvrdila je da su osnovne
razlike u prostornom značaju, tako da imamo regionalne gradove (Stuttgart i Milan), kod kojih je inovativna
aktivnost mnogo više povezana sa njihovim regionalnim i nacionalnim ekonomijama, i međunarodne gradove
poput Pariza, Amsterdama i Londona. Podaci ukazuju na značaj trgovinskih veza između firmi, kako u vezi sa
usvajanjem znanja, tako i snabdevačko-potražnih veza za inovacijama. Mnoge od njih su locirane
internacionalno. Internacionalni inovacioni trgovinski sistemi su stoga ključni u geografiji inovacija.
6. Rad i kvalifikovanost u klasterima
Koncentrisanje kvalifikovane i specijalizovane radne snage nesumnjivo je potrebno za uspeh klastera. Međutim,
postavlja se pitanje koliki deo koristi od klastera uopšte imaju radnici, kroz više plate i/ili druge beneficije.
Prema Blasiou i Addariou24 motiv tržišta rada, prvi stub klastera, primio je veliki deo pažnje, ali ona je najvećim
delom bila fokusirana na teorijsku stranu. Krugman (1991) je pokazao da aglomerisanje dovodi do rasta
nadnica. Usled rasta efikasnosti, klasterisanje će izrasti kao rezultat »rata« između firmi, koje preferiraju manje
konkurentsko tržište rada i stoga disperziju proizvodnih lokacija, i radnika, koji preferiraju konkurentnije
tržište i stoga koncentraciju.
Rotemberg i Saloner (1990) ukazuju da radnici – snabdevači industrijski-specifičnog ljudskog kapitala, koje je
skupo steći – mogu shvatiti kao prednost da se lociraju gde postoji nekoliko potencijalnih firmi kojima je
potreban takav input. U koncentrisanom tržištu rada, konkurencija između firmi osiguraće pravednu
nadoknadu radnicima. U odsustvu takve konkurencije, radnici bi bili pod uticajem monopolske moći firmi.
Model objašnjava zašto su lokacione odluke firmi i radnika međuzavisne i predviđa da će plate u klasteru biti
veće.
Simmie J, Sennett J, Wood P, Hart D., “Inovation in Europe: A Tale of Networks, Knowledge and Trade in Five Cities” (2002) Regional
Studies, Vol. 36.1, pp. 47-64
24 Blasio G., Addario S., “Labor Market Pooling” (2002) IMF WP 02/121, p. 4
23
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
niže plate u lokaciji gde postoje druge firme spremne da ih zaposle. Combes i Duranton (2001) predlažu igru
19
Suprotno ovom modelu, Diamond i Simon (1990) pokazuju značaj motiva osiguranja: radnici će rado prihvatiti
duopola u kojoj se firme suočavaju sa trade-off-om između koristi od koncentrisanja rada (dostupnost radnika
čije znanje pomaže u smanjivanju troškova) i troškova odlaska radnika (gubitak nekih ključnih radnika
odlaskom u konkurentske firme, i indirektni efekti viših plata kako bi zadržali radnike). Klasteri bi stoga trebalo
da imaju veće plate i mobilnost radnika u odnosu na izolovane firme. Šta više, plate bi trebalo da rastu
vremenom, jer iskusni radnici akumuliraju znanje specifično firmama koje povlači želju za odlaskom.
Novija literatura o platama predviđa da bi u aglomeracijama stopa povraćaja na plate iskusnih i obrazovanih
radnika trebala da bude viša u odnosu na izolovane firme. Udeo povraćaja kod znanja specifičnih firmama (koji
može predstavljati gubitak plate u slučaju otkaza) je manji u poređenju sa onim kod veština specifičnih u
sektoru (koje nisu izgubljene sve dok radnik ostaje u istoj industriji). Isto tako, povraćaj na obrazovanje bi
trebalo da bude veći u aglomeracijama, jer klasterisanje olakšava razmenu ideja i povlači eksternalije koje
povećavaju privatne dobitke.
U svom empirijskom istraživanju, Blasio i Addario gotovo da nisu našli niti jednu potvrdu o pozitivnim
dejstvima koncentrisanja radne snage, kao prvog stuba Maršalove teorije koristi od klasterisanja. Niti su plate
radnika u klasteru više od plata izolovanih firmi, niti postoji veći stepen mobilnosti radne snage, niti postoji
veća želja za samozapošljavanjem ili prelaskom iz nadničarstva u samostalno obavljanje posla. Rezultati ne
pobijaju postojanje značaja koristi od koncentrisanja radne snage. Oni stavljaju pod sumnju pristup o tome da
koristi imaju i firme i radnici, jer iz empirijske evidencije proizilazi da su koristi od učestvovanja u
koncentrisanom tržištu rada ograničene na poslodavce.
7. Geografsko lociranje firmi
Prema Krugmanu25, objašnjenje za ekonomsko lociranje gotovo je uvek istorijsko. Ukoliko se želi
objasniti zašto je specifični region matičan za određenu industriju, obično se završava objašnjavajem,
najvećim delom, pojedinačnih događaja koji su uticali da industrija bude tamo. Suštinska vodeća sila
iza istorijskih događaja je, naravno, tendencija da određena industrija ostane tamo gde jeste,
25
Krugman P.R, “Some Chaotic Toughts on Regional Dynamics” The new Democrat, sa interneta
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
20
zahvaljujući eksternim ekonomijama.
Geografsko lociranje firmi je pitanje koje se postavlja samo na tržištu sa imperfekcijama. Na idealnom
tržištu, na primer na kome ne postoje transportni troškovi (tako da lokacija nema uticaja), odlučivanje
o tome gde locirati firmu biće lako. Bez tržišnih imperfekcija, firme se mogu podeliti u jedinice bilo
koje veličine i raditi na svim lokacijama bez troškovne nekonkurentnosti.
Prema Venablesu26, profitabilnost različitih lokacija je determinisana osnovnim karakteristikama
regiona (geografskim, obiljem i tehnologijom) i distribucijom firmi u prostoru.
Stoga, kada razmišljaju o mogućim rešenjima za svoje poslovanje na imperfektnom tržištu, firme
mogu:

preferirati geografsku lokaciju sa najnižim troškovima proizvodnje i ignorisati funkciju tražnje;
ili

staviti naglasak na potencijalnu tražnju i prihode, i ignorisati sve ostalo.
Geografsko lociranje firmi u teoriji nove ekonomske geografije posmatra se u odnosu centar-periferija.
Ovaj odnos se dalje može razlikovati prema tome da li se u analizi barata sa: (1) aglomeracijom
(velegradom) ili sistemom aglomeracija i poljoprivrednim okruženjem; (2) regionima, industrijski
razvijenim i periferijom; (3) zemljama ili regionima zemalja – industrijski razvijenim i zaostalim. U
svakom slučaju, primenjuje se obrazac centar-periferija koji proističe iz dejstva centripetalnih i
centrifugalnih sila.
Prema Jovanoviću27, region se može definisati, u ekonomskom smislu, kao geografsko područje koje se
sastoji od pridruženih (povezanih) jedinica sa sličnim prihodima i većom međuzavisnošću prihoda u
26
27
Venables A.J. “Economic Integration and the Location of Firms” (1995) American Economic Review, Vol 85, p. 296
Jovanovic M. (2000) Geography of Production and Economic Integration. Routledge, p. 7.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
21
odnosu na druga geografska područja.
8. Krugmanov i Venablesov pristup povezivanju geografije i trgovine
Osnovni modelski pristup Krugmana i Venablesa može poslužiti za analiziranje različitih pitanja. Prvo
i najznačajnije pitanje je: kako stepen ekonomske integracije utiče na prostornu distribuciju
industrijskih grana između dva regiona? Među ostalim pitanjima, tu su i: mogućnost “big-push”
industrijalizacije, zamka siromaštva (poverty traps), vođenje regionalne politike, politika uvozne
supstitucije versus izvozne promocije, Zipfov zakon pravila rangiranja distribucije urbane populacije,
aglomeracije, endogeni rast, širenje industrije iz jedne zemlje u drugu, ili dinamika urbanizacije.
Polaznu osnovu za proučavanje trgovine i lociranja ekonomskih aktivnosti predstavlja klasična teorija
komparativnih prednosti, a naročito široko korišćen Heckscher-Ohlinov model. Trgovina omogućuje
razdvajanje potrošnje i proizvodnje, i komparativnih prednosti, s tim što je lociranje proizvodnje
determinisano razlikama u tehnologijama, ili faktorskom obilju regiona i zemalja.
Najveći deo predviđanja ove teorije dobro je poznat. Očekuje se da sa smanjenjem barijera trgovini
proizvodnja može prealocirati u skladu sa komparativnim prednostima (na primer, aktivnosti
intenzivne relativno nekvalifikovanim radom u relativno obilnu lokaciju sa nekvalifikovanim radom).
Heckscher-Ohlinov model može objasniti deo inter-industrijske trgovine, mada je kontraverzno pitanje
koliko precizno. Međutim, pojednostavljeno predviđanje da će se industrije prealocirati prema
faktorskoj intenzivnosti i da će faktorske cene težiti da se ujednače ne izgleda adekvatnim bilo kao
opis najnovijih promena u svetskoj privredi, ili kao osnova za odgovaranje na postavljena pitanja.
Postoje dve tačke u kojima model izgleda neadekvatnim.
Prvo, upadljiva karakteristika raspodele industrije u zemljama u razvoju je njena geografska
koncentracija. Neke zemlje i regioni iskusili su veoma brzi industrijski rast, posebno ekonomije
prednosti.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
industrijskog razvoja zahteva objašnjenje mnogo bolje od ponuđenog u teoriji komparativnih
22
»azijskih tigrova«, dok je kod drugih industrijski razvoj veoma spor. Prostorna nejednakost
Drugo, Heckscher-Ohlinova teorija nije dobra ni za objašnjavanje lociranja industrije među
područjima gde je faktorsko obilje slično (kao što je slučaj u Zapadnoj Evropi).
U osnovnom modelu, Krugman posmatra dva regiona sa dva sektora proizvodnje i sektorskispecifičnim radom. Dva regiona se razlikuju jedino u veličini prerađivačkog sektora. Veći broj radnika
u prerađivačkom sektoru dovodi do veće populacije i veće domaće tražnje za tim proizvodima u
većem regionu. Stoga se ovaj region zove jezgrom, dok se drugi zove periferijom. Prerađivački sektor
proizvodi diferencirane proizvode sa rastućim prinosima. Rastući prinosi mogu stvoriti prednost
koncentrisanja proizvodnje u jednoj lokaciji.
Krugmanov glavni doprinos teoriji predstavlja eksplicitno razmatranje troškova trgovine za plasman
diferenciranih proizvoda u ovom modelu. On ukazuje da troškovi isporuke u drugi region mogu
premašiti uštedu u koncentrisanju proizvodnje. Ukoliko su ovi troškovi veoma visoki, koncentrisanje
proizvodnje se neće isplatiti, i u tom slučaju će prerađivačka proizvodnja biti distribuirana prema
lokalnoj tražnji u oba regiona. U suprotnom slučaju, za niske troškove trgovine, dobici od
koncentrisanja proizvodnje premašuju troškove plasmana proizvoda u drugi region. Za nulte troškove
trgovine, mesto i distribucija proizvodnje između dva regiona nisu bitni.
Troškovi trgovine se plaćaju povrh domaćih cena (Trade costs are paid on top of domestic prices).
Potrošači su stoga, u prednosti ukoliko su locirani u regionu koji ima najveći prerađivački sektor da bi
uštedeli na troškovima trgovine i da bi zaradili veće realne zarade.
Krugman uvodi dodatnu pretpostavku da su radnici u prerađivačkom sektoru mobilni. Oni se sele u
region gde mogu da ostvare veće realne zarade. To rezultira procesom potpune koncentracije
prerađivačkog sektora u većem regionu, ako su troškovi trgovine niski. I obratno, ukoliko su troškovi
Page
konvergencija prema identičnim ekonomskim strukturama u oba regiona.
23
trgovine visoki, i premašuju koristi od rastućih prinosa koncentrisane proizvodnje, onda je rezultat
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Drugi važan mehanizam za objašnjavanje ekonomske aglomeracije i koncentracije razvili su Venables
(1996) i Krugman i Venables (1996). Opet posmatraju dva regiona sa dva sektora. Ali u ovom slučaju
oba sektora proizvode diferencirane proizvode sa rastućim prinosima. Trgovina među regionima
podleže trgovinskim troškovima.
Ključna razlika u odnosu na osnovni model je to da oni pretpostavljaju da firme koriste međufazne
proizvode u proizvodnji finalnih proizvoda, što znači da postoji vertikalna integracija (veze) među
njima. Oni pretpostavljaju da se inputi svakog sektora proizvode u samom sektoru. Zato se proizvod
svakog sektora može koristiti kako u finalnoj potrošnji, tako i kao međufazni proizvod. To stvara
troškovne i potražne veze između firmi.
U ovim modelima Kruman i Venables ne razmatraju mobilnost rada i pretpostavljaju da su oba
regiona jednake veličine. Pri tome, ekonomska integracija među regionima može uticati da se firme
presele u drugi region ili da promene sektor proizvodnje.
Ostvarivanje ekonomije obima stoji nasuprot potrebi da se plate troškovi za plasman robe u drugi
region. Za visoke troškove trgovine firme nalaze prednost u tome da se lociraju blizu krajnjih
potrošača. Stoga će proizvodnja oba sektora biti ravnomerno raspodeljena između oba regiona. Za
niske trgovinske troškove, firme više brinu o raspoloživosti međufaznih proizvoda koji mogu biti
nabavljeni u svom regionu bez plaćanja dodatnih trgovinskih troškova. U tom slučaju troškovne
prednosti su važnije od trgovinskih troškova koji moraju biti plaćeni radi isporuka finalnih proizvoda
u drugi region.
Page
24
Proces prilagođavanja će rezultirati u specijalizaciji svakog regiona u proizvodnji jednog sektora.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Šema 4: Kružna uzročnost koja vodi industrijskom aglomerisanju
Interne EOS u
proizvodnji
specijalizovanih
proizvoda
Imigracija
usled viših
prihoda
Više potrošača (= više
radnika) u jednom regionu
Veliki broj specijalizovanih
kompanija može biti
podržan
Veća korisnost
pri datoj
nominalnoj plati
Veća nominalna
plata usled nižih
troškova inputa
Veliki broj diferenciranih
proizvoda može biti proizveden
Krugman P.R., Venables A.J., “The seamless world: a spatial model of international specialization” (1995) NBER WP 5220
Kao i u prethodnom Krugmanovom modelu (1991) trade-off između trgovinskih troškova i realizacije
ekonomije obima određuje kada će aglomeracija i koncentracija proizvodnje nastupiti.
Krugman i Venables28 su razvili model međunarodne trgovine bez postojanja zemalja. Gotovo svi
modeli međunarodne ekonomije pretpostavljaju da se trgovina odvija između nacija ili regiona koji su
tačke bez dimenzija. Oni su razvili model u kome je pretpostavljeno da je ekonomski prostor
kontinuelan, i u kome se takav svet spontano ogranizuje u industrijske i poljoprivredne zone usled
28
Krugman P.R., Venables A.J., “The seamless world: a spatial model of international specialization” (1995) NBER WP 5220
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
25
tenzija između sila aglomerisanja i disperzije ekonomske aktivnosti.
9. Kreiranje aglomeracija
Na početku prvog urbanog veka (XXI), demografska promena od ruralnih područja ka gradovima
nastavljena je ubrzanim tempom. Svetska urbana populacija sada raste stopom od preko 3% godišnje,
dok ruralna područja imaju više nego tri puta manju stopu rasta. Urbana područja apsorbuju 61
miliona ljudi svake godine, u poređenju sa 25 miliona u ruralnim. Polovina svetske populacije živeće u
urbanim područjima do 2005. godine i, dve decenije kasnije, u 2025. godini, preko dve trećine biće
urbano29.
Uzevši u obzir pomenute podatke o ubrzanoj urbanizaciji planete, kao i nejednake dinamike
ekonomskog razvoja po regionima i državama, osnovna pitanja nove ekonomske geografije i
međunarodne trgovine postaju sve više aktuelna na međunarodnom nivou (globalizacija) nezavisno
od inicijalnog interesovanja zasnovanog na integrisanju tržišta Zapadne Evrope.
Generalno posmatrano, teorijska istraživanja u novoj ekonomskoj geografiji podelila su se u dva
pravca. Jedan pravac predstavlja pokušaj da se stvori veza između novog pristupa sa tradicionalnim
pitanjima lokacione teorije. Drugi pravac predstavlja pokušaj da se iskoristi novi pristup kao osnova
za novi »prostorni« pogled na međunarodnu trgovinu30. Teoretičari ekonomske geografije i
međunarodne trgovine, u zavisnosti od ličnih interesovanja, razlikuju aglomerisanje i lokalizaciju
poslovnih aktivnosti. Aglomeracija predstavlja koncentraciju poslovnih aktivnosti na relativno malom
području. Lokalizacija predstavlja geografsku koncentraciju pojedinačnih industrija31.
Shodno prethodno iznetoj definiciji aglomeracija, koncentraciju poslovnih aktivnosti na relativno
malom području možemo posmatrati na dva načina: kao velegradove i kao klastere. Oba pojma su pod
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Douglass M., “Mega-urban Regions and World City Formation: Globalization, the Economic Crises and Urban Policy Issues in Pacific
Asia” (2000) Urban Studies, Vol. 37, No. 12, p. 2316.
30 Krugman P., “Space: The Final Frontier”, (1998) Journal of Economic Perspectives, vol 12, p. 168.
31 Head, C.K., J.C. Ries, and D.L. Swenson., “Agglomeration Benefits and Location Choice: Evidence from Japanese Manufacturing
Investments in the United States” (1995) Journal of International Economics 38 (3/4): p. 226.
29
26
dejstvom istih faktora, te ćemo ih u tekstu istraživati imajući u vidu sličnosti i razlike.
10. Velegradovi
“U prošlosti je skup geografskih, ekonomskih i istorijskih faktora uticao na razvoj i lociranje firmi,
industrija i gradova. Dejstvo nekih od ovih faktora bilo je sasvim slučajno. Najatraktivnije geografske
lokacije za formiranje velegradova, industrija i poslovanja uključivale su: raskršća važnih puteva; ušća
reka i sigurne prirodne luke32; odbranjiva uzvišja; mesta sa obiljem sveže vode i mesta sa obiljem soli;
suva i hladna brda (bez komaraca koji prenose malariju).
Ove lokacije mogle su biti međunarodno povezane kako kroz smanjivanje transportnih troškova tako i
kroz aglomeracione ekonomije (rastuće prinose u prostoru) koje uključuju veliko tržište”33.
Koncentracija ekonomskih aktivnosti značajno se razlikuje u zavisnosti od stepena ekonomskog
razvoja i veličine zemalja. Ona je najčešće najveća kod srednje razvijenih zemalja. Jedna hipoteza u
razvojnoj i regionalnoj ekonomici ukazuje da postoji odnos između ekonomskog razvoja i prostorne
koncentracije koja ima formu inverzne U-krive34. Sledeća tabela, sa izabranim indikatorima
koncentrisanja stanovništva, potvrđuje ovu pravilnost.
Tabela 4: Koncentracija i urbanizacija
Grupa zemalja
Prosečan udeo u
Urbana populacija u
Populacija u
populaciji najvećeg grada
procentima ukupne
aglomeracijama od
u svakoj zemlji prema
populacije
preko milion
njenoj urbanoj/ukupnoj
stanovnika u 1990. u
populaciji
% urbane populacije
Urbana
Ukupna
1990
1990
1980
1994
1980
1994
U mnogim zemljama najveći gradovi razvili su se pored luka (uključujući morske, rečne i jezerske). U većini zemalja Istočne Azije,
nadproporcionalni deo stanovništva i industrijskih aktivnosti koncentrisan je u najvećim gradovima lociranim pored luka (poput
Indonezije, Tajlanda, Filipina). Šta više, postoji puno gradova u kojima luke danas ne igraju značajnu ulogu, ali je njihov razvoj u
prošlosti bio iniciran pristupom vodi (poput Pariza). Fujita M., “The role of ports in the making of cities: Self-agglomeration and hubeffect” (1996) Journal of Development Economics, Vol. 49, No. 1. pp. 93-121
33 Jovanovic M. (2000) Geography of Production and Economic Integration. Routledge, p. 17.
Junius K., (1999). The Economic Geography of Production, Trade, and Development. Kieler Studien 300.s. 8.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
34
27
32
Svet
15
6
39
45
34
35
Zemlje niskih prih.
12
3
22
28
32
34
Zemlje srednj. prih.
26
14
52
61
32
33
Niži srednji prihodi
...
...
47
56
28
30
Viši srednji prihodi
22
15
64
74
40
40
11
9
76
77
40
43
Zemlje sa vis. prih.
Junius K., (1999). The Economic Geography of Production, Trade, and Development. Kieler Studien 300. p. 8.
Zašto su velegradovi (klasteri) različiti po veličini? Henderson (1974) je ukazao da postoji trade-off
između ekonomija aglomerisanja industrija specifičnih za određeni velegrad i opštih disekonomija
(negativnih eksternalija) kao što su troškovi saobraćaja i visoke rente koje (nezavisno od zagađenja)
ne zavise od strukture lokalne industrije. Optimalna veličina velegrada zavisi od maksimalnog
blagostanja učesnika u ekonomiji. Ona ima malo smisla za industrije koje nisu komplementarne (na
primer, industrija čelika i izdavaštvo) da se lociraju u istom gradu.
Velegradovi treba da se specijalizuju u jednoj ili nekoliko industrija sa povezanim eksternim
ekonomijama. Usled jakih internih veza u pojedinim industrijama, finansijski centri mogu pružiti
maksimum ukoliko sadrže gotovo sve finansijske institucije. To nije slučaj kod tekstilne ili
prehrambene industrije. Stoga optimalna veličina velegrada zavisi od njegove uloge35.
Postoji empirijska regularnost poznata kao Zipf-ov Zakon za gradove (Zipf`s Law for Cities). Prema
njemu, rangiranjem gradova po broju stanovnika i logaritmovanjem oba, ranga i njegove populacije,
regresija logaritma ranga u odnosu na logaritam populacije ima nagib -136. Da bismo lakše razumeli
značenje Zipf-ovog zakona, na sledećem grafikonu smo prikazali funkciju logaritma ranga, za brojeve
36
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Jovanovic M. (2000) Geography of Production and Economic Integration. Routledge, p. 13.
Davis D.R., Weinstein D.E., “Bones, Bombs and Break Points: The Geography of Economic Activity” (2001) NBER WP 8517 i (2002) The
American Economic Review, Vol. 92, no. 5, p. 1275.
35
28
od 1 do 30.
Funkcija logaritma ranga
1.60
1.40
1.20
y = 0.4343Ln(x) - 3E-15
R2 = 1
1.00
0.80
0.60
0.40
0.20
1
2
3
4
5
6
7
8
9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
(0.20)
Na grafikonu se može videti inverzna logaritamska funkcija rasta vrednosti. To znači da se očekuje da,
ukoliko su izabrane funkcije vrednosti, rangirane u opadajućem nizu (broja stanovnika, vrednost
izvoza...) logaritamskog oblika, tada regresija logaritma ranga u odnosu na logaritam izabrane
vrednosti ima nagib blizak -1.
Zapanjujuće je da Zipf-of Zakon važi sa gotovo sve zemlje i u svim vremenima, za koje postoje podaci,
čak i u SAD 1790, ili u Indiji u 1911. godini37. Zadovoljavajuća teorijska mikroekonomska objašnjenja
za njegovo postojanje još uvek nedostaju, pa izgleda da je distribucija veličine prema rangu empirijska
regularnost u potrazi za teorijom koja bi joj za osnovu dala ponašanje individualnih potrošača i
38
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Gabaix X., “Zipf` Law and the Growth of Cities” (1999) The American Economic Review Vol.89 no.3, p. 130.
Brakman S, Garretsen H, Marrewijk C.V, Berg M., “The return of Zipf: towards a further understanding of the rank-size distribution”
(1999) Journal of Regional Science, Vol. 39, No.1, p. 184.
37
29
proizvođača38.
»Teorija slučajnog rasta« (the random growth theory) ukazuje da distribucija gradova različitih
veličina nastaje iz veoma jednostavnog stohastičkog procesa. Jedna od velikih prednosti ovog pristupa
je da je sposoban da objasni ključnu empirijsku regularnost Zipfovog Zakona, u vezi sa distribucijom
veličina gradova koju, do danas, teorije rastućih prinosa nisu uspele da objasne«39.
Došao sam na ideju da izračunam sličnu pravilnost za vrednost izvoza i rang, logaritmovano, na
podacima o robnom izvozu 50 najvećih metropolitskih područja SAD40. Rezultati su zapanjujući, u
smislu potvrde Zipfovog zakona i na izvozu SAD u 1993. godini.
Logaritmi ranga (X osa) i robnog izvoza (Y osa) 50 najvećih izvoznih metropolitskih područja u SAD
4.80
4.60
4.40
y = -0.7911x + 4.8151
R2 = 0.9475
4.20
4.00
3.80
Log. Izvoza
3.60
Linear (Log. Izvoza)
3.40
3.20
3.00
0.00
0.20
0.40
0.60
0.80
1.00
1.20
1.40
1.60
1.80
Nagib logaritma izvoza ima vrednost od -0,7911. Međutim, SAD su specifična zemlja usled svoje
relativne veličine i prostorne distribucije stanovništva, gde New York, kao vodeći grad, ima udeo u
ukupnom stanovništvu manji od 5%, tako da postoji više aglomeracija relativno jednakih veličina.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Davis D.R., Weinstein D.E., “Bones, Bombs and Break Points: The Geography of Economic Activity” (2001) NBER WP 8517 and (2002)
The American Economic Review, Vol. 92, no. 5, p. 1269
40 Najveća metropolitska područja su rangirana po vrednosti robnog izvoza, a ne po broju stanovnika. Najveći gradovi, često kao
administrativni centri nisu i najveće industrijske aglomeracije, pa postoji mnoštvo zemalja gde drugi gradovi koji su manji od prestonica
imaju veće vrednosti izvoza.
39
30
Ukoliko isključimo prva dva metropolitska područja po vrednosti izvoza nagib ima vrednost od -
0,9065, a ukoliko isključimo prvih pet -0,9359. To znači da verovatno važi za većinu zemalja, koje
imaju distribuciju gradova po veličini u skladu sa Zipf-ovim zakonom - da imaju nagib oko -1.
Od kolikog značaja su velegradovi za međunarodnu trgovinu mogu poslužiti podaci o robnom izvozu
država-gradova Singapura i Hong Konga. U 1999. godini, po odbitku reeksportnih poslova, izvoz ova
dva grada iznosio je 68,7 i 22,4 milijarde dolara, respektivno. Singapur je, sa stanovništvom od 4,15
miliona, bio 20. na rang listi zemalja po vrednosti izvoza, dok je Hong Kong, sa 7,1 miliona stanovnika,
bio na 41. mestu. Sledeći grafikon, kao ilustraciju značaja megalopolisa za međunarodnu robnu
razmenu, daje uporedo podatke za 5 američkih metropolskih područja sa najvećom vrednošću robnog
izvoza, prethodno pomenuta dva grada-države i 7 izabranih zemalja sa sličnom vrednošću izvoza.
Robni izvoz izabranih gradova i država u 1999, u mil. USD
70,000
60,000
50,000
40,000
30,000
20,000
10,000
Iran
Chicago
Argentina
Hong Kong
Portugal
Los Angeles
Turkey
New York
Sauth Africa
Detroit
Poland
San Jose, Cal.
Un. Arab Em.
Seattle
Austria
Singapore
0
Na žalost, nemamo kompletne podatke na nivou sveta o izvozu najvećih gradova, ali bi smo mogli da
pretpostavimo pravilnost poput Zipfovog Zakona, da najveći deo međunarodne trgovine obavljaju
najveći gradovi, i da se dramatično smanjuje vrednost izvoza (i njihovog udela u ukupnom svetskom)
Page
31
kako se smanjuje broj stanovnika gradova (na 1.000.000, ili 100.000 stanovnika).
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Zaključak
Postoji divergencija trendova u razvoju velegrada u savremenom svetu. Sa jedne strane, postoji
svetska utakmica za postizanjem statusa svetskog grada, dok sa druge strane, u većini višemilionskih
gradova postoji tendencija disperzije stanovništva ka sub-urbanim područjima. »Razvojni obrasci
velegrada u zemljama u razvoju i industrijskim zemljama sa tržišno-orijentisanim ekonomijama
ispoljavaju slične procese decentralizacije, kako stanovništva, tako i zaposlenosti, sa najvećim
metropolitskim područjima koja konvergiraju u slične decentralizovane strukture sa višestrukim subcentrima, visoko decentralizovanom industrijskom zaposlenošću, i rastućom specijalizacijom
centralnih poslovnih područja u uslužnom sektoru. Velegradovi u zemljama u razvoju imaju malo veću
gustinu naseljenosti u odnosu na industrijske zemlje, ali se razlike smanjuju tokom vremena u
najvećim metropolitskim područjima«41.
“Liberalizacija svetske trgovine i uticaj regionalnih trgovinskih grupa kao što su NAFTA i EU neće
samo smanjiti moć nacionalnih vlada, već će uticati na povećanje moći gradova. To će nastupiti usled
toga što će otvoreni trgovinski režimi imati efekta na proces konvergencije između nacionalnih
ekonomija, utičući na nestajanje komparativnih prednosti država, dok će konkurentnost gradova
ostati gotovo nedirnuta. Stoga će buduća arena u kojoj će se kompanije takmičiti biti najverovatnije
gradovi, a ne države”42.
Klasterizacija ekonomske aktivnosti je fenomen koji u značajnom meri ima veze sa velegradovima, ali
isto tako može nastupiti samostalno, zajedničkom akcijom firmi zainteresovanih da prevaziđu
probleme relativno male veličine (odsustvo ekonomije obima) pozitivnim eksternim efektima. Stoga u
svetu postoji mnoštvo primera geografskog koncentrisanja firmi koje su zaobišle barijere za razvoj
kroz zajednički nastup, podršku države i slično, i postale nosioci izvoza i tehnološkog napretka u
svojim zemljama.
42
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page
Ingram G.K. “Patterns of Metropolitan Development: What Have We Learned?” (1998) World Bank WP 1841, p. 26.
Fujita M., Krugman P., Toyota M., “On the evolution of hierarchical urban systems” (1999) European Economic Review 43, p. 210.
43 Lall S, Koo J, Chakravorty S., “Diversity Matters: The Economic Geography of Industry Location in India” (2003) World Bank WP 3072.
41
32
Postoje istraživanja koja dovode u sumnju hipotezu o uspehu klastera. Jedno istraživanje varijabli
ekonomske geografije izvršeno u Indiji43 utvrdilo je da jedino industrijska diversifikovanost ima
značajan i konzistentan efekat na smanjivanje troškova firmi, posebno malih. Drugi prostorni faktori,
poput lokalnog klasterisanja sopstvene industrije, lokalnog pristupa snabdevača ili potrošača ili
lokalne koncentracije radne snage, prema ovom istraživanju nemaju značajan efekat na profitabilnost
poslovanja. Implikacije ovih rezultata na vođenje politike regionalnog razvoja su veoma značajne.
Razvoj »specijalizovanih klastera« u udaljenim područjima, kao instrument za podsticanje razvoja
nerazvijenih regiona se dovodi u pitanje.
























Ades A.F., Edward L. Glaeser, “Trade and circuses: explaining urban giants” (1995) Journal of Economics
440 (1): p. 195-227.
Allen W.R. »International Trade Theory: Hume to Ohlin« (1965), Random House
Altenburg T, Meyer-Stamer J, "How to Promote Clusters: Policy Experiences from Latin America" (1999)
World Development Vol. 27, No. 9. p. 1693-1713.
Amiti M., »Inter-industry trade in manufactures: Does country size matter?« (1998) Journal of
International Economics 44, p. 231-255.
Antweiler W, Trefler D., »Increasing Returns and All That: A View from Trade« (2002) The American
Economic Review Vol.92, no.1. p. 93-119.
Arthur B.W. »Increasing Returns and New World of Business« (1996) Harvard Business Review, p. 100109.
Aziz J, Duenwald C, “China`s Provincial Growth Dynamics” (2001) IMF WP 01/3
Babić S. i Milovanović M. "Teorija cena" (1991) Ekonomski fakultet
Baldwin R.E. “Agglomeration and endogenous capital” (1999) European Economic Review 43, p. 253280.
Baldwin R.E, Robert-Nicoud F., “Free trade agreements without delocation” (2000) Canadian Journal of
Economics Vol.33, No.3. p. 766-786.
Banneworth P, Charles D., “Bridging Cluster Theory and Practice: Learning from the Cluster Policy
Cycle” OECD (2001) Inovative Clusters: Drivers of National Innovation Systems, p. 389-403.
Barry F., “Peripherality in Economic Geography and Modern Growth Theory: Evidence from Ireland`
Adjustment to Free Trade” (2001) Economic Geography, p. 345-365.
Beardsell M, Henderson V, “Spatial evolution of the computer industry in the USA” European Economic
Review 43, str 431-456
Berg L.D, “Rethinking the Historical Geographies of Exploration, Trade and Imperialism in British
Columbia” (2001) Blackwell Publishers
Bergman E.M., Charles D., Hertog P., “In Pursuit of Innovative Clusters” OECD (2001) Inovative Clusters:
Drivers of National Innovation Systems, p. 6-15.
Bergstrand J. H. “The Gravity Equation in International Trade: Some Microeconomic Foundations and
Empirical Evidence” (1985) The Review of Economics and Statistics, p. 474-481.
Bergstrand J. H. “The Generalized Gravity Equation, Monopolistic Competition, and the FactorProportions in International Trade:” (1989) The Review of Economics and Statistics, p. 143-153.
Bhagwati J, Srinivasan T.N., “Trade and Poverty in the Poor Countries” (2002) The American Economic
Review Vol. 92, no.2, p. 180-183.
Blasio G., Addario S., “Labor Market Pooling” (2002) IMF WP 02/121
Blomstrom M. ¨Transnational Corporations and Manufacturing Exports from Developing Countries¨, UN
1990
Bourguignon F, Morrisson C., “Inequality among World Citizens: 1820-1992” (2002) The American
Economic Review, Vol.92, no.4. p. 727-745.
Bradshaw M.J. “The Changing Geography of Foreign Investment in Russian Federation” (2002)
European Commision, p. 33-41.
Brakman S, Garretsen H, Gigangack R, Marrewijk C.V, Wagenvoort R., “Negative feedbacks in the
economy and industrial location” (1996), Journal of Regional Science, Vol. 36, No.4, p. 631-651.
Brakman S, Garretsen H, Marrewijk C.V, Berg M., “The return of Zipf: towards a further understanding of
the rank-size distribution” (1999) Journal of Regional Science, Vol. 39, No.1, p. 183-213.
Broadman H.G., Recanatini F, “Where All The Foreign Investment Gone In Russia?” (2001) WB WP 2640.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Page

33
Literatura:























Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
34

Brocker J. “How would an EU-membership of the Visegrad-countries affect Europe`s economic
geography?” (1998) The Annals of Regional Science 32, p. 91-114.
Brouwer E, Budil-Nadvornikova H, Kleinknecht A., “Are Urban Agglomerations a Better Breeding Place
for Product Innovation? An Analysis of New Product Announcements” (1999) Regional Studies, Vol 33.6
p. 541-549.
Bureau of Economic Analysis, www.bea.gov
Burnside C. “Production function regressions, returns to scale, and externalities” (1996) Journal of
Monetary Economics 37, p. 177-201.
Burfisher M. E., Robinson S., Thierfelder K., “The Impact of NAFTA on the United States” Journal of
Economic Perspectives Vol. 15, No. 1, Winter 2001, p. 125-144
Busch M.L, Reinhardt E., “Geography, International Trade, and Political Mobilization in U.S. Industries”
(2000) American Journal of Political Science, Vol. 44, No.4, p. 703-719.
Caballero R.J., Lyons R.K. “Internal versus External Economies in European Industry” (1990) Elsevier
Science Publishers, p. 806-826.
Canning D. “A Database of World Infrastructure Stocks, 1950-1995” (1998) World Bank WP 1929.
Cassiman B, Veugelers R., “R&D Cooperation and Spillovers: Some Empirical Evidence from Belgium”
(2002) The American Economic Review, Vol. 92, no.4, p. 1169-1184.
Caves R.E. "Multinational Enterprise and Economic Analysis" (1996), Second edition, Cambridge
Chakravorty S, Koo J, Lall S., “Metropolitan Industrial Clusters: Patterns and Processes” (2003) WB WP
3073.
Chomitz K.M, Gray D.A., “Roads, Land, Markets and Deforestation” (1995) World Bank WP 1444.
Ciccone A, Matsuyama K., “Start-up costs and pecuniary externalities as barriers to economic
development” (1996) Journal of Development Economics, Vol. 49, No. 1. p. 33-59.
Courant P.N., Deardorff A.V., “International Trade with Lumpy Countries” (1992) Journal of Political
Economy, Vol 100, p. 198-210.
Davis D.R., “The Home Market, Trade, and Industrial Structure” (1998) The American Economic Review,
p. 1264-1276.
Davis D.R., Weinstein D.E., “Does Economic Geography Matter for International Specialization?” (1996)
NBER WP 5706
Davis D.R., Weinstein D.E., “Market Access, Economic Geography and Comparative Advantage: An
Empirical Assessment” (1998) NBER WP 6787
Davis D.R., Weinstein D.E., “Economic geography and regional production structure: An empirical
investigation” (1999) European Economic Review 43, str 379-407.
Davis D.R., Weinstein D.E., “Internationl Trade as an “Integrated Equilibrium”” (2000) The American
Economic Review, Vol. 90, no. 2, p. 150-154.
Davis D.R., Weinstein D.E., “An Account of Global Factor Trade” (2001) The American Economic Review,
Vol. 91, no. 5, p. 1423-1453.
Davis D.R., Weinstein D.E., “Bones, Bombs and Break Points: The Geography of Economic Activity”
(2001) NBER WP 8517 and (2002) The American Economic Review, Vol. 92, no. 5, p. 1269-1290.
Davis D.R., Weinstein D.E., “Market access, economic geography and comparative advantage: an
empirical test” (2003), Journal of International Economics, Vol 59, p. 1-23.
Delgado S. “How Strong is Comparative Advantage? – Simulating the Location of Industry” UNIDO
(2000) Industry for Growth into the New Millennium, p. 61-69.
Dinopoulus E., Oehmke J.F. and Segerstorm P.S. "High-technology-industry trade and investment - the
role of factor endowments", Journal of International Economics 34 (1993) 49-71
Dixit A.K., Stiglitz J.E., “Monopolistic Competition and Optimum Product Diversity” (1977) The American
Economic Review p. 297-308.
Page
























Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
35

Deichmann U, and Henderson V, “Urban and Regional Dynamics in Poland” (2000) World Bank WP
2457.
Djankov S, Freund C, “Disintegration and Trade Flows: Evidence from the Former Soviet Union” (2000)
World bank, WP 2378.
Dolinskaya I. “Transition and Regional Inequality in Russia: Reorganization or Procrastination?” (2002)
IMF WP 02/169
Dominguez K.M.E, Tesar L., “Trade and Exposure” (2001) The American Economic Review, Vol. 91, no. 2,
p. 367-370.
Douglass M., “Mega-urban Regions and World City Formation: Globalization, the Economic Crises and
Urban Policy Issues in Pacific Asia” (2000) Urban Studies, Vol. 37, No. 12, p. 2315-2335.
Dorothy McCormick "African Enterprise Clusters and Industrialization: Theory and Reality" World
Development (1999) Vol. 27, No. 9. p. 1532.
Dragutinović-Mitrović R, »Analiza panel serija« Zadužbina Andrejević, Beograd, 2002
Dunning J. "Explaining International Production" (1988), Unwin Hyman
Duranton G, Puga D., “Nursery Cities: Urban Diversity, Process Innovation, and the Life Cycle of
Products” The American Economic Review, Vol. 91, no. 5, p. 1454-1477.
Eeckhout J, Jovanovic B., “Knowledge Spillovers and Inequality” (2002) The American Economic Review
Vol 92, no. 5, p. 1290-1307.
Esparza, Adrian X, Krmenec, Andrew J., “Large city interaction in the US urban system” (2000) Urban
Studies, Vol. 37, Issue 4.
Ethier W.J. “Internationally decreasing costs and world trade” (1979) Juornal of International
Economics, Vol.9, No.1, p. 1-24.
Ethier W.J., Ray A., “Gains from Trade and the size of country, II” (1979) Juornal of International
Economics, Vol.9, No.1, p. 127-131.
Ethier W.J. “National and International Returns to Scale in the Modern Theory of International Trade”
(1982) The American Economic Review, p. 389-404.
Fafchamps M, Shilpi F, “The Spatial Division of Labor in Nepal”, (2002) World Bank WP 2827.
Faini R., “Increasing Returns, migrations and convergence” Journal of Development Economics, Vol. 49,
No. 1. p. 121.-136.
Faini R., “Trade unions and regional development” (1999) European Economic Review 43
Fay M, Opal C, “Urbanization without Growth: A not so uncommon Phenomenon” (2000) World Bank
WP 2412.
Feenstra R.C., “Trade and uneven growth” (1996) Journal of Development Economics, Vol. 49, No. 1. p.
229-256.
Feenstra R.C, Hanson G.H., “Aggregation Bias in the Factor Content of Trade: Evidence from U.S.
manufacturing” (2000) The American Economic Review, Vol. 90, no. 2, p. 155-160.
Feldman, M.P, Audretsch, D.B, (1999) “Innovation in cities: Science-based diversity, specialization and
localized competition” European Economic Review 43, p. 409-429.
Findlay R, Jones R.W. “Input Trade and Location of Production” (2001) The American Economic Review,
Vol. 91, no. 2, p. 29-33.
Fink G. “New Protectionism in Central Europe, Exchange Rate Adjustment, Customs Tariffs and NonTariff Measures” (2002) IEF Working Paper Nr. 31.
Flam H. "EC members fighting about surplus VERs, SDI and Japanese cars", Journal of International
Economics 36 (1994)
Forslid R, Haaland J, Knarvik K.H, Maestad O., “Integration and transition: Scenarios for the location of
production and trade in Europe” (2002) Economics of Transition, Vol.10, p. 93-117.
Page
























Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
36

Frankel J, Romer D., “Does Trade Cause Growth?” (1999) The American Economic Review, Vol. 89, no. 3,
p. 379-399.
Fujita M. “Monopolistic competition and urban systems” (1993) European Economic Review 37, p. 308315.
Fujita M., “The role of ports in the making of cities: Self-agglomeration and hub-effect” (1996) Journal of
Development Economics, Vol. 49, No. 1. p. 93-121.
Fujita M., Krugman P., Toyota M., “On the evolution of hierarchical urban systems” (1999) European
Economic Review 43, p. 209-251.
Fujita M, Krugman P, Venables A., “The Spatial Economy – Cities, Regions and International Trade”
(1999) The MIT Press
Gabaix X., “Zipf` Law and the Growth of Cities” (1999) The American Economic Review Vol.89 no.3, p.
129-132.
Gallup J.L., Sachs J.D., Mellinger A.D., “Geography and Economic Development” (1998) NBER WP 6849
Gao T., “Economic geography and department of vertical multinational production” (1999) Journal of
International Economics 48, p. 301-320.
Glaeser E.L., Are Cities Dying” (1998), Journal of Economic Perspectives, Vol. 12, No. 2, p. 139-160.
Glaeser E.L., Kallal H.D, Scheinkman J.A, Shleifer A, “Growth in Cities” (1992) Journal of Political
Economy, Vol 100, no.6, p. 1126-1152.
Golin D, Parente S, Rogerson R., “The Role of Agriculture in Development” (2002) The American
Economic Review Vol.92 no.2, p. 160-164.
Graham, E.M. and Krugman P.R. "Foreign Direct Investments in United States" (1991), Institute of
International Economics, Washington D.C.
Grunsven L.V, Smarkman F., “Competitive adjustment and advancement in global commodity chains II:
The case of the Singapure garment industry” (2002) Singapore Journal of Tropical Geography, 23 (1), p.
70-92.
Gu W, Ho M.S., “A comparation of Industrial Productivity Growth in Canada and United States” (2000)
The American Economic Review, Vol. 02, no. 2, p. 172-175.
Hanson G.H. “Market Potential, Increasing Returns, and Geographic Concentration” (1998) NBER WP
6429
Hanson G.H. “Economic integration, intraindustry trade, and frontier regions” (1996) European
Economic Review 40, p. 941-949
Harrigan J. “Scale Economies and Volume of Trade” (1994) The Review of Economics and Statistics, p.
321-328.
Harrigan J., “Factor endowments and the international location of production: Econometric evidence for
the OECD, 1970-1985” (1995), Journal of International Economics 39, p. 121-141.
Head, C.K., J.C. Ries, and D.L. Swenson (1995). Agglomeration Benefits and Location Choice: Evidence
grom Japanese Manufacturing Investments in the United States. Journal of International Economics 38
(3/4)
Head K. "The Geographical distribution of Japanese in the U.S.A." Journal of International Economics 38
(1995)
Head K, Ries J., “Increasing Returns Versus National Product Differentiation as an Explanation for the
Pattern of U.S.-Canada Trade” (2001) The American Economic Review, Vol. 91, no. 4, p. 858-876.
Helpman E, Thisse J-C., ed. “Economic Geography and Trade” (1999) European Economic Review 43
Henderson V. “How Urban Concentration Affects Economic Growth”, (2000) WB WP 2326.
Henderson V.J., Shalizi Z, Venables A.J., “Geography and Development”, (2000) WB, WP 2456.
Henderson V., Kuncoro A., and Turner M. “Industrial development in Cities” (1995) Journal of Political
Economy, Vol 103, no.5
Page


























Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
37

Hertog P., Bergman E.M, Charles D., “Creating and Sustaining Innovative Clusters: Towards a Synthesis”
OECD (2001) Inovative Clusters: Drivers of National Innovation Systems, p. 405-419.
Ingram G.K. “Patterns of Metropolitan Development: What Have We Learned?” (1998) World Bank WP
1841.
Irwin D.A. “Interepting the Tariff-Growth Correlation of the Late 19th Century” The American Economic
Review, (2002)Vol. 92, no. 2, p. 165-169.
IMF (2002) World Economic Outlook, razni brojevi
Jacoby H.G, “Access to Markets and the Bemefits of Rural Roads: A Nonparametric Aprroach” (1998)
World Bank WP 2028.
Jehn-Hwa Tu and Schive C. "Determinants od foreign direct investment in Taiwan Province of China: a
new astrroach and findings" Transnacional Corporations, August 1995
Jones R.W., Marjit S. “The Role of International Fragmentation in the Development Process” (2001) The
American Economic Review, Vol. 91, no. 2, p. 363-366.
Jorgenson D.W, Stiroh K.J., “U.S. Economic Growth at the Industry Level” (2000) The American Economic
Review, Vol. 90, no. 2, p. 161-167.
Jovanovic M. (2000) “Geography of Production and Economic Integration” Routledge
Jovanovic M. (2000) »How and Why do Firms Cluster?« Brown Economic Review
Junius K., (1999). The Economic Geography of Production, Trade, and Development. Kieler Studien 300.
Keller W., “The Geography and Channels of Diffusion at the World¨s Technology Frontier”, (2001) NBER
WP 8150
Keller W., “Geographic Localization of International Technology Diffusion” The American Economic
Review Vol. 92, No. 1, March 2002, p. 120-142.
Kim S. “Regions, Resources, and Economic Geography: Sources of U.S. Regional Comparative Advantage,
1880-1987” NBER WP 6322
Kim S. “Expansion of markets and the geographic distribution of economic activities: the trends in U.S.
regional manufacturing structure, 1860-1987” (1995) Quarterly Journal of Economics, p. 881-908.
Kinoshita Y. “Capital Flows and Technology – Some Country-Specific Evidence”, UNIDO (2000) Industry
for Growth into the New Millennium, p. 71-76.
Kirbi J., “Location, location, location” (2002) Canadian Business, Vol. 75, Issue 22, 25.11.2002.
Kovač O. p. 499-500. u Pelević B. (redaktor) "Međunarodni ekonomski odnosi" (1995) Ekonomski
fakultet, Beograd
Kovačić Z. (1998) Analiza vremenskih serija, Ekonomski fakultet u Beogradu
Krugman P.R."A Model of Innovation, Technology Transfer and the World Distortion of Income", Journal
of Political Economy (1979) p. 253-266
Krugman P.R. “Scale Economies, Product Differentiation, and the Pattern of Trade” (1980) The American
Economic Review, p. 950-959.
Krugman P.R. and Obstfeld M. "International Economy - Theory and policy" (2003) Sixth edition, Harper
Collins Publishers Inc
Krugman P.R. "Increasing returns and economic geography" Journal of Political Economy (1991) p. 483499.
Krugman P.R. “On the number and location of cities” (1993) European Economic Review 37, p. 293-298.
Krugman P.R. “Urban Concentration: the Role of Increasing Returns and Transport Costs” (1994)
Preceedings of the World Bank Annual Conference on Development Economics 1994, p. 241-263.
Krugman P.R., Venables A.J., “Integration, specialization, and adjustment” (1995) World Bank WP
Krugman P.R., Venables A.J., “Globalization and the Inequality of Nations” (1995) The Quarterly Journal
of Economics, Vol. CX, p. 857-881.
Page

























Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
38

Krugman P.R., Venables A.J., “The seamless world: a spatial model of international specialization”
(1995) NBER WP 5220.
Krugman P.R., Venables A.J., “Integration, specialization, and adjustment” (1996) European Economic
Review 40, p. 959-967.
Krugman P.R., Elizondo R.L., “Trade policy and the Third World metropolis” (1996) Journal of
Development Economics Vol. 49, p. 137-150.
Krugman P.R, “Some Chaotic Toughts on Regional Dynamics” The new Democrat, sa interneta
Krugman P., “Space: The Final Frontier”, Journal of Economic Perspectives, (1998) vol 12
Kozomara J. "Tehnološka konkurentnost" (1994), Ekonomski fakultet u Beogradu, p. 158-168.
Lall S, Shalizi Z, and Deichmann U., “Agglomeration Economies and Productivity in Indian Industry”
(2001) WB WP 2663.
Lall S, Ghosh S, “”Learning by Dining” Informal Networks and Productivity in Mexican Industry” (2002)
WB WP 2789.
Lall S, Koo J, Chakravorty S., “Diversity Matters: The Economic Geography of Industry Location in India”
(2003) WB WP 3072.
Leamer E.E., Storper M., “The Economic Geography of the Internet Age” (2001) NBER WP 8450
Lee F.C, Tang J., “Productivity Levels and International Competitivenss Between Canadian and U.S.
Industries” (2000) The American Economic Review, Vol. 02, no. 2, p. 176-179.
Lim E-G., “Determinants of, and Relation Between, Foreign Direct Investment and Growth” (2001) IMF
WP 01/175
Limao N, Venables A.J., “Infrastructure, Geographical Disadvantage and Transport Costs” (1999) World
Bank WP 2257.
Machin S. “Technology and Skills in Industry – The International Evidence”, UNIDO (2000) Industry for
Growth into the New Millennium, p. 77-83.
Maddison A. “World Economy in the 20th century” (1989) OECD
Markusen J.R., Rutherford T.F., Hunter L. "Trade Liberalization in a multinational-dominated industry",
(1997) Journal of International Economics 38, p. 95-119
Markusen J.R., Venables A.J., “Foreign direct investment as a catalyst for industrial development”
(1999), European Economic Review 43, p. 335-356.
Martin P., Rogers C.A., “Industrial location and public infrastructure” (1995), Journal of International
Economics 39, p. 335-351
Martin p., Ottaviano G.I.P., “Growing Locations: Industry Location in a model of endogenous growth”
(1999), European Economic Review 43, p. 281-302.
Mladenović Z, Petrović P. (2002) Uvod u ekonometriju, Ekonomski fakultet u Beogradu
Mullainathan S, Scharfstein D., “Do Firm Boundaries Matter?” (2001) The American Economic Review,
Vol. 91, no. 2, p. 195-199.
Ohlin B.G. “Interregional and International Trade” 1933, u Allen W.R. (Ed.) “International Trade Theory:
Hume to Ohlin”, 1965.
Paluzie E, Pons J, Tirado D., “Regional Integration and Specialization Patterns in Spain” (2001) Regional
Studies, Vol. 35.4. p. 285-296.
Panagariya A. “Cost of Pretection: Where Do We Stand?” (2002) The American Economic Review Vol. 92,
no.2. p. 175-179.
Pannell C.W., “Economic reforms and readjustment in the people`s Republic of China and some
geographic consequences” (1987) Studies in Comparative International Developments, Winter 19871988, p. 54-74.
Parsley D.C., Wei S-J., “Explaining the Border Effect: The Role of Exchange Rate Variability, Shistring
Costs and Geography” (2000) NBER WP 7836
Page

























Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
39

Porter M.E. “The Competitive Advantage of Nations” (1990), The Macmillan Press LTD
Porter M.E. "Comment on: "Interaction between Regional and Industrial Policies: Evidence from Four
Countries" by Markusen A, p. 307, Proceedings of the World Bank: Annual Conference on Development
Economics (1994)
Puga D., Venables A.J., »Trading Arrangements and Industrial Development« (1996) CEPR, Discussion
Paper No. 319.
Puga D., “The rise and fall of regional inequalities” (1999), European Economic Review 43, p. 303-334.
Puga D, Venables A.J., “Agglomeration and economic development: import substitution vs. trade
liberalisation” (1999) Economic Journal, Vol. 99, p. 292-311.
Ricardo D. »The Principles of Political Economy and Taxation« 1817, u Allen W.R. (Ed.) “International
Trade Theory: Hume to Ohlin”, 1965.
Robertis G.D, »European Integration and Internal Economic Geography: The Case of the Italian
Manufacturing Industry 1971-1991« (2001) The International Trade Journal, Vol.40, No.3, p. 345-364.
Rose A.K, Wincoop E., »National Money as a Barrier to International Trade: The Real Case for Currency
Union« (2001) The American Economic Review, Vol. 91, no. 2, p. 386-390.
Ricci L.A. “Economic Geography and competitive advantage: Agglomeration versus specialization”
(1999) European Economic Review 43, p. 357-377.
Robyn G. “Agglomeration and Industrial Development – Lessons from the New Economic Geography”,
UNIDO (2000) Industry for Growth into the New Millennium, p. 51-60.
Roemer ”U.S.-Japanese Competition in International Markets: A Study of the Trade-Investment Cycle in
Modern Capitalism”, University of California at Berkley, Research Series, No.22,
Quah D.T. »Regional convergence clusters across Europe« (1996) European Economic Review 40, p. 951958.
Quah D.T. »Spatial Agglomeration Dynamics« (2002) The American Economic Review Vol. 92, no.2, p.
247-252.
Quigley J.M. “Urban Diversity and Economic Growth” (1998) Journal of Economic Perspectives, Vol 12,
No. 2, p. 127-138.
Sachs J, Naval, “The Geography of Economic Development” (2002) War Collage Review, Vol. 53, Issue 4.
Shatc H.J, Venables A.J, “The geography of international investment” (2000) WP 2338.
Schmitz H. »Global competition and Local Cooperation: Success and Failure in the Sinos Valley, Brazil«
(1999) World Development Vol. 27, No. 9. p. 1630.
Schmitz H, Nadvi K, »Clustering and Industrialization: Introduction«, (1999) World Development Vol. 27,
No. 9. p. 1504, , Eslevier Science Ltd.
Shmutzler A., »The New Economic Geography« Journal of Economic Surveys, Vol.13, No.4, p. 355-379.
Shiue C.H., »Transport Costs and the Geography of Arbitrage in Eighteen-Century China« (2002) The
American Economic Review Vol. 92, no.5, p. 1406-1420.
Simmie J, Sennett J, Wood P, Hart D., “Inovation in Europe: A Tale of Networks, Knowledge and Trade in
Five Cities” (2002) Regional Studies, Vol. 36.1, p. 47-64.
Smith A. „On the Principle of the Commercial or Mercantile System” 1776. u Allen W.R. (Ed.)
“International Trade Theory: Hume to Ohlin”, 1965.
Spilimbergo A., Ubeda L., »A Model of Multiple Equilibria in Geographic Labor Mobility« (2002) IMF WP
02/31
Stark B., »Geography and economic specialization in the lower Papaloan, Veracruz, Mexico« (1974)
Ethnohistory 21/3, p. 199-222.
Thisse J-F. »Oligopoly and polarization of space« (1993) European Economic Review 37, p. 299-307.
UNCTAD (1994) World Investment Report, razne godine
UNCTAD (1996) Trade and Development Report 1996
Page

















UNCTAD Handbook of International Trade and Development Statistics 1995 (1997)
UNCTAD (1993) From the Common Market to EC 92 – Regional Economic Integration in the European
Community and Transnational Corporations
UNIDO (2000) Industry for Growth into the New Millennium
UNIDO (2002) Industrial Development Report 2002/2003
Venables A.J. “Regional Integration Agreements: a force for convergence of divergence” (1999) World
Bank WP 2260.
Venables A.J. “Economic Integration and the Location of Firms” (1995) American Economic Review, Vol
85, p. 296-301.
Venables A.J., “Trade policy, cumulative causation, and industrial development” (1996) Journal of
Development Economics, Vol. 49, No. 1. p. 179-198.
Venables A.J., Limao N., “Geographical disadvantage: a Heckscher-Ohlin-von Thunen model of
international specialisation” (1999) World Bank WP 2256.
Wheeler D., Mody A., “International investment location decisions – The case of U.S. firms” Journal od
International Economics 33 (1992) str 57-76.
White L. J. “Trends in Aggregate Concentration in the United States” Journal of Economic Perspectives
Vol. 16, No. 4, Fall 2002
World Economic Forum, Global Competitiveness Report 2002-03.
WTO (1996) "Trade and FDI" New Report by the WTO Secretariat, PRESS/57, 9 October 1996
WTO, Annual Report 2002
WTO (2002) World Trade Developments in 2001. and Prospects for 2002
Yorukoglu M, “The Decline of Cities and Inequality” (2002) The American Economic Review Vol. 92, no.2,
pp. 191-197.
Page
40
Objavljeno 30. maja 2012.
Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije,
autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili
prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i
ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije.
Download

Klasteri, aglomeracija i ekonomski razvoj