Journal of Dentistry Apolonia www.revista-apolonia.org
ISSN 1409-8768 (Print)
ISSN 1857-6087 (Online)
UDC 616.31
Indexed in: Index Copernicus, EBSCO
Kryeredaktor • Glaven urednik • Editor in Chief
Fadil MEHMETI
Redaktorë përgjegjës • Odgovorni urednici • Assistant editors
Irfan HOXHA, Shaban SELIMI, Mefail SULEJMANI
Sekretar • Sekretar • Secretary
Ibraimali ALILI
Këshilli redaktues ndërkombëtar • Me|unaroden redakciski odbor • International editorial council
SHQIPËRI | ALBANIJA | ALBANIA
Fejzi KERAJ
Ramazan ISUFI
Adem ALUSHI
Ruzhdije QAFMOLLA
Nazmi KOÇI
KOSOVË | KOSOVO | KOSOVA
Osman SEJFIJA
Adil RAKA
Agim ISLAMI
BOSNJË DHE HERCEGOVINË | B i H | B & H
Sead REXHEPAGIÇ
TURQI | TURSKA | TURKEY
Nuri YAZICIOGLU
Nejat ARPAK
KROACI | HRVATSKA | CROATIA
Stanko VUKOVAJAC
MAQEDONI | MAKEDONIJA | MACEDONIA
Milaim SEJDINI
Agim BEGZATI
Hasan MEHMETI
Gabriela QURÇIEVE-ÇUÇKOVA
Këshilli botues • Izdava~ki odbor • Publisher council
Xhelal IBRAIMI
Krenar PAPRANIKU
Xhelal SHABANI
Fadil AZIZI
Revista Apolonia është organ i Shoqërisë Stomatologjike Shqiptare
Spisanieto Apolonia e organ na Stomatolo{koto Dru{tvo na Albancite
Journal Apolonia is organ of Albanians' Stomatological Society
e-mail: [email protected]
Themelues • Osniva~ • Founded by
Shoqata e stomatologëve Apolonia - Tetovë
Zdru`enie na stomatolozi Apolonia - Tetovo
Dentists' association Apolonia - Tetova
Botues • Izdava~ • Published by
Shoqëria Stomatologjike Shqiptare • Stomatolo{ko dru{tvo na Albancite • Albanians' Stomatological Society
Rradhitja kompjuterike,disejnimi dhe shtypi Çabej - Tetovë
Kompjuterska obrabotka,dizajnirawe i pe~atewe ^abej - Tetovo
Type setting,desing and printed by Çabej - Tetova
Revista stomatologjike Apolonia del dy here në vit
Stomatolo{koto spisanie Apolonia izleguva dva pati godi{no
Journal of dentistry Apolonia is published two times a year
Tirazhi • Tira` • Edition 1000 copë • primeroci • exemplars
Xhiro llogaria • @iro smetka • C.A.,:290400000398022
Nr.tatimor • EDB • T.I.N. 4028005145666
Depozues • Deponent • Depozitor: TTK-Banka
www.albstom.org | e-mail: [email protected] / [email protected]
Adresa/Shoqëria Stomatologjike Shqiptare, Qendra e Re Tregtare, Kati II, lok. 7 - Tetovë
Adresa/Stomatolo{ko Dru{tvo na Albancite, NTC, Kat II, lok. 7- Tetovo
Address/Albanians' Stomatological Society, NTC, Sec. floor, loc. 7 - Tetova
Dorëshkrimet, artikujt dhe shënimet e tjera nuk kthehen
Rakopisite, ~lencite i drugite dopisi ne se vra]aat
Manuscripts,articles and other correspondences are not returned
The Journal of dentistry Apolonia is a scientific and professional non-profit journal in the field of dental, oral and cranio-facial
sciences. Journal Apolonia publishes original scientific papers, preliminary communications, professional papers, review papers,
case reports, conference papers, reviews, news, comments, presentations. Review articles are published by invitation from
Editor-in-Chief by acclimed professionals distinct fields of stomatology.
All manuscripts are subjected to peer review process.
BETIMI I
HIPOKRATIT
„Me të hyrë në rradhët e anëtarëve të
profesionit mjekësor, betohem solemnisht se jetën time do ta vë në shërbim të
humanitetit. Për mësuesit e mi do të
kemë gjithmonë miradi e respekt të
merituar.
Detyrën time do ta ushtrojë me ndërgjegje e dinjitet. Brengosja ime më e
madhe do të jetë shëndeti i pacientit tim.
Do t'i ruaj me tërë fuqinë që kam nderin
dhe traditën fisnike të profesionit
mjekësor. Kolegët e mi do ti kem
vëllezër. Në punën time me të sëmurët
nuk do të ndikojë kurrfarë paragjykimi
mbi përkatësinë fetare, kombëtare, racore, politike a klasore. Jetën e njeriut
do ta respektojë absolutisht, që nga
zanafilla e saj. Nuk do të lejojë as në
rrethana kërcënimi që dija ime jetësore
të përdoret në kundërshtim me ligjet e
humanitetit.
Këtë betim e jap solemnisht dhe me
vullnet duke u mbështetur në nderin tim.
HIPOKRATOVA
ZAKLETVA
Vo ~asot koga stapuvam me|u ~lenovite na lekarskata profesija sve~eno
se obvrzuvam deka svojot `ivot go
stavam vo slu`ba na humanost. Kon
svoite u~iteli }e ja za~uvam dol`nata blagodarnost i po~it. Svojata
profesija }e ja izvr{uvam sovesno i
dostoinstveno. Najgolema gri`a }e
mi bide zdravjeto na bolniot. ]e gi
po~ituvam tajnite na sekoj koj }e mi
se doveri. So site svoi sili }e gi branam ~esta i plemenitite tradicii
na lekarskata profesija. Moite kolegi }e mi bidat bra}a. Vo izvr{uvaweto na svojata dol`nost nema da
imam nikakvi verski, nacionalni,
rasni, politi~ki ili klasni predrasudi. Apsolutno }e go po~ituvam
~ovekoviot `ivot, od negoviot
po~etok pa do krajot. I pod zakana
nema da dopu{tam moeto medicinsko
znaewe da se iskoristi sprotivno na
zakonite na humanosta. Na ova se
obvrzuvam sve~eno, slobodno povikuvaj}i se na svojata ~est.
HIPPOCRATIC OATH
At the time of being admitted as a Member of the medical profession I solemnly
pledge myself to consecrate my life to the service of humanity: I will give to my
teachers the respect and gratitude which is their due; I will practise my profession
with conscience and dignity; The health and life of my patient will be my first consideration; I will respect the secrets which are confided in me; I will maintain by all
means in my power, the honour and. the noble traditions of the medical profession;
My colleagues will be my brothers: I will not permit considerations of religion, nationality, race. party politics or social standing to intervene between my duty and my
patient; I will maintain the utmost respect for human life. from the time of its conception, even under, threat. I will not use my medical knowledge contrary to the
laws of humanity; I make these promises solemnly, freely and upon my honour.
MAJKA TEREZA
(Gonxe Bojaxiu)
NËNË TEREZA
(Gonxhe Bojaxhiu)
Ajo familje, ai popull i cili s’frikohet prej
fëmijëve, prej jetës së re s’ka pse të ketë
frikë prej ardhmërisë.
Taa familija, toj narod koj ne se pla[i od decata,
od noviot `ivot, nema zo[to da se pla[i od
idninata.
MOTHER TERESA
(Gonxhe Bojaxhiu)
That family, that people who don't afraid
from children, from the new life isn't necessary to be afraid for the future
APOLONIA
Revistë shkencore, profesionale dhe informative.
PËRMBAJTJA
PUNIME BURIMORE SHKENCORE
Teuta Pustina-Krasniqi, Elena Petkova, Snezhana Iljoska, Marija Nakova, Alberto Benedeti, Zana Agani
9-19 • Korelacioni i ngjyrës te incizivi qëndror i maksillës
S. Georgieva, M. Pandilova, M. Perkovska
21-29 • Analiza citologjike e epitelit gjuhësor pas aplikimit të terapisë lokale biostimuluese lazer tek
pacientët me glosopirozë dhe anemi hipokromike
M. Zuzhelova, A. Grçev, J. Jakupi Aliman, G. Qurçieva Çuçkova, T. Veninov
31-41 • Variacionet mandibulare të variableve individuale tek individët me anomali skeletore
ortodontike
Maja Pandilova, Silvana Georgieva, Ana Ugrinska, Katerina Smilevska, Mirjana Perkovska
43-52 • Efektet nga aplikimi lokal i askorbatit dhe tokoferolit nëpërmjet rrugës së jontoferozës mbi
inflamacionin gingival
Aleksandar Grçev, B. Balazhi;T. Todorov, G. Mishevski; V. Naumovski, M. Kostadiniva; I. Balazhi
53-62 • Restaurimet dentale faktori “mbrojtës” ose ”jatrogen” të sëmundjet paradontale
Gordana Apostollova, Marija Kostadinov,Sonja Mindova, Aleksandar Grçev
63-74 • Faktorët e rrezikut për shfaqjen e komplikimeve pas nxjerrjes kirurgjikale të molarëve të tretë
PUNIME PROFESIONALE
Biljana Kapushevska, I.Tanataren, Xh. Ibraimi, A.Daci
75-87 • Kopjimi i protezave të vjetra si zgjidhje protetike tek pacientët në kohën e tretë të jetës së tyre
Aleksandra Podoleshova
89-100 • Distalizimi i molarëve maksilar me aparat pendulum të modifikuar aspektet klinike dhe
cefalometrike
Nikola Dereban
101-118 • Zgjedhja terapeutike e materialeve për restaurimet e pasme
Jadranka Bundevska, B. Kapushevska, M. Antanasova, F. Vojnika
119-127 • Përshtatje ndaj protezave totale –e mundur ose jo
M. Petkov, E. Georgievska, M. Pavlevska, T. Veninov, M. Kostadinova
129-140 • Gjendja e rehabilitimit protetik dhe nevoja për të, tek pacientët e moshës 34-44 vjeç dhe
65-74 vjeç në R. e maqedonisë
D. Veleski, B. Pejkovska, M. Antanasova, X. Shabani
141-150 • Ataçmenet Acrylock, aplikimi dhe aspektet e tyre funksionale - estetike dhe biofizike në
protetikën stomatologjike
Jagoda Bajevska, Q. Simjanovska, Ja. Bajevska, B. Bajevska Stefanoska
151-157 • Sigurimi i lartësisë së trupit të restaurimit fikso protetikë parcial nëpërmjet trajtimeve
oralokirurgjike protetike
PUNIME VËSHTRIMI
Brunilda Koçi, Sherif Shaqiri, Ervin Koçi, Nazmi Koçi
159-167 • Përmirësimi i performances së shërbimit stomatologjik dhe rritja e kualitetit te tij në
këndvështrimin klinik
Sofija Carçeva-Shala
169-178 • Dallimet në raportet nofullore sagitale dhe profilit lugor ndërmjet fytyrave mashkullore
tërheqëse dhe jotërheqëse
179-186 • RISI, KOMENTE, PREZENTIME
APOLONIA 13 • 26, f. 3-5, Nëntor, 2011
APOLONIA 13 - 26, str.3-5, Noemvri 2011
APOLONIA
Nau~no, stru~no i informativno spisanie
[email protected]
IZVORNI NAU^NI TRUDOVI
Teuta Pustina-Krasni}i, Elena Petkova, Sne`ana Iljoska, Marija Nakova, Alberto Benedeti,
Zana Agani
9-19 • Korelacijata na bojata na centralniot inciziv vo maksila
S. Georgieva, M. Pandilova, M. Perkovska
21-29 • Citolo{ka analiza na jazi~niot epitel po primena na lokalna biostimulira~ka laser
terapija kaj pacienti so glosopiroza i hipohromna anemija
M. Zu`elova, A. Gr~ev, J. Jakupi Aliman, G. ]ur~ieva ^u~kova, T. Veninov T.
31-41 • Mandibualrni varijacii na poedini varijabili kaj individui so skeletni ortodontski
anomalii
1
2
Maja Pandilova, Silvana Georgieva , Ana Ugrinska , Katerina Smilevska, Mirjana Perkovska
1
43-52 • Efekti od lokalna aplikacija na askorbat i tokoferol po pat na jontoforeza vrz
gingivalnata inflamacija
Aleksandar Gr~ev; B. Bala`i; T.Todorov, G.Mi{evski; V. Naumovski, M. Kostadiniva; I. Bala`i
53-62 • Dentalnite restavracii “protektiven” ili “jatrogen” faktor na parodontalnata bolest
Apostolova Gordana, Kostadinova Marija, Mindova Sowa, Gr~ev Aleksandar
63-74 • Rizik faktori za pojava na komplikacii po hirur[ka ekstrakcija na treti molari
STRU^NI TRUDOVI
Biljana Kapu{evska, I. Tanatarec, X. Ibraimi, A. Daci
75-87 • Kopirawe na starata proteza kako protetsko re[enie kaj pacienti vo tretoto doba od
nivniot @ivot
Aleksandra Popole{ova
89-100 • Distalizacija na maksilarni molari so modificiran pendulum aparat klini^ki i
kefalometriski aspekti
Nikola Dereban
101-118 • Terapiski izbor na materijali za postoeriorni restavracii
Jadranka Bundevska, B. Kapu{evska, M. Antanasova, F. Vojnika
119-127 • Prilagoduvawe kon totalnite protezi - [email protected] ili ne
M. Petkov, E. Georgievska, M. Pavlevska, T. Veninov, M. Kostadinova
129-140 • Sostojba na protetskata rehabilitacija i potreba od istata kaj pacienti vo vozrast
od 34-44 god. i od 65-74 god. vo R. Makedonija
D. Veleski, B. Pejkovska, M. Atanasova, X. [abani
141-150 • Acrylock ate~meni, primena i nivni funkcionalno - estetski i biofizi~ki aspekti vo
stomatolo{kata protetika
Jagoda Bajevska, Q. Simjanovska, Ja. Bajevska, B. Bajevska Stefanoska
151-157 • Obezbeduvawe na visina na teloto na parcijalnata fiksno proteti~ka restavracija
preku oralno hirur{ki proteti~ki tretman
PREGLEDNI TRUDOVI
Brunilda Ko~i, [erif [erifi, Ervin Ko~i, As. Nazmi Ko~i
159-167 • Podobruvawe na performansata na stomatolo{kite uslugi i zgolemuvawe na negoviot
kvalitet od klini~ka perspektiva
Sofija Car~eva - [ala
169-178 • Razliki vo sagitalen vili~en odnos i profilen konveksitet pome|u privle~ni i
neprivle~ni ma{ki lica
135-140 • NOVINI, KOMENTARI, PREZENTACII
APOLONIA 13 • 26, f. 3-5, Nëntor, 2011
APOLONIA 13 - 26, str.3-5, Noemvri 2011
APOLONIA
Professional scientific and informative journal
CONTENT
ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER
Teuta Pustina-Krasniqi, Elena Petkova, Snezhana Iljoska, Marija Nakova, Alberto Benedeti, Zana Agani
9-19 • The correlation of the color in maxillary central incisors
S. Georgieva, M. Pandilova, M. Perkovska
21-29 • Cytological analysis of tongue epithelium after use of topical biostimulation laser therapy
among individuals with glossopyrosis and hypochromatic anemia
M. Zuzhelova, A. Grçev, J. Jakupi Aliman, G. Qurçieva Çuçkova, T. Veninov
31-41 • Mandibular variations of individual variable
Maja Pandilova1, Silvana Georgieva1, Ana Ugrinska2, Katerina Smilevska, Mirjana Perkovska1
43-52 • Effects of local aplication of ascorbat and tocopherol by jontophorezis on gingival
inflamation
Aleksandar Grçev, B. Balazhi;T. Todorov, G. Mishevski; V. Naumovski, M. Kostadiniva;I. Balazhi
53-62 • Dental restauration, "defend" or "jatrogen" factor at paradontal illness
Gordana Apostollova, Marija Kostadinov, Sonja Mindova, Aleksandar Grçev
63-74 •Risk factors for complications occurrence after third molar surgery
PROFESSIONAL PAPER
Biljana Kapushevska, I.Tanataren, Xh. Ibraimi, A. Daci
75-87 • Duplication of the old denture as prosthetic solution at patients in third age of their lives
Aleksandra Podoleshova
89-100 • Distalization of maxillary molars with modified pendulum appliance clinical and
cephalometric aspects
Nikola Dereban
101-118 • Therapeutic choise of materials for restauration
Jadranka Bundevska, B. Kapushevska, M. Antanasova, F. Vojnika
119-127 • Adjustment to the complete dentures - possible or not
M. Petkov, E. Georgievska, M. Pavlevska, T. Veninov, M. Kostadinova
129-140 •
D. Veleski, B. Pejkovska, M. Antanasova, Xh. Shabani
141-150 • Acrylock attachments, their use and functional, esthetical, and biophysical aspects in
dental prosthetics
Jagoda Bajevska, Q. Simjanovska, Ja. Bajevska, B. Bajevska Stefanoska
151-157 • Providing proper pontic height dimension of the fpd using oral surgery – prostodontic
treatment
REVIEW PAPER
1
Brunilda Koçi, Sherif Shaqiri, Ervin Koçi, Nazmi Koçi
159-167 • The improvement of the performance in dentistry sErvice and the increaseof quality from
the clinical perspective.
Sofija Carçeva-Shala
169-178 • Diferences in sagital jaw relationship and profile convexity beetwen attractive and
noattractive male faces
135-140 • NEWS, COMMENTS, PRESENTATIONS
APOLONIA 13 • 26, f. 3-5, Nëntor, 2011
APOLONIA 13 - 26, str.3-5, Noemvri 2011
EDITORIAL
EDITORIAL
Para se ta shkruaja këtë editorial për
numrin 26 të revistës APOLONIA, bëra një
kthim mbrapa dhe lexova editorialin e numrit
të kaluar që kisha shkruar dhe me kureshtje
lexova mos vallë kam qenë shumë optimist në
atë kohë, kur mora për sipër besimin që ma
dhanë anëtarët e kryesisë së Shoqërisë Stomatologjike Shqiptare kur më zgjodhën kryeredaktor! Por, nuk u zhgënjeva, pasi dita ditës
po punojmë gjithnjë e më me efikasitet.
Këtë numër kam patur mundësi ta punoj në
kushte shumë më të mira, pasi Shoqëria
Stomatologjike Shqiptare arriti të ketë zyrat e
veta ku një kënd i zyrës së punës me tavolinë,
kompjutor, printer, scanner, internet etj. i është
ndarë kryeredaktorit të Revistës APOLONIA.
Kësaj rradhe edhe shtypshkronja Çabej
ka qenë më e relaksuar pasi punimet edhe pse
në numër më të madh nga të gjithë numrat
paraprak i ka marrë të gjithë materialet në
kohë dhe të finalizuara si në aspektin e
përkthimit dhe drejtshkrimit.
Edhe pse këtë punë e bëjmë në bazë vullnetare - amatore, aspak nuk na bie ndërmend që
ti ikim përgjegjësisë dhe të sillemi si të tillë.
Gjithnjë kujdesemi që tek autorët e punimeve
dhe lexuesit e revistës të krijojnë përshtypje se
këtë revistë e punon një staf profesional.
Dëshmi për këtë janë web faqja e shoqërisë www.albstom.org ku mund ti
shkarkoni revistat në versionin PDF dhe web
faqja e INDEX-it INTERNATIONAL
COPERNICUS si vijon:
http://journals.indexcopernicus.com/kart
a.php?action=masterlist&id=3054
ku jemi të vlerësuar me pikët si vijon:
IC Valu - Current 4.17(2010)
Shpresojmë se me botimin e këtij numri
do ta kalojmë vlerën e pikëve mbi 6-të.
Me respekt.
Pred da go napi{am ovoj editorial za
brojot 26 na spisanieto Apolonija, se vrativ
nazad i go pro~itav editorialot na minatiot broj {to go napi{av i so lubopitnost
go pro~itav deka mo`ebi bev premnogu optimist vo toa vreme, koga ja zedov odgovornosta
{to mi ja dadoa ~lenovite na pretsedatelstvoto na Stomatolo{koto dru{tvo na
Albancite koga me izbraa glaven urednik!
No, ne se eazo~arav, bidej}i den po den
rabotime u{te poefikasno.
Ovoj broj imav mo`nost da go rabotam vo
mnogu podobri uslovi, bidej}i Stomatolo{koto dru{tvo na Albancite postigna da
ima svoi kancelarii kade eden agol na rabotnata kancelarija so masa, kompjuter, printer,
skener, internet i dr. i e podeleno na glavniot
urednik na spisanieto APOLONIA.
Ovoj pat i pe~atnicata ^abej bila
porelaksirana, bidej}i trudovite iako vo
pogolem broj od site prethodni broevi gi
zemal site materijali na vreme i
finalizirani kako vo preveduvaweto taka
i vo pravopisniot aspekt.
Iako ovaa rabota go pravime na dobrovolna osnova - amaterska, nikoga{ ne ni
pa|a na pamet da ja izbegneme odgovornosta
i da se odnesuvame kako takvi. Sekoga{ se
gri`ime kaj avtorite na trudovite i ~itatelite na spisanieto da sozdavame vpe~atok
deka ovo spisanie go obrabotuva eden
profesionalen tim.
Dokaz za ova se veb stranicite na zdru`enietowww.albstomorg kade mo`e da gi
prevzemete spisanijata vo PDF verzija i veb
stranata na INDEX-ot INTERNATIONAL
COPERNICUS kako {to sledi
http://journals.indexcopernicus.com/kart
a.php?action=masterlist&id=3054
kade sme oceneti so slednite poeni
IC Valu - Current 4.17(2010)
Se nadevame deka izdavaweto na ovoj broj
}e ja nadmineme vrednosta na poenite nad 6.
So po~it.
Dr.spec. Fadil MEHMETI
Kryeredaktor
APOLONIA 13 • 26, f. 7-8, Nëntor 2011
D-r spec. Fadil MEHMETI
Glaven urednik
7
APOLONIA 13 • 26, str.7-8, Noemvri 2011
EDITORIAL
Before beginning to write this editorial for the 26th issue of the Apolonia Journal, I went
back retrospectively by reading the editorial of the previous issue and thought curiously
whether I had been too optimistic at that time, when I was appointed as editor-in-chief of this
journal by the members of the headship of the Albanian Dentistry Association! However, I did
not get disappointed since we are increasingly improving ourselves and working harder.
We had far better working conditions when we started preparing this issue of our journal,
since the Albanian Dentistry Association managed to acquire its own offices with modern technological equipments for faster and more efficient work. A tiny corner of this office has especially been designed for the editor-in-chief of the journal equipped with a computer, printer,
scanner, Internet access, etc.
This time, the printing agency Çabej has also been more relaxed since the papers, although
huge in number, were timely delivered to them and they were all carefully translated, proofread
and designed.
Even though we are doing this on voluntary bases and in an amateur way, we are not planning to escape from our responsibilities and act as amateurs. We always take care to leave the
impression to the authors and readers that we are doing our job in a very professional way.
An evidence for this is the website of our association www.albstom.org where you
can download all the journal issues in a PDF format as well as the website of
INTERNATIONAL COPERNICUS INDEX as follows:
http://journals.indexcopernicus.com/karta.php?action=masterlist&id=3054
where we have been evaluated as follows:
IC Value Current 4.17 (2010)
We hope that we will exceed the value of 6 in our next issue of the APOLONIA journal.
Respectfully yours,
Dr.spec. Fadil MEHMETI
Editor-in-chief
APOLONIA 13 • 26, f. 7-8, Nëntor 2011
8
APOLONIA 13 • 26, str.7-8, Noemvri 2011
UDK: 616.314-77
IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)
UDK: 616.314-77
PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)
KORELACIJATA NA
BOJATA NA CENTRALNIOT INCIZIV VO
MAKSILA
KORELACIONI I
NGJYRËS TE INCIZIVI
QËNDROR I MAKSILLËS
Teuta Pustina-Krasniqi1,
Elena Petkova2, Snezhana Iljoska,
Marija Nakova3, Alberto Benedeti4,
Zana Agani5
1
Teuta Pustina-Krasni}i ,
2
Elena Petkova , Sne`ana Iljoska,
3
4
Marija Nakova , Alberto Benedeti ,
5
Zana Agani
1
Klinika e Protetikës Stomatologjike,
QKSU e Kosovës, Prishtinë.
2
Klinika e Protetikës Fikse Stomatologjike, Fakulteti i Stomatologjisë “Sv. Pantelejmon”Shkup.
3
Klinika e Sëmundjeve të Gojës, Fakulteti i
Stomaologjisë “Sv. Pantelejmon”, Shkup.
4
Klinika e Kirurgjisë Maksillofaciale, Fakulteti i
Stomatologjisë “Sv. Pantelejmon”, Shkup.
5
Klinika e Kirurgjisë Orale, Qendra Klinike Stomatologjike Universitare e Kosovës, Prishtinë.
1
KSUC, Stomatolo{ki Klin~ki Bolni~ki
Centar, Pri{tina, Kosovo.
Klinika za Fiksna Stomatolo{ka Protetika,
Stomatolo{ki Fakultet Sv. Pantelejmon,
Skopje.
3
Klinika za Bolesti Usta, Stomatolo{ki
Fakultet Sv. Pantelejmon, Skopje.
4
Klinika za Maksilofacijalna Hirurgija, Stomatolo{ki Fakultet Sv. Pantelejmon, Skopje.
5
Klinika za Oralna Hirurgija, Stomatolo{ki
Klin~ki Bolni~ki Centar, Pri{tina,Kosovo.
2
Apstrakt
Abstrakti
Originalna boja na zabot, e kako rezultat na
svetlinskata refleksija od lentinot, od absorbcija, od
disperzija i od debelinata na emajlot. Rezultatite na
analizata na bojata pome|u incizalniot i gingivalniot
segment poka`uvaat deka kaj ~ove~kite zabi distribucijata na bojata se odviva od gingivalniot kon incizalniot
segment. Odbiraweto na bojata mo`e da bide so standardi,
odnosno so klu~ za odreduvawe na bojata na zabite i so
kolorimetriskite aparati za odreduvawe na boi.
Odreduvanje na korelacijata na vrednostite L*a*b, C
i H po sistemot CIE (Commission Internationale d’ Eclaraige) vo
centralniot inciziv na maksila-leva strana; vo cervikalniot, sredniot i incizalniot segment.
Vo klini~kiot materijal se analizirani boite na levi
centralni incizivi na maksila kaj 255 ispitanici. Bojata na
prirodnite zabi ja odreduvavme so pomo{ na aparatot Vita
Easyshade® (Vita Zahnfabrik, H. Rauter GmbH & Co.KG, Bad
Sackingen,Germany). Go koristevme programot Tooth Areas {to
ovozmo`uva da se odredi bojata na zabot vo tri segmenta:
cervikalen, sreden i incizalen. Od aparatot gi zemavme
vrednostite za Vitapan 3D-Master i L*a*b*, C i H.
Rezultatite od na{ite istra8uvawa uka8uvaat deka
kaj site tri relacii na segmenti: Cervical/Middle, Incisal/Middle, Cervical/Incisal, za p<0.05 postoji zna~ajna statisti~ka
korelacija.
So poka~uvaweto na prosvetluvaweto na sredniot segment, se poka~uva i prosvetluvaweto na cervikalniot segment.
Rezultatite na ovaa studija dadoa distribucijata na
bojata vo tri delovi na zabite, od cervikalna tretina do
inicizalnata tretina in vivo. So ovie merewa kako i so
statisti~kite kalkulacii se vide kako bojata se menuva od
edna reagija vo drugata.
Klu~ni zborovi: boja na zabite, spektrofotometar,
relacii na segmenti.
Ngjyra origjinale e dhëmbit është si rezultat i reflektimit të dritës nga dentina, nga absorbimi, nga shpërndarja
dhe nga trashësia e smaltit. Rezultatet e analizave të ngjyrave
të dhëmbëve treguan se ngjyra e dhëmbëve ndryshon nga
regjioni cervikal në atë incizal. Përcaktimi i ngjyrave mund të
jetë me standarde gjegjësisht me çelës për përcaktimin e
ngjyrës së dhëmbëve dhe me aparate kolorimetrike për përcaktimin e ngjyrnave.
Përcaktimi i korelacionit të vlerave L*a*b, C dhe H
sipas sistemit CIE(Commission Internationale d’ Eclaraige)
te incizivi qëndror i maksillës në anwn e majtë.
Në materialin klinik janë analizuar ngjyrat e incizivëve
qëndror të maksillës të anës së majtë te 255 subjekte. Ngjyra e
dhëmbëve natyral u caktua me anë të spektrofotometrit Vita
Easyshade® (Vita Zahnfabrik, H. Rauter GmbH & Co. KG,
Bad Sackingen,Germany). U përdor programi Tooth Areas,
që mundëson matjen e ngjyrës në tre segmentet e pjesës
vestibulare: cervikal, të mesëm dhe incizal. U shënuan vlerat
e Vitapan 3D-Master dhe L*a*b*, C dhe H.
Rezultatet e hulumtimit tonë treguan se korrelacioni
ndërmjet relacioneve të
segmenteve Cervical/Middle,
Incisal/ Middle, Cervical/Incisal ekziston sinjifikancë statistikore (p>0.05).
Me rritjen e Ndritshmërisë (L*) në segmentin e mesëm,
kemi një rritje edhe në segmentin cervikal.
Rezultatet e këtij hulumtimi treguan distribuimin e
ngjyrës së dhëmbëve in vivo në tre segmentet, duke filluar
nga ai cervikal deri në incizal. Me këto matje dhe me
kalkulime statistikore shihet se ngjyra e dhëmbëve ndryshon
nga një regjion në tjetrin.
Fjalët kyçe: ngjyra e dhëmbëve, spektrofotometri,
relacioni i segmenteve.
Adresa:
Teuta Pustina - Krasniqi
Klinika e Protetikës Stomatologjike,
QKSU e Kosovës,
Prishtinë.
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
9
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
KORELACIJATA NA
BOJATA NA CENTRALNIOT INCIZIV VO
MAKSILA
KORELACIONI I
NGJYRËS TE INCIZIVI
QËNDROR I MAKSILLËS
Hyrja
Voved
Ky sistem është përshkruar për herë të
parë më 1905 nga Albert H. Munsell. Është
sistemi më i vjetër i ngjyrave, i cili me kohë ka
pësuar ndryshime.
Principi udhëzues i këtij sistemi është
unifikimi i fushës së të pamurit përmes: H ngjyrës bazë, L- ndritshmërisë së ngjyrës dhe
C– ngopshmërisë së ngjyrës.
Ndritshmëria e ngjyrës është një komponentë akromatike, që tregon se pavarësisht
nga parametrat kromatik, ngjyra mund të jetë
më e ndritshme ose më e errët. Vlera e ngjyrës
sipas Munsell-it fillon prej 0 (e zeza) deri te
100 (e bardha) dhe paraqet pajtueshmëri të
percepcionit vizuel, Vlera është karakteristika
më e rëndësishme e ngjyrës gjatë caktimit të
nuansave të punimeve protetike fikse.
Intensiteti i ngjyrës sipas Munsell-it,
është një komponentë e hapur, që funksionon
prej 0 (ngjyrat akromatike) deri në maksimum
dhe që varet prej ngjyrës bazike (H). Intensiteti i ngjyrës është komponentë kolorimetrike, me të cilën subjektivisht vlerësohet
fortësia e ngjyrës në krahasim me ngjyrën e
bardhë apo edhe me vet ngjyrën në fjalë; p.sh.
ngjyra e kuqe e ka kromën e lartë, derisa e
portokalllta, e cila aktualisht është një ngjyrë e
kuqe, e ka kromën e dobët (Billmeyer, Saltzman, 1981).
Ngjyra bazë sipas Munsell-it është komponentë sipas së cilës objekti e ka njërën prej
ngjyrave bazike (p.sh. e kuqe, e portokallët, e
gjelbërt, e kaltërt) dhe ngjyrat, që fitohen si
kombinim i këtyre ngjyrave (Clark, 1931;
Ming, 2004).
Parametri a* - paraqet koordinatën për
kromaticitet. Nëse a* ka vlerë pozitive, atëherë
kemi të bëjmë me ngjyra që kanë nuanca të së
kuqes dhe kur ka vlera negative kemi të bëjmë
me ngjyra që kanë nuanca të së gjelbërtës.
Parametri b* - paraqet koordinatën për
kromaticitet. Nëse b* ka vlerë pozitive, atëherë kemi të bëjmë me ngjyra që kanë nuanca
të së verdhës dhe kur ka vlera negative kemi të
bëjmë me ngjyra që kanë nuanca të së kaltërtës (udhëzuesi Vita Easyshade).
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
Sistem na redewe na boi po Munsel za
prv pat e opi{an vo 1905 godina, od strana
na Albert H. Munsel.
Principot na upatstvo na ovoj sistem
e unifikacija vo poleto na vidot preku: H.
(ang. Nie) - osnovnata boja 1. osnovnata
boja; (1. (angl. Lighness) - svetlina na bojata
i S. (ang. Chrome) - zasitenosta na bojata.
Svetlina (lightnes) e ahromati~ka komponenta, {to poka`uva deka nezavisno od
hromatskite parametri, bojata mo`e da
bide posvetla ili potemna. Vrednosta na
bojata na Munsel po~nuva od 0 (crna do 100
(bela) koja prestavuva slo`uvawe na vizuelnata percepcija. Vrednosta e mnogu
pova`na osobina na bojata vo odreduvawe
na nijansite pri izrabotka na fiksni protezi.
Intenzitetot na bojata (Crome) po
Munsel e otvorena komponenta {to funksionira od 0 (ahromatski boi) do maksimum i
zavisi od (H), osnovnata boja (Ming. 2004).
Intenzitetot na bojata pretstavuva kolorimetriska komponenta so {to subjektivno se vrednuva zasitenosta na bojata vo
sporedba so belata boja ili so samata boja.
Na pr. Crvenata boja ima visoka hroma,
dodeka portokalovata, koja aktuelno e
crvena boja, ima poniska hroma (Billmeyer i
Saltzman, 1981).
Osnovna boja (Nie) po Munsel e komponenta so koja objektot go ima edna od
osnovnite boji (na pr. Crvena portokalova, zelena, plava) i boite dobieni so nivna
kombinacija (Clark, 1931, i Ming 2004).
Parametarot a - pretstavuva kordinanta na hromacititet. Ako a* ima pozitivna
vrednost, toga{ se raboti za boi koi imaat
nijansa na crvenata i koga ima negativna
vrednost toga{ se raboti za boi koi se
nijansa na zelenoto.
Parametarot b - pretstavuva kordinantna na hromacitet. Ako b* ima pozitivna vrednost toga{ se raboti za boi koi
imaat `olta nijansa, i koga ima negativna
vrednost toga{ se raboti za boi koi imaat
plava nijansa(Vita Easyshade).
10
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
Çelësi Vitapan 3D-Master ka 26
mostra, të cilat janë të klasifikuara sipas
ndritshmërisë, gjegjësisht, sipas vlerës,
në pesë grupe. Mostrat janë të rradhitura, sipas kromës, gjegjësisht, intensitetit, vertikalisht dhe sipas ngjyrës bazë,
horizontalisht. Grupi i parë ka dy mostra, i
dyti, i treti dhe i katërti nga 7 mostra dhe grupi
i pestë ka tre mostra. Mostrat shënohen në atë
mënyrë që numrat (1, 2, 3, 4, 5), që janë para
shkronjave, paraqesin numrin e grupit dhe
nivelin e ndritshmërisë (L) - numri më i vogël
paraqet ndritshmërinë më të lartë. Numrat pas
shkronjave paraqet nivelin e intensitetit të
ngjyrës (C), që mund të jetë (1, 1.5, 2, 2.5, 3);
mostrat me numër më të lartë janë mostra me
intensitet ose kromë më të lartë. Parametri
(H), gjegjësisht ngjyra bazë shënohet me
shkronja M, L dhe R. Shkronja M (ang. Middle, që d.m.th. Mes) paraqet ngjyrën bazë të
mesme në secilin grup, shkronja L (ang. Left,
që d.m.th. Majtas) paraqet mostrat që i takojnë
pjesës spektrale të së verdhës dhe R (ang.
Right, që d.m.th. Djathtas) paraqet mostrat që
i takojnë pjesës spektrale të së kuqes (Paravina, Powers, 2004).
Vita Easyshade® (Vita Zahnfabrik, H
Rauter GmbH & Co. KG, Bad Sackingen,
Germany), është një spektrofotometër për
caktimin e ngjyrës së dhëmbëve. Aparati përbëhet nga sonda e dorës dhe nga njësia bazë.
Këto dyja janë të lidhura në mes vete me një
tubë spirale optike. Në pjesën matëse sonda ka
diametër prej 5mm dhe përmban 19 fije optike
me diametër 1 mm. Burimi i dritës është
llambë halogjene, e vendosur në njësinë bazë.
Vita Easyshade punon me një temperaturë prej 6500 K (Kelvin), që është shumë
afër dritës natyrale, me qiell pjesërisht të
mbuluar me re dhe që ka vlerë prej 6770 K
(Jung RW , Jung WD, 2004).
Sproull (1998) propozoi që burimi i
dritës të jetë një burim i spektrit të plotë, me
temperaturë të ngjyrës përafërsisht 5500 K, që
njëherit paraqet një ekuilibër me spektrin
viziv. Ky burim i dritës definohet si ekuivalent me dritën natyrale, në Washington D.C.
(Byroja e Standardeve), gjatë muajit Qershor,
ndërmjet orës 12:00 dhe 13:00, kur qielli është
pjesërisht i mbuluar me re.
Duke u bazuar në hapësirën e ngjyrave
sipas Munsell, ngjyra duhet të definohet në
kuptimin e ngjyrës bazike, ndritshmërisë dhe
intenzitetit të ngjyrës. Kur një ngjyrë e
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
Klu~ot Vitapan 3D – Master e izraboten po princip na tri komponenti
na bojata po Munsel. Vertikalnite
mostri se poredeni, na hromata (C) i
horizontalno spored osnovnata boja
(H). Prvata grupa ima dve mostri, vtorata,
tretata i ~etvrtata po sedum mostri i
pettata grupa ima tri mostri. Brojkite
(1,2,3,4,5) koi se nao}aat pred bukvite,
pretstavuvaat brojot na grupata, odnosno
prosvetluvawe (1). Pomaliot broj pretstavuva pogolema prosvetlenost. Broevite
pozadi bukvite pretstavuva nivoto na
intenzitetot na bojata (S), koja mo`e da
bide (1,1,5,2,2,5,3). Taka{to mostrite so
povisoki broevi se mostri so povisok
intenzitet. Parametarot H odnosno
osnovnata boja se zabele`uva so bukvite M.
1. i R. Bukvata M(Middle) pretstavuva
osnovnata sredna boja za sekoja grupa,
bukvata L. (Left) pretstavuva mostrite {to
pripa|at na spektralniot del na `oltoto i
bukvata R. (Right) pretstavuva mostrite
{to pripa}aat na spektralniot del na
cvenoto (Paravina i Powers, 2004).
Vita Easyshade (Vita Zahnfabrik, H Rauter
GmbH&Co KG, Bad Sackingen, Germany),
pretstavuva spektrifotometar za odreduvawe na bojata kaj zabite. Aparatot se
sostoi od ra~na sonda i od osnovna
edinica. Ovie dve pome}u sebe se povrzani
so edna spiralna opti~ka tuba. Vo delot za
merewe sondata e so diameter od 5mm i
sodr`i 19 opti~ki ni{ki so diameter od
1mm. Izvorot na svetlinata i halogenata
lampa se postaveni vo osnovnata edinica.
Vita Easyshade raboti na temperatura
od 6500K (Kelvin) {to e mnogu bliska so
prirodnata svetlina, so nebo delumno pokriena so oblaci i so vrednost od 6770K
(Jung RW i Jung WD, 2004).
Sproull (1998) prepora~uva izvorot na
svetlinata, da bide izvor so poln spektar,
so temperatura na boja pribli`no okolu
5500K, {to istovremeno e vo ekvilibar so
vizivniot spektar. Ovoj izvor na svetlinata se definira kako ekvivalent so prirodnata svetlina vo Washington D.C. (Biro
za Standardi). Kako primer go zema mesec
od juni, i toa pome|u 12:00 i 13:00 ~asot koga
neboto delumno e pokriena so oblaci.
Vrz osnova na prostorot na boi po
Munsel, bojata se definira vo smisla na
bazi~nata boja, prosvetlenosta i na
kromata. Koga edna boja se odreduva so
vizuelna percepcija, i se sporeduva so niza
drugi boi od klu~ot, treba da se zema vo
11
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
dhëmbit caktohet me anë të perceptimit
vizuel, dhe krahasohet me një sërë të
ngjyrave tjera të çelsit, së pari duhet të
caktohet ndritshmëria (L*), mandej
kroma (C), gjithmonë duke qenë të
kujdesshëm që të jetë sa më afër intenzitetit të
ngjyrës dhe në fund caktohet ngjyra bazike
(Craig, Powers, 2002).
predvid deka sekoga{ prvo treba da se
odreduva prosvetlenosta odnosno L.
potoa kromata ili S, sekoga{ prvo
treba da se odreduva prosvetlenosta
odnosno 1. potoa kromata ili S, sekoga{ vnimavaj}i toa de bide
poblisku so L i na kraj da se determinira
komponentata H ili bazi~nata boja (Craig i
Powers, 2002).
Cel na trudot
Qëllimi
Aspekti estetik i punimeve protetike mobile dhe fikse duhet të përmbajë ngjyrë
natyrale, formë, madhësi dhe pozitë adekuate
të dhëmbëve, ashtu që të jetë mirë i pranuar
nga pacienti, terapeuti dhe të tjerët.
Qëllimi i punimit ishte përcaktimi i
korelacionit të vlerave L*a*b, C dhe H sipas
sistemit CIE (Commission Internationale d’
Eclaraige) te incizivi qëndror i sipërm i
maksillës në anën e majtë.
Estetskiot aspekt na mobilni i
fiksni nadoknadi podrazbira prirodna
boja, forma, golemina i dobra i soodvetna
pozicija na zabite to site zaedno }e bidat
dobro prifateni od pacientot, terapevtot
i okolinata.
Odreduvawe na korelacijata na vrednostite L*a*b, C i H po sistemot CIE (Commission Internationale d’ Eclaraige) vo levi centralni incizivi na maksila, vo cervikalniot,
sredniot i icizalniot segment.
Materijal i metodologija na rabota
Materiali dhe metoda
Në studim janë përfshirë subjekte të cilët
mund të definohen si populacion nga Kosova.
Në materialin klinik janë analizuar ngjyrat e
incizivëve qëndror (ana e majtë) e maksillës te
255 subjekte nga Departamenti i Protetikës
Stomatologjike të Qendrës Klinike Stomatologjike Universitare të Kosovës. Ngjyra
e dhëmbëve është caktuar në tre nivele të
sipërfaqes vestibulare të incizivit qëdror
maksillar të anës së majtë. Për secilin subjekt
u përgadit pyetësori i veçantë. Kriteriumet për
kyçje ishin që dhëmbët të jenë vital, pa karies,
pa depozitime dhe jo-duhanpirës.
Vo studijata e opfaten primerok na
ispitanici koj se definira kako populacija od Kosovo. Vo klini~kiot materijal
se analizirani boite na centralnite
incizivi (leva strana) na maksila kaj 255
ispitanici. Ispituvawata se realizirani
na klinikata za Protetika pri Stomatolo{ki Klin~ki Bolni~ki Centar - Pri{tina, Kosovo. Za sekoj ispitanik podgotvivme
kolorimetriski
karton.
Kriteriumi koi bea relevantni za vklu~uvawe na ispitanici vo na{ata studija
bea istite da bidat so vitalni zabi, bez
dentalni naslagi, zaben kamen i nepu{aËi.
Dozic A, Kleverlaan CJ, Aartman IH,
Feilzer Aj,: Relations in colors among
maxillary incisors and canines
Në pyetësor u shënuan të dhënat për
matjet kolorimetrike të ngjyrës së dhëmbëve
në tre segmente (vlera nga Vitapan 3D-Master
dhe L*a*b*, C dhe H).
Ngjyrën e dhëmbëve natyral e caktuam
me anë të spektrofotometrit Vita Easyshade®
(Vita Zahnfabrik, H Rauter GmbH & Co. KG,
Bad Sackingen, Germany).
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
Na kolorimetriskiot karton gi vnesuvavme kolorimteriskite merewa za bojata na zabite vo tri segmenti (vrednosti od
Vitapan 3D-Master i L*a*b*, C i H).
Bojata na prirodnite zabi ja odreduvavme so pomo{ na aparatot Vita Easyshade® (Vita Zahnfabrik, H Rauter GmbH & Co.
KG, Bad Sackingen, Germany).
12
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
Para caktimit të ngjyrës u vendos
mbrojtësi kundër infeksionit. U përdor
programi Tooth Areas, që mundëson
caktimin e ngjyrës në tre nivele: cervikal, të mesëm dhe incizal.
Nga aparati i morrëm vlerat pwr Vitapan
3D master dhe L*a*b*,C dhe H.
Në disa figurat e ardhshme është treguar
aparti Vita EasyShade, mbrojtësi kundër
infeksionit dhe ecuria e përcaktimit të ngjyrës
në çdo të tretën pjesë të çdo dhëmbi.
Sondata na aparatot Vita Easyshade, pred upotreba ja Ëistevme zaradi eventualna infekcija a potoa
postavuvame za{titnik. Pri toa go
koristevme programot Tooth Areas {to
ovozmo`uva da se odredi bojata na
zabot vo tri segmenta: cervikalen, sreden
i incizalen. Od aparatot gi zemavme vrednostite za Vitapan 3D-Master i L*a*b*, C i H .
Na slednite nekolku sliki prika`an e
aparatot Vita Easyshade, za{titnikot protiv infekcija i postapkata na odreduvawe
na bojata na sekoja tretina od sekoj zab.
Rezultati
Rezultatet
Rezultatet e hulumtimit janë paraqitur në
tabela dhe grafikone.
Te incizivi qëndror i maksillës në anën e
majtë ngjyra më e shpeshtë ishte 2M3, e
regjiistruar te 213 subjekte.
Rezultatite koi gi dobivme od istra`uvaweto, se prika`eni na slednite tabeli
i grafikoni.
Kaj centralniot inciziv levo naj~esto
zastapena boja e 2M3 registrirana kaj 213
ispitanici.
Tabela 1. Korrelacioni i ngjyrës në tre segmentet
Tabela 1. Korelacija na bojata na zabite / segments
Na tabela 1. prika`ani se rezultatite
Në tabelën 1. janë paraqitur rezulatet e
od
ispitaniot
odnos/korelacija na prokorelacionit ndërmjet ndritshmërisë (L*), svetluvaweto (L*),
intenzitetot na bojata
intenzitetit të ngjyrës (C), parametrit a* (e (C), osnovnata boja (H), parametarot a*
kuqe/e gjelbërt) dhe parametrit b* (e verdhë/ e (crveno/zelena), parametarot b* (`olto/
kaltër), te incizivi qëndror i maksillës në anën plava), pome|u poedinite segmenti na CIL
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
13
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
e majtë. Te të tre relacionet e segmenteve Cervical/Middle, Incisal/Middle, Cervical/Incisal, u vërejt sinjifikancë statisikore (p<0.05).
Në relacionin Cervical/Middle
segm. u gjet një korelacion me sinjifikancë
statistikore (L*)/(r=0.74), kurse korelacion i
dobët pozitiv te parametri a* (e kuqe/
gjelbërt)/(r=0.45), ngjyra bazike (H)/(r=0.38),
intenziteti i ngjyrës (C)/(r=0.36) dhe
parametri b*/(r=0.36).
Në relacionin Incisal/Middle segm. u gjet
një korelacion me sinjifikancë statistikore
(L*)/(r=0.86), te parametri a*/(r=0.70), ngjyra bazike (H)/(r=0.68), intenziteti i ngjyrës
(C)/(r=0.67) dhe parametri b*/(r=0.66).
Në relacionin Cervical/Incisal segm. u
gjet një korelacion me sinjifikancë statistikore
(L*)/(r=0.90), te parametri a*/(r=0.69),
ngjyra bazike (H)/(r=0.58), intenziteti i ngjyrës (C)/(r=0.77) dhe parametri b*/(r=0.75).
Në grafikonin 1. është paraqitur raporti
ndërmjet ndritshmërisë (L*) në segmentin
cervikal me ndritshmërinë në segmentin e
mesëm. Për r=0.74 (p<0.05), u vërtetua
korrelacion pozitiv. Gjegjësisht, me rritjen e
ndritshmërisë në segmentin e mesëm, kemi
rritje edhe në segmentin cervikal.
Grafikoni 1 / Grafikon 1
Në grafikonin 2. është paraqitur raporti
ndërmjet ndritshmërisë (L*) në segmentin
incizal me ndritshmërinë në segmentin e
mesëm. Për r=0.86 (p<0.05), u vërtetua
korrelacion pozitiv. Gjegjësisht, me rritjen e
ndritshmërisë në segmentin e mesëm, kemi
rritje edhe në segmentin incizal.
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
(centralen inciziv levo), vo prika`anite relacii. Kaj site tri relacii na segmenti: Cervical/Middle, Incisal/Middle, Cervical/Incisal, za p<0.05
utvrdena e zna~ajna korelacija.
Vo relacijata Cervical/Middle segm.,
utvrdena e sredno zna~ajna pozitivna korelacija vo ispitaniot odnos kaj prosvetluvaweto (L*)/(r=0.74), a slaba pozitivna
korelacija kaj parametarot a* (crveno /zelena)/(r=0.45), kaj osnovnata boja (H)/ (r=0.38),
kaj intenzitetot na bojata (C)/ (r=0.36) i kaj
parametarot b* (`olto/ plava)/(r=0.36).
Vo relacijata Incisal/Middle segm., utvrdena e jaka pozitivna korelacija vo ispitaniot odnos kaj prosvetluvaweto (L*)/
(r=0.86), a sredno jaka pozitivna korelacija
kaj parametarot a*(crveno/zelena)/ (r=0.70),
kaj osnovnata boja (H)/ (r=0.68), kaj intenzitetot na bojata (C)/ (r=0.67) i kaj
parametarot b* (`olto/ plava)/(r=0.66).
Vo relacijata Cervical/Incisal segm., utvrdena
e jaka pozitivna korelacija vo ispitaniot odnos
kaj prosvetluvaweto (L*)/(r=0.90), a sredno jaka
pozitivna korelacija kaj parametarot a*
(crveno/ zelena)/(r=0.69), kaj osnovnata boja (H)
/(r=0.58), kaj intenzitetot na bojata (C)/(r=0.77)
i kaj parametarot b* (`olto/plava) /(r=0.75).
Na grafikon 1. prika`an e ispitaniot
odnos pome|u prosvetluvaweto (L*) na
cervikalniot segment so prosvetluvaweto
(L*) na sredniot segment na CIL. Za r=0.74
(p<0.05) utvrdena e sredno zna~ajna pozitivna korelacija. Imeno, so poka~uvaweto
na prosvetluvaweto na sredniot segment, se
Grafikoni 2 / Grafikon 2
poka~uva i prosvetluvaweto na cervikalniot segment.
Na grafikon 2. prika`an e ispitaniot odnos pome|u prosvetluvaweto (L*)
na incizalniot segment so prosvetluvaweto (L*) na sredniot segment na CIL. Za
r=0.86 (p<0.05), utvrdena e zna~ajna pozitivna korelacija. Imeno, so poka~uvaweto
na prosvetluvaweto na sredniot segment,
se poka~uva i prosvetluvaweto na incizalniot segment.
14
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
Në grafikonin 3. është paraqitur
raporti ndërmjet ndritshmërisë (L*) në
segmentin cervikal me ndritshmërinë në
segmentin incizal. Për r=0.90 (p<0.05),
u vërtetua korrelacion pozitiv. Gjegjësisht, me rritjen e ndritshmërisë në segmentin
e mesëm, kemi rritje edhe në segmentin
incizal.
Na grafikon 3. prika`an e ispitaniot odnos pome|u prosvetluvaweto
(L*) na cervikalniot segment so prosvetluvaweto (L*) na incizalniot segment na CIL. Za r=0.90 (p<0.05) utvrdena
e zna~ajna pozitivna korelacija.
Imeno, so poka~uvaweto na prosvetluvaweto na incizalniot segment, se poka~uva i
prosvetluvaweto na cervikalniot segment.
Grafikoni 3 / Grafikon 3
Në tabelën 2. Janë paraqitur rezulatet e
raportit ndërmjet ngjyrës bazë (H) si variabël
e varur dhe ndritshmërisë (L*), intenzitetit të
ngjyrës (C), parametrit a*(e kuqe/e gjelbërt)
dhe parametri b* (e verdhë/e kaltërt), si
variabla të pavarura.
Na tabela 2. prika`ani se rezultati od
ispitaniot odnos pome|u osnovnata boja (H)
kako zavisna varijabla, i prosvetluvaweto
(L*), intenzitetot na bojata (C), parametarot a*(crveno/zelena) i parametarot
b*(`olto/plava) kako nezavisni varijabili.
Tabela 2. Regresioni Multipël / Dependent Variable: H
Tabela 2. Multipla regresija / Dependent Variable: H
Për r=0.91 ekziston një korrelacion.
Gjegjësisht, ndikimin më të madh në ngjyën
bazike e ka parametri b* (e verdhë/e kaltërt)/
Beta=-1.00, (p<0.001); intenziteti i ngjyrës
(C)/ Beta=0.66 (p<0.001); parmetri a*(e kuqe/e gjelbërt) /Beta=-0.62 (p<0.001), ndërsa
ndikimin më të dobët në ngjyrën bazike e
kishte (L*) /Beta=0.03 (p<0.01).
Rritja e ndritshmërisë (L*) është përcjellur me rritje të ngjyrës bazike (H) për B=0.02,
për vlerat e pandryshuara në parametrat e tjerë
të pavarur.
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
Za r=0,91 postoi jaka korelacija.
Imeno, najgolemo zna~ajno vlijanie na osnovnata boja (H) ima parametarot b*
(`olto/plava)/Beta=-1.00, (p<0.001); intenzitetot na bojata (C)/Beta=0.66 (p<0.001);
parametarot a* (crveno/zelena) /Beta=-0.62
(p<0.001); a najslabo vlijanie ima
prosvetluvaweto (L*) /Beta=0.03 (p<0.01).
Zgolemuvaweto na prosvetluvaweto
(L*) za edine~na vrednost, prateno e so
zgolemuvawe na osnovnata boja (H) vo prosek
za B=0.02, pri nepromeneti vrednosti na
drugite nezavisni parametri.
15
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
Rritja e intenzitetit të ngjyrës (C)
është përcjellur me rritje të ngjyrës
bazike (H) për B=0.54, për vlerat e
pandryshuara në parametrat e tjerë të
pavarur. Parametri a*/B=-1.99, si dhe
parametri b*=-0.81 kishin efekt negativ në
ngjyrën bazike, gjegjësisht me rritjen e tyre,
vlera për ngjyrë bazike zvogëlohet.
Zgolemuvaweto na intenzitetot
na bojata (C) za edine~na vrednost, preateno e so zgolemuvawe na osnovnata
boja (H) vo prosek za B=0.54, pri nepromeneti vrednosti na drugite nezavisni parametri na centralniot inciziv
levo (CIL). Parametarot a* / B=-1.99; kako i
parametarot b* / B=-0.81 imaat negativen
efekt na osnovnata boja, odnosno, so nivno
zgolemuvawe za edine~na vrednost, osnovnata boja vo prosek se namaluva.
Diskutimi
Diskusija
Me qëllim të përcaktimit të rangimit të
ngjyrës së dhëmbëve, shumë autorë bënë
analiza të ngjyrës së mostrave të ?elësave të
ngjyrave të dhëmbëve ( Miyakoshi et al, 1955;
Hayashi 1967; Marui 1968; Kato 1976).
Metoda sipas Tsuchiya (1973), përfshin në
vete fotografimin e dhëmbëve In Vivo, e
mandej analizën e fotografive me spektrofotometër. Derisa, të tjerët (Haga 1985,
Sproull 1973, Lemire , Burk 1975, Grajower
et al 1976, Macentee, Lakowski 1981, Clarke
1983, Hosoya, Goto 1985, Goodkind , Schwabaceher 1987, Kurachi et al 1987, IshigawaNagai et al 1994, Rubifio et al 1994) caktuan
ngjyrën e dhëmbëve të ekstraktuar me anë të
spektrofotometrit.
Sipas Dozić (2005) korrelacioni i ngjyrës
së dhëmbëve është më i lartë në regjionin cervical me vlerat prej L*( r=0,25-0,65: p<
0,0001), b*( r= 0,49-0,55: r<0,001) dhe
(r+0,38-0,61: p<0.001). Autori propozon që
gjatë zgjedhjes së ngjyrës për punime protetike të koncentrohemi në pjesën cervikale të
dhëmbit. Rezulatet tona përputhen me Esan et
al (2006). Korelacioni ndërmjet ndritshmërisë
(L*), intenzitetit të ngjyrës (C), parametrit a*
(e kuqe/e gjelbërt) dhe parametrit b* (e verdhë/ e kaltër), te incizivi qëndror i maksillës
në anën e majtë tregon se te të tre relacionet e
segmenteve Cervical/Middle, Incisal/Middle,
Cervical/Incisal, u vërejt sinjifikancë statisikore (p<0.05).
Paravina me bashk.(2006) analizoi evaluimin e rangimit dhe distribuimit të ngjyrës
së dhëmbëve human in vivo. U regjistrua se
vlerat L* u rritën, derisa vlerat e a* u zvogëluan (d.m.th. se vlerat u orientuan nga e gjelbërta) me një koeficient të korrelacionit (r)
0,58. Korrelacioni ndërmjet L* dhe b* ishte
më pak i theksueshëm (r=0.25) – ashtu si L*
që u rrit, b* ishte më pak e verdhë. Korrelacioni ndërmjet koordinatave a* dhe b* ishte
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
Mnogu drugi avtori vr{ele sporedbi
so klu~evite na boi na zabite, so cel da
odreduvat rangirawe na boite na zabite
(Miyakoshi et al, 1955, Hayashi 1967; Marui
1968, Kato 1976). Metodata na Tsuchiya
(1973) opfa}a vo sebe fotografirawe na
zabite In Vivo a po toa analiza na dobienite fotografiji so spektometar. Dodeka drugite (Haga 1985, Sproull 1973, Lemire
i Burk. 1975, Grajower et al 1976, Macentee i
Lakowski 1981, Clarke 1983, Hosoya i Goto
1985, Gaadkind i Schwabaceher 1987, Kurachi et
al 1987, Ishigawa-Nagai et al 1994, Rabifio et al
1994) boi na ekstraviranite zabi gi
odreduvale so spektometar.
Spored Dozi~ (2005) korelacijata na
bojata na zabite e povisoka pome|u cervikalnite segmenti na zabite so vrednosti
na L*( r=0,25-0,65: p<0,0001), b*(r= 0,49-0,55:
r<0,001) i (r+0,38-0,61: p<0.001). Pome|u
incizalnite segmenti na centralnite
incizivi i kanini ne postoi statisti~ka
korelacija. Od spomenatoto istra`uvawe
mo`e da se zaklu~i deka postoi vrskata
pome|u maksilarnite incizivi i kanini.
Zatoa avtorot predlaga da pri izbor na boi
se koncentriravme na cervikalnite delovi na zabite od kade }e ja kopirame bojata.
Ispitaniot odnos/korelacija na prosvetluvaweto (1) intenzitetot na bojata (S),
osnovnata boja (H), parametarot a (crveno
/zelena), parametarot b. (`olto/ plava).
Pome|u poedinite segmenti na centralen
inciziv levo, kaj site tri relacii na
segmenti: Cervical/Middie, Incisal/Middle. Cervical/Incisal za poka`a zna~ajna statisti~ka
korelacija(,r<0.05) {to e vo soglasnost so
ispituvawata na Esan et al (2006).
Paravina (2006) so sorabotnicite analiziral evaluacija na rangirawe i distribucija
na bojata In Vivo kaj ~ove~kite zabi. Se
potvrdilo deka vrednostite na L se poka~eni
dodeka vrednostite na l se namaleni. (i toa
zna~i deka vrednostite se orijentirani kon
zelenata) so eden koificient na korelacija ®
0,58. Korelacijata pome|u L i b be{e pomalu
izrazena (r=0.25) taka {to L e poka~ena,
dodeka b be{e pomalku `olta. Korelacijata
16
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
më sinjifikanti (r=0.67), duke treguar se
duke u rritur vlera a*, poashtu edhe b*,
dhëmbët bëhen më të kuq dhe më të verdhë. Me krahasimin e mëtutjeshëm të
L*C*h u vërejt se me rënien e L*, rritet
C* (r=0.25); me rënien e L* bjen edhe h
(r=0.53) dhe me rritjen e C, H zvogëlohet
(r=0.76)
Rezultatet tona treguan se raporti ndërmjet ngjyrës bazë (H) si variabël e varur dhe
ndritshmërisë (L*), intenzitetit të ngjyrës (C),
parametrit a* dhe parametrit b* si variabla të
pavarura tregojnë se ekziston një korrelacion i
lartë statistikor (r=0.91). Raporti ndërmjet
ngjyrës bazë (H) si variabël e varur dhe
ndritshmërisë (L*), intenzitetit të ngjyrës (C),
parametrit a* dhe parametrit b* si variabla të
pavarura tregojnë se ekziston një korrelacion i
lartë statistikor (r=0.85).
pome|u a i b be{e statisti~ki po signifikantna (r=0.67) poka`uvaj}i deka so
poka~uvaweto na vrednostite na a i b,
bojata na zabite preminuva na pocrvena
o po`olta boja. So ponatamo{noto
sporeduvawe na L*C*h se poka`a deka
so namaluvawe na L* se namaluva i h (r=0.53)
i so zgolemuvawe na C, H se namaluva
(r=0.76)
Na{ite rezultati uka`uvaat deka
ispitaniot odnos pome|u osnovnata boja (H)
kako zavisna varijacija i prosvetluvaweto
(L) intenzitetot na bojata (S) parametarot
a (crveno/zelena) i parametarot b (`olto/
plava) kako nezavisni varijabli poka`a
postoewe na jaka statisti~ka korelacija
(0=0.91). Ispitaniot odnos pome|u osnovnata boja (H) zavisna varijabla i prosvetluvaweto (L) intenzitetot na bojata (S), parametarot a (crveno/ zelena) i parametarot b
(`olto/plava) kako nezavisni varijabli,
poka`a postoewe na jaka statisti~ka korelacija r=0.85)
Zaklu~ok
Përfundimi
Përparësia e këtij hulumtimi ishte se me
anë të spektrofotometrit na u mundësua që të
analizojmë ngjyrë e dhëmbëve në tre nivele.
Përparësi tjetër: ishte shumë e lehtë që të
shihen dallimet e nuancave për secilin dhëmb
në veçanti, kursen kohën e stomatologut gjatë
caktimit të ngjyrës së punimeve protetike,
spektrofotometri, është i pavarur prej dritës
artificiale ose natyrale, grimit, lodhjes së syve
dhe moshës së terapeutit, në spektrofotometër
ekzistojnë më shumë vlera të niveleve, vlera,
të cilat nuk ndodhen në çelësin Vitapan
3D-Master, p.sh. 1.5M1.5, 0M1.5, 2.5M2.5,
etj, pacienti duhet të humbasë më pak kohë në
klinikë, si dhe ai fiton një besueshmëri më të
madhe, pasi që i sheh të dhënat në ekran, të
dhënat nga spektrofotometri mund të ruhen në
kompjuter dhe në dokumentacionin e atij
pacienti. Mangësitë ishin se gjatë caktimit të
ngjyrës së dhëmbëve, kishte disa raste kur
vlerat e spektrofotometrit nuk ishin të njëjta,
për të njëjtën matje, prandaj u detyruam që ato
t’i përsërisim disa herë, derisa nuk i fituam
vlerat e njëjë, sonda e aparatit është vetëm
5mm në diametër dhe nuk e përfshin gjithë
sipërfaqen e dhëmbit, (van der Burgt et al.,
1990; Bolt et al., 1994).
Ngjyra më e shpeshtë ishte 2M3. Rezultatet e këij studimi treguan distribuimin e
ngjyrës në tre segmentet e dhëmbit in vivo, prej
cervikal, në atë incizal. Me këto matje si dhe
me kalkulime statistikore shihet se si ngjyra
ndryshon prej një regjioni në tjetrin.
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
Prednosta na ova istra`uvawe be{e
deka spektofotometarot be{e upotreben
za odreduvawe na boite vo trite segmenti
na vestibularnite povr{ini na poslo`eni bea vklu~eni vo ispituvaweto.
Prednostite na spektometarot so slednite
be{e mnogu lesno da se dobijat boi za sekoj
zab posebno, go {tedi vremeto na stomatologot pri odbirawe na boi na protetskite izrabotki, spektrofotometarot
e nezavisna od ve{ta~koto svetlo ili
prirodnoto, zamorot na o~ite i vozrast na
terapevtot eliminiraj}i ja metamerizmot,
pacientot pomalku }e tro{i vreme vo klinika, i }e se zdobiva so pogolema doverba
gledaj}i gi podatocite na ekran i kone~no
podatocite od spektometarot mo`at da se
~uvat vo kompjuter i dokumentacijata na
pacientot. Nedostatocite pri upotreba na
kolorimetarot se deka ovie instrumenti
se dizajnirani na toj na~in {to mo`at da
odreduvaat boite na zabite samo od
celosno ramni povr{ini, dodeka vestibularnite povr{ini na zabite se branoviti.
Istotaka vrvot na sondata na ovie digitalni instrumenti predizvikuvaat takanare~enoto strani~no gubewe {to zna~i
deka eden del od svetloto izleguva od
stranite na zabot (van der Burgt et al..1990,
Bolt et al..1994).
Kaj centralniot inciziv levo naj~esto zastapena boja e 2M3 registrirana
kaj 213(9,28%) ispitanici. Najmalku zastapeni boi registrirani posebno kaj eden
ispitanik se: 2.5M1.5 (0.04%), 4M3(0,04%)
3M2,5 (0,4%), 1M1,5 (0,04%) i 2l1,5(0,04%);
17
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
Rezultatet e këtij studimi dhanë
distrobuimin e ngjyrës në tre pjesë të
dhëmbit, prej pjesës cervikale in vivo.
Me këto matje si dhe me kalkulimet
statistikore u oa se ngjyra ndëton nga
një nuansë në tjetrën.
Në hulumtimin tonë mund të konkludojmë se ngjyra bazë (H) nga Vitapan 3D-Master
më e shpeshta i takonte grupit M, ndritshmëria
(L*) i takonte (1.5, 2). Duke u bazuar në këto
të dhëna subjekteve tona ju propozojmë që
punimet e ardhshme protetike të kenë ngjyra
neutrale dhe me ndritshmëri të lartë.
Përfundimisht, Vitapan 3D-Master na jep
mundësinë e kombinimeve të shumta dhe
mund të përdoret si indikator i mirë gjatë punimeve protetike.
Megjithatë, do të ishte i mirëpritur përcaktimi i mëtutjeshëm i ngjyrave të dhëmbëve
përmes spektrofotometrave dhe përdorimi i
tyre në hulumtimet e ardhshme.
Rezultatite na ova studija dadoa
distribucijata na bojata vo tri delovi
na zabite, od cervikalnata tretina in
vivo. So ovie merewa kako i so statisti~kite kalkulaciji se vide kako bojata se
menuva od edna reagija vo drugata.
So na{eto istra`uvawe mo`eme da
zaklu~ime deka osnovnata boja ili komponentata H koja se odnesuva{e na grupata M od
Vitapan 3D-Master naj~esto i pripa|a{e na
grupata M, prosvetlenosta (L) i pripa|a{e na
1.5,2. Ispituvawata uka`uvaat na zaklu~oko
deka kaj na{ite ispitanici kaj koi bi bilo
potrebno izrabotka na fiksni i mobilni
protetski pomagala bi se upotrebuvale
odnosno izrabotuvale koronki so neutralnite
boi i so relativno visoka prosvetlenost.
Vklu~itelno, Vitapan 3D-Master klu~ot ni ovozmo`uva golem broj na kombinacii, i mo`e da se upotrebuva kako dosta
dobar indicator pri odreduvawe na bojata
po izrabotkite.
Sepak, bi bilo isklu~itelno prifatlivo spektrofotometarot da se koristi
kako ponatamo{en odreduva~ odnosno dokazuva~ na odredeni boi za potrebite na site
idni istra`uvawa.
UDC:616.314-77
ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)
THE CORRELATION OF THE COLOR IN MAXILLARY CENTRAL INCISORS
Abstract
The apparent color of the tooth is the result of the reflectance from the dentin modified by
the apsorption, scattering and thickness of the enamel. The color of human teeth shows a
gradation from the gingival to the incisal region.
Objective. This study was conducted to determine the correlation of the values CIE (Commission Internationale d' Eclaraige) L*a*b, C, H in three vestibular levels (Cervical, Middle, Incisal), measured by a spectrophotometer Vita Easyshade.
Material and Methods. In this study were measured the L*a*b* values of 255 subjects, in
maxillary central incisors of the left side. The color of the teeth was measured by
spectrophotometer Vita Easyshade® (Vita Zahnfabrik, H Rauter GmbH & Co. KG, Bad
Sackingen, Germany). It was used the program Tooth Areas, that measures the cervical,
middle and incisal areas of a tooth. The datas L*a*b*, C and H values were collected. The
results were analyzed by Pearson coefficient of the correlation and Multiple Regression.
Results. There were statistically significant correlation in three tooth segments Cervical/Middle, Incisal/Middle, Cervical/Incisal (p<0.05).
Discussion. With increasing of the lightness in the middle segment of the tooth, also is increasing the lightness in the cervical segment.
Conclusion. The distribution of color was identified for three regions of the tooth. A statistical analysis determined that there are statistically significant color differences between the
regions, and these differences are also clinically significant.
Key words: teeth color, spectrophotometer, segment color relation.
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
18
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
Literatura
1. Billmeyer FW, Saltzman M: Principles of color technology. New York: J Wiley Sons,
1981.
2. Clark EB: An analysis of tooth color. J Am Dent A, 18: 2 093. 1931.
3. Clarke FJJ: Measurement of color of human teeth. In: McLean JW ed. Dental Ceramics:
Proceedings of the First International Symposium on Ceramics. Chicago: Quintessence
Publishing Co Inc. 441-488, 1983.
4. Craig RG, Powers JM: Restorative dental materials. 11th ed. Mosby; p. 41, 2002.
5. Relations in colors among maxillary incisors and canines, Mar;21(3):187-912005, 2005.
6. Esan TA, Olusile AO, Akeredolu PA: Factors influencing tooth shade selection for completely edentulous patients. J Contemp Dent Pract Nov 1; 7(5): 80-7, 2006.
7. Goodkind RJ, Schwabacher WB: Use of fiber-optic colorimeter for in vivo color measurement of 2830 anterior teeth, J Prosthet Dent 58:535, 1987.
8. Grajower R, Revah A, Sorin S: Reflectance spectra of natural and acrylic resin teeth. J
Prosthet Dent, 1976.
9. Haga H: Tooth colour.Nippon Hotetsu Shika Gakkai Zasshi 2:139-144, 1958.
10. Hayashi T: Medical Color Standard Tooth Crown. Tokyo: Japan Color Research Institute, 1-26. , 1967.
11. Houwink B: The index of refraction of dental enamel apatite, Br Dent J 137:472, 1974
12. Ishikawa-Nagai S, Sato RR, Shiraishi A, Ishibashi K: Using a computer color-matching
system in color reproduction of porcelain restorations. Part 3: A newly developed
spectrophotometer designed for clinical application. Int J Prosthodont 7:50-55, 1994.
13. Jung RW, Jung WD: Vita Easyshade, Doc. # 20030915-1, JJL Technologies, 2003,
March 1, 2004.
14. Kato A: Colour arrangement in upper anterior teeth. Nippon Hotetsu Shika Gakkai
Zasshi 20:57055, 1976.
15. Kurachi M, Ishigami H, Takagawa K, Oka S, Fujimote A, Toyofuku T, Ogiso A, Marui Y,
Maeda I, Fujii T: Changes in anterior tooth color with aging. Gifu Shika Gakkai Zasshi
14:48-55, 1987.
16. Lemire PA, Burk AAS: Color in dentistry, Hartford, Co, 1975, JM Ney.
17. Macentee M, Lakowski R: Instrumental color measurement of vital and extracted teeth, J
Oral Rehabil 8:20, 1981.
18. Marui M: Color of the tooth crown. 1. Crown standards for tooth crown and skin.
Kokubyo Gakkai Zasshi 35:412-421, 1968.
19. Miyakoshi H, Kosugi Y, Kageyama R, Kawabe S, Okutsu K: Study of the Japanese tooth
shades. Kokubyo Gakkai Zasshi 22:108-119, 1955.
20. Ming RL: Esthetic color training in dentistry (Paravina RD/Powers J), Chapter 2, pg.19,
Elsevier, Mosby, St. Louis, 2004.
21. Munsell AH: Color notation, ed 5, Baltimore, Munsell Color Company, 1946.
22. Munsell AH: A grammar of color: a basic treatise on the color system of Albert H.
Munsell, New York, Van Nostrand Reinhold (Edited by F Birren), 1969.
23. Operating manual of VITA Easyshade
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
19
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
24. Paravina RD, Kathy L, O, Keefe, Bozidar L, Kuljić: Colour of permanent Teeth: A prospective Clinical study, Balkan Journal of Stomatology, 10:93-97, 2006.
25. Paravina RD, Powers JM: Esthetic Color Training in Dentistry, St Louis, 2004.
26. Rubifio M, Garcia JA, Jim~nez del Barco L, Romero J: Colour measurement of human
teeth and evaluation of a colour guide. Color Res Appl 19:19-22, 1994.
27. Sproull RC, Preston JD: Understanding color. In Goldstein RE, editor: Esthetics in dentistry, ed 2, Hamilton, Ontario, B.C. Decker, 1998.
APOLONIA 13 • 26, f. 9-20, Nëntor 2011
20
APOLONIA 13 • 26, str. 9-20, Noemvri 2011
UDK: 616:31-008/-009:616.155.194.161
IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)
UDK: 616:31-008/-009:616.155.194.161
PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)
CITOLO[KA ANALIZA NA JAZI^NIOT
EPITEL PO PRIMENA
NA LOKALNA BIOSTIMULIRA^KA
LASER TERAPIJA KAJ
PACIENTI SO GLOSOPIROZA I HIPOHROMNA ANEMIJA
ANALIZA CITOLOGJIKE E EPITELIT GJUHËSOR
PAS APLIKIMIT TË
TERAPISË LOKALE BIOSTIMULUESE LAZER TEK
PACIENTËT ME GLOSOPIROZË DHE ANEMI
HIPOKROMIKE
S. Georgieva, M. Pandilova,
M. Perkovska
S. Georgieva, M. Pandilova,
M. Perkovska
Univerzitet "Sv. Kiril i Metodij"
Skopje
Stomatolo{ki fakultet
Klinika za Bolesti na usta
i parodanotot
Universiteti “Sh. Kirili dhe Metodi”
Shkup
Fakulteti Stomatologjik
Klinika për sëmundjet e gojës
dhe parodontit
Apstrakt
Abstrakti
Faktorët etiologjik të cilët mund të vijnë në lidhje me
paraqitjen e glasopirozës janë shumë kompleks, e njëri nga
faktorët më shpesh i identifikuar është anemia hipokromatike.
Nëpërmjet analizës citomorfologjike të epitelit gjuhësor tentuam ta objektivizojmë ndikimin e dritës lazer në
trajtimin terapeutik të glasopirozave tek pacientët me anemi
hipokromike.
Rezultatet nga analizat e kryera klinike tregojnë në atë
se, tek pacientët me anemi hipokromike dhe glasopirozë
përveç ndryshimeve subjektive në masë të madhe janë përfaqësuar edhe ndryshimet objektive në brumbullin e gjuhës
(ndryshimet atrofike dhe vijëzimi metabolik).
Tek pacientët me anemi hipokromike dhe glasopirozë
konstatuam edhe ndryshime citologjike në epitelin gjuhësor.
Krahas keratinizimit të dëmtuar dhe prezencës së qelizave epitele të dëmtuara konstatuam reduktim të trashjes së
epitelit gjuhësor dhe gjetje pozitive të akantozës dhe aktivitetit mitotik.
Gjetja e këtillë, konsiderojmë se është për shkak të
dëmtimit të oksigjenizimit në nivel të jargave orale, si pasojë
e dëmtimit të proceseve biokimike dhe matabolike në organizëm të kushtëzuara nga anemia hipokromike.
Terapia biostimuluese lokale lazer ka ndikim pozitiv në
rregullimin e keratinizimit të epitelit gjuhësor të dëmtuar, e
nëpërmjet stimulimit të aktiviteteve mitotike dhe përmirësimit të
oksigjenizimit ndikon në proceset regjeneruese dhe reparuese.
Fjalë kyçe: glosopiroza; epiteli gjuhësor dhe terapia
lazer.
Etiolo{kite faktori koi mo`e da se dovedat vo
vrska so nastanuvaweto na glosopirozata se kompleksni, a
eden od naj~esto identifikuvanite e hipohromnata anemija.
Preku citomorfolo{ka analiza na jazi~niot epitel se obidovme da go objektivizirame vlijanieto na laserskoto svetlo vo terapevtskiot tretman na glosopirozite
kaj pacineti so hipohromna anemija.
Rezultatite od sprovedenite klini~ki ispituvawa
uka`uvaat na toa deka kaj pacienti so hipohromna anemija
i glosopiroza pokraj subjektivnite vo golem obem zastapeni se i objektivni promeni na dorzumot na jazikot
(atrofi~ni promeni i metabolna izbrazdenost).
Kaj pacientite so hipohromna anemija i glosopiroza
konstatiravme i citolo{ki promeni vo jazi~niot epitel.
Pokraj naru{enata keratinizacija i prisustvoto na
degenerirani epitelni kletki konstatatiravme redukcija
na debelinata na jazi~niot epitel i pozitiven naod na
akantoza i mitotska aktivnost.
Vakviot naod smetame deka se dol`i na naru{enata
oksigenacija na nivo na oralna ligavica, kako posledica
na naru{enite biohemiski i metabolni procesi vo
organizmot usloveni od hipohromnata anemija.
Lokalnata biostimulira~ka laser terapija ima pozitivno vlijanie vo reguliraweto na naru{enata keratinizacija na jazi~niot epitel, a preku stimuliraweto na
mitoti~niot aktivitet i podobruvaweto na oksigenacijata vlijae na regeneratornite i reparatorni procesi.
Klu~ni zborovi: glosopiroza; jazi~en epitel i laser
terapija.
Adresa
Silvana Georgieva
Univerzitetski Klini~ki
Stomatolo{ki Centar
Skopje
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
21 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
CITOLO[KA ANALIZA
NA JAZI^NIOT EPITEL
PO PRIMENA NA
LOKALNA BIOSTIMULIRA^KA LASER TERAPIJA KAJ PACIENTI
SO GLOSOPIROZA I
HIPOHROMNA
ANEMIJA
ANALIZA CITOLOGJIKE
E EPITELIT GJUHËSOR
PAS APLIKIMIT TË
TERAPISË LOKALE
BIOSTIMULUESE LAZER TEK
PACIENTËT ME
GLOSOPIROZË DHE ANEMI
HIPOKROMIKE
Voved
Hyrje
Hulumtimet eksperimentale profesionale
dhe shkencore nga patologjia orale, nga më
shumë punëtor shkencor, nga të gjitha meridianet e botës dhe përvoja e gjatë e klinicistëve, e theksojnë rolin e hekurit anemideficitare si faktor udhëheqës etiologjik në
objektivizimin klinik të simptomit oral
pirozen.
Një numër i madh i hulumtimeve profesionale dhe shkencore Gallagher (3), Grushka
(4), Hadjadj (5), tregojnë në atë se në të
shumtën e rasteve glosopirozat janë shprehje e
një çrregullimi në organizëm, me ç’rast anemia hipokromike ka rol më të rëndësishëm.
Njohja e arsyes, simptomatologjia
subjektive dhe gjetja objektive nuk janë të
mjaftueshme në ndriçimin e problemit të
emëruar si glasopirozë.
Prandaj, trajtimi terapeutik i këtyre
pacientëve është kompleks dhe shpesh herë
nuk i jep rezultatet e pritura.
Rrezja e spektrit të kuq është njëra nga
rrezet më të mira hulumtuese. Hulumtimet e
deritanishme klinike dhe eksperimentale në
këto 25 vitet e fundit i treguan ndikimet
biostimuluese të rrezes së lazerit në spektrin e
përmendur.
Veprim më i rëndësishëm për shërimin
me rreze lazer në spektrin e kuq është
stimulimi i procesit regjenerues tek qelizat.
Veprimi tjetër i rëndësishëm i rrezeve
lazer është veprimi antiinflamator, si më i
rëndësishëm gjatë shërimit në praktikën
klinike. Rrezet lazer në proceset e ndezura i
rrisin lizozomet dhe proteinet interferone
mbrojtëse, e rrisin mikrocirkulacionin, e
normalizojnë depërtimin e enëve të gjakut.
Nën ndikimin e rrezeve lazer zvogëlohen
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
Eksperimentalnite stru~ni i nau~ni
ispituvawa od oralnata patologija na
pove}e nau~ni rabotnici, od site
meridijani vo svetot i dolgotrajnoto
iskustvo na klini~arite, ja istaknuvaaat
ulogata na `elezo-deficitnata anemija
kako vode~ki etiolo{ki faktor vo
klini~kata objektivizacija na oralniot
pirozen simptom.
Goem broj na stru~ni i nau~ni ispituvawa Gallagher (3), Grushka (4), Hadjadj (5),
uka`uvaat na toa deka vo najgolem broj slu~ai glosopirozite se izraz na nekoe op{to
naru{uvawe vo organizmot, pri {to hipohromanata anemija ima najzna~ajna uloga.
Poznavaweto na pri~inata, subjektivnata simptomatologija i objektivniot
naod ne se dovolni vo rasvetluvaweto na
problemot imenuvan kako glosopiroza.
Tokmu zatoa terapevskiot tretman na
ovie pacienti e slo`en i ~esto pati ne gi
dava o~ekuvanite rezultati.
Zrakot na crveniot spektrum e eden od
najdobrite istra`uva~ki zraci. Dosega{nite klini~ki i eksperimentalni istra`uvawa vo poslednite 25 godini gi
poka`aa biostimulativnite vlijanija na
laserskiot zrak vo spomenatiot spektrum.
Najzna~ajnoto dejstvo za lekuvawe so
laserski zraci vo crveniot spektrum e
stimuliraweto na regenerativniot proces
kaj kletkite.
Drugo zna~ajno dejstvo na laserskite
zraci e antiinflamatornoto dejstvo, kako
najva`no pri lekuvawa vo klini~kata
praktika. Laserskite zraci vo vospalitelnite procesi gi zgolemuvaat lizozomite i
interferonskite odbrambeni proteini, ja
zgolemuvaat
mikrocirkulacijata,
ja
normaliziraat penetracijata na krvnite
sadovi. Pod vlijanie na laserskiot zrak se
22 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
faktorët e inflamacionit dhe rritet
aktiviteti fagocit.
Ndikimi i rrezeve lazer mbi mukozën e zgavrës së gojës është dëshmuar
me numër të madh të hulumtimeve
histomorfologjike, biokimike, citologjike,
imunobiologjike dhe mikrobiologjike.
Qëllimi i punimit
Cel na trudot
Nëpërmjet analizës citomorfologjike të
epiitelit gjuhësor ta objektivizojmë ndikimin e
rrezeve lazer në trajtimin terapeutik të
glosopirozave tek pacientët me anemi
hipokromike.
Preku citomorfolo{ka analiza na
jazi~niot epitel da go objektivizirame
vlijanieto na laserskoto svetlo vo
terapevtskiot tretman na glosopirozite
kaj pacineti so hipohromna anemija.
Materijal i metod
Materiali dhe metodat
Hulumtimet citologjike kanë përfshirë
analiza citomorfologjike të epitelit gjuhësor
me çrast është caktuar:
• akantoza,
• shkalla e keratinizimit,
• intensiteti i parakeratozës,
• intensiteti i aktivitetit mitotik,
• prania e qelizave epitele të
degjeneruara.
Analiza citomorfologjike ishte realizuar
tek 10 pacient me anemi hipokromike dhe
glosopirozë, para dhe pas kryerjes së terapisë
hematologjike. Tek një pjesë e të hulumuarëve të zonës gjuhësore ishte vërejtur terapi
lokale biostimuluese lazer me ndihmën e
lazerit të butë (soft), më ç’rast u shfrytëzua
doza analgetike prej 100 mnj/cm dhe
ekspozim prej 2 deri 5 minuta në kohëzgjatje
prej 10 ditëve.
Për krahasimin e rezultateve të fituara,
analiza citomorfologjike u aplikua edhe tek 10
pacient nga grupi i kontrollit, me glasopirozë,
por pa anemi hipokromike.
Hulumtimet citologjike u realizuan me
marrjen e brisit me ndihmën e një instrumenti
plastik nga ato vende të gjuhës ku intensiteti i
djegies ishte më intensiv. Mostrat e marra
menjëherë u fiksuan në 96% alkool etilik, më
së shumti 15 minuta, e më pas ato u ngjyrosën
sipas metodës së Papanikolau. Për lyerjen e
preparateve sipas Papanikolaut u shfrytëzuan
tretje prej pesë reagentëve, nga të cilët tre në
mes veti dallohen nga koncentrimi i eozinit,
ngjyra kafe e bizmarkovit dhe ngjyra e hapur e
gjelbërt. Preparatet e përgatitura, gjegjësisht
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
namaluvaat faktorite na inflamacija i se zgolemuva fagocitnata
aktivnost.
Vlijanieto na laserskite zraci
vrz mukozata na usnata praznina e
doka`ano so golem broj histomorfolo{ki, biohemiski, citolo{ki, imunolo{ki i mikrobiolo{ki ispituvawa.
Citolo{kite ispituvawa opfatija
citomorfolo{ka analiza na jazi~niot
epitel pri {to be{e odreduvana:
• akantoza,
• stepenot na keratinizacija,
• intenzitetot na parakeratoza,
• intenzitetot na mitoti~en aktivitet,
• prisustvoto na degenerirani epitelni kletki.
Citomorfolo{kata analiza be{e
sprovedena kaj 10 pacienti so hipohromna
anemija i glosopiroza, pred i po zavr{ena
hematolo{ka terapija. Kaj del od
ispitanicite na jazi~nata plo{tina be{e
primeneta lokalna biostimulira~ka laser-terapija so pomo{ na mek (soft) laser,
pri {to be{e koristena analgezira~ka
doza od 100 mw/cm i ekspozicija od 2 do 5
minuti vo traewe od 10 dena.
Za komparirawe na dobienite
rezultati, citomorfolo{ka analiza be{e
sprovedena i kaj 10 pacienti od kontrolnata grupa, so glosopiroza, no bez
hipohromna anemija.
Citolo{kite ispituvawa bea realizirani so zemawe bris so pomo{ na
plasti~en instrument od onie mesta na
jazikot kade {to intenzitetot na pe~ewe
be{e najinteziven. Zemenite razmaski bea
vedna{ fiksirani vo 96% etilalkohol,
najmnogu po 15 minuti, a potoa tie bea
boeni po metodot na Papanikolau. Za
boewe na preparatite po metodot na
Papanikolau be{e koristen rastvor od
pet reagensi, od koi trite me|usebno se
razlikuvaat po koncetracijata na eozinot,
bizmarkovata kafena boja i svetlozelenata boja. Podgotvenite preparati,
23 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
sendet e qelqta, ishin analizuar citomorfologjikisht me mikroskop drite
(mikroskop optik) nën imerzion.
Rezultatet nga analiza e aplikuar
citologjike për çdo parametër të
hulumtuar ishin notuar në këtë mënyrë:
- nuk ka ndryshim
+- dobët pozitive
++ mesatarisht
+++ mesatarisht e fortë
t.e. predmetni stakla, bea citomorfolo{ki analizirani so svetlosna
mikroskopija (opti~ki mikroskop)
pod imerzija.
Rezultatite od sprovedenata
citlo{ka analiza za sekoj ispituvan parametar bea notirani na sledniov na~in:
- nema promena
+- slabo pozitivno
++ sredno pozitivno
+++ jako pozitivno
Rezultatet nga analiza citomorfologjike në
mënyrë komparative janë aplikuar ndërmjet:
• Grupit të hulumtuar dhe grupit të
kontrollit
• Grupi i hulumtuar pas terapisë
hematologjike - me dhe pa terapi
biostimuluese lokale
Rezultatet e fituar nga terapia e aplikuar
janë paraqitur me grafikone dhe nëpërmjet
fotografive.
Rezultatite od citomorfolo{kata
analiza komparativno se sporeduvani
pome|u:
• ispituvanata grupa i kontrolnata
grupa;
• ispituvanata grupa po hematolo{ka
terapija - so i bez lokalna biostimulira~ka laser terapija.
Dobienite rezultati od sprovedenite
ispituvawa se prika`ani so grafikoni i
preku fotografii.
Rezultati
Rezultatet
Paraqitja grafike e rezultateve nga
analiza e aplikuar citologjike është dhënë në
grafikonin 1.
Grafi~ki prikaz na rezultatite od
sprovedenata citolo{ka analiza e daden
na grafikon 1.
Grafikoni 1. Paraqitje grafike të gjetjeve citomorfologjike të epitelit gjuhësor
tek pacientët e grupit të kontrollit dhe grupit të hulumtuar.
Grafikon 1. Grafi~ki prikaz na citomorfolo{kiot naod na jazi~niot
epitel kaj pacienta od kontrolnata i ispituvanata grupa
Nga rezultatet e parqitura në këtë
grafikon mund të vërehet se nuk ekzistojnë
dallime evidente në gjetjen përfundimtare për
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
Od rezultatite prika`ani na ovoj
grafikon mo`e da se voo~i deka ne
postojat evidentni razliki vo kone~niot
24 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
hiperkeratozë, parakeratozë dhe qeliza
epitele të degjeneruara ndërmjet dy
grupeve të hulumtuara.
Ndër rezultatet më të rëndësishme
ndërmjet grupit kontrollues dhe grupit
të hulumtuar të pacientëve
mund të
konstatohet për praninë e akantozës dhe
aktivitetit mitotik.
Në grafikonin 2 është dhënë paraqitja
grafike e rezultateve nga analiza citologjike
për të gjithë parametrat e hulumtuara tek
pacientët e grupit të hulumtuar, pas terapisë
hematologjike dhe grupit hulumtues pas
terapisë hematologjike e trajtuar më tej me
naod za hiperkeratoza, parakeratoza i
degenerirani epitelni kletki pome|u
dvete ispituvani grupi.
Pozna~ajni rezultati pome|u
kontrolnata i ispituvana grupa
pacienti mo`e da se konstatiraat za
prisustvo na akantoza i mitoti~en
aktivitet.
Na grafikon 2 daden e grafi~ki
prikaz na rezultatite od citolo{kata
analiza za site ispituvani parametri kaj
pacientite od ispituvanata grupa po
hematolo{ka terapija i ispituvanata
grupa po hematolo{ka terapija tretirana
dopolnitelno so biostimulira~ki laser
Grafikon 2.Paraqitje grafike e gjetjes citomorfologjike të epitelit gjuhësor tek
pacientët nga grupit i hulumtuar pas terapisë me dhe pa rrezatim lazer
Grafikon 2. Grafi~ki prikaz na citomorfolo{kiot naod na jazi~niot epitel
kaj pacienti od ispituvanata grupa po terapija so i bez lasersko zra~ewe
terapi biostimuluese lazer.
Nga rezulatete e parqitura në këtë grafikon mund të vërehen dallime të rëndësishme
ndërmjet dy grupeve të hulumtuara për
praninë e hiperkeratozës, parakeratozës dhe
aktivitetit mitotik.
Në fotografitë që pasojnë i dokumentojmë gjetjet nga hulumtimet tona citologjike.
Në fotografinë 1 janë paraqitur qelizat
epitele në fazën e ndarjes mitotike.
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
terapija.
Od grafi~kiot prikaz na rezultatite
mo`e da se voo~at zna~ajni razliki pome|u
dvete ispituvani grupi za prisustvo na
hiperkeratoza, parakeratoza i mitotska
akitivnost.
Na slikite koi sledat go dokumentirame naodot od na{ite citolo{ki ispituvawa.
Na slika 1 prika`ani se epitelni
kletki vo faza na mitotska delba.
25 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
Fot. 1 Qeliza epitele në fazën e
ndarjes mitotike
Sl. 1 Epitelni kletki vo faza
na mitotska delba
Fot. 2 Qeliza karotine epitele e gjuhës me
bërthamë në kariolizë Në këtë fazë qeliza
transformohet në lamell të skuqur (Luspa
keratine)
Sl. 2 Karoti~na jazi~na epitelna kletka so
jadro vo karioliza. Vo ovaa faza kletkata
se transformira vo ro`ena lamela
(keratinska luspa)
Nga fotografia (1) mund të vërehet se
këto qeliza në citoplazmën e tyre përmbajnë
dy bërthama. Rezultatet e këtilla mund të
meren si gjetje prediktive e cila tregon në
aktivitetin mitotik të rritur
(ndarje) të
qelizave në shtresat më të thella të epitelit.
Qelizat e këtilla në vëllim më të madh janë
gjetur tek pacientët nga grupi i hulumtuar të
cilët ishin trajtuar me terapi biostimuluese
lazer plotësuese.
Në foto. 2 është vënë re qeliza epitele
citoplazma e së cilës është e plotësuar me keratin, kurse bërthama është në proces ndarjeje.
Më shumë qeliza
të këtilla janë getur
tek pacientët nga
grupi i hulumtuar pas
aplikimit të terapisë
lazer.
Qelizat epitele
në formë të luspës
keratine ose lamellës
së
skuqur
është
paraqitur në fot. 3.
Od slikata (1) mo`e da se voo~i deka
ovie kletki vo svojata citoplazma sodr`at
dve jadra. Vakvite rezultati mo`e da se
zemat kako prediktiven naod koj uka`uva
na zgolemena mitotska aktivnost (delba)
na kletkite vo podlabokite sloevi na
epitelot. Vakvi kletki vo pogolem obem se
najdeni kaj pacientite od ispituvanata
grupa koi bea dopolnitelno tretirani so
biostimulira~ka laser terapija.
Na slika 2 e poso~ena epitelna kletka
~ija citoplazma e ispolneta so keratin, a
jadroto e vo proces na razgraduvawe.
Pove}e
vakvi
kletki se najdeni kaj
pacienti
od
ispituvanata grupa
po primenata na laser terapija.
Epitelna kletka
vo vid na keratinska
luspa ili ro`ena
lamela e prika`ana
na slika 3.
Fot. 3 Qeliza epitele e transformuar në luspë
keratine
Slika 3 Epitelna kletka transformirana
vo keratinska luspa
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
26 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
Këto rezultate tregojnë në keratonizimin e plotë të qelizave epitele
(ortoparakeratoza), me ç’rast humbin
strukturat e saj qelizore. Gjetja e këtillë
ishte e pranishme në përqindje më të
madhe tek pacientët nga grupi i hulumtuar të
cilët i trajtuam me dritën lazer.
Diskutimi
Diskusija
Rezultatet
tona nga hulumtimet
citologjike pas aplikimit të terapisë
biostimuluese lokale lazer i vërtetojnë efektet
pozitive të tij.
Gjetja klinike rezultoi në përmirësimin e
simptomatologjisë subjektive tek ata pacient.
Tek pacientët e grupit të hulumtuar të
trajtuar me rrezatim lazer, gjetja
eksfolijative-citologjike tregoi ndryshime.
Konstatojmë se ishte ulur prania e qelizave
epitele me hiperkeratozë dhe parakeratozë. Në
gjetje ishin të pranishme më shumë qeliza
epitele në formë të luspës keratine (lamella të
skuqura). Gjetja e këtillë na udhëzon në atë se
terapia lazer ndikon në rregullimin e
keratinizimit të epitelit gjuhësor (hiperortoparakeratoza).
Për ndikimin pozitiv të rrezatimit lazer në
trajtimin e glasopirozës tregojnë Biskin (1),
Frentzen (2), Hansson (6), Kesic dhe Jovanovic (7). Rezultatet nga hulumtimet e tyre
pas aplikimit të lazerit të butë tek glasopirozat
treguan efekte analgetike të theksuara pozitive dhe të mira.
Tek pacientët e trajtuar me terapinë-lazer
rezultatet tona nga hulumtimet citologjike
treguan rritje të aktivitetit mitotik në qelizat
epitele.
Këto rezultatet tona, si dhe shumë hulumtime eksperimentale, e vërtetojnë ndikimin e
rrezeve lazer mbi stimulimin mitotik të qelizave epitele me çka aktivizohen dhe stimulohen proceset regjenerative.
Aftësia regjeneruese është njëra nga
vetitë më të rëndësishme e indeve të gjalla.
Në këtë rast, faktori regjenerues është
sigurimi i drejtpeshimit të oksigjenit në
mukozën e gjuhës.
Rrezja lazer ka ndikim pozitiv mbi
drejtpeshimin e oksigjenit. Këtë veprim rrezja
lazer e plotëson edhe nëpërmjet aktivizimit të
enzimeve të cilat i furnizojnë qelizat me
oksigjen.
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
Ovie rezultati uka`uvaat na
celosna keratinizacija na epitelnite kletkati (ortoparakeratoza),
pri {to is~eznuvaat site nejzini
kleto~ni strukturi. Vakviot naod
be{e prisaten vo pogolem procen kaj
pacientite od ispituvanata grupa koi gi
tretiravme so lasersko svetlo.
Na{ite rezultati od citolo{kite
ispituvawa po primenata na lokalna
biostimulira~ka
laser-terapija
gi
potvrduvaat negovite pozitivni efekti.
Klini~kiot naod rezultira{e vo
podobruvawe na subjektivnata simptomatologija kaj tie pacienti.
Kaj pacientite od ispituvanata grupa
tretirani so lasersko zra~ewe eksfolijativno-citolo{kiot
naod
poka`a
promeni. Konstatirano be{e namaleno
prisustvo na epitelni kletki so
hiperkeratoza i parakeratoza. Vo naodot
bea prisutni poveke epitelni kletki vo
vid na keratinski luspi (ro`eni lameli).
Vakviot na{ naod upatuva na toa deka
laser terapijata vlijae vo reguliraweto
na keratinizacijata na jazi~niot epitel
(hiperortoparakeratoza).
Za pozitivnoto vlijanie na laserskiot
zrak vo tretmanot na glosopirozata
uka`uvaat Biskin (1), Frentzen (2), Hansson (6),
Kesic i Jovanovic (7). Rezultatite od nivnite
ispituvawa po primenata na mekiot laser
kaj glosopirozite poka`ale izrazeno
pozitivni i dobri analgeti~ki efekti.
Kaj pacientite tretirani so laser-terapija
na{ite
rezultati
od
citolo{kite ispituvawa poka`aa zgolemuvawe na mitoti~niot aktivitet vo
epitelnite kletki.
Ovie na{i rezultati, kako i mnogute
eksperimentalni
istra`uvawa,
go
potvrduvaat vlijanieto na laserskite
zraci vrz mitoti~nata stimulacija na
epitelnite kletki so {to se razdvi`uvaat
i se stimuliraat regenerativnite procesi.
Regenerativnata sposobnost e edna od
najva`nite osobini na `ivite tkiva.
Vo ovoj slu~aj, regenerativniot faktor e obezbeduvawe na ramnote`a na
kislorodot vo sluzoko`ata na jazikot.
Laserskiot zrak ima pozitivno
vlijanie vrz ramnote`ata na kislorod. Toa
dejstvo laserskiot zrak go ispolnuva i
preku aktivirawe na enzimite koi gi
snabduvaat kletkite so kislorod.
27 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
Primenata na laserskata terapija ja regulira naru{enata keratinizacija i ja podobruva oksigenacijata
vo ozra~enata regija, so {to ima
pozitiven efekt vo terapiskiot
tretman na pacientite so glosopiroza
i hipohromna anemija.
Aplikimi i terapisë lazer e
rregullon keratinizimin e prishur dhe e
përmirëson oksigjenizimin në pjesën e
rrezatuar, me çka ka efekt pozitiv në
trajtimin terapeutik të pacientit me
glosopirozë dhe anemi hipokrome.
Zaklu~ok
Përfundimi
Rezultatet nga analiza citologjike pas
aplikimit të terapisë biostimuluese lazer i
vërtetojnë efektet e tyre pozitive.
Rezultatet tona na çojnë në përfundim se
drita e lazerit ndikon në rregullimin e
keratinizimit dhe i stimulon qelizat epitele të
aktivitetit të rritur mitotik, me çka ngrihen dhe
zhvillohen proceset regjenerative.
Në rastin tonë faktori regjenerativ është
në sigurimin e drejtpeshimit të oksigjenit në
mukozën e gjuhës.
Efektet pozitive të dritës lazer rezultuan
në përmirësimin e theksuar të simptomatologjisë tek këta pacient.
Rezultatite od citolo{kata analiza
po primenata na biostimulira~kata laser
terapija gi potvrduvaat negovite pozitivni efekti.
Na{ite rezultati upatuvaat na zaklu~okot deka laserskoto svetlo vlijae vo
regulirawe na keratinizacijata, i gi
stimulira epitelnite kletki na zgolemena
mitoti~na aktivnost, so {to se pokrenuvaat
i razvivaat regenerativnite procesi. Vo
na{iot slu~aj regenerativniot faktor e vo
obezbeduvaweto na ramnote`a na kislorod
vo sluzoko`ata na jazikot.
Pozitivnite efekti na laserskoto
svetlo rezultiraa vo zna~ajno podobruvawe na subjektivnata simptomatologija kaj
ovie pacienti.
UDC: 616:31-008/-009:616.155.194.161
ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)
CYTOLOGICAL ANALYSIS OF TONGUE EPITHELIUM AFTER USE OF TOPICAL
BIOSTIMULATION LASER THERAPY AMONG INDIVIDUALS WITH
GLOSSOPYROSIS AND HYPOCHROMATIC ANEMIA
Abstract
Among other ethiological factors that could be related with the onset of this complex symptom, and being most frequent, too, is hypocromic anemia.
Through cytological analysis of tongue epithelium we tried to objectifie the impact of laser
light in the therapeutic treatment of patients with with glossopyrosis and hypochromic anemia.
Clinical examinations revealed that among the representatives of the study group, beside
subjective complain, alterations on the surface of the tongue could be seen (atrophic signs
and metabolic furrowed tongue).
Epithelial cytology investigation offered findings of tongue epithelial alterations. Besides
disturbances in the keratinization and presence of degenerated epithelial cells, reduced
thickness of tongue epithelium and positive findings for akantosis and tytotic activity was
found.
These findings denote to disturbances in oxygenation in the structure of oral mucosa, being
the result of biochemical and metabolic processes changes in the organism caused by
hypochromatic anemia.
Topical biostimulating laser therapy has proved to produce positive effects in regulation of
disturbed tongue epithelium keratinization, and by stimulation of mytotic activity and enhanced oxygenation, regeneration and reparatory mechanisms are being stroke.
Key words: glossopyrosis; tongue epithelium; laser therapy.
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
28 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
Literatura
1. Bi{kin T. Bilo{koto vlijanie na laserskite zraci. Apolonija 2001;3 (6):
45-56.
2. Frentzen M, Koort HJ. Lasers in dentistry:new possibilities with advancing laser technology? Jnt Dent J 1990;40:323-332
3. Gallagher FJ, Baxter DL, Denobile J, Taybos GM. Gllosodynia, iron deficiency anemia,
and gastrointestinal malignancy. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1998;65: 130-133.
4. Grushka M, SessiLe BJ. Burning mouth syndrome: Review. Dent Clin North Am
1991;35(1):171-84.
5. Hadjadj ML, Martin F, Fichet D. Anemia caused by iron deficiency and pagophagia: A
propos of a case. Rev Med Interne 1990;11(3):236-8.
6. Hansson TL.Infrared laser in the treatmen of craniomandibular disorders, arthrogenous
pain. J Prosth Dent 1989;61(5):614-617.
7. Kesic Lj, Jovanovic G. Low strenght lasers in treatment of glossopyrosis. III kongres na
stomatolozite od Makedonija (programa i apstrakti).Ohrid 2002:120
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
29 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
APOLONIA 13 • 26, f. 21-29, Nëntor 2011
30 APOLONIA 13 • 26, str. 21-29, Noemvri 2011
UDK: 616.314-089.23:611.716.4
IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)
UDK: 616.314-089.23:611.716.4
PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)
MANDIBUALRNI
VARIJACII NA
POEDINI
VARIJABILI KAJ
INDIVIDUI SO
SKELETNI
ORTODONTSKI
ANOMALII
VARIACIONET
MANDIBULARE TË
VARIABLEVE
INDIVIDUALE TEK
INDIVIDËT ME ANOMALI
SKELETORE
ORTODONTIKE
M. Zuzhelova, A. Grçev, J. Jakupi
Aliman, G. Qurçieva Çuçkova, T.
Veninov
M. Zu`elova,A. Gr~ev, J. Jakupi
Aliman, G. ]ur~ieva ^u~kova,
T. Veninov T.
Klinika e Ortodoncisë,
Fakulteti i Stomatologjisë, Shkup
Klinika za Ortodoncija
Stomatolo{ki fakultet, Skopje
Abstrakt
Apstrakt
Qëllimi i këtij studimi ishte që ti përcaktojmë
madhësitë e këndit mandibular, lartësinë e ramus
mandibulës dhe gjatësinë e mandibulave korpus dhe i
krahasuam në tre grupe skeletore: kafshim i hapur,
malokluzion i klasit II klasa e 2 dhe klasi III sipas Angle
dhe të njëjtat i krahasuam në raport të gjinisë dhe
moshës.
Në këtë hulumtim u përfshinë 120 individ, 65
vajza dhe 55 djem. Në raport me moshën, individët i
ndamë në tre grupe.
Për çdo individ ishte bërë rëntgen falogram lateral
në kokën në të cilën ishin matur variablet e mëposhtme:
• këndi mandibular (Ar-Go-Me)
• lartësia e ramus mandibulës (Ar-Go) dhe
• gjatësia e trupit të mandibulës(Pg-Go).
Këndi mandibular tregoi vlera më të mëdha në
grupin skeletor me kafshim të hapur (vlera mesatare
135ş, e më i vogël tek malokluzioni klasi II klasa e 2 me
vlera mesatare 123ş.
Ekziston dallim statistikor ndërmjet madhësisë së
këndit mandibular dhe llojit të anomalisë skeletore
(p<0,05).
Gjithashtu, rezultatet kanë treguar dallim të
rëndësishëm statistikor ndërmjet variableve skeletore
lineare tek grupet e rritura (p<0,05). Këto variable ishin
më të mëdhaja në grupin e tretë të të rriturve (16 deri 18
vjeç) duke i krahasuar me të parin (6 deri 12 vjeç),
mirëpo nuk treguan sinjifikacion statistikor.
Fjalë kyçe: këndi mandibular, lartësia e ramus
mandibulës, gjatësia e trupit të mandibulës dhe
anomalitë skeletore.
Celta na ova ispituvawe be{e da gi odredime
goleminite na mandibularniot agol, visinata na
ramus mandibule i dol`inata na korpus mandibule i
gi sporedime vo tri skletni grupi, otvoren zagriz,
malokluzija II klasa 2 oddelenie i III klasa po
Angle i istite gi komparirame vo odnos na pol i
vozrast.
Za ova ispituvawe bea opfateni 120 individui
65 devoj~iwa i 55 mom~iwa Vo odnos na vozrasta,
individuite gi podelivme vo tri grupi.
Za sekoja individua be{e napraven lateralen
rengenkefalogram na glavata na koj bea mereni
slednite varijabili:
• mandibularen agol ( Ar-Go-Me )
• visina na ramus mandibule (Ar-Go ) i
• dol`ina na teloto na mandibulata
(Pg-Go).
Mandibularniot agol
poka`a najgolemi
vrednosti vo skeletnata grupa so otvoren zagriz
(prose~na vrednost 135ş), a najmal kaj malokluzija
II klasa 2 oddelenie so prose~na vrednost 123ş.
Postoi statisti~ka razlika pome|u goleminata na
mandibularniot agol i vidot na skeletnata
anomalija (p<0,05).
Isto taka, rezultatite poka`aa zna~ajna
statisti~ka razlika pome|u linearnite skeletni
varijabili kaj vozrasnite grupi (p<0,05). Ovie
varijabili bea pogolemi vo tretata vozrasna grupa
(16 do 18 god) sporedeni so prvata (6 do 12 god), no ne
poka`aa statisti~ka signifikantnost.
Klu~ni zborovi: mandibularen agol,visina na
ramus mandibule, dol`ina na teloto na mandibulata
i skeletni anomalii
Adresa:
Prof.dr Marija Zuzelova
Stomatoloski fakultet Skopje
Klinika za ortodoncija
R. Makedonija
ul Milan Mijalkovik br.79, Skopje
e-mail: [email protected]
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
31 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
MANDIBUALRNI
VARIJACII NA
POEDINI VARIJABILI KAJ INDIVIDUI SO SKELETNI
ORTODONTSKI
ANOMALII
VARIACIONET
MANDIBULARE TË
VARIABLEVE
INDIVIDUALE TEK
INDIVIDËT ME ANOMALI
SKELETORE ORTODONTIKE
Rritja dhe zhvillimi i njeriut është proces
dinamik i cili zhvillohet me intensitet të ndryshëm, në etapa të ndryshme deri në arritjen e
pjekurisë biologjike të individit. Kjo rritje në
periudhën e hershme fëmijërore është e një
rëndësie më të çmueshme në formimin e çdo
individi. Fëmijëria e lumtur dhe kushtet optimale jetësore janë parakushti kryesor për formimin e një personalitetit të balancuar në të
cilin funksionet, karakteristikat fizike dhe
aftësia mentale do të jenë optimalisht të
përshtatura.
Gjatë rritjes dhe zhvillimit të sistemit
kraniofacial, në procesin e formimit të fytyrës
së njeriut janë të mundura shumë variacione
fiziologjike, e veçanërisht faktorët gjenetik.
Në varshmëri nga madhësia, forma dhe pozita
e shumë elementeve strukturore të cilët marrin
pjesë në ndërtimin e fytyrës, si dhe nga
raportet e tyre reciproke do të formohet fytyrë
harmonike dhe disharmonike.
Gjatë deformimit të rritjes dhe zhvillimit
të sistemit orofacial vjen deri te zhvillimi i
shumë anomalive skeletore. Anomalitë skeletore më shpesh janë pasojë e formës jo të
rregullt dhe vënia e maksilës dhe mandibulës,
TMZ dhe strukturat ndjekëse të kokës dhe
fytyrës. Në anomalitë më të vështira skeletore,
mund të thuhet se mandibula shpesh është e
përfshirë.
Rritja dhe zhvillimi i mandibulës është
me ndihmën e apozicionit dhe resorpcionitrimodelimi. Më ndihmën e rimodelimit mandibular e ruan formën bazë si tërësi dhe me
raport të duhur me kockat fqinje dhe indet e
buta (1).
Për mandibulën, gjithashtu edhe për rritjen dhe zhvillimin e saj është edhe tranlokacioni, gjegjësisht shtypje (zhvendosje) në
tërësi nga para dhe posht në kundërshtim nga
drejtimi i formimit të kockave në suturet,
sinhondrozat ose TMZ, e me këtë ndodh edhe
translacioni i kompleksit nazomaksilan dhe
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
Rastot i razvitokot na ~ovekot e dinami~en proces koj se odviva so razli~en
intenzitet, vo razli~ni etapi do postignuvawe na biolo{ka zrelost na edinkata.
Ovoj rast vo raniot detski period e od
najprocenliva va`nost vo formiraweto
na sekoja individua. Sre}noto detstvo i
optimalnite `ivotni uslovi se glaven
preduslov za formirawe na uramnote`ena
li~nost vo koja funkciite, fizi~kite
karakteristiki i mentalnata sposobnost
}e bidat optimalno usoglaseni.
Vo tekot na rastot i razvojot na kranio-facijalniot sistem, vo procesot na
formirawe na ~ovekovoto lice vozmo`ni
se mnogu fiziolo{ki varijacii, a posebno
genetskite faktori. Vo zavisnot od goleminata, oblikot i polo`bata na brojnite
strukturni elementi koi u~estvuvaat vo
izgradbata na liceto, kako i od nivnite
me|usebni odnosi }e se formira harmoni~no ili disharmoni~no lice.
Poremetuvawe na rastot i razvojot na
orofacijalniot sistem doveduva do razvoj
na mnogu skeletni anomalii. Skeletnite
anomalii po~esto se posledica od nepravilniot oblik i postavenost na maksilata
i mandibulata, TMZ i propratnite
strukturi na glavata i liceto. Vo pote{ki
skeletni anomalii, mo`e da se ka`e deka
mandibulata e ~esto zafatena.
Rastot i razvojot na mandibulta e so
pomo{ na apozicija i resorpcija-remodelirawe. So pomo{ na remodeliraweto
mandibulata go zadr`uva osnovniot oblik
kako celina i so soodveten odnos so sosednite koski i meki tkiva (1).
Za mandibulata isto taka za nejziniot
rast i razvoj e i tranlokacijata, odnosno
potisnuvawe (premestuvawe) vo celina
sprema napred i dolu obratno od pravecot
na okostuvaweto vo suturite, sinhondrozite ili TMZ, a so toa nastanuva i tranlacija na nazomaksilaniot kompleks i
mandibulata
sprema napred i dolu
32 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
mandibulës nga para dhe posht (1).
Translacioni nuk është si rezultat nga
forca e shtypjes, e cila ndodh për shkak
të formimit të kockës së re në vendet e
suturave ose nyjeve dhe me këtë e shtynë mandibulën në drejtim të kundërt, por është
pasojë e ndikimit të strukturave të buta dhe të
forta kockore përreth. Në këtë mekanizëm
është kyçur edhe rritja kraniale nëpërmjet dirigjimit të drejtpërdrejtë dhe të jodrejtpërdrejtë
të pozitës së të dy nofullave kockore dhe inter
reakcionit ndërmjet maksilës dhe mandibulës.
Ramusi i mandibulës dhe kondili rriten
nga mbrapa dhe lart me të cilën e kompenzojnë tranlacionin e cila ndodh për shkak të
rritjes së maksilës dhe muskujve të cilët janë
të forcuar për atë. (1, 2).
Në periudhën e rritjes së mandibulës janë
të mundshme tre lloje të rotacioneve: rotacion
nga para me qendër të skajeve incizale, rotacion nga para me qendër të paramolarëve dhe
rotacion nga mbrapa me qendër të molarëve
dhe okluzionit.
Rotacioni paraqet varg të ndryshimeve
komplekse dhe rimodelimi i formës të cilat
është vështirë të tregohen dhe maten me teknika cefalometrike konvencionale. Për diagnostifikimin dhe ndjekjen e trendit të rritjes
së mandibulës, mirëpo edhe viscerokraniumi
është këndi mandibular. Madhësia e këtij këndi ndryshohet në varshmëri nga anomalia (3),
mosha ose shkalla e rritjes dhe zhvillimi (4, 5).
Në hulumtimet e këndit mandibular tregohet për rritjen pas rotacionit të mandibulës
me vektorët e drejtuar nga pas të rritjes
kondilare, përderisa këndi më i vogël tregon
tendenca kah rotacioni anterior i mandibulës
dhe rritje vertikale të kondilës (9).
Duke u nisur nga njohuria për rolin e
rëndësishëm të mandibulës në formimin e
sistemit kraniofacial, si dhe pjesmarrjen e saj
në formimin e anomalive skeletore, e kemi
vënë qëllimin e radhës.
Cel
Qëllimi
Qëllimi i këtij studimi ishte që të
përcaktoj madhësinë e këndit gonial (Go-ArMe), lartësinë ramus mandibulës (Ar-Go) dhe
gjatësinë e korpus mandibulës (Pg-Go), tek të
trajtuarit me anomali skeletore ortodontike:
kafshim i hapur, malokluzioni II/2 dhe klasi
III sipas Angle dhe të njëjtat krahasime në
raport me gjininë dhe moshën.
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
(1).Translacijata ne e rezultat od
sila na pritisok, koja nastanuva
poradi formirawe na nova koska vo
predelite na suturite ili zgolobot i
so toa ja butka mandibulata vo suptoten pravec, tuku e posledica na vlijanieto od okolnite koskeni i meki strukturi. Vo ovoj mehanizam se vklu~eni i
kranijalniot rast preku direktno ili
indirektno dirigirawe na pozicijata na
dvete vili~ni koski i interreakcijata
me|u maksilata i mandibulata.
Ramusot na mandibulata i kondilot
rastat sprema nazad i gore so koe ja kompenziraat tranlacijata koja e nastanata
zaradi rastot na maksilata i muskulite
koi se pricvrsteni za nea. (1,2).
Vo periodot na rastot na mandibulata
mo`ni se tri tipa na rotacii: rotacija
sprema napred so sredi{te na incizalnite
rabovi, rotacija sprema napred so sedi{te
na premolarite, i rotacija sprema nazad
so sredi{te na molarite i okluzijata.
Rotacijata pretstavuva niz na kompleksni promeni i remodelirawe na oblikot
koi te{ko e da se prika`at i izmerat so
konvencionalni kefalometriski tehniki.
Za dijagnosticirawe i sledewe na
trendot na rast na mandibulata me|utoa i
na viscerokraniumot e mandibularniot
algol. Goleminata na ovoj agol se menuvo
vo zavisnost od anomalijata (3), vozrasta
ili stepenot na rast i razvoj (4,5).
Vo ispituvawata na mandibularniot
agol se uka`uva na postrotaciski rast na
mandibulata so posteriorno usmereni
vektori na kondilarniot rast, dodeka
pomal agol poka`uva tendencija sprema
anteriorna rotacija na mandibulata i
vertikalen rast na kondilot (9).
Poa|ajki od soznanieto za va`nata
uloga na mandibulata vo formiarweto na
kraniofaciojalniot sistem, kako i nejzino u~estvo vo formiraweto na skeletnite anomlii, ja postavivme slednata cel.
Celta na ova ispituvawe be{e da gi
odredi goleminata na gonialniot agol
(Go-Ar-Me), visina na ramus mandibule
(Ar-Go) i dol`ina na korpus mandibule
(Pg-Go), kaj ispitanici so skeletni ortodntski anomalii: otvoren zagriz, malokluzija II/2 i III klasa po Angle, i istite
sporedi vo odnos na pol i vozrast.
33 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
Materjal i metod
Materiali dhe metoda
Në hulumtim u përfshinë 120 individ të cilët kanë ardhur në klinikën për
ortodonci në Fakultetin Stomatologjik
në Shkup, me anomali ortodontike (kafshim i
hapur, malokluzioni II/2 dhe klasi III sipas
Angle). Ishin përfshirë 120 individ nga të cilët
65 vajza (54,0%) dhe 55 djem (46,0%). Në
raport me moshën, individët i ndamë në tre
grupe. Grupi i parë nga mosha 6 deri 12 vjeç
me dentim të hershëm qumështor 33 ose
(27,5%). Grupi i dytë nga mosha 13 deri 15
vjeçe me dentim të përzier 66 (55,0% ) dhe 21
(17,5%) në grupin e tretë me dentim permanent nga mosha 16 deri 18 vjeçe.
Në raport me anomalitë skeletore, tek 57
të trajtuar ( 52,5 %), është notuar kafshim i
hapur, tek 36 (30,0 %), me malokluzion klasi
II klasa 2 dhe malokluzion klasi III 27
(22,5%) (Tab.1).
Vo ispituvaweto bea opfateni
120 individui koi se dojdeni na klinikata za ortodoncija pri Stomatolo{kiot fakultet vo Skopje so
ortodontski anomalii (otvoren zagriz,
malokluzija II/2 i III klasa po Angle). Bea
opfateni 120 individui od koi
65
devoj~iwa (54,0%) i 55 mom~iwa (46,0%).
Vo odnos na vozrasta, individuite gi
podelivme vo tri grupi. Prvata grupa od 6
do 12 godi{na vozrast so rana mle~na
denticija 33 ili (27,5%). Vtorata grupa od
13 do 15 god. so me{ovita denticija 66
(55,0% ) i 21 (17,5%) vo tretata grupa so
permanentna denticija od 16 do 18 god.
Vo odnos na skeletnata anomalija, kaj
57 ispitanici ( 52,5 %). se notira{e otvoren zagriz, kaj 36 (30,0 %), so malokluzija
II klasa 2 oddelenie i so malokluzija III
klasa 27 (22,5%) (Tab.1).
Tab.1 Shpërndarja e të hulumtuarëve
sipas moshës dhe anomalisë skeletore
Tab.1 Distribucija na ispitanici
spored vozrast i skeletna anomalija
Malokluzioni
II/2
Malokluzija II/1
Malokluzion
i III
Malokluzija III
Mosha
Vozrast
Të hulumtuarit
Ispitanici
%
Kafshim i hapur
Otvoren
zagriz
6-12 vjeç/god
33
27,5
17
13-15 vjeç/god
66
55,0
25
12
9
16-18 vjeç/god
21
17,5
15
14
11
Gjithsej
Vkupno
120
100
57
36
27
Për çdo të trajtuar është bërë inçizim lateral telerëntgen tek të cilët u vizatuan matjet
angulare dhe lineare.
U matën variablet mandibulare të
mëposhtme: këndi mandibular (Ar-Go-Me),
lartësia e ramus mandibulës (Ar-Go) dhe
gjatësia e trupit të mandibulës (Pg-Go)(fot.1).
Foto 1. Variablet linere dhe
angulare. Këndi mandibular
(Ar-Go-Me), lartësia e
ramus mandibulës (Ar-Go)
dhe gjatësia e trupit të
mandibulës (Pg-Go).
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
10
7
Za sekoj ispitanik napravena e lateralena telerendgenogramska snimka na koja
bea iscrtani angularni i linearni merewa.
Bea mereni slednite mandibualrni
varijabli: mandibularen agol (Ar-Go-Me),
visina na ramus mandibule (Ar-Go) i dol`ina na teloto na mandibulta (Pg-Go)
(sl.1).
Slika 1 Linearni i
angularni varijabli.
Mandibularen agol
(Ar-Go-Me), visina na
ramus na mandibulata
(Ar-Go) i dol`ina na
teloto na mandibulta
(Pg-Go).
34 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
Dobienite
rezultati
statisti~ki obraboteni.
Rezultatet e fituara u përpunuan
statistikisht.
Rezultati i diskusija
Rezultate dhe dikutime
Madhësia e këndit mandibular (Go-ArMe) në masë të madhe varet nga mosha, gjinia
dhe lloji i anomalisë ortodontike. Kjo variabël
e përcakton trendin e rritjes së mandibulës (8).
Tek vajzat janë matur vlera më të mëdha
për këndin mandibular në krahasim me
djemtë, në të gjitha grupet e moshuara, por
nuk u tregua sinjifikacion statistik (p<0,05).
Duke e ndjekur këtë variabël, në të dy gjinitë,
vërehet ulje e vlerës së saj duke shkuar nga
dentimi i përzier kah permanentja. Gjetjet
tona pajtohen me gjetjet e Muretiç dhe Rak
(12), të cilët gjejnë zvogëlim të këndit mandibular prej 7,6° me ulje të theksuar të segmentit të sipërm të tij. Gjithashtu, edhe në
hulumtimet e individëve me malokluzion të
klasit III gjejnë zvogëlim të kësaj variable prej
3,1 ş nga dentimi qumështor në dentim të
përhershëm. Broadbent dhe sor.(2) për këndin
gonijal gjejnë zvogëlim në tërësi në periudhën
nga mosha 10 deri 18 vjeçe prej 127,2° në
124,8°.
Ndërsa, në hulumtimet e Droshi (4) kjo
variabël zvogëlohet në periudhën nga mosha
10 deri 15 vjeçe në të gjithë këndin prej 128,7°
në 123,6°.
Në këtë hulumtim u tregua se këndi mandibular është më i vogël tek të trajtuarit me
malokluzija e klasit II klasa 2 me vlerë mesatare prej 121°, pastaj tek malokluzioni i klasit
III me vlerë mesatare prej 121°, më i madh tek
kafshimi i hapur me 129° (Tab.2 Graf.1).
Gjegjësisht, është treguar sinjifikacion
statistikor p<0,05, ndërmjet të gjithë anomalive skeletore të hulumtuara. Në rezultate
të ngjajshme ka arritur edhe Stanbuh (18).
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
bea
Goleminata na mandibularniot
agol (Go-Ar- Me) vo golema mera zavisi od
vozrasta, polot i vidot na ortodontskata
anomalija. Ovaa varijabila go odreduva
trendot na rast na mandibulata (8).
Kaj devoj~iwata izmereni se pogolemi
vrednosti za mandibularniot agol vo
sporedba so mom~iwata. vo site vozrasni
grupi, me|utoa ne se poka`a statisti~ka
signifikantnost (p<0,05). Sledejki ja ovaa
variabila, vo dvata pola, se zabele`uva
smaluvawe na nejzinata vrednost odejki od
me{ovitata
sprema
permanentnata
denticija. Na{ite naodi se slo`uvaat so
naodite na Mureti} i Rak (12), koi nao|aat
smaluvawe na mandibularniot agol od
7,6°şso zna~itelno smaluvawe na negoviot
goren segment. Isto taka, i vo ispituvawta
na individuite so malokluzija III klasa
nao|aat smaluvawe na ovaa varijabila od
3,1 od mle~na vo trajna denticija. Broadbent
i sor.(2) za gonijalniot agol nao|aat
smaluvawe vo celina vo period od 10 do 18
godi{na vozrast od 127,2° na 124,8°.
Dodeka, vo ispituvawata na Droshi (4)
ova varijabila se namaluva vo period od 10
do 15 godi{na vozrast na celokupniot agol
od 128,7° na 123,6° ş
Vo ova ispituvawe se poka`a da mandibularniot agol e najmal kaj ispitanicite so malokluzija II klasa 2 oddelenie so
prose~na vrednost od 121,5° potoa kaj
malokluzija III klasa so prose~na vrednost
od 121° , najgolem kaj otvoreniot zagriz so
129° (Tab.2 Graf.1).
Odnosno se poka`a statisti~ka signifikantnost p<0,05, pome|u site ispituvani skeletni anomalii. Do sli~ni rezultati do{le i Stanbuh (18).
35 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
Tab.2
Distribucija
na
mandibularniot agol vo ispituvanite
skeletni anomalii
Tab.2 Distrubuimi i këndit mandibular në anomalitë skeletore të
hulumtuara
Mosha
Vozrast
Kafshim i
hapur
Otvoren
zagriz
M
SD
Malokluzioni
Malokluzija
II/2
M
SD
Malokluzioni
Malokluzija
III
M
SD
6-12 vjeç
/god.
135°
2,16
123ş
1,98
130°
13-15
vjeç/god
128°
3,1
120ş
2,76
16-18
vjeç/god
124°
2,8
118ş
2,17
Gjithsej
Vkupno
129°
2,6
121ş
2,30
2,09
128°
2,19
125°
1,89
121,5°
2,07
t
p
Sig.
1,72
0,05
SN
2,21
0.05
SN
-1.11
0.05
SN
1,68
0,05
SN
Graf. 1 Paraqitje grafike të distribuimit të këndit mandibular në anomalitë skeletore të hulumtuara.
Graf. 1 Grafi~ki prikaz na distribucija na mandibularniot agol vo ispituvanite
skeletni anomalii
Komparirajki gi rezultatite pome|u
Duke i krahasuar rezultatet ndërmjet
individëve me malokluzion të klasit të III, ku individuite so malokluzija III klasa, kade
madhësia mesatare e këndit mandibular është prose~nata golemina na mandibularniot
121,5° dhe tek individët me kafshim të hapur agol e 121,5° i kaj individuite so otvoren
(129°) mendojmë se kjo rritje i kushtohet zagriz (129°) smetame deka ova zgolemurritjes specifike të mandibulës. Guer (7) në vawe se dol`i na specifi~niot rast na
hulumtimet e tij tek individët me prognatizëm mandibulata. Guer (7) vo svoite ispituvawe
mandibular ka gjetur vlerë mesatare për kaj individuite so mandibularen prognatizam na{ol prose~na vrednost za
këndin mandibular prej 126,1°.
mandibularniot agol od 126,1°.
Në hulumtimet e Zhuzellovës (19) tek
Vo ispituvawata na Zu`elova (19) kaj
individët me okluzion normal klasi I, Këndi individuite so normalna okluzija I klasa,
mandibular ka qenë 125°, ndërsa tek të mandibularniot agol iznesuval 125°, a kaj
hulumtuarit me malokluzion të klasës III
ispitanicite so malokluzija III klasa 129°.
129°. Ndërsa, në hulumtimet e Cangialosi (3) Dodeka, vo ispituvawata na Cangialosi (3) za
për okluzion normal ky kënd ka qenë 123,9°.
normalna okluzija ovoj agol bil 123,9°.
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
36 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
Lartësia e ramus mandibulës
(Ar-Go) paraqet parametër të rëndësishëm klinik, sepse nga intensiteti i tij
dhe drejtimi i rritjes do të varet forma
përfundimtare e pjesës së poshtme të
fytyrës dhe rritjes rotulluese të mandibulës.
Duke e krahasuar këtë gjatësi në mes të
gjinive u tregua se tek djemtë kjo distancë
është më e madhe (46,98 mm), ndërsa tek
vajzat (45,01 mm), ky dallim ndiqej edhe në
raport të grupeve të mëdhaja. Kështu, gjatësia
e ramus mandibulës në grupin e parë (prej 6
deri 12 vjeç) ishte 42,98 mm, në grupin e dytë
(prej 12 deri 15 vjeç) 46,75 mm dhe në grupin
e tretë (prej 16 deri 18 vjeç) 49,57 mm.
Lartësia e ramusit mandibular, i krahasuar në mes grupeve të hulumtuara tregoi
vlera të ngjajshme. Tek individët me kafshim
të hapur skeletor gjatësia e matur ishte 46,56
mm, tek malokluzioni i klasit II klasa 2 ishte
45,54 mm, ndërsa tek të hulumtuarit me malokluzion klasi III kjo gjatësi ishte më e madhe
dhe ishte 47,878 mm (Tab. 3 dhe Graf.2).
Tab.3 Distribuimi i lartësisë së ramus mandibulës në anomalitë skeletore të hulumtuara
Mosha
Vozrast
Kafshim i hapur
Otvoren zagriz
M
SD
Malokluzioni
Malokluzija
II/2
M
SD
6-12
vjeç/god.
42,98 mm 2,36
45,44mm 1,87
13-15
vjeç/god.
46,75 mm
2,13
46,01mm 2,76
16-18
vjeç/god.
49,57 mm 1,78
Mesatarja
Sred.
vred.
46,56mm
Visinata na ramus mandibule
(Ar-Go) prestavuva klini~ki va`en
parametar, bidejki od negoviot intenzitet i smerot na rast }e zavisi definitivnata forma na dolnata tretina
na liceto i rotaciskiot rast na mandibulata. Komparirajki ja ovaa dol`ina pome|u polovite se poka`a deka kaj mom~iwata ova rastojanie e pogolemo (46,98 mm),
dodeka kaj devoj~iwata (45,01 mm). ovaa razlika se prate{e i vo odnos na vozrasnite
grupi. Taka dol`inata na ramus mandibule
vo prvata grupa (od 6 do 12 god.) iznesuva{e
42,98 mm, vo vtorata grupa (od 12 do 15 god,)
46,75 mm i vo tretata gruoa (od 16 do 18 god)
49,57 mm.
Visina na mandibularniot ramus kompariran pome|u ispituvanite grupi poka`aa sli~ni vrednosti. Kaj individuite so
skeleten otvoren zagriz izmerenata dol`ina iznesuva{e 46,56 mm, kaj malokluzija
II klasa 2 oddelenie 45,54 mm a kaj
ispitanicite so malokluzija III klasa ovaa
dol`ina be{e pogolema i iznesuva{e
47,878 mm (Tab. 3 i Graf.2)
Tab. 3 Distribucija na visina na ramus
mandibule vo ispituvanite skeletni anomalii
Malokluzioni
Malokluzija
III
M
SD
t
p
Sig.
2,21
1,90
0.09
NS
48,01mm 2,09
2.71
0.82
NS
47,30mm 2,17
48.97mm 2,19
-1.10
0.27
NS
45,54mm
47,88 mm
Graf.2 Praqitja
grafike e
distribuimit të
lartësisë së ramus
mandibulës në
anomalitë skeletore
të hulumtuara
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
47,8 mm
Graf.2 Grafi~ki
prikaz na
distribucija na
visina na ramus
mandibule vo
ispituvanite
skeletni
anomalii
37 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
Në studimin longitudinal të
Snodell (20) tek individë me okluzion
normal nga mosha 6 deri 18 vjeç,
lartësia e majt dhe e djatht e ramusit
janë në korelacion si shembull i simetrisë së dyanshme. Rritja e kësaj variable ndikon shumë në strukturat e fytyrës, veçanërisht
tek djemtë të cilët në moshën 12 vjeçare kanë
vetëm 85% nga lartësia e përgjithshme të cilën
e arrijnë në moshën 18 vjeçe. Megjithatë,
mendohet se rritja tek një numër më i madh i
djemve nuk është kryer deri në moshën 20
vjeçe. Mesatarisht, më shumë rrritet lartësia e
ramusit tek djemtë e moshës nga 15 deri 17
vjeçe, përderisa tek vajzat diçka më herët nga
mosha 13 deri 14 vjeçe. Zmadhimi i rritjes
mandibulare në lartësi në periudhën e pubertetit përshtatet me lakoren për rritje të përgjithshme trupore (1). Gjithashtu, edhe
Broadbent dhe sor.( 2 ) regjistrojnë vlera më të
mëdha në moshën e njëjtë tek djemtë e cila
është 23,8%, ndërsa tek vajzat 16,4%.
Vlerat e gjatësisë së trupit të mandibulës,
gjithashtu si edhe variabla e mëparshme,
treguan vlera më të mëdhaja tek djemtë sesa
tek vajzat.
Madhësia e kësaj variable tek djemtë
vlerën mesatare e kishte 78,87 mm, ndërsa tek
vajzat 76,83 mm. Në raport me grupet e
moshuara, edhe tek djemtë edhe tek vajzat
gjatësia e korpus mandibulës rritej me
moshën. Gjetjet tona përputheshin me gjetjet e
Pavlec dhe Weber (15). Në hulumtimet e tyre
tregojnë në rritjen e vlerës për këtë parametër
në periudhë nga mosha 10 deri 18 vjeçe për
11,5%. Ndërsa, analiza e krahasuar ndërmjet
gjinive tregoi se vlerat tek djemtë kanë qenë
statistikisht sinjifikuese sesa tek vajzat.
Në tab. 4 dhe graf. 3, janë dhënë vlerat e
variablës, gjatësia e korpus mandibulës sipas
moshës dhe anomalive skeletore.
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
Vo longitudinalnata studija na
Snodell (20) kaj individui so normalna
okluzija na vozrast od 6 do 18 godini,
levata i desna visina na ramusot
koreliraat kako primer na dvostrana
simetrija. Zgolemuvaweto na ovaa
varjabila znatno vlijae na facijalnite
strukturi., posebno kaj mom~iwata koi vo
12 godina od `ivotot imaat samo 85% od
vkupnata visina koja ja dostignuvaat vo 18
godina. Me|utoa, se smeta deka rastot kaj
pogolem broj mom~iwata ne e seu{te
zavr{en do 20 godini. Vo prosek, najpove}e
raste visinata na ramusot kaj mom~iwata
od 15 i 17 godi{na vozrast , dodeka kaj
devoj~iwata ne{to porano od 13 i 14 godina. Zgolemuvawe na mandibularniot
rast vo visina vo periodot na pubertet
odgovara so krivata za op{tiot telesen
rast (1). Isto taka i Broadbent i sor.( 2 )
registriraat pogolemi vrednosti vo ista
vozrast kaj mom~iwata koja iznesuva
23,8%, a kaj devoj~iwata 16,4%.
Vrednostite na dol`inata na teloto
na mandibulata, isto taka, kako i prethodnata varijabila, poka`a pogolemi vrednosti kaj mom~iwata otkolku kaj devoj~iwata.
Goleminata na ovaa varijabila kaj
mom~iwata prose~nata vrednost iznesuva{e 78,87 mm, a kaj dvoj~iwata 76,83 mm.
Vo odnos na vozrasnite grupi, i kaj
mom~iwata i kaj devoj~iwata dol`inata
na korpus mandibulata se zolemuva{e so
vozrasta Na{ite naodi se slo`uvaa so naodite na Pavlec i Weber (15). Vo nivnite
ispituvawa uka`uvaat na zgolemuvawe na
vrednosta za ovaj parametra vo period od 10
do 18 godi{na vozrast za 11,5%. Dodeka,
komparativnata analiza mome|u polovite
poka`ala, da vrednostite kaj mom~iwata
bile staisti~k signifikantni kaj mom~iwata otkolku kaj devoj~iwata..
Na Tab. 4 i graf 3, dadeni se
vrednostite na varijabilata, dol`ina na
korpus mandibulse spored vozrast i
skeletni anomalii.
38 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
Tab.4 Distribucija na dol`ina na
korpus mandibulata vo ispituvanite
skeletni anomalii
Tab.4 Distribuimi i gjatësisë së
korpus mandibulës në anomalitë
skeletore të hulumtuara
Mosha
Vozrast
Kafshim i hapur
Otvoren
zagriz
M
SD
Malokluzioni
Malokluzija
II/2
M
SD
6-12
vjeç/god.
60,56 mm 2,36
46,44 mm 1,87
47,98mm
13-15
vjeç/god.
51,32mm
46,91mm 2,76
16-18
vjeç/god.
52,89 mm 3,21
Mesatarja
Sred. vred.
76,36 mm
2,13
48,30mm
2,17
76,87 mm
Malokluzioni
Malokluzija
III
M
SD
t
p
Sig.
2,21
1,90
0,01
NS
49,67mm 2,09
2.71
0.05
NS
-1.10
0.05
NS
60,20 mm
2,76
80,10 mm
Graf.3 Paraqitja grafike e distribuimit të gjatësisë së korpus mandibulës në anomalitë
skeletore të hulumtuara
Graf.3 Grafi~ki prikaz na distribucija na dol`ina na korpus
mandibulata vo ispituvanite skeletni anomalii
Duke e hulumtuar gjatësinë e trupit të
mandibulës (Pg-Go) u treguan vlera më të
mëdhaja tek djemtë (vlerë mesatare prej 77,56
mm) dhe vajzat (vlerë mesatare prej 75,73
mm), megjithatë, nuk u tregua sinjifikacion
sistematik. Gjetjet tona përputhen me gjetjet e
Karlsen (10). Në raport me grupet e moshuara
në të gjitha anomalitë skeletore të hulumtuara
kjo variabël rritej, mirëpo nuk tregoi sinjifikacitet statistikor.
Në grupin e parë të moshës (6-12 vjeç)
gjatësia ishte 74,67 mm, në grupin e dytë
(13-15 vjeç) 78,21 mm dhe grupin e tretë
(16-18 vjeç) 81,23 mm.
Në raport me anomalitë skeletore, tek
individët me kafshim të hapur ishte 76,36 mm,
u vërejt vlerë më e madhe tek malokluzioni
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
Ispituvajki ja dol`ina na teloto na
mandibulata (Pg-Go) se poka`aa pogolemi
vrednosti kaj mom~iwata (prose~na vrednost od 77,56 mm) i devoj~iwata (prose~na
vrednost od 75,73 mm), me|utoa ne se poka`a
statisti~ka signifikantnost. Na{ite
naodi se slo`uvaat so naodite na Karlsen
(10). Vo odnos na vozrasni grupi vo site
ispituvani skeletni anomalii ovaa
varijabila se zgolemuva{e no ne poka`a
statisti~ka signoifikantnost.
Vo prvata vozrasna grupa (6-12 god)
dol`inata iznesuva{e 74,67 mm, vo vtorata
grupa (13 do 15 god) 78,21 mm i vo tretata
grupa (16 do 18 god) 81,23 mm.
Vo odnos na skeletnite anomalii, kaj
individuite so otvoren zagriz iznesuva{e
76,36 mm, se zabele`a pogolema vrednost
39 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
kaj malokluzija II/2 (76,87 mm) i
najgolema vrednost za malokluzija III
klasa so 80,10 mm.
II/2 (76,87 mm) dhe vlerë më e madhe
për malokluzionin e klasit III me 80,10
mm.
Zaklu~ok
Përfundim
1. Vlerat mesatare të parametrave të
hulumtuar: këndi mandibular, lartësia
e ramus mandibulës dhe gjatësia e
mandibulës në raport me gjininë nuk
treguan dallime sinjifikuese.
2. Në të tri grupet e hulumtuara: kafshim
të hapur, malokluzioni i klasit II klasa
2 dhe klasi III, vlerat për këndin mandibular janë ulur, gjegjësisht u tregua
sinjfikacion statistikor (p<0,05).
3. Matjet e gjatësisë së ramus mandibulës
dhe korpus mandibulës rriteshin me
rritjen e moshës, mirëpo nuk treguan
sinjfikacion statistikor (p<0,05).
4. Nuk u tregua sinjfikacion statistikor
për matjet lineare të krahasuara sipas
gjinisë, edhe pse tek individët meshkuj
këto vlera ishin më të mëdhaja në
raport me individët femra.
1. Srednite vrednosti na ispituvanite parametri: mandibularniot
agol, visinata na ramus mandibule i
dol`inata na mandibulata sporedeni vo odnos na pol ne poka`aat
signifikantni razliki.
2. Vo site tri ispituvani grupi: otvoren zagriz, malokluzija II klasa 2
oddelenie i III klasa, vrednostite za
mandibularniot agol se namaluvaa,
odnosno, se poka`a statisti~ka
signifikantnost so (p<0,05).
3. Dol`inskite merewa na armus mandibule i korpus mandibule rastea so
zgolemuvawe na vozrasta no ne poka`aa statisti~ka signifikantnost
(p<0,05).
4. Ne se poka`a statisti~ka signifikantnost za linearnite merewa
sporedeni spored pol, iako kaj
ma{kite infividui ovie vrednosti
bea pogolemi vo odnos na `enskite
infividui.
UDC: 616.314-089.23:611.716.4
ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)
Abstract
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
40 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
Literatura
1. Baughan B, Demirjan A, Levesque GY, LA Palme Chaput L. The pattern of facial growth
before and during puberty, as shown by French-Canadian girls. Annals of Human Biology
1979; 6:59-76.
2. Broadbent BH, Broadbent B, Golden WH. Bolton standards of dentofacial developmental
growth. Saint Louis:Mosby co. 1975.
3. Canglialosi TJ. Skeletal morphologic features of anterior open bite. Am J Orthod 1984;
85:29-36.
4. Droshl H. Die Fernröntgenwerte unbehandelter Kinder zwischen dem 6. und 15.
Lebensjahr. Berlin: Quintessenz Verlag , 1984.
5. Enlow DH. Handbook of facial growth. Philadelphia:Saunders,1990.
6. Gesch DA. Longitudinal study on growth in untreatedchildren with Angle Class, II, Division 1 malocclusion. JOrofac Orthop 2000; 61:20-33.
7. Guyer E, Ellis E, McNamara JA, Behrents RG. Components of Class III malocclusion in
Juvenils and adolescents. Angle Orthod 1986;1:7-29.
8. Halzenotis DJ, Shapiro E, Gheewalla RK,Clark RE. Quantitative description of the shape
of the mandible. Am J Orthod Dentofac Orthop 1991; 99:49-56.
9. Karlsen AT. Association between facial height development and mandibular growth rotation in low and high MP-SN angle faces:A longitudinal study. Angle Orthod 1997;
67:103-10.
10. Kao CT, Chen FM, Lin TY, Huang TH. The craniofacial morphologic structures of the
adult with ClassIII malocclusion. Int J Adult Orthodon OrthognathSurg 1995; 10:76-89.
11. Maj G, Lucchese FP. The mandible in class II division 2. Angle Orthod 1982; 52:289-92.
12. Mureti @, Rak D. Promjene vrijednosti mandibularnog kuta i njegovih segmenata
tijekom rasta. ActaStomatol Croat 1991; 25:219-24.
13. Nahasima A, Ichinose M. Role of parental variables in predicting facial growth after treatment of anterior crossbite. American Journal of Orthodontics and Dentofacial
Orthopedies 1986; 90:492-500.
14.Ozerovi B. Rentgenkraniometrija i rentgenkefalometrija. Beograd: Jugoslavenska
medicinska knjiga,1990.
15. Pavlec Weber M, Lapter M, Mureti} @,Raji}, Me{trovi} S. Dinamics of linear
craniofacial parameter changes during growth. Acta Stomatol Croat 1999; 33:73-6.
16. Raji}, Me{trovi} S. Lapter M, Mureti} ,Kern J. Dentoalveolarne zna{ajke u ispitanika s
frontalnim otvorenim zagrizom.Acta Stomatol Croat 2000;34:163- 8..
17 Saunders RS.. Surface and cross-sectional comparationof bone growth remodeling.
Growth 1985;49:105-11.
18 [tambuk ]osi} D. Varijacije veli~ine mandibularnog kuta kod Anomalija sagitalnog i
vertikalnog poloaja mandibule.Zagreb:Sveu~ili{te u Zagrebu, 2003. Magistarski rad.
19.Zuzelova M linearnih i angularniha nazalobijalnih parametara kon Malokluzija II/1 i III
klasa.Doktorska disertacija,Beograd,1989.
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
41 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
APOLONIA 13 • 26, f. 31-41, Nëntor 2011
42 APOLONIA 13 • 26, str. 31-41, Noemvri 2011
UDK: 616.311.2-002-085.356
IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)
UDK: 616.311.2-002-085.356
PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)
EFEKTET NGA
APLIKIMI LOKAL I
ASKORBATIT DHE
TOKOFEROLIT NËPËRMJET
RRUGËS SË JONTOFEROZËS
MBI INFLAMACIONIN
GINGIVAL
EFEKTI OD LOKALNA
APLIKACIJA NA
ASKORBAT I
TOKOFEROL PO PAT
NA JONTOFOREZA
VRZ GINGIVALNATA
INFLAMACIJA
Maja Pandilova1, Silvana Georgieva1,
Ana Ugrinska2, Katerina Smilevska,
Mirjana Perkovska1
Maja Pandilova
, Silvana2
1
Georgieva , Ana Ugrinska , Katerina
1
Smilevska, Mirjana Perkovska
1
1
1
Abstrakt
Abstrakt
JZU Stomatolo{ki klini~ki centar
"Sv Pantelejmon Skopje - Klinika za bolesti na ustata i parodontot
2
Institut za patofiziologija i nuklearna medicina -Medicinski fakultet
Skopje
ISHP Qendra Klinike Stomatologjike
Sh.Pantelejmon - Shkup Klinika për
sëmundjet e gojës dhe parodontit
2
Instituti për patofiziologji dhe mjekësi
nukleare – Fakulteti i Mjekësisë - Shkup
Përveç terapisë antibiotike e cila në raste të caktuara
aplikohet, në kontrollin e inflamacionit dhe krijimin e
kushteve më të mira ambientale, për përballimin e provokimit
lokal, shumë shpesh si terapi plotësuse aplikohet edhe terapia
vitaminoze.
Efektet nga vitaminet mbi indin gingival shumë herë
janë vërtetuar, para së gjithash kur pranohen në forma
natyrore nëpërmjet pemëve dhe perimeve. Marrja e
vitamineve si shtesë në formë të tabletave sipas analizave
tona të mëparshme, por edhe sipas të dhënave të literatureës
deri tani nuk ka dhënë rezultate të dukshme, prej këtu edhe
qëllimi i hulumtimit tonë që ti ndjekim efektet e aplikimit
topik të askorbatit dhe tokeferolit nëpërmjet rrugës së
jontoferezës mbi inflamacionin gingival.
Për realizimin e qëllimit të vënë gjithsej janë ndjekur
60 pacient me manifestim të parodontopatisë nga mosha 35
deri 45 vjeçe, nga të dy gjinitë, të zgjedhur rastësisht.
Pacientët ishin ndarë në dy grupe:
– Grupi kontrollues i përbërë prej 30 hulumtuesve ku
ishte aplikuar vetëm trajtimi konzervativ dhe
– Grupi hulumtues, me numër të njëjtë të hulumtuesve
ku krahas trajtimit konzevativ, ishte aplikuar edhe askorbati
edhe tokeferoli nëpërmjet rrugës së jontoferezës gjatë dhjetë
seancave të njëpasnjëshme.
Në fillim dhe në vizitat kontrolluese tek të gjithë
pacientët u caktua indeksi i gingivës së ënjtur dhe gingivës së
gjakosur.
Pas përpunimit të rezultatve të përfituara në lidhje me
inflamacionin gingival dhe gingivoracionin të dy grupet
treguan ulje të theksuar të vlerës së indeksit pas vizitave
Pokraj antibiotskata terapija koja vo odredeni
slu~ai se primenuva, vo kontrolata na inflamacijata i
sozdavawe na podobri ambientalni uslovi, za spravuvawe
so lokalniot predizvik, mnogu ~esto kako komplementarna
terapija se primenuva i vitaminska terapija.
Efektite od vitaminite vrz gingivalnoto tkivo
pove}e pati se potvrdeni, pred se koga se primaat vo
prirodni formi preku ovo{je i zelen~uk. Primaweto na
vitamini kako suplementi vo vid na tableti spored na{ite
prethodni ispituvawa, a i spored literaturnite podatoci
dosega ne poka`alo vidlivi rezultatati, pa ottuka i celta
na na{eto ispituvawe
Da gi prosledime efektite na topi~nata aplikacija
na askorbat i tokoferol po pat na jontoforeza vrz
gingivalata inflamacija.
Za realizacija na postavenata cel vkupno bea
prosledeni 60 pacienti so manifestna parodontopatija na
vozrast od 35 do 45 god, od dvata pola izbrani po slu~aen
izbor.
Pacientite bea podeleni vo dve grupi:
- Kontrolna grupa sostavena od 30 ispitanici kade
be{e sproveden samo konzervativen tretman i
- Ispituvana grupa, so ist broj na ispitanici kade
pokraj konzervativniot tretman bea aplicirani i
askorbat i tokoferol po pat na jontoforeza vo tek na deset
posledovatelni seansi.
Na po~etokot i na kontrolnite pregledi kaj site
pacienti be{e odreduvan indeks na gingivalna
inflamacija i gingivalno krvarewe.
Po obrabotka na dobienite podatoci vo odnos na
gingivalnata inflamacija i gingivoragija i dvete grupi
Adresa:
Maja Pandilova
JZU Stomatoloski klinicki centar
Skopje
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
43
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
kontrolluese. Mirëpo, rezultatet më të mira në lidhje
me gingivoracionin dhe inflamacionin të vërejtura
pas një periudhe tre mujore, për grupin e hulumtuar
na lejon të rekomandojmë këtë metodë, kryesisht për
një mirëmbajtje më të mirë të rezultateve të arritura
nga terapia.
Fjalët kyçe: inflamacioni gingival, acidi askorbin,
tokoferol, jontoforeza.
poka`aa zna~itelno namaluvawe na indeksnite
vrednosti po kontrolnite pregledi. Me|utoa
podobrite rezultati vo odnos na gingivoragijata i
inflamacijata zabele`ani po tri mese~en period
za ispituvanata grupa ni dozvoluva da ja
prepora~ame ovaa metoda prvenstveno za podobro
odr`uvawe na postignatite rezultati od terapijata.
Klu~ni
zborovi:
gingivalna
inflamacija,
asęorbinska kiselina, tokoferol, jontoforeza.
EFEKTET NGA APLIKIMI
LOKAL I ASKORBATIT DHE
TOKOFEROLIT NËPËRMJET
RRUGËS SË JONTOFEROZËS
MBI INFLAMACIONIN
GINGIVAL
EFEKTI OD LOKALNA
APLIKACIJA NA
ASKORBAT I TOKOFEROL
PO PAT NA JONTOFOREZA
VRZ GINGIVALNATA
INFLAMACIJA
Voved
Hyrje
Përballimi me ndryshimet inflamatore të
gingivës është një nga sfidat e para të çdo
paradontologu pa marrë parasysh se a bëhet
fjalë për një shkatërrim më të madh të parodontit ose për përfshirje vetëm të gingivës.
Sanimi i infektimit, e me atë edhe të inflamacionit është e nevojshme pa marrë parasysh
si do të jetë trajtimi i mëtejshëm i sëmundjes,
gjegjësisht a do të pasojë trajtim konzervativ
ose kirurgjik. Kontrolli i inflamacionit është i
rëndësishëm edhe në fazat e mëvonshme të
mbajtjes së efekteve tanimë të arritura nga
terapia.
Metodat të cilat më shpesh përdoren për
kontrollin dhe largimin e inflamacionit janë të
ndryshme dhe përfshijnë një spektër të gjërë të
mundësive, nga përdorimi i terapisë kauzale
dhe largimin e faktorëve lokal iritues, këshilla
pacintëve për ruajtjen e kontrollit të pllakut
optimal, e deri te aplikimi i madikamenteve të
ndryshme.
Përveç terapisë antibiotike e cila në raste
të caktuara aplikohet, në kontrollin e inflamacionit dhe krijimin e kushteve më të mira
ambientale për përballimin me nxitjen lokale,
shumë shpesh si terapi shtuese, aplikohet edhe
terapia vitaminoze.
Efektet nga vitaminet mbi indin gingivor
janë vërtetuar disa herë, para së gjithash kur
pranohen në formë natyrore nëpërmjet pemëve dhe perimeve. Pranimi i vitamineve si
shtesë në formë të tabletave sipas hulumtimeve tona të mëparshme (5), por edhe sipas
të dhënave të literaturës deri tani nuk kanë
treguar rezultate të dukshme, prej këtu edhe
qëllimi i hulumtimit tonë.
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
Spravuvawe so inflamatornite promeni na gingivata e eden od prvite predizvici na sekoj parodontolog bez razlika
dali se raboti za poobemna destrukcija na
parodontot ili pak za zafatenost samo na
gingivata. Saniraweto na infekcijata, a so
toa i na inflamacijata e nu`no bez razlika
kakov }e bide natamo{niot tretman na
zaboluvaweto, odnosno dali ťe sledi
konzervativen tretman ili pak hirur{ki.
Kontrolata na inflamacijata e zna~ajna i
vo podocne`nite fazi na odr`uvawe na
ve}e postignatite efekti od terapijata.
Metodite koi naj~esto se koristat za
kontrola i otstranuvawe na inflamacija
se raznovidni i opfa}aat {irok spektar
na mo`nosti od sproveduvawe na kauzalnata terapija i otstranuvawe na lokalnite
iritira~ki faktori, obuka na pacientite
za odr`uvawe na optimalna plak kontrola,
pa se do primena na razli~ni medikamenti.
Pokraj antibiotskata terapija koja vo
odredeni slu~ai se primenuva, vo kontrolata na inflamacijata i sozdavawe na podobri ambientađni uslovi za spravuvawe
so lokalniot predizvik mnogu ~esto, kako
komplementarna terapija, se primenuva i
vitaminska terapija.
Efektite od vitaminite vrz gingivalnoto tkivo se pove}e pati potvrdeni,
pred se koga se primaat vo prirodni formi preku ovo{je i zelen~uk. Primaweto na
vitamini kako suplementi vo vid na tableti spored na{ite prethodni ispituvawa
(5), a i spored literaturnite podatoci
dosega ne poka`alo vidlivi rezultatati,
pa ottuka i celta na na{eto ispituvawe
44
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
- Da gi prosledime efektite na
topi~nata aplikacija na askorbat i
tokoferol po pat na jontoforeza vrz
gingivalata inflamacija i gingivalnoto krvarewe.
– Ti ndjekim efektet e aplikimit
topik të askorbatit dhe tokoferolit sipas
rrugës së jontoferozës mbi inflamacionin gingival dhe gjakosjen gingivale.
Materiali dhe motoda
Materijal i metod
Për realizimin e qëllimit të vënë gjithsej
janë ndjekur 60 pacient me manifestime të
paradontopatisë nga 35 deri 45 vjeç nga të dy
gjinitë të zgjedhura rastësisht.
Pacientët e zgjedhur i plotësuan kriteret e
mëposhtme:
– Tek asnjë pacient nuk u detektua
humbje e ataçmentit më e madhe se 5
mm.
– Të gjithë pacientët nuk dhanë të dhëna
anamnezore për praninë e ndonjë
sëmundje të përgjithshme.
– Të gjithë pacientët i plotësuan kushtet
që të mundet të aplikohet jontoforeza
(pacientët me sëmundeje serioze të
zemrës dhe pacientet të cilat ishin
shtatzëne ose në periudhën e laktimit u
larguan nga procesi i hulumtimit).
– Pacientët ishin nga mosha 35 deri 45
vjeçe.
– Të gjithë pacientët në anamnezë
deklaruan se mesatarisht i lajnë
dhëmbët dy herë në ditë dhe ndonjë
herë shfrytëzojnë mjete shtesë, për
pastrimin integral.
– Pacientët u ndanë në dy grupe.
– Grupi kontrollues i përbërë prej 30
hulumtuesve ku u aplikua trajtimi
konzervativ dhe
– Grupi i hulumtuar, me numër të njëjtë
ku përveç trajtimit konzervativ u
aplikuan edhe askorbat edhe tokoferol
nëpërmjet rrugës të jontofrozës gjatë
dhjetë seancave të njëpasnjëshme.
Askorbati si hidrosolubilen ishte aplikuar
sipas të gjitha protokolleve standarde varësisht nga qëndrueshmëria individuale për forcën e rrymës dhe transportabiliteti i molekulave.
Pas pauzës gjysëm orëshe tek çdo pacient
nga grupi i hulumtuar ishte aplikuar edhe
tokoferol i vën në gingivë mbi të cilat pjesë
ishin vën tupfer me ujë të destiluar dhe tretje
të klorurit të natriumit. Jontoforeza për
tokeferolin ishte kryer me pol aktiv negativ në
kohëzgjatje prej pesëmbëdhjetë minutave.
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
Za realizacija na postavenata cel
vkupno bea prosledeni 60 pacienti so
manifestna parodontopatija na vozrast od
35 do 45 god od dvata pola izbrani po
slu~aen izbor.
Izbranite pacienti gi zadovolija
slednite kriteriumi:
– Kaj nikoj od pacientite ne be{e
detektiran gubitok na ata~ment
pogolem od 5mm
– Site pacienti anamnesti~ki ne
dadoa podatok za prisustvo na nekoe
op{to zaboluvawe
– Site pacienti gi isolnija uslovite
da mo`e da bide primeneta jontoforezata (pacientite so seriozni
srcevi zaboluvawa i pacientkite
koi bea bremeni ili vo period na
laktacija
bea
isklu~eni
od
ispituvaweto)
– Pacientite bea na vozrast od 35 äî
45 godini
– Site pacienti vo anamnezata se
izjasnija deka prose~no gi ~etkaat
zabite dva pati dnevno i ponekoga{
koristat dopolnitelni sredsta za
interdentalno ~istewe.
– Pacientite bea podeleni vo dve
grupi
– Kontrolna grupa, sostavena od 30
ispitanici kade be{e sproveden
samo konzervativen tretman i
– Ispituvana grupa, so ist broj na
ispitanici kade pokraj konzervativniot tretman bea aplicirani
i askorbat i tokoferol po pat na
jontoforeza vo tek na deset
posledovatelni seansi.
Askorbatot
kako hidrosolubilen
be{e apliciran po site standardni protokoli zavisno od individualnata izdr`livost za ja~inata na strujata i transportabilnosta na molekulata.
Po pauza od polovina ~as kaj sekoj pacient od ispituvanata grupa be{e apliciran i tokoferol nanesen na gingivata
vrz koi delovi bea polo`eni pelotkite so
destilirana voda i rastvor od natrium
hlorid. Jontoforezata za tokoferolot
be{e izvedena so aktiven negativen pol vo
vremetraewe od petnaeset minuti.
45
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
Të gjithë pacientët ishin këshilluar
për mbajtjen e higjienës orale dhe u
thirrën pas 3 muajve në vizitë kontrolluese.
Gjatë pranimit, pas kryerjes së
terapisë dhe në vizitën kontrolluese, tek të
gjithë pacientët ishte caktuar indeksi i inflamacionit gingival dhe gjakosja gingivale sipas
kritereve të propozuara nga Silness dhe Loe.
Site pacienti bea obu~eni za
odr`uvawe na oralnata higiena i
povikani posle 3 meseci na kontrolen
pregled.
Pri priemot, po zavr{etokot na
terapijata i na kontrolniot pregled, kaj
site pacienti be{e odreduvan indeks na
gingivalna inflamacija i gingivalno
krvarewe po kriteriumite predlo`eni od
Silness Loe.
Rezultatet
Rezultati
Pas përpunimit të të dhënave, i fituam
rezultatet e mëposhtme:
Të dy grupet treguan rezultate të kënaqshme në terapinë gjatë ndjekjes së vlerave
indeksore. Grupi kontrollues tregoi rrënie sinjifikuese për indeksin e inflamacionit dhe
gjakosjes gingivale pas terapisë së kryer
(inflamacion prej 2,46 në 0,83 dhe për
gingivoracionin 2,76 në 1,56).
Ndërkaq, pas vizitës kontrolluese të kryer
për tre muaj indeksi për inflamacionin gingivival tregoi vlera mesatare prej 1.40 ndërsa,
për gjakosjen gingivale pothuajse u afrua me
vlerën fillestare (prej 2.20) (tab.1 dhe tab.2).
Po obrabotka na dobienite podatoci
gi dobivme slednite rezultati:
I dvete grupi poka`aa zadovolitelni
rezultati vo terapijata pri sledeweto na
indeksnite vrednosti.Kontrolnata grupa
poka`a signifikanten pad za indeksot na
inflamacija i gingivalno krvarewe po
zavr{enata terapija (inflamacija od 2,46
na 0,83 i za gingivoragija 2,76 na 1,56)
Me|utoa po kontrolniot pregled izveden
za tri meseci indeksot za gingivalna
inflamacija poka`a sredna vrednost od
1,40 dodeka gingivalnoto krvarewe re~isi
se dobli`i do po~etnata vrednost( od 2,20)
(tab1 i tab 2)
Tab. 1 Vlera mesatare për indeksin e inflamacionit gingival tek grupi i kontrollit.
Tab. 1 Sredni vrednosti za indeksot na gingivalna inflamacija kaj kontrolnata grupa
X
Sd
Se
T
p
Para terapisë
Pred terapija
2,46
Pas terapisë së kryer
Po zavr{ena terapija
0,83
0,80
0,11
11,06
<0,001
Pas tre muajëve
Po tri meseci
1,40
0,86
0,09
6,71
<0,001
Tab. 2 Vlera mesatare për indeksin e gjakosjes gingivale tek grupi i kontrollit.
Tab. 2 Sredni vrednosti za indeksot na gingivalno krvarewe kontrolnata grupa
X
Sd
Se
T
p
Para terapisë
Pred terapija
2,76
Pas terapisë së kryer
Po zavr{ena terapija
1,56
0,55
0,11
11,39
<0,001
Pas tre muajëve
Po tri meseci
2,20
0,72
0,09
4,26
<0,001
Grupi i hulumtuar poashtu tregoi rënie
sinjifikuese të vlerave dhe për të dy parametrat e hulumtuar pas mbarimit të terapisë
(për inflamacionin prej 2.30 në 0.93 vlerë
mesatare indeksore dhe për gingivoracionin
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
Ispituvanata grupa isto taka poka`a
signifikanten pad na vrednostite i za
dvata ispituvani parametri po zavr{etokot na terapijata (inflamacija od 2,30
na 0,93 sredna indeksna vrednost i za
46
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
gingivoragijata od 2,66 na 0,77) Me|utoa indeksnite vrednost po istekot na
tri mese~niot period poka`aa
pogolema stabilnost za ispituvanata
grupa za razlika od kontrolnata
grupa.(tab 3, tab 4)
prej 2.66 në 0.77). Megjithatë, vlerat
indeksore pas kalimit të periudhës tre
mujore treguan qëndrueshmëri më të
madhe për grupin e hulumtuar për
dallim nga grupi kontrollues (tab.3,
tab.4).
Tab. 3 Vlera mesatare për indeksin e inflamcionit gingival tek grupi i hulumtuar.
Tab. 3 Sredni vrednosti za indeksot na gingivalna inflamacija kaj ispituvanata grupa
X
Sd
Se
T
p
Para terapisë
Pred terapija
2,30
Pas terapisë së kryer
Po zavr{ena terapija
0,93
0,61
0,11
12,07
<0,001
Pas tre muajëve
Po tri meseci
1,01
0,70
0,09
10,03
<0,001
Tab. 4 Vlera mesatare për indeksin e gingivoracionit tek grupi i hulumtuar.
Tab. 4Sredni vrednosti za indeksot na gingivoragijata kaj ispituvanata grupa
X
Sd
Se
T
p
Para terapisë
Pred terapija
2,66
Pas terapisë së kryer
Po zavr{ena terapija
0,70
0,66
0,11
16,10
<0,001
Pas tre muajëve
Po tri meseci
0,86
0,61
0,09
16,15
<0,001
Diskusija
Diskutim
Teoritë bashkëkohere për patogjenezën e
inflamacionit gingival dhe parodontopatinë
ndajnë pjesë të madhe të ngjarjeve të kapacitetit të zvogëluar antioksidues të indeve të
parodontit dhe rol dëshpërues të radikalëve të
lirë.
Radikalët e lirë me përkufizim janë
molekula reaktive të cilët në orbitalin e fundit
fitojnë ose humbin nga një elektron. Struktura
e këtillë i bën jashtëzakonisht jostabil dhe
persistojnë në organizëm për kohë shumë të
shkurtër, në rangun e një nano sekondi ose më
pak. Megjithatë, edhe për këtë moment të jetës
që e kanë, shkaktojnë dëme serioze, para së
gjithash në nivel të qelizës si dëmtim të ADN,
mutacione gjenetike, ndryshime në strukturën
e proteineve (duke i bërë të huaja për organizmin) dhe akuzohen për sëmundjet autoimune, ndryshimet ateroskletorike dhe rritja
kancerogjene e qelizave.
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
Sovremenite teorii za patogenezata
na gingivalnata inflamacija i parodontopatijata odvojuvaat golem del na zbidnuvawata na namaleniot antioksidativaen
kapacitet na tkivata na parodontot i razoruva~kata uloga na slobodnite radikali.
Slobodnite radikali po definicija
se visoko reaktivni molekuli koi vo
poslednata elektronska ovojnica dobivaat
ili gubat po eden elektron. Vakvata
struktura gi pravi izvonredno nestabilni,
pa perzistiraat vo organizmot mnogu kratko vreme, vo rangot na edna nanosekunda
ili pomalku. Me|utoa i za ovoj mig od `ivot, koj go imaat predizvikuvaat seriozni
o{tetuvawa, pred se na kleto~no nivo kako
o{tetuvawa na DNK, genetski mutacii,
promeni vo strukturata na proteinite
(pravej}i gi tu|i za organizmot), pa se
obvinuvaat za avtoimunite zaboluvawa,
ateroskleroti~nite promeni i kancerogeniot rast na kletkite.
47
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
Nëse prodhimi i radikalëve të lirë
është në kufirin fiziologjik, atëherë
sistemi antioksidant i organizmit i lidh
për vete duke formuar përzierje reaktive
stabile.
Nëse prodhimi është rritur ose kur sistemi antioksidant në organizëm është
harxhuar (mosushqimi, dieta, aktivitet fizike
të rritura), atëherë prezenca e rritur e radikaleve të lira do të shkaktoj reaksione zinxhirore të krijimit të numrit gjithnjë e më të
madh të radikaleve të lira dhe mund të jenë
edhe më reaktiv nga inicuesi. Reaksioni zinxhiror, apo siç e quajnë disa autor lavinovide,
rrjedh derisa nuk e ndërpret ndonjëri nga
mekanizmat antioksidant të organizmit.
Veprimi i radikaleve të lira gjatë paradontopatisë, kryesisht është hulumtuar në
mënyrë eksperimentale, nga aspekti i një
gjendjeje inflamatore.
Hulumtimet janë kryer mbi kafshët eksperimentale të cilat janë trajtuar me proksidanc (pesticide), e njëkohësisht në ushqim
u janë shkurtuar antioksidantët alimentar dhe
është vërejtur dëmtim dhe deskumacion i
epitelit të gingivës, ënjtje, humbja e elasticitetit dhe këputja e fibrave kollagene,
resorbcion vëllimor i kockave dhe zvogëlimi i
shpejtësisë së instalimit të C prolin, ndryshime në enët e gjakut dhe trombozë e të
njëjtave me të gjitha pasojat iskimike (4).
Ndërkaq, në një studim tjetër, tek kafshët
eksperimentale, të cilavë u është vënë askorbat, tokoferol dhe bioflavonid, është vërejtur
zvogëlim i proceseve ndezëse-destruktive të
indeve paradontale.
Burim më i madh i radikaleve të lira në
vazhdimin e paradontopatisë janë granulocitet
neutrofile, sepse 90% nga numri i përgjithshëm i leukociteve në lëngun e gingivës në
vazhdimin e inflamacionit fillestar dhe 50%
nga leukocitet e përgjithshme të cilët e infiltrojnë epitelin e përfshirë, u takojnë granulociteve neutrofile.
Ata i prodhojnë radikalët superoksidues
të lirë si reagens antibakterial, të cilët së
bashku me enzimet lizosomale marrin pjesë
në zhdukjen e mikroorganizmave fagocitiran.
Në qoftë se mbetet prodhimi i radikalit të lirë
superoksidues, mikrorganizmat fagocitiruese
kthehen në intersticium. (1)
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
Dokolku produkcijata na slobodnite radikali e vo granicite na
fiziolo{kata, toga{ antioksidativniot sistem na organizmot gi vrzuva
za sebe formiraj}i reaktivno stabilni soedinenija .
Me|utoa koga produkcijata e zgolemena ili koga antioksidativniot sistem
vo organizmot e istro{en (malnutricija,
dieti, zgolemena fizi~ka aktivnost ),
toga{ zgolemenoto prisustvo na slobodni
radikali }e predizvika veri`na reakcija
na sozdavawe na se pogolem broj na
slobodni radikali koi mo`at da bidat i
poreaktivni od inicijalnio. Veri`nata
reakcija, ili kako nekoi avtori ja
narekuvaat lavinovidna, te~e se dodeka ne
ja prekine nekoj od antioksidativnite
mehanizmi vo organizmot .
Dejstvoto na slobodnite radikali vo
tek na parodontopatijata e voglavno
eksperimentalno ispituvana, od aspekt na
edna inflamatorna sostojba.
Ispituvawata se vr{eni vrz eksperimentalni `ivotni koi bile tretirani
so proksidansi (pesticidi ), a voedno vo
ishranata im bile skrateni alimentarnite antioksidansi, pa bile zabele`ani
o{tetuvawe i deskvamacija na epitelot na
gingivata, babrewe, gubitok na elasti~nosta i kinewe na kolagenite vlakna,
obemna resorbcija na koskata i namaluvawe na brzinata na vgraduvawe na C
prolin, promeni na krvnite sadovi,
zadebeluvawe na yidot na krvnite sadovi, i
trombozi na istite so site ishemi~ni
posledici (4)
Kaj eksperimentalni `ivotni pak , vo
druga studija, na koi im se vnesuvani askorbat, tokoferol i bioflavonidi, zabele`ano e namaluvawe na vospalitelno-destruktivnite procesi na parodontalnite
tkiva.
Najgolem izvor na slobodni radikali
vo tek na parodontopatijata se neutrofilnite granulociti , bidej}i 90% od
vkupniot broj na leukociti vo gingivalniot fluid vo tek na po~etnata inflamacija č 50% od vkupnite leukociti koi
go infiltriraat pripojniot epitel
otpa|aat na neutrofilnite granulociti.
Tie gi produciraat superoksidnite
slobodni radikali kako antibakteriski
agens , koi zaedno so lizosomalnite enzimi
u~estvuvaat vo uni{tuvaweto na fagocitiranite mikroorganizmi. Dokolku izostane produkcijata na superoksidniot
radikal, fagocitiranite mikroorganizmi
se vra}aat vo intersticiumot .(1)
48
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
Oksidimi i lipideve nën veprimin e
radikaleve të lira në indin kockor,
ateroskelroza e enëve të gjakut në indin
kockor dhe mekanizmat imunopatologjik shkaktojnë destrukcion të fibrave
kollagjen dhe resorpcion të kockës alveolare.
Të dhënat e theksuara i nxisin pyetjet për
akumulimin e produkteve të radikaleve të lira
në lëngun gingival, duke nisur nga konceptimi
i rolit të radikaleve të lira në patogjenëzën e
parodontit, mendohet se është e përshtatshme
për tu zhvilluar farmakoprofillaktika e paradondopatisë me bioantioksidant dhe bioregullator tjerë (3.4). Njohuritë bashkëkohore
tregojnë se kjo farmakoprofillaktikë duhet
merret si masë shtesë e masava tanimë të
njohura për parandalimin e paradontopatisë.
Frenimi i radikaleve të lira realizohet me
zinxhirin: glutation-askrobat-tokoferol, me
transportimin e elektroneve (hidrogjenore)
nga piridinnukleotidet (NAD dhe NADF) kah
radikalet e lira. Ky proces garanton nivel të
ulët konstant të radikaleve të lira në qeliza.
Aplikimi i glutationit në formë të fashës
në gingivë tek të sëmurët parodontal, jep
rezultate të mira terapeutike, veçanërisht në
fazën e hershme të zhvillimit të sëmundjes.
Përveç me glutation, përmirësim të pasqyrës
klinike të parodontopatisë është vërejtur edhe
me aplikimin e antioksiduesve tjerë:
tokoferol, acidi askorbin etj (9).
Duke i shqyrtuar dëshmitë e shumta në
literaturë për efektet pozitive nga plotësimi i
terapisë së parodontopatisë me terapi
vitaminoze në studimet tona të mëhershme
kemi konstatuar se, individët të cilët marrin
me ushqimin e tyre fruta, agrume, kanë indeks
më të vogël të inflamacionit gingivor dhe gjakosje në krahasim me individët që deklaruan
se kohë pas kohe konsumojnë ose asnjëherë
nuk konsumojnë fruta, agrume (5). Megjithatë, në hulumtimet tona të mëtutjeshme tek
pacientët ku ishte dhënë terapi substicione në
formë të tabletave nuk fituam asnjë lloj
rezultati evident (6).
Me qëllim që të mundësojmë zbatim më
të mirë ditor të vitaminave dhe futjen e
drejtpërdrejt në indin gingivor vendosëm që ti
japim nëpërmjet rrugës së jontoferozës.
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
Oksidacijata na lipidite pod dejstvo na slobodnite radikali vo koskenoto tkivo, ateroskelrozata na krvnite sadovi vo koskenoto tkivo i
imunopatolo{kite mehanizmi predizvikuvaat destrukcija na kolagenite
vlakna i resorpcija na alveolarnata koska.
Spomenatite podatoci gi pottiknuvaat pra{awata za akumulacijata na
produktite na slobodnite radikali vo gingivalnata te~nost i trgnuvaj}i od koncepcijata na ulogata na slobodnite radikali
vo patogenezata na parodontot, se smeta
deka e celishodno da se razraboti farmakoprofilaktikata na paradontopatijata
so bioantioksidansi i drugi bioregulatori.(3,4) Sovremenite soznanija uka`uvaat deka ovaa farmakoprofilaktika
treba da bide dopolnitelna merka na ve}e
poznatite merki za prevencija na paradontopatijata.
Inhibiraweto na slobodnite radikali se ostvaruva so lanecot: glutation askrobat - tokoferol, so transportirawe
na elektroni (vodorodni) od piridinnukleotidite (NAD i NADF) kon slobodnite radikali. Ovoj proces garantira konstanto nisko nivo na slobodni radikali vo
kletkite.
Primenata na glutation vo vid na
zavoj na gingivata kaj parodontalnite bolni, dava dobri terapiski rezultati, osobeno vo ranata faza na razvojot na bolesta.
Osven so glutation, podobruvawe na klini~kata slika na parodontopatijata e
zabele`ano i so primena i na drugi antioksidansi: tokoferol, askorbinska kiselina i dr.(9)
Sogleduvaj}i go mno{tvoto na literaturni svedo{tva za pozitivnite efekti
od dopolnuvawe na terapijata na parodontopatijata so vitaminska terapija vo
na{ite prethodni studii utvrdivme deka
individuite koi sekojdnevno vnesuvaat so
svojata ishrana citrusni ovo{ja imaat
pomali indeksi na gingivalna inflamacija i krvarewe vo odnos na individuite
koi se izjasnija deka povremeno zemaat ili
nikoga{ ne zemaat citrusni ovo{ja(5)
Me|utoa vo ponatamo{nite na{i ispituvawa kaj pacientite kade be{e dadena supstituciona terapija vo vid na tableti ne
dobivme nikakvi evidentni rezultati. (6)
So cel da ovozmo`ime podobra tipi~na primena na vitaminite i direkten
vnes vo gingivalnoto
tkivoto se
odlu~ivme da gi dadaeme po pata na
jontoforeza.
49
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
Jontoforeza është metodë që punon
në princip të shfrytëzimit të rrymës
galvane e cila mundëson absorbim të
lehtë, të shpejt dhe efikas të substancave
të ndryshme në mukozë.
Me ndihmën e jontoferozës arrihet lidhja
e metabolizmit me qelizën, e gjithë kjo ndodh
si rezultat i lëvizjes së joneve në lëngjet trupore dhe hapjen e kanaleve në cipën e qelizave
me çka krijohet mundësi për absorbim më të
lehtë të substancave të ndryshme të lëngshme
nëpër mukozë (2, 7, 8).
Jontoforeza eshtë shfrytëzuar edhe më
herët dhe është e njohur në terapinë e
paradontopatisë, veçanërisht për aplikimin e
askorbatit si hidrosolubil. Dhënia e tokoferolit
liposolubil me anë të jontoferozës sipas
njohurive tona të deritanishme nuk është bërë
në praktikën e përditshme klinike.
Medikamentet liposolubil, përvojat
bashkëkohore, tregojnë se gjithashtu mund të
aplikohen me anë të jontoferozës, duke e
shfrytëzuar efketin e elektro-endo osmozës.
Domethënë, gjatë rrjedhjes së rrymës galvane
ekziston rrjedhja e ujit nga tupferi kah mukoza
dhe molekulat e patretshme të medikamentit
udhëtojnë bashkë me ujin. Në këto raste është
e preferueshme që tupferët të jenë të njomura
edhe me sasi të vogël klorur natriumi që të
realizohet më lehtë përçueshmëria dhe që të
krijohet rrjedhja elektro-endo osmotike (7, 8).
Rezultatet e arritura nga hulumtimet
ishin të pritshme. Inflamacioni dhe gingivoracioni treguan ulje sinjifikuese të vlerave
mesatare indeksore për të dy grupet pas
terapisë së kryer, pa realizuar ndonjë dallim të
theksuar ndërmjet grupit hulumtues dhe
grupit kontrollues. E dhëna që ishte e
dukshme është afrimi i vlerës mesatare të
indekseve për gingivoracionin në fillim pas
një periudhe tremujore tek grupi kontrollues.
Stabiliteti i vlerave indeksore edhe pas
një periudhe tremujore për grupin ku ishte
dhënë askorbat dhe tokoferol, flet mjaftueshëm në favor të zbatimit të arsyeshëm të
kësaj mënyre të aplikimt në praktikën klinike,
veçanërisht në kuptimin e një mirëmbajtjeje
më të gjatë të rezultateve tashmë të arritura
nga terapia.
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
Jontofereza e metoda koja raboti
na princip na koristewe na galvanska
struja koja ovozmo`uva lesna, brza i
efikasna apsorbcija na razli~ni
supstancii vo slu`oko`ata.
So pomo{ na jontoferezata se
postignuva zabrzuvawe na metabolizmot na
kletkata, seto toa se slu~uva kako rezultat
na dvi`ewe na joni vo telesnite te~nosti i
otvarawe na kanali vo membranata na kletkata so {to se sozdava mo`nost za polesna
apsorbcija na razli~ni te~ni substancii
niz slu`oko`ata (2,7,8)
Jontoforezata e odamna koristena i
dobro poznata vo terapijata na parodontopatijata, pogotovo za aplikacija na askorbat kako hidrosolubilen. Davaweto na
liposolubilniot tokoferol po pat na
jontoforeza spored na{ite dosega{ni
soznanija dosega ne e praveno vo sekojdnevnata klini~ka praksa.
Liposolubilnite
medikamenti,
sovremenite iskustva govorat deka isto
taka mo`at da bidat aplicirani po pat na
jontoforeza koristej}č go efektot na
elektro-endo osmoza. Imeno pri protokot
na galvanskata struja postoi protok na
voda od pelotkite kon sluznicata, pa
nerastvorlivite molekuli na medikamentot patuvaat zaedno so vodata Prepora~livo e vo ovie slu~ai pelotkite da
bidat natopeni i so mali koli~estva na
natrium hlorid za dŕ se ostvari polesna
sprovodlivost i za da se vospostavi
elektro- endo- osmotsi protok.(7,8)
Postignatite rezultati od ispituvaweto bea o~ekuvani. Inflamacijata i
gingivoragijata poka`aa signifikantno
namaluvawe na srednite indeksni vrednosti za dvete grupi posle izvr{enata
terapija bez da ostvarat nekoja zabele`liva razlika pome|u ispituvanata i
kontrolnata grupa. Podatok koj be{e
voo~liv e pribli`uvawe na srednata
vrednost na indeksite za gingivoragija na
po~etnata po tri mese~en period kaj
kontrolnata grupa.
Stabilnosta na indeksnite vrednosti
i po tri mese~en period za grupata kade
be{e daden askorbat i tokoferol zboruva
dovolno vo prilog na osnovana primena na
vakviot na~in na aplikacija âî
klini~kata praksa pogotovo vo smisla na
podolgo odr`uvawe na ve}e edna{
postignatite rezultati od terapijata.
50
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
UDC 616.311.2-002-085.356
ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)
EFFECTS OF LOCAL APLICATION OF ASCORBAT AND TOCOPHEROL
JONTOPHOREZIS ON GINGIVAL INFLAMATION
BY
Abstract
Management of gingival inflammation is always priority in dental practice with no regard if
there is only gingival involvement or involvement of other periodontal tissues.
Besides the use of systemic medical therapy like antibiotics often vitamin, as a complementary therapy to causative therapy is recommended
Nutritional vitamin intake has been proven effective on gingival inflammation, thus supplementary therapy in our previous investigations had no effect on gingival inflammation
Objective
In order to evaluate the effects of local application of tocopherol and ascorbic acid by
jontophoresis we conducted the following investigation.
Material and methods
Sixty patients with periodontal disease were divided into two groups
Control group with only conservative treatment of periodontal disease and
examined group where besides conservative treatment ascorbic acid and tocopherol was applied using jontophoresis in a period of ten séances
Values for gingival inflammation and gingival bleeding on probing were noted at the beginning of the treatmen , at the end and after three months
Results
The obtained results showed significant differences for gingival inflammation and gingival
bleeding for both of the groups but better results and more significant decrease in index values for gingival bleeding after three months were noted for the examined group.
Key words: gingival inflamation, jontophoresis, ascorbic acid, tocopherol.
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
51
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
Literatura:
1. Enwonwu C. Cellular and molecular effects of malnutrition and their relevance to
periodontaldiseases. J Clin Periodontol 1994; 21:643-657. Oral Manifestations of Nutrient Deficiencies— Touger-Decker
2.Gangarosa LP Sr. Iontophoresis in dental practice. Chicago: Quintessence Punlishing Co.
Inc; 1983. p. 40-52.
3. Meydani SN, Meydani M, Blumberg JB, Leka LS, Siber G, Loszewski R, Thompson C,
Pedrosa MC,Diamond RD, Stollar BD. Vitamin E supplementation and in vivo immune
response in healthy elderly subjects. A randomized controlled trial. JAMA. 1997
May7;277(17):1380-6.
4. Nishida M, Grossi SG, Dunford RG, Ho AW, Trevisan M, Genco RJ. Dietary vitamin C
and the risk for periodontal disease. J Periodontol. 2000 Aug;71(8):1215-23. 5 Pandilova
M, Ugrinska A, Ivanovski K.Vlijanieto na nutritivniot vnes na tokoferolot vrz
parodontalnoto zdravje Mak.Stom.Pregl.2009;33(1-2):95-101
6. Pandilova M Ivanovski k , Ugrinska A, Minovska A,Radojkova V, Ristoska S. The effect
of nutritional vitamin intake on periodontal health 9th Congress of the
BalkanStomatological Society ,Ohrid 2004: 97
7. Rai R, Srinivas CR. Iontophoresis in dermatology. Indian J Dermatol Venereol Leprol
2005;71:236-41
8.Semalty A, Semalty M, Singh R, Saraf SK, Saraf S. Iontophoretic drug delivery system: A
review Technology and Health Care. 2007; 15(4): 237-245
9.Stahl, S., Inflammatory periodontal disease and nutritional deficiencies, Ann. Dent., 35,
47 (1976).
APOLONIA 13 • 26, f. 43-52, Nëntor 2011
52
APOLONIA 13•26, str.43-52, Noemvri 2011
UDK: 616:314.17-008.1-02:616.314-74
IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)
UDK: 616:314.17-008.1-02:616.314-74
PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)
RESTAURIMET
DENTALE FAKTORI
“MBROJTËS” OSE
”JATROGEN” TË
SËMUNDJET
PARADONTALE
DENTALNITE
RESTAVRACII
“PROTEKTIVEN” ILI
“JATROGEN” FAKTOR
NA PARODONTALNATA BOLEST
Aleksandar Gr~ev1; B. Bala`i;
T.Todorov, G.Mi{evski; V.
Naumovski, M. Kostadiniva; I.
Bala`i:
1
Aleksandar Grçev , B. Balazhi;
T. Todorov, G. Mishevski;
V. Naumovski, M. Kostadiniva;
I. Balazhi
Univerzitet "Sv.Kiril i Metodij"-Skopje
Katedra za maksilofacijalna hirurgija
1
1
Universiteti “Sh. Kirili dhe Metodi” Shkup, Katedra për Kirurgji Maksilofaciale
Apstrakt
Abstrakt
Hulumtimet e shumta bashkëkohore klinike dhe laboratorike në lidhje me etiopatogjenezën e sëmundjes kronike
paradontale tregojnë se produktet bakteriale të mikroorganizmave në pllakun dentar biofilm, janë përgjegjës për inicimin
e inflamacionit gingival gjegjësisht të sëmundjes paradontale.
Në zhvillimin e sëmundjes dhe progresionin e sëmundjes
paradontale, gjegjësisht humbja e ataçmentit, mund të ndikojnë
edhe faktorët lokal, të cilët e favorizojnë formimin e biofilmit
patogjen, duke krijuar kushte makanike për depozitim të
pllakut dentar. Në këtë grup të faktorëve lokal, përveç të
tjerave i përkasin edhe restaurimet dentare veçanërisht
restaurimet e klasit të dytë, MOD dhe klasit të pestë, por këtu
nuk duhet të anashkalohet edhe lezioni i pasanuar karioz.
Duke u nisur nga ajo, e duke dashur që të fitojmë nga
njohuritë tona e kemi vënë edhe qëllimin e këtij punimi, të
ndiqet roli i mbushjeve konzervative restauruese dhe lezionet e
pasanuara karioze si faktor në etiologjinë dhe patogjenezën e
sëmundjes paradontale dhe rëndësinë e tyre në humbjen e
ataçmentit.
Për këtë qëllim janë observuar 275 hulumtues me
gjithsej 1925 dhëmbë. Hulumtimet klinike përfshinë: indeksin
e pllakut dentar IPD; indeksin e inflamacionit gingival IIG;
Indeksin e gjakosjes gingivale IGJG; indeksin e migracionit
apikal epitel MAE;
Rezultatet e fituara nga hulumtimet e bëra klinike
treguan se ekziston dallim statistikor i rendësishëm në akumulimin e pllakut dentar, gjakosjes gingivale dhe humbjen e
epitelit përfshirës ndërmjet grupit të kontrollit dhe grupit
hulumtues, në të cilën kanë bërë pjesë edhe dhëmbët me lezion
karioz të sanuar, gjegjësisht me restaurimin e sipërfaqeve
dhëmbore të humbura si dhe lezionet karioze të pa sanuara.
Nga këto hulumtime mund të shihet qart roli i rëndësishëm i
restaurimeve konzervative të këqija dhe lezioni karioz i
pasanuar në akumulimin e biofilit dentar, e gjithsesi edhe në
progresion të sëmundjes parodontale.
Sovremenite brojni klini~ki i laboratoriski
istra`uvawa vo odnos na etiopatogenezata na hroni~nata parodontalnata bolest uka`uvaat deka bakteriskite produkti na mikroorganizmite vo dentalniot
plakov biofilm, se odgovorni za inicijacijata na
gingivalnata inflamacija odnosno na parodontalnata
bolest. Vrz razvojot na zaboluvaweto i progresijata na
parodontalnata
bolest,
odnosno
gubeweto
na
ata~mentot, mo`aat da vlijaat i lokalnite faktori,
koi go favoriziraat formiraweto na patogeniot
biofilm, sozdavaj}i mehani~ki uslovi za natalo`uvawe
na dentalen plak. Vo taa grupa na lokalnii faktori
pokraj ostanatite pripa|aat i dentalnite restavracii
osobeno restavraciite od vtora klasa, MOD i petta
klasa, no ovde ne treba da se izostavi i nesaniranata
kariozna lezija.
Poa|aj}i od toa, a sakaj}i da se stekneme so
sopstveni soznanija ja postavivme i celta na ovoj trud da
se prosledi ulogata na restavra-tivnite konzervativni
polnewa i nesaniranite kariozni lezii kako kofaktori vo etiologijata i patogenezata na parodontalnata
bolest i nivnata zna~ajnost vo zagubata na ata~mentot.
Za taa cel observirani se 275 ispitanika so
vkupno 1925 zabi. Klini~kite ispituvawa go vklu~ija:
ineksot na dentalniot plak IDP; indeks na gingivalna
inflamacija IGI; indeks na gingivalno krvarewe IGK;
indeks na epitelna apikalna migracija AEM;
Dobienite rezultati od napravenite klini~ki
ispituvawa poka`aa deka postoi statisti~ki zna~ajna
razlika vo akumulacijata na dentalniot plak, gingivalnata inflamacija, gingivalnoto krvarewe i gubeweto na pripojniot epitel pome|u kontrolnata grupa i
ispituvanata, vo koja vleguvaa zabite so sanirana
kariozna lezija odnosno so restavracii na izgubenite
zabni povr{ini kako i ne saniranite kariozni lezii.
Od ovie ispituvawa mo`e jasno da se vidi zna~ajnata
uloga na lo{ite konzervativni restavracii i nesaniranata kariozna lezija vo kumulacijata na dentalniot
biofil, a sekako i vo progresija na parodontalnata
bolest.
Adresa:
Aleksandar Grçev
Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”
Katedra za maksilofacijalna hirurgija
1000 Skopje
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
53 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
DENTALNITE RESTAVRACII “PROTEKTIVEN”
ILI “JATROGEN”
FAKTOR NA PARODONTALNATA BOLEST
RESTAURIMET DENTALE
FAKTORI “MBROJTËS”
OSE ”JATROGEN” TË
SËMUNDJET PARADONTALE
Hyrje
Voved
Sëmundja kronike parodontale definohet
si gjendje patologjike në rend të parë e
gingivës, e cila në rrjedhën e evoluimit të vet e
përfshinë gjithë sistemin dhëmbëmbajtës
(përfshirjen dentogingivale dhe kockën
alveolare). Sëmundja karakterizohet me humbjen e ataçmentit, si rezultat i destuksionit të
ligamentit dhe humbjen e mbështetëses alveolarae kockore. Fotografia klinike e sëmundjes parodontale është pasojë e interaksionit
ndërmjet faktorëve etiologjik (mikroorganizmat specifike nga pllaku dentar) dhe rekreativitetit individual të nikoqirit, e ndjekur me
ndikimin e faktorëve lokal dhe aksesor, por
sigurisht se inicimi i sëmundjes paradontale
vjen nën ndikimin e pllakut dentar
(2.3,4,5,6,9,10).
Ekzistojnë më shumë hulumtime epidemiologjike dhe klinike, të cilët paraqitjen e
sëmundjes dhe humbjen e epitelit përshtatës e
lidhin me disa faktor lokal,të cilët kanë aftësi
ta favorizojnë formimin e biofilmit patogjen
dhe nga ana tjetër e pamundësojnë vetëpastrimin mekanik dhe fiziologjik të dhëmbëve
(1,2,7,8,,).
Shumë shpesh kompensimet konzervative të punuara keq, shtesat protetike, paraqiten si faktor jatrogen etiologjik të sëmundjes
paradontale. Ndikimi negativ i faktorëve jatrogen mund të jetë i drejtpërdrejt dhe i jo
drejtpërdrejt, mirëpo më shpesh e manifestojnë efektin e tyre të bashkuar. Sipërfaqet
jo të rrafsha dhe të pa lëmuara të mbushjeve
konservative, mungesa e pikës së kontaktit,
gjurmët e gingivës, asocohen me inflamacion
të rritur gingival dhe parodontopati.
Restaurimet subgingivale veçanërisht ato
me tehe të dëmtuara dhe të tepërta, mund të
kenë efekte negative mbi shëndetin paradontal, sepse e mundësojnë retencionin e
pllakut dentar në sulkusin gingival. Të njëjtët
bien në grupin e faktorëve të disponuar të cilët
e mundësojnë grumbullimin e pllakut dentar, i
cili nëpërmjet produkteve të veta në rend të
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
Hroni~nata parodontalna bolest se
definira kako patolo{ka sostojba vo prv
red na gingivata, koja vo tek na svojata
evolucija go zafa}a celiot zabnopotporen
sistem (dentogingivalniot pripoj i alveolarnata koska). Bolesta se karakterizira
so gubewe na ata~mentot, kako rezultat na
destrukcija na ligamentot i gubewe na
potpornata alveolarna koska.
Klini~kata slika na parodontalnata
bolest e posledica na inter-reakcijata pome|u etiolo{kite faktori (specifi~nite
mikro-organizmi od dentalniot plak) i
individualnata reaktivnosta na doma}inot, propratena so vlijanieto na lokalnite i akcesorni faktori, no sekako deka
inicijacijata na parodontalnata bolest
nastanuva pod dejstvo na dentalniot plak
(2.3,4,5,6,9,10).
Postojat pove}e epidemiolo{ki i
klini~ki ispituvawa, koi pojavata na
zaboluvaweto i gubeweto na pripojniot
epitel go povrzuvaat so nekoi lokalni
faktori, koi imaat sposobnost da go
favoriziraat formiraweto na patogeniot
biofilm, a od druga strana go onevozmo`uvaat mehani~koto i fiziolo{koto
samo~istewe na zabite (1,2,7,8,,).
Mnogu ~esto lo{ite izrabotenite
konzervativni nadomestuvawa, protetskite nadomestuvawa se pojavuvaat kako
jatrogen etiolo{ki faktor na parodontalnata bolest. Negativnoto vlijanie na
jatrogenite faktori mo`e da bide direkni
ili indirektno, no naj~esto go manifestiraat svojot efekt zdru`eno. Neramnite i
nepolirani povr{ini na konzervativnite
polnewa,otsustvoto na kontaktna to~ka,
gingivalnata stapalka, se asocirani so
zgolemena gingivalna inflamacija i
parodontopatija.
Subgingivalnite restavracii osobeno onie so defektni ili predimenzionirani rabovi, mo`aat da imaat golem
negativen efekt vrz parodontalnoto
zdravje bidej}i ja ovozmo`uvaat retencijata na dentalniot plak vo gingivalniot
sulkus. Istite se svrstuvaat vo grupata na
predisponira~ki faktori koi go ovozmo`uvaat natalo`uvawe na dentalen plak,
54 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
parë nëpërmjet mikroorganizmave, e
gjithsesi edhe në varshmëri nga mekanizmat mbrojtës individual të organizmit, çojnë deri në shkallë të ndryshme
të prezentimit klinik të parodontopatisë
kronike dhe humbjen e ataçmentit.
Pika referuese ndërmjet dhëmbëve fqinjë
e mundëson aktin e drejt të pëprtypjes, shpërndarje të barabartë të forcave të shtypjepërtypjes të gjithë vargut dhëmbor, por edhe e
parandalon shtypjen gjegjësisht impakcionin
e ushqimit në hapësirën interdentale. Gjatë
mungesës së pikës së kontaktit gjatë nxjerrjes
së dhëmbëve, gjatë punimit të mbushjeve joadekuate ose shtesa protetike; lezione karioze,
te migracioni i dhëmbëve vërehet impaksioni i
ushqimit (23).
Ndërkaq në rrethet shkencore ende
ekziston dilemë për atë se si është ndikimi i
trajtimit konzervativ dentar në lidhje me
mbrojtjen e kompleksit parodontal. Kjo
dilemë e imponon edhe qëllimin e këtij
punimi: të ndien karakteristikat morfologjike
të restaurimeve dentare të punuara në ordinancat stomatologjike, të ndiqet ndikimi i tyre
i drejtpërdrejtë ose i jodrejtpërdrejtë, positive
ose negative dhe të jepet përgjigje, restaurimet dentare a paraqesin faktor “jatrogen”
ose “mbrojtës” të kompleksit paradental.
Materiali dhe metoda e punës
Materijal i metod na rabota
Për realizimin e qëllimit të vënë u
observuan 275 hulumtues nga mosha 30-60
vjeçe dhe klinikisht ishin analizuar 1925
dhëmb me restaurime dentare prej kompozitave dhe amalgameve nga klasi 2, 3, 4 dhe 5.
Të gjitha restaurimet e ndjekura dentare ishin
bërë para më shumë se 3 vite.
Si grup kontrollues na shërbyen dhëmbët
nga ana kontrolluese pa restaurime dentare.
Statusi oralohigjienë si dhe gjendja
klinike objektive e kompleksit gingivo-parodontal ishte ndjekur dhe prezentuar nëpërmjet
indekseve të mëposhtme:
– Ideksi i pllakut dental IPD (SillnesLoe)
– Indeksi i inflamacionit gingival IIG
(Loe-Sillnes)
– Indeksi i gjakosjes gingivale IGJG (Cowell)
– Indeksi i migracinit apikal epitel MAE
(AAP,1999)
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
koj preku svoite produkti vo prv red
preku mikroorganizmite, a sekako i
vo zavisnost od individualnite odbranbeni mehniizmi na organizamot
doveduvaat do razli~en stepen na
klini~ka prezentacija na hroni~nata
parodontopatija, i gubewe na ata~mentot.
Kontaktnata to~ka pomegu sosednite
zabi go ovozmo`uva pravilniot akt na
mastikacija, ramnomerno raspredeluvawe
na silite na `vakopritisokot na celiot
zaben niz, no i go spre~uva vtisnuvaweto
odnosno impakcijata na hrana vo interdentalniot prostor. Pri otsustvo na
kontaktna to~ka pri ekstrakcija na zabi,
pri izrabotka na neadekvatni polnewa ili
protetski nadomestuvawa; kariozni lezii,
migracija na zabite se zabele`uva
impakcija na hrana (23).
Me|utoa, vo stru~nite krugovi se u{te
postoi dilema za toa kakvo e vlijanieto na
dentalniot konzervativen tretman vo
odnos na za{titata na parodontalnot
kompleks. Ovaa dilema ja nametna i celta
na ovoj trud:da se prosledat morfolo{kite karakteristiki na dentalnite
restavracii izraboteni vo stomatolo{kite ordinacii, da se prosledi nivnoto direkno ili indirekno pozitivno
ili negativno vlijanie i da se dade odgovor dali dentalnite restavracii prestavuvat “jatrogen” ili “protektiven”
faktor na parodontalniot kompleks.
Za realizacija na postavenata cel bea
opservirani 275 ispitanika na vozrast od
30-65 godini i klini~ki bea analizirani
1925 zabi so dentalni restavracii od
kompozit i amalgam od 2,3,4 i 5 klasa. Site
prosledeni dentalni restavracija bea
izraboteni pred poveke od 3 godini.
Kako kontrolna grupa ni poslu`ija
zabite od kontralateralnata strana bez
dentalni restavracii.
Oralnohigienskiot status kako i
objektivnata klini~ka sostojba na
gingivo-parodontalniot kompleks be{e
prosledena i prezentirana preku slednite
indeksi:
− Indeks na dentalen plak IDP
(Sillnes-Loe)
− Indeks na gingivalna inflamacija
IGI (Loe-Sillnes)
− Indeks na gingivalno krvarew IGK
(Cowell)
− Indeks na epitelna apikalna
migracija AEM (AAP,1999)
55 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
IDP-Sillnes-Loe
IPD - Sillnes-Loe
0-nuk ka pllakë dentare në të tretën
e kurorës;
1-pllakë në shtresë të hollë vetëm
përreth skajeve të gingivës dhe mund
të detektohet vetëm me sondën, por jo
edhe me sy;
2-sasi mesatare të pllakut dentar i cili ze
më se një të tretën nga kurora e urës,
por është e pranishme në sulkusin
gingival ose xhepin parodontal.
3-sasi e madhe e pllakut dentar, xhepi
dhe hapësira interdentale.
IIG - Loe-Sillnes 1964
0-nema dentalen plak na gingivalnata tretina od koronkata;
1-plak ima vo tenok sloj samo pokraj
rabovite na gingivata i mo`e da se
detektira samo so sonda, no ne i so
golo oko;
2.-umerena koli~ina na dentalen
plak koj zafa}a pove}e od edna
tretina od zabnata koronka, no e
prisuten vo gingivalniot sulkus
ili parodontalniot xep.
3-golema koli~ina na dentalen plak,
xebot i interdentalniot prostor
IGI-Loe-Sillnes(1964)
0-nuk ekziston ndezje e gingivës, ajo
është me ngjyrë roze të zbeht, konzistion të fortë dhe me strukturë kokrrash të vogla;
1-inflamacion të butë dhe mesatar, e cila
nuk e përfshinë gingivën në tërësi;
2-inflamacion mesatar e cila e përfshinë
gingivën në tërësi, ajo është me ngjyrë të
kuqe dhe edem më shumë të theksuar;
3-inflamacion të fortë në tërësi, ajo është
me ngjyrë të kuqe të theksuar, shumë i
rritur.
0-ne postoi vospalenie na gingivata,
taa e so bledo rozeva boja, cvrsta
konzistencija i so sitno zrnesta
struktura.
1-blaga do umerena inflamacija, koja
ne ja zafa}a gingivata vo celost;
2-umerena inflamacija koja ja zafa}a
gingivata vo celost, taa e so crvena
boja i posilno izrazen edem;
3.jaka inflamacija na gingivata vo
celost, taa e so izrazeno crvena
boja, mnogu zgolemen;
IGJG – Cowell
IGK-Cowell
0-nuk ka gjakosje pas sondimit;
1-paraqitja e gjakosjes pas 30 sekondave
nga gjakosja;
2-gjakosje drejtpërdrejt pas sondimit;
3-gjakosje spontane.
Indeksi i AEM (American Academy of
Periodontology, 1999)
– stadi i parë klinik - humbje e dobët e
theksuar e ataçmentit deri 2mm;
– stadi i dytë klinik – humbje mesatare e
theksuar e ataçmentit prej 2-5mm;
– stadi i tretë klinik – humbje e theksuar
e ataçmentit me mbi 5 mm migracion
apikal i epitelit të përfshirë;
Rezultatet e fituara janë të përpunuara
statistikisht dhe testimet e rendësisë së dallimeve ndërmjet dy rretheve aritmetike, gjegjësisht ndërmjet grupit të hulumtuar dhe grupit
të kontrollit janë realizuar në testin e studentit
“t”.
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
0-nema krvarewe posle sondirawe;
1-pojava na krvarewe posle 30 sekundi
od krvareweto;
2-krvarewe neposredno posle sondirawe;
3-spontano krvarewe;
Indeks na AEM (American Academy of Periodontology,1999)
− prv klini~ki stadium - slabo izrazen gubitok na ate~ment do 2 mm;
− vtor klini~ki stadium - umereno izrazen gubitok na ate~ment od 2-5 mm;
− tret klini~ki stadium - slabo izrazen gubitok na ate~ment so nad 5 mm
apikalna migracija na pripojniot
epitel;
Dobienite rezultati se statisti~ki
obrabotuvani, a testiraweto na zna~ajnosta na razlikite pome|u dve aritmeti~ki
sredini,odnosno pomegu ispituvanata i
kontrolnata grupa se realizirani so
studentoviot “t” test.
56 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
Rezultati i diskusija
Rezultatet dhe diskutimi
Na slikata 1 dadena e polovata
distribucija od observiranite pacienti vo ovaa klini~ka studija.
Në fot.1 është dhënë distribuimi
gjinor nga pacientët e observuar në këtë
studio klinike.
Foto. 1. – Slika 1.
Nga grafikoni shihet se nga pacientët e
observuar 58% janë të gjinisë femërore dhe
42% të gjinisë mashkullore.
Në foto.2 është pllaku dentar tek pacientët e observuar,
Od grafikonot se gleda deka od
observiranite pacienti 58% se od `enski
pol, a 42 od ma{ki pol.
Na slikata 2 e dentalniot status kaj
observiranite pacienti ,
Foto. 2. – Slika 2.
Nga kontrolli i bërë klinik i statusit dentar
të pacientëve të observuar mund të konstatohet se 37.5 është evidentuar lezion karioz i
pasanuar, kurse te 62.5% lezioni karioz është
sanuar, kurse dhëmbi i restauruar me mbushje
amalgame ose mbushje kompozite.
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
Od napraveniot klini~ki pregled na
dentalniot status na observiranite pacienti mo`e da se konstatira deka kaj 37.5
evidentirana e ne sanirana kariozna lezija, a kaj 62.5% karioznata lezija e sanirana, a zabot restavriran so amalgamsko
ili kompozitno polnewe
57 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
Na grafikonot 1 prika`an e
indeksot na dentalniot plak (IDP)
kaj ispituvanite grupi .
Në grafikonin 1 është paraqitur
indeksi i pllakut dentar (IPD) tek grupet
e hulumtuara.
Graf. 1. – Graf 1.
Në grafikon është paraqitur prania e pllakut dentar tek pacientët e observuar gjegjësisht, analiza e bërë në praninë e pllakut dentar, e dhëmbët e përfshirë nga lezioni karioz
dhe të pasanuar dhe ata dhëmb ku është
eleminuar lezioni karioz dhe restaurimi është
bërë me mbushje amalgame ose kompozita.
Nga grafikoni qartë mund të shihet se
IPD tek grupi i kontrollit dhe dhëmbët e restauruar ku ekziston prania e pikës së kontaktit,
nuk ekziston gjurma gingivale, është zvogluar
0.44 gjegjësisht 0.54 në raport me kariozet
dhe të pasanuarat, por edhe të sanuara ku
restaurimi nuk i plotëson karakteristikat
morfologjike të dhëmbit të restauruar.
Tek restaurimet dentare ku ekziston
gjurma gingivale IPD është 1.59, e që është
dallim sinjifikues statistikor në raport me
grupin e kontrollit dhe dhëmbët e restauruar
me pike kontakti, dhe pa gjurmë gingivale
(p-0.01). Tek restaurimet dentare ku nuk
ekziston pikë kontakti IPD është 1.87 dhe kjo
diferencë me grupin e kontrollit dhe me
grupin ku restaurimet nuk i kënaqin karakteristikat dentare morfologjike është statistikisht e lartë dhe e rendësishme (p-0.001). I
njëjtë është rasti madje edhe me një akumulim
më të madh është me dhëmbët ku është
evidentuar prania e lezionit karioz aproksimal
dhe ajo është 2.01 e diferenca ndërmjet grupit
të kontrollit dhe të përmendurës më parë është
e një rëndësie të lartë statistikore (p-0001).
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
Na grafikonot prezentirano e prisustvoto na dentalniot plak kaj observiranite
pacienti odnosno napravenata analiza na
prisustvoto na dentalniot plak, a zabite
zafateni od kariozna lezija i ne sanirani i
onie zabi kade e eliminirana karioznata
lezija i restavracijata e napravena so
amalgamsko ili kompozitno polnewe.
Od grafikonot jasno mo`e da se vidi
deka IDP kaj kontrolnata grupa i restavriranite zabi kade postoi prisustvo na
kontaktna to~ka, a ne postoi gingivalna
stapalka e najmal i iznesuva 0.44 odnosno
0.54 vo odnos na karioznite i nesanirani
zani no i na sanairanite kade restavracijata ne gi zadovoluva morfolo{kite
karakteristiki na restavriraniot zab.
Kaj dentalnite restavracii kade
postoi gingivalna stapalka IDP iznesuva
1.59, {to e statisti~ki signifikantna
razlika vo odnos na kontrolnata grupa i
restavriranite zabi so kontaktna to~ka, a
bez gingivalna stapalka (p-0.01). Kaj
dentalnite restavracii kade ne postoi
kontaktna to~ka IDP e 1.87 i taa razlika
so kontrolnata grupa i so grupata kade
restavraciite ne gi zadovoluvaat dentalnite morfol{ki karakteristiki e visoko
statisti~ki zna~ajna (p-0.001). Isti e slu~ajot duri i ne{to so pogolema akumulacija e so zabite kade e evidentirano prisustvo na aproksimalna kariozna lezija i
taa iznesuva 2.01 a razlikata pomegu
kontrolnat grupa i prethodno spomenatata
e visoko statisti~ki zna~ajna (p-0001).
58 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
Në grafikonin 2 është paraqitur inflamacioni gingival tek grupet e hulumtuara dhe është shprehur nëpërmjet
indeksit IIG.
Na grafikonot 2 prezentirana e
gingivalnata
inflamacija
kaj
ispituvanite grupi i e izrazena preki
IGI indeksot.
Graf.2 – Graf.2
Gingivalnata inflamacija e najniska
Inflamcioni gingival është më i ulët tek
kaj
kontrolnata
grupa i iznesuva 0.20; kaj
grupi i kontrollit dhë është 0.20; tek grupi i
grupata
na
zabi
so dentalni restavracii
dhëmbëve me restaurime dentare kriteriumet
~ij morfolo{ki kriteriumi se zadovolimorfologjike të së cilës janë të kënaqshme IIG telni IGI iznesuva 0.50, kaj restavraciështë 0.50, tek restaurimet me gjurmë gin- ite so gingivalna stapalka 1.21, bez kongivale 1.2, pa pikë kontakti 1.51, por tek taktna to~ka 1.51, a kaj zabite so
dhëmbët me lesion karioz aproksimal të pasa- aproksimalna nesanirana kariozna lezija
nuar IIG është 1.61. Dallimi ndërmjet grupit të IGI iznesuva 1.61. Razlikata pome|u
kontrollit dhe grupit të hulumtuar statistikisht kontrolnata grupa i ispituvanite grupi e
statisti~ki zna~ajna (p-0001).
është i rendësishëm (p-0001).
Na grafikonot 3 prika`ana e IndekNë grafikonin 3 është paraqitur indeksi i
sot
na
krvarewe na gingivata kaj ispitugjakosjes së gingivës tek grupet e hulumtuara.
vanite grupi.
Graf.3 – Graf.3
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
59 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
Nga hulumtimet e realizuara shihet
se IGK tek grupi i kontrollit është 0, tek
hulumtuesit me restaurime dentare pa
gjurmues është 0.75 dhe ai dallim statistikisht është i rëndësishëm (p=0,05).
Dallim statistikor i rendësishëm dhe i lartë
ekziston ndërmjet grupit të kontrollit të
hulumtuar, restaurimet dentare pa gjurmë me
të gjithë grupet tjera të hulumtuara (restaurime dentare me gjurmues, restaurime dentare
me pikë kontakti dhe lezionet karioze të
pasanuara) ky dallim është statistikisht i lartë
me dallime sinjifikuese p=0,05.
Në grafikonin 4 është paraqitur migrimi i
epitelit të përfshirë tek të gjitha grupet e hulumtuara dhe është shprehur nëpërmjet indeksit AEM.
Od realiziranite ispituvawa se
gleda deka IKG kaj kontrolnata grupa
e 0, kaj ispitanicite so dentalni
restavracii bez stapalka e 0,75 i taa
razlika e statisti~ki zna~ajna
(p=0,05). Visoko statisti~ka zna~ajna
razlika postoi pome|u kontrolnata grupa
ispitanicite dentalni restavracii bez
stapalka so site ostanati ispituvani grupi (dentalni restavracii so stapalka,
dentalni restavracii so kontaktna to~ka
i ne sanirani kariozni leziii) taa razlika e visoko statisti~ki signifikantna
p=0,05.
Na grafikonot 4 prika`ana e migracijata na pripojniiot epitel kaj site
ispituvani grupi i e izrazena preku AEM
indeksot.
Graf.4 – Graf.4
Od grafikonot se gleda deka apiNga grafikoni shihet se migracioni apikal
i epitelit të përfshirë tek grupi i kontrollit të kalnata migracija na pripojniott epitel
dhëmbëve është 1.00, tek dhëmbët ku kaj kontrolnata grupa na zabi iznesuva
ekziston restaurim i mirë morfologjik gje- 1.00,kaj zabite kade postoi dobra morforestavracija odnosno kade ne
gjësisht ku nuk ekziston gjurma gingivale dhe lo{ka
postoi gingivalna stapalka a ima
pikë kontakti AEM ishte 1.20 dhe ky dallim i kontaktna to~ka AEM iznesuva 1,20 i taa
krahasuar me grupin e kontrollit nuk është ralika sporedena so kontrolnata grupa ne
statistikisht i rendësishëm. Ndërsa, dallimi e statisti~oki zna~ajna. Dodeka pak razndërmjet grupit të kontrollit dhe grupit të likata pomegu kontrolnata grupa i
dhëmbëve me gjurmë gingivale, mungesa e grupata na zabi so gingivalna stapalka,
pikës së kontaktit dhe dhëmbët me lezion ka- otsustvo na kontaktna to~ka i zabite so
rioz aproksimal të pasanuar statistikisht është nesanirana aproksimalna kariozna lezija
e statisti~ki zna~ajna (p-0001)
i rëndësishëm p-0001).
Ovie ispituvawa jasno uka`uvaat na
Këto hulumtime qartë tregojnë në ndinegativnoto
vlijanie na lo{ite dentalni
kimin negativ të restaurimeve të këqija denrestavracii
i
se vklu~uvaat vo grupata na
tare dhe kyçen në grupin e faktorëve jatrogen
etiolo~ki
jatrogeni
faktori koi mo`aat
etiologjik të cilët mund të kenë ndikim të
da
imat
direkno
ili
indirektno vlijanie
drejtpërdrejtë ose jo të drejtpërdrejtë mbi
vrz
favorizacijata
na parodontalnata
favorizimin e sëmundjes parodontale.
bolest.
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
60 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
Më shpesh efekti i veprimit të
drejtpërdrejtë dhe jo të drejtpërdrejtë
thuret dhe flasim për efekt të bashkuar
të përgatitjeve të këqija konzervative.
Veprimi i drejtpërdrejtë më shpesh
është mekanik dhe është shkaktuar në kushte
kur ekziston gjurma e mbushjeve aproksimale
ose gjatë mbushjeve nga klasi i pestë, kur
mbushja është zgjeruar jashtë nga kaviteti.
Ndërsa, veprimin indirekt e manifestojnë
nëpërmjet pamundësisë për mirëmbajtje të
higjienës orale dhe krijimin e kushteve për
grumbullimin e sasive më të mëdha të pllakut
dentar, e që rezulton në proces destruktiv të
përshpejtuar të kompleksit parodontal.
Nëpërmjet hulumtimeve të veta krahasuese Dzudza (5), Larato (8), Popova (9), Stores (10) i Zander (7), tregojnë se grumbullimi i
pllakut dentar dhe shkalla e dëmtimit
parodontal është më e madhe në atë anë në të
cilën gjinden shtesat konservative të papërshtatshme në krahasim me anën kontrolluese-detyruar, ku dhëmbi është i paprekur. Në
kushte kur ekziston lezion karioz i pasanuar
shpesh herë vjen deri te paraqitja e përtypjes
së njëanshme, për shkak të pranisë së dhimbjes. Për këtë shkak kjo pjesë është në
afunksion, mungon vetëpastrimi fiziologjik si
dhe stimulimi fiziologjik i paradontit, me çka
favorizohet akumulimi i pllakut dentar dhe me
këtë edhe inflamacioni i gingivës dhe progresi
i sëmundjes parodontale.
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
Naj~esto efektot na direktnoto
i indireknoto dejstvo se isprepletuva i zboruvame za zdru`en efekt na
lo{ite konzervativni izrabotki. Direknoto dejstvo naj~esto e mehani~ko
i e predizvikano vo uslovi koga postoi
stapalka na aproksimalnite polnewa ili
pak pri polnewata od petta klasa, koga
plombata e ekspandirana nadvor od
kavitetot. Dodeka pak indirektnoto dejsvo
go manifestiraat preku nemo`nost za
odr`avawe na oralna higiena i sozdavawe
za uslovi za kumulacija na pogolemi
koli~ini na dentalen plak, {to rezultira
vo zabrzan destruktiven proces na
parodontalniot kompleks.
Preku svoi klini~ki komparativni
ispituvawa Dzudza (5), Larato (8), Popova
(9), Stores (10) i Zander (7), poka`uvaat
deka kumulacijata na dentalniot plak i
stepenot na parodontalnoto o{tetuvawe e
pogolemo na onaa strana na koja se nao|aat
nesoodvetni konzervativni nadomestoci
vo sporedba so kontrala-teralnata strana,
kade zabaloto e intaktno. Vo uslovi pak
koga postoi ne sanirana kariozna lezija
~esto pati doa|a do pojava na unilateralno
`vakawe, poradi prisutnata bolka. Poradi toa ovaa regija e vo afunkcija, izostanuva fiziolo{koto samo~istewe kako
i fiziolo{kata stimulacija na parodontot, so {to se favorizira akumulacija
na dentalen plak, a so toa i inflamacija na
gingivata i progresija na parodontalnata
bolest.
61 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
UDC: 616:314.17-008.1-02:616.314-74
ORIGINAL SCIENTIFIVC PAPER (OSP)
DENTAL RESTAURATION, "DEFEND" OR "JATROGEN" FACTOR AT
PARADONTAL ILLNESS
Abstract:
Contemporary understading of the etiology of chronic periodontitis is based on enough evidences and shows that the bacterijal products are responsible for initiang the disease in a
susceptibile host.Localized toothrelated factors may contribute to the periodontal disease by
favoring the formation of patogenic biofilm and limititing the effectiv mechanical c of
bacterijal deposits.
The aim of this study was to demonstrate the rolle of locallised tooth relation factors as a
contributing factors in the etiology and pathogenesis of periodontal disease and their significance in the amount of attachment in the observation patients.In this study participated 275
subjects witth 1925 teeth. The clinical examination includid: indeks of dental plaque (IDP
Sillness_loe); index of gingival inflamation(IGI Loe-Sillnes);index of gingival bleeding
(IGB Cowell); index of appical epiethelial migration (AEM, AAP, 1999).The resultates of
this study were statistically performed bay SPSS and were presented graphically
(p-0.001).The resultas of this studys shows significantlly more plaque, gingival
inflamation,gingival bleeding and apical epithelial migration in experimental (patients with
conservative restavration) than control group.(teeth without conservativ restavration).
Literatura:
1. Addy M.,Bates J.Plaque accumulation following the wearing of different types of removable partial denture J.oral.Rehabilitaion 1979,6,111-117.
2. Ainamo J.,Relationship between malilingment of the theet and periodontal diseses.scand
J.Dent.Res.,1972,80,104-110.
3. Bleden Timothy M.,Toott-Related Issues.,Ann.Periodontol.,1999,4:91-96
4. Broadbent et all.Dental Restauration and their relationship:a risk factor for periodontal attachment loss.J.Clin.Periodontol. 2006,33,803-8010.
5. Dzudza A.,Topic .B.,jaterogeni uzroci parodontalno obolenje.,neadekvatna punjenja.,
SGS,Van.br.Beograd 1977.
6..Glimor N/.Overhanging dental restorations and periodontal disease.,1971,42,8-12.
7. Zander H.A.Effect of silicate Cement and Amalgam on the Gingiva.J. Am. Dent. Ass.
55:11,1957.
8. LaratoD.C.:Influence of Sillicate Cement Restoaration in Gingiva. J. Prosth. Dent. 26:
166, 1971.
9. Popova C.,A.Mlachova.,E.Matanova.,D.Emilov.Localozed tooth-related factors that predispose to attachment loos in patients with chronic periodontitis.,Dentalna Medicina,
1,33-44,2010.
10. Stores L.S. et all.Histological study of Gingivall Tissueu Respons to Amalgam,Sillicate
and Resin Restoaration.J.Periodontol.40:543,1969.
APOLONIA 13 • 26, f. 53-62,Nëntor 2011
62 APOLONIA 13 • 26, str. 53-62, Noemvri 2011
UDK: 616.314.5-089.87-06
IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)
UDK: 616.314.5-089.87-06
PUNIM SHKENCOR BURIMOR (PBSH)
RIZIK FAKTORI ZA
POJAVA NA
KOMPLIKACII PO
HIRUR[KA
EKSTRAKCIJA NA
TRETI MOLARI
FAKTORËT E
RREZIKUT PËR SHFAQJEN
E KOMPLIKIMEVE PAS
NXJERRJES
KIRURGJIKALE TË
MOLARËVE TË TRETË
Apostolova Gordana1, Kostadinova
Marija1, Mindova Sowa1, Gr~ev
Aleksandar3
Gordana Apostollova1, Marija
Kostadinov1,Sonja Mindova2,
Aleksandar Grçev3
Universiteti “Sh. Kirili dhe Metodi” - Shkup
Fakulteti Stomatologjik
1
Katedra për Kirurgji Orale
2
Katedra për Sëmundjet e Gojës dhe Paradontit
3
Katedra për Kirurgji Maksilofaciale
Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij” Skopje
Stomatolo{ki
fakultet
1
Katedra za oralna hirurgija
2
Katedra za bolesti na ustata i parodontot
3
Katedra za maksilofacijalna hirurgija
Abstrakt
Abstrakt
Molarët e tretë të impaktuar janë problematikë
shumë e shpeshtë oralokirurgjikale.
Ndërhyrja kirurgjikale për nxjerrjen e molarëve të
tretë shkakton trauma të indeve që është arsye për paraqitjen e komplikimeve të zakonshme pasoperative si edemë lokale, dhimbje dhe trismus, mbi të cilin intensitet
veprojnë më shumë faktorë të rrezikut.
Qëllimi i këtij punimi është të përcaktohet ndikimi i
gjatësisë së ndërhyrjes operative dhe ekzistimi i perikoronitisit të përsëritur në periudhën paraoperative te pacientët e shëndoshë, mbi paraqitjen dhe peshën e
komplikimeve pasoperative.
Studimi përfshiu 30 pacientëve me molar të tretë të
ndikuar dhe gjysëm të ndikuar tek të cilët ishte indikuar
nxjerrja e të njëjtëve. Për të gjithë të intervistuarit ishte
plotësuar një pyetësor në të cilin ishin regjistruar të
dhënat e nevojshme për kërkimin.
Rezultatet e fituara nuk tregojnë sinjifikacion statistikor
në raport me paraqitjen e komplikimeve pasoperative në
varësi nga prania e perikoronitisit, ndërsa rezultatet janë
statistikisht të rëndësishme në varësi të kohëzgjatjes së
ndërhyrjes operative. Respektimi i parimit bazë kirurgjikal nga ana e kirurgut oral është baza për reduktimin e
komplikimeve pasoperative.
Fjalët kyçe: molarët e tretë të impaktuar, nxjerrje
kirurgjikale, dhimbje, ënjtje, trismus.
Impaktirani treti molari se mnogu ~estas
oralnohirur{ka problematika. Hirur{kata intervencija za ekstrakcija na tretite molari predizvikuva
trauma na lokalnite tkiva {to e pri~ina za pojava na
voobi~aeni postoperativni komplikacii od tipot na
lokalen edem, bolka i trizmus, vrz ~ii inrtenzitet
deluvaat pove}e rizik faktori
Celta na ovoj trud e da se odredi vlijanieto na
dol`inata na operativnata intervencija i postoewe
na rekurenten perikoronitis vo predoperativniot
period kaj zdravi pacienti, vrz pojavata i te`inata na
postoperativnite komplikacii.
Vo istra`uvaweto bea vklu~eni 30 pacienti so
impaktirani i poluimpaktirani treti molari kaj koi
be{e indicirana ekstrakcija na istite. Za site
ispitanici be{e popolnet pra{alnik vo koj bea
evidentirani podatoci potrebni za istra`uvaweto.
Dobienite rezultati ne poka`uvaat statisti~ka signifikantnost vo odnos na postoperativnata
pojava na komplikacii vo zavisnost od prisustvoto na
perikoronitis, dodeka rezultatite se statisti~ki
zna~ajni vo zavisnost od dol`inata na operativnata
intervencija. Po~ituvaweto na osnovnite hirur{ki
principi od strana na oralniot hirurg e osnova za
namaluvawe na postoperativnite komplikacii.
Klu~ni zborovi: impaktirani treti molari,
hirur{ka intervencija, bolka, edem, trizmus.
Adresa:
Apostolova Gordana
Vodnjanska 17
Skopje
071 320 335
[email protected]
APOLONIA 13 • 26, f. 9-17, Nëntor 2011
63
APOLONIA 13 • 26, str. 9-17, Noemvri 2011
RIZIK FAKTORI ZA
POJAVA NA
KOMPLIKACII PO
HIRUR[KA
EKSTRAKCIJA NA
TRETI MOLARI
FAKTORËT E RREZIKUT
PËR SHFAQJEN E
KOMPLIKIMEVE PAS
NXJERRJES KIRURGJIKALE
TË MOLARËVE TË TRETË
Voved
Hyrje
Molarët e tretë të impaktuar janë problematikë shumë e shpesht oralokirurgjike.
Në paraqitjen e molarëve të tretë të impaktuar
ndikojnë shumë faktorë të karakterit të
përgjithshëm dhe lokal, mirëpo si shkaktar më
i shpeshtë theksohet mungesa e hapësirës në
harqet dentare (1). Diagnoza e dhëmbit të
impaktuar caktohet me ekzaminim klinik dhe
verifikim rëntgen në lidhje me ekzistimin e
tij, pozitën dhe raporti me struktura të tjera
anatomike. Dhëmbët e impaktuar mund të
jenë pjesërisht të dalë (gjysëm impaktuar) dhe
të padalë, të mbuluara me struktura inde të
buta-kockore (plotësisht të impaktuara). Në
molarët e tretë gjysëm të impaktuar, i shpeshtë
është infeksioni në hapësirën ndërmjet sipërfaqes okluzale të dhëmbit dhe indit të butë që e
mbulon, e njohur si pericoronitis. Molarët e
tretë të impaktuar nxirren për shkak të arsyes
ortodontike, protetike ose për shkak të
infeksionit të përsëritur në plasjen perikoronare.
Nxjerrja kirurgjikale e molarëve të tretë
kryhet me anestezion lokal. Fillon me incizionin e indit të butë, më pas pason ngritja e
llambës mukoperiostale, osteotomija, nxjerrja
e dhëmbit, përpunimi i plagës dhe vënia e
sutureve. Procedura shkakton trauma të
indeve lokale që është arsye për paraqitjen e
komplikimeve të zakonshme pasoperative nga
lloji i edemit lokal, dhimbje ose trismus (2).
Paraqitja e këtyre komplikacioneve është e
zakonshme, por intensiteti dhe kohëzgjatja e
tyre varet nga shumë faktorë, ndër të cilët do
të përmendim gjatësinë e zgjatjes së ndërhyrjes, prania e perikoronitis, kryerjen e
osteotomisë së gjerë dhe (mos) respektimin e
parimeve themelore kirurgjikale, sigurimi i
qasjes adekuate, rruga e nxjerrjes së dhëmbit
dhe përdorimi i forcës së kontrolluar. Njohja e
këtyre të dhënave do ti lejojë terapeutit identifikimin e saktë të komplikimeve të lidhura me
procedurën kirurgjike dhe trajtimin e duhur të
tyre.
APOLONIA 13 • 26, f. 9-17, Nëntor 2011
Impaktirani treti molari se mnogu
~esta oralnohirur{ka problematika. Na
pojavata na impaktiranin zabi vlijaat
mnogu faktori od op{t i lokalen karakter, no kako naj~ewst pri~initel se naveduva nedostatokot na prostor vo dentalnite lakovi(1). Dijagnoza na impaktiran
zab se postavuva so klini~ki pregled i
rentgenolo{ka verifikacija vo odnos na
negovoto postoewe, polo`ba i soodnos so
ostanatite anatomski strukturi. Impaktiranite zabi mo`at da bidat delumno
izniknati (poluimpaktirani) i neizniknati, pokrieni so koskenomekotkivni
strukturi (celosno impaktirani). Kaj
poluimpaktiranite treti molari, ~esta e
pojavata na infekcija vo prostorot pome|u
okluzalnata povr{ina na zabot i mekoto
tkivo {to go prekriva, poznata kako pericoronitis. Impaktiranite treti molari
se ekstrahiraat zaradi ortodontski,
protetski pri~ini ili poradi prisutna
rekurentna, infekcija vo perikoronarnata puknatina.
Hirur{kata ekstrakcija na tretite
molari se izveduva vo lokalna anestezija.
Zapo~nuva so mekotkivna incizija po {to
sleduva podigawe na mukoperiostalnoto,
osteotomija, ekstrakcija na zabot, obrabotka na ranata i postavuvawe na suturi.
Sam,ata postapka predizvikuva trauma na
lokalnite tkiva {to e pri~ina na pojava
na voobi~aeni postoperativni komplikacii osd tipot na lokalen edem, bolka ili
trizmus (2). Pojavata na ovie komplikacii
e voobi~aena, po nivniot intenzitet i
vremetraewe zavisat od brojni faktori
me|u koi }e gi spomeneme dol`inata na
traewe na intervencijata, prisustvoto na
perikoronitis, ziveduvawe na obemna
osteotomija i (ne)po~ituvawe na osnovnite hirur{ki principi-obezbeduvawe
adekvaten pristap, pravec na izvlekuvawe
na zabot i upotreba na kontrolirana sila.
Poznavaweto na ovie podatoci }e mu
ovozmo`i na terapevtot pravilna identifikacija na komplikaciite povrzani so
hirur{kata procedura i soodvetna
terapija na istite.
64
APOLONIA 13 • 26, str. 9-17, Noemvri 2011
Edhe pse të kalueshme, këto
komplikime shkaktojnë parehati, si për
pacientin, ashtu edhe për terapeutin.
Sikleti
për pacientin mund të
reduktohet me biseda paraoperative në
raport me periudhën pasoperative të pritur,
përderisa teraputi mund ta rregullojë rrjedhën
pasoperative me teknikë të kujdesshme
kirurgjikale dhe përkujdesjen e duhur
pasoperative, pa përfshirjen e recetave të
panevojshme për komplikime të cilët nuk
kanë etiologji infektive(3).
Duke i marrë parasysh këto të dhëna, me
qëllim që të vijmë deri te njohuritë tona për
faktorët që ndikojnë në paraqitjen dhe rëndësinë e komplikimeve pasoperative, e kemi
vënë edhe qëllimin e këtij punimi, për të
përcaktuar ndikimin e gjatësisë së ndërhyrjes
operative dhe ekzistencën e perikoronitisit në
periudhën para operative te pacientëtet e
shëndoshë, në paraqitjen dhe peshën e
komplikimeve pasoperative të llojit edemë,
dhimbje dhe trismus, 24 orë pas ndërhyrjes
oralokirurgjike.
Materijal i metod
Materiali dhe metodat
Hulumtimi ishte kryer në Klinikën për
Kirurgji orale në Qendrën klinike stomatologjike “Shën Pantelejmoni” në Shkup dhe
katedra për kirurgji orale në Fakultetin
stomatologjik në UKIM në Shkup.
Për të realizuar qëllimin e vënë në
hulumtim u përfshitën 30 pacientë të shëndoshë me molar të tretë të impaktuar dhe
gjysëm të impaktuar. Me anamnezë, ekzaminim klinik dhe analizë rëngenologjike ishte
konfirmuar diagnoza dhe ishte vënë indikacioni për nxjerrjen e të njëjtëve. Tek të gjithë
të intervistuarit nëpërmjet anamnezës ishte
përjashtuar ekzistenca e sëmundjes kronike
sistemike ose lloj tjetër gjendjeje imunologjike e kompromentuar. Tek të gjithë pacientët ishte kryer nxjerrje kirurgjikale e
molarëve të tretë me aplikimin e anestezisë
lidocain adrenalin 2% në formën e një
anestezioni mandibular të infiltruar ose tuber.
Procedura standarde kirurgjikale përbëhej nga incizioni i indit të butë me bistur,
ngritja e llambave mukoperiostale, osteotomija, nxjerrjen e dhëmbit (sipas nevojës edhe
ndarjen e saj), shtyerje e thellë e plagës, vënia
e sutureve dhe hemostazës sipërfaqësore. Të
gjithë pacientët u këshilluan (udhëzime me
shkrim) që t’i përmbahen protokollit standard
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
Iako minlivi, ovie komplikacii
predizvikuvaat neprijatnost, kako za
pacientot, taka i za terapevtot.
Neprijatnosta na pacientot mo`e da
se namali so pretoperativna diskusija vo odnos na o~ekuvaniot postoperativen period, dodeka terapevtot
mo`e da go regulira postoperativniot tek
so vnimatelna hirur{ka tehnika i soodvetna postoperativna nega, bez vklu~uvawe
na nepotrebni preskripcii za komplikacii
koi
nemaat
infektivna
etiologija(3)
Zemaj}i gi vo predvid navedenite
podatoci, a so cel da dojdeme do sopstvena
soznanija za faktorite, koi vlijaat vrz
pojavata i te`inata na postoperativnite
komplikacii, ja postavivme i celta na ovoj
trud, da se odredi vlijanieto na dol`inata
na operativnata intervencija i postoeweto na perikoronitis vo predoperativniot period kaj zdravi pacientui, vrz
pojavata i te`inata na postoperativnite
komlikacii od tipot na edem, bolka i
trizmus, 24 ~asa po oralnohirur{kata
intervencija.
Istra`uvaweto be{e realizirano na
Klinika za oralna hirurgija prin Stomatolo{kiot klini~ki centar “Sv. Pantelejmon vo Skopje i na Katedrata za oralna
hirurgija na Stomatolo{kiot fakultet
pri UKIM vo Skopje.
Za realizacija na postavenata cel vo
istra`uvaweto bea vklu~eni 30m zdravi
pacienti so implaktirani i poluimpaktirani treti molari. So anamneza, klini~ki pregled i rentgenolo{ka analiza
be{e potvrdena dijagnozata i postavena
indikacija za ekstrakcija na istite. Kaj
cite ispitanici preku anamnezata be{e
isklu~eno postoewe na hroni~ko sistemsko zaboluvawe ili drug vid na imunolo{ko kompromitira~ka sostojba. Kaj site
pacienti
be{e
izvedena
hirur{ka
ekstrakcija na tretite molari so aplikacija na anestetik Lidocain, adrenalin 2%
vo vid na infiltrativna mandibularna
ili tuber anestezija. Standardnata hirur{ka postapka se sostoe{e od mekotkivna
incizija so skalpel, podigawe na mukoperiostalno lambo, osteotomija, izvlekuvawe na zabot (po potreba i negova
separacija), dlaboko ispirawe na ranata,
postava na suturi i povr{inska hemostaza.
Site pacienti bea sovetuvani (so pismeno
upatstvo)
da
se
pridr`uvaat
do
standardniot postopertiven protokol;
65 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
pasoperativ: aplikimi lokal i fashave të
ftohta, konsumi i ushqimve të lëngshme
dhe të ftohta, analgetik sipas nevojës
dhe mbajtja e higjienës së plagës me
larje pas çdo vakti. Për të gjithë të
hulumtuarit ishte plotësuar një pyetësor në të
cilin ishte evidentuar kohëzgjatja e ndërhyrjes
si dhe rrjedha pasoperative në aspektin e
paraqitjes së intensitetit të dhimbjes (s’ka, e
dobët, mesatare, e fuqishme), edemë (s’ka, i
vogël, i mesëm, i madh) dhe trismus (s’ka,
shkalla e parë, e dytë) pas 24 orësh. Tek të
gjithë pacientët janë larguar suturet pas 7
ditësh nga ndërhyrja.
Rezultatet e fituara ishin përpunuar
statistikisht në programin STATISTICA 7.1
me aplikim e përqindjes së strukturës, masat e
tendencës qëndrore, Pearson Chi-square dhe
Spearman Rank Order correlation(R).
aplikacija na lokalni ladni oblogi,
konsumirawe te~na i ladna hrana,
analgetici po potreba i odr`uvawe
na higiena na ranata so ispirawe po
sekoj obrok. Za site ispitanici be{e
popolnet pra{alnik vo koj be{e
evidemntirano vremetraeweto na intervencijata kako i postoperativniot tek vo
odnos na pojava i intenzitet nqa bolka
(nema, umerena, silna), edem (nema, mal,
sreden, golem) i trizmus (nema, prv, vtor
stepen) po 24 ~asa. Kaj site pacienti suturi bea otstraneti po 7 dena od intervencijata.
Dobienite rezultati bea statisti~ki
obraboteni vo programot STATISTIKA
7.1. so primena na procenti na struiktura,
merki na centralna tendencija. Pearson
Chi-square i Speraman Rank Order correlation
(R).
Rezultati
Rezultatet
Në mostrën tonë kërkimore, 9 të
hulumtuar ishin meshkuj dhe 21 femra. Lidhja
midis gjinisë dhe paraqitjes së çdo komplikimi pasoperativ individualisht nuk tregon
rëndësi statistikore.
Tek 12 pacient molarët e tretë u impaktuan plotësisht, ndërsa tek 18 gjysëm të
impaktuar. Episode të kaluara të perikoronitisit ishin evidentuar tek 9 të hulumtuar,
ndërsa 21 prej tyre nuk kishin infeksion në
periudhën paraoperative.
Vo na{iot istra`uva~ki primerok, 9
ispitanici bea od ma{ki pol, a 21 od
`enski pol. Korelacijata pome|u polot i
pojavata na sekoja postoperativna komplikacija poedine~no ne poka`uva statisti~ka zna~ajnost.
Kaj 12 pacienti tretina molari bea
potpolno impaktirani, dodeka kaj 18 poluimpaktirani. Minati episodi na perikoronitis
bea
evidentirani
kaj
9
ispitanici, dodeka 21 od niv nemale
infekcija vo preoperativniot period.
Pearson Chi-square: 92, df=3, p=82
Edemi pas Edemi pas
Edemi pas 24
orësh, i
24 orësh,
24 orësh dobët
mesatar
nuk ka
Perikoronit
Count
Mungon
Otsuten
Total Percent
Count
Total Percent
Count
Total Percent
Prezent
Prisuten
All Grps
Edemi pas
24 orësh, i
madh
Row
Totals
Edem po 24
~asa nema
Edem po
24 ~asa
slab
Edem po 24
~asa
sreden
Edem po
24 ~asa
golem
2
10
6
3
21
6.67%
33.33%
20.00%
10.00%
70.00%
2
4
2
1
9
6.67%
4
13.33%
13.33%
14
46.67%
6.67%
8
26.67%
3.33%
4
13.33%
30.00%
30
Tab. 1 Paraqitja e Pearson Chi-square në raport me prezencën e perikoronitisit dhe paraqitja
postoperative e edemit pas 24 orësh
Tab. 1 Prikaz na Pearson Chi-square vo odnos na prisustvoto na perikoronitis i
postoperativna pojava na edem po 24 ~asa
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
66 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
Në tabelën 1 është paraqitur distribuimi i të dhënave që kanë të bëjnë me
shfaqjen dhe madhësinë (pesha) e
edemit pasoperativ në varësi nga prania
e perikoronitisit.
Nga pacientët pa perikoronitis (70%), tek
10 (33,33%) ishte vërejtur shfaqja e edemit të
vogël, tek 6 (20,00%) paraqitja e edemit
mesatar, tek 3 (10.00%) edem i madh dhe tek
2 (6,67%) nuk ka edem.
Nga pacientët me perikoronitis (30%),
tek 4 (13,33%) ishte vënë re shfaqja e edemit
të vogël, tek 2 (6,67%) shfaqja e edemit të
mesëm, tek 1 (3.33%) edem i madh dhe tek 2
(6,67%) nuk ka edem.
Për χ 2 = 0,92 dhe p> 0,05 (p = 0,82) në
distribuimin e treguar nuk ka dallim të theksuar.
Në tab. 2 është paraqitur distribuimi i të
dhënave që kanë të bëjnë me shfaqjen e
dhimbjes pas 24 orëve në varësi nga prania e
perikoronitisit.
Na tabela 1 prika`ana e distribucija na podatoci koi se odnesuvaat na
pojavata i goleminata (te`inata) na
postoperativniot edem vo zavisnost od
prisustvoto na perikoronitis.
Od pacientite bez perikoronitis
(70%), kaj 10 (33,33%) be{e zabele`ana
pojava na mal edem, kaj 6 (20,00%), pojava na
sreden edem, kaj 3 (10,00%) golem edem, a kaj
2 (6,67%) nema edem.
Od pacientite so perikoronitis
(30%), kaj 4 (13,33%), be{e zabele`ana
pojava na mal edem, kaj 2 (6.67%) pojava na
sreden edem, kaj 1 (3.33%) golem edem, a kaj
2 (6.67%) nema edem.
Za χ 2 = 0,92 i r>0,05(r=0.82) vo prika`anata distribucija nema zna~ajna
razlika.
Na tabela 2 prika`ana e distribucija
na podatoci koi se odnesuvaat na pojavata
na bolka po 24 ~asa vo zavisnost od
prisustvoto na perikoronitis.
Pearson Chi-square: 92, df=3, p=82
Dhembje
Dhembje
Dhembje
pas 24
pas 24
pas 24
orësh - nuk
orësh, i
orësh,
ka
dobët
mesatar
Perikoronit
Count
Mungon
Otsuten
Total Percent
Count
Total Percent
Count
Total Percent
Prezent
Prisuten
All Grps
Dhembje
pas 24
orësh, i
madh
Row
Totals
Bolka po
24 ~asa
nema
Bolkapo
24 ~asa
slab
Bolkapo
24 ~asa
sreden
Bolkapo
24 ~asa
golem
7
10
3
1
21
23.33%
33.33%
10.00
3.33%
70.00%
3
5
1
0
9
10.00%
10
33.33%
16.67%
15
50.00%
3.33%
4
13.33%
0.00%
1
3.33%
30.00%
30
Tab. 2 Paraqitja e Pearson Chi-square në raport me prezencën e perikoronitisit dhe paraqitja
postoperative e dhembjes pas 24 orësh
Tab. 2 Prikaz na Pearson Chi-square vo odnos na prisustvoto na perikoronitis i
postoperativna pojava na bolka po 24 ~asa
Kaj 10 pacienti bez perikoronitis
Tek 10 pacientë pa perikoronitis (33,33%)
ishte vërejtur shfaqje e dhimbjes së vogël, tek 3 (33,33%) be{e zabele`ana pojava na slaba
(10.00%) shfaqje e dhimbjes mesatare, tek 1 bolka, kaj 3 (10,00%) pojava na umerena
(3.33%) shfaqje e dhimbjes së fortë dhe tek 7 bolka, kaj 1 (3.00%) pojava na silna bolka, a
kaj 7 (23.33%) nema pojava na bolka.
(23, 33%) nuk ka shfaqje të dhimbjes.
Kaj 5 pacienti so perikoronitis
Tek
5 pacientë me perikoronitis
(16.67%) ishte vërejtur shfaqje e dhimbjes së (16.67%) be{e zabele`ana pojava na slaba
vogël, tek 1 (3.33%) shfaqje e dhimbjes bolka, kaj 1 (3.33%) pojava na umerena
mesatare, tek 3 (10.00%) nuk ka shfaqje të bolka, kaj 3 (10,00%) nema pojava na bolka,
dhimbjes dhe tek asnjë nuk ishte vënë re a nitu kaj eden pacient ne be{e zabele`ana
pojava na silna bolka.
shfaqja e dhimbjes së fortë.
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
67 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
Për χ2=0,56 dhe p>0,05(p=0,91) në
distribuimin e treguar nuk ka dallim të
rëndësishëm.
Në tab. 3 është paraqitur distribuimi i të dhënave që kanë të bëjnë me
shfaqjen e shkallës së trismusit pasoperativ në
varësi nga prania e perikoronitisit.
Za χ2=0,56 i p>0,05(p=0,91) vo prika`anata distribucija nema zna~ajna
razlika.
Na tabela 3 prika`ana e distribucija na podatoci koi se odnesuvaat
na pojavata i stepenot na postoperativniot trizmus vo zavisnot od prisustvoto na
perikoronitis.
Pearson Chi-square: 92, df=3, p=82
pas
Trizmus pas 24 Trizmus
Trizmus pas 24h
24h shk. I
orësh
nuk
ka
shk. II
Perikoronit
Trizmus po
Mungon
Count
Otsuten
Total Percent
Prezent
Count
Prisuten
Total Percent
Count
Total Percent
All Grps
Row
Totals
Trizmus po 24
~asa nema
24 ~. prv
stepen
Trizmus po 24~.
vtor stepen
11
7
3
21
36.67%
23.33%
10.00%
70.00%
5
3
1
9
16.67%
16
53.33%
10.00%
10
33.33%
3.33%
4
13.33%
30.00%
30
Tab. 3 Paraqitja e Pearson Chi-square në raport me prezencën e perikoronitisit dhe paraqitja
postoperative e trizmusit pas 24 orësh
Tab. 3 Prikaz na Pearson Chi-square vo odnos na prisustvoto na perikoronitis i
postoperativna pojava na trizmus po 24 ~asa
Tek 7 pacientë pa perikoronitis (23,33%)
%) ishte vërejtur shfaqje e trismusit shkalla e
parë, tek 3 (10.00%) shfaqje e trismusit
shkalla e dytë, tek 11 (36,67%) nuk është
vërejtur shfaqja e trismusit.
Tek 3 pacientët me perikoronitis
(10.00%) ishte vërejtur shfaqje e trismusit
shkalla e parë, tek 1 (3.33%) shfaqje e trismusit shkalla e dytë, e tek 5 pacientë (16.67%)
nuk ka shfaqje të trismusit në periudhën
pasoperative.
Për χ2=0,59 dhe p>0,05(p=0,97) në distribuimin e treguar nuk ka dallim të theksuar.
Kohëzgjatja e ndërhyrjes ndryshon në
intervalin 43,83-17,82 minuta, ± 95,00%
Confidens int. 37,18-50,49. Kohëzgjatja minimale e intervenimit ishte 20 minuta, e
maksimumi 88 minuta (Tabela 4).
Zgjatja
Traewe
Valid
N
Mean
30
43.83
Kaj 7 pacienti bez perikoronitis
(23,33%) be{e zabele`ana pojava na
trizmus od prv stepen, kaj 3(10,00%) pojava
na trizmus od vtor stepen, kaj 11(36,67%)
ne e zabele`ana pojava na trizmus.
Kaj 3 pacienti so perikoronitis
(10,00%) be{e zabele`ana pojava na
trizmus od prv stepen, kaj 1(3,33%) pojava
na trizmus od vtor stepen, a kaj 5 pacienti
(16,67%) nema pojava na tgrizmus vo
postoperativniot period.
Zas χ 2 =0,59 i p>0,05(p=0,97) vo prika`anata diostribucija nema zna~ajna razlika.
Dol`inata na traeweto na intervencijata varira vo intervalot 43,83-17,82 minuti +-95,00% Confidens int. 37,18-50,49.
Minimalnoto vremetraewe na intervencijata iznesuva 20 minuti, a maksimalnata
88 minuti (tabela 4).
Confidence Confidence
-95.00%
-95.00%
37.18
50.49
Minimum
Maximum
Std. Dev
20.00
88.00
17.82
Tab. 4 Zgjatja e intervenimit në minuta
Tab. 4 Traewe na intervencijata vo minuti
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
68 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
Raporti i shqyrtuar/korrelacion
ndërmjet kohëzgjatjes së ndërhyrjes dhe
paraqitjes së edemit pasoperativ / R =
0,56 (p <0,05) /; dhimbje pas 24 h / R =
0,74 (p <0,05) / dhe trismus pas 24 h / R =
0,52 (p <0,05)/, tregoi ekzistencën e lidhshmërisë mesatarisht të fortë dhe të rëndësishme.
Grafikoni 1 e tregon raportin (korrelacionin) ndërmjet gjatësisë së ndërhyrjes dhe të
shfaqjes së edemit pasoperativ pas 24 orëve.
Ispitaniot odnos/korelacija pome|u dol`inata na traewe na intervencijata i pojavata na postoperativen edem /R=0,56 (p<0.05)/; bolka
po 24 ~asa /R=0,74(p>0.05)/ i trizmus
po 24 ~asa / R=0,52(p<0.05)./ poka`a postoewe na sredno jaka i zna~ajna povrzanost.
Grafikon 1 go prika`uva odnosot (korelacija) pome|u dolzinata na traeweto na
intervencijata i nastanuvaweto na postoperativniot edem po 24 ~asa.
Graf. 1 Korelacioni ndërmjet gjatësisë së ndërhyrjes dhe shfaqjes së edemit pas 24 orësh
Graf. 1 Korelacijata pome|u dol`inata na traewe na intervencijata i pojavata
na edem po 24 ~asa
Za R=0,56(p<0,05) postoi sredno jaka i
Për R = 0,56 (p <0,05) ekziston korezna~ajna
korelacija. Imeno, prodol`uvalacion i mesëm, i fortë dhe i rëndësishëm. Në
weto
na
traeweto na intervencijata
fakt, zgjërimi i kohëzgjatjes së ndërhyrjes
sledeno
e
so
rast na goleminata (intenështë i ndjekur me një rritje të madhësisë (inzitetot)
na
postoperativniot
edem po 24
tensiteti) të edemit pasoperativ pas 24 orësh.
Në graf. 2 është treguar raporti/ korrela- ~asa.
Na Graf. 2 prika`an e odnosot/ korecionin ndërmjet gjatësisë së ndërhyrjes dhe të
lacijata
pome|u dol`inata na traeweto na
shfaqjes së dhimbjes pasoperativ pas 24
intervencijata
i nastanuvaweto na postorëve.
operativna bolka po 24 ~asa.
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
69 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
Graf. 2 Korelacioni ndërmjet gjatësisë së ndërhyrjes dhe shfaqjes së dhembjes pas 24 orësh
Graf. 2 Korelacijata pome|u dol`inata na traewe na intervencijata i pojavata
na bolka po 24 ~asa
Za R=0,74(p<0.05) postoi sredno jaka i
Për R = 0,74 (p <0,05) ekziston një korelacion mesatarisht i fortë dhe i rëndësishëm. zna~ajna korelacija. Imeno, prodol`uvaNë fakt, zgjerimi i kohëzgjatjes së ndërhyrjes weto na traeweto na intervencijata sleështë ndjekur me rritjen e intensitetit të deno e so rast na intenzitetot na postoperativnata bolka po 24 ~asa.
dhimbjes pasoperativ pas 24 orësh.
Graf. 3 Korelacioni ndërmjet gjatësisë së ndërhyrjes dhe shfaqjes së trismusit pas 24 orësh
Graf.3 Korelacijata pome|u dol`inata na traewe na intervencijata i pojavata
na trizmus po 24 ~asa
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
70 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
Në graf. 3 është treguar raporti /
korrelacionin ndërmjet gjatësisë së ndërhyrjes dhe të shfaqjes së trismusit 24 orë
pas intervenimit.
Për R = 0,52 (p <0,05) ekziston
një korelacion mesatarisht i fortë dhe i rëndësishëm. Në fakt, zgjërimi i kohëzgjatjes së
ndërhyrjes është ndjekur me rritjen e shkallës
së trismusit pasoperativ pas 24 orësh.
Diskutimi
Diskusija
Shfaqja e komplikimeve pasoperative
dhe arsyet që të njëjtat i shkaktojnë gjithnjë e
më tepër bëhen temë e studimeve klinike
(3,4,5) me çka rezultatet e fituara paraqesin
bazë për diskutim dhe kërkime të mëtejshme
klinike.
Gjatë çdo ndërhyrjeje oralokirurgjike
ndodh trauma e indeve nga prerje e indeve të
buta, lartësia e llambës mukoperiostale,
procedura e osteotomisë dhe suturimi. Në
ekartimin e Llambës mukoperiostale ka
mundësi të dëmtimit të indeve të buta dhe me
osteotomin ka mundësi për ngrohje dhe
nekrozë të indeve kockore. Sa më shumë zgjat
ndërhyrja, aq më e madhe është mundësia për
shkaktimin e traumave indore.
Edemi pasoperativ është një komplikim i
pritur pas nxjerrjes së dhëmbëve të impaktuar.
Shfaqet si rezultat i gjakrrjedhjes së lëngjeve
nga indet e traumatizuara për shkak të
shkatërrimit apo pengimit të enëve limfatike
që rezulton me ndërprerjen në rrjedhën
limfatike dhe akumulimin indor (6). Nivelin e
tij maksimal e arrin pas 48 orësh pasoperative,
e pastaj gradualisht zvogëlohet dhe mblidhet
plotësisht për 7 ditë. Edemi traumatikë
trajtohet në mënyrë simptomatike, me
aplikimin e fashave ekstraorale e të ftohta
menjëherë pas procedurës oralokirurgjike (7).
Në studimin tonë nuk kemi fituar dallim
të rëndësishëm statistikor në aspektin e
lidhshmërisë së edemit me ekzistimin paraoperativ të perikoronitisit, që është në
përputhje me gjetjet e Fragiskos (1), dhe në
kundërshtim me gjetjet e Haug (8) ku është
paraqitur incidenca në rritje e edemit në varësi
nga prania e perikoronitisit në periudhën
paraoperative.
Shfaqja e dhimbjes pas ndërhyrjes së
kryer është komplikim i shpeshtë për shkak të
ekzistencës së traumës së indeve lokale.
Fillon menjëherë pas përfundimit të veprimit
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
Na grafikon 3 prika`an e
odnosot / korelacijata pome|u dol`inata na traewe na intervencijkata i
nastanuvaweto na trizmus 24 ~asa po
intervencijata.
Za R=0,52(p<0,05) postoi sredno jaka i
zna~ajna korelacija. Imeno, prodol`uvaweto na traeweto na intervencijata sledeno e so porast na stepenot na postoperativniot trizmus po 24 ~asa.
Postoperativnata pojava na komplikacii i pri~inite koi istite gi predizvikuvaat se pove}e stanuva tema na klini~kite
studii (3,4,5) so {to dobienite rezultati
pretstavuvaat osnova za diskusija i za
ponatamo{ni klini~ki istra`uvawa.
Vo tekot na sekoja oralnohirur{ka
intervencija nastanuva trauma na tkivoto
od izvr{enatamekotkivna incizija, elevacijata na muskoperiostalno lambo, postapkata na osteotomija i suturirawe. Pri
ekartirawe na mukoperiostalnoto lambo
postoi mo`nost za povreda na mekoto
tkivo, a so osteotomijata mo`nost za
zagrevawe i nekroza na koskenoto tkivo.
Kolku podolgo trae intervencijata, tolku
e pogolema mo`nosta za predizvikuvawe na
tkivna trauma.
Postoperativniot edem e o~ekuvana
komplikacija po ekstrakcija na impaktirani zabi. Se javuva kako rezultat na
ekstravazacija na te~nost od strabna na
traumatiziranite tkiva zaradi destrukcija ili opstrukcija na limfnite sadovi {to
rezultira so prekin vo limfniot protok i
tkivna akumulacija (6). Svoeto maksimalno nivo go dostignuva po 48 ~asa postoperativno, a potoa postepeno se namaluva
i se resorbira vo celost za 7 dena.
Traumatski edem se tretira simptomatski,
so aplikacija na ekstraoralni ladni
oblogi vedna{ po zavr{uvaweto na
oralnohirur{kata procedura(7).
Vo na{eto istra`uvawe ne dobivme
statisti~ki zna~ajna razlika vo odnos na
povrzanosta na edemot so predoperativnoto postoewe na periokoronitis, {to
e soglasno so naodite na Fragiskos (1), a
sprotivno na naodite na Haug(8) kade e
prika`ana zgolemena incidenca na edem vo
zavisnost od prisustvoto na periokoronitis vo predoperativniot period.
Pojavata na bolka po izvr{enata intervencija e ~esta komplikacija zaradi postoewe na lokalna tkivna trauma. Zapo~nuva
vedna{ po prestanokot na dejstvoto na
71 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
të anestezionit lokal dhe e arrin maksimumin e tij në orët e para 6-12 orë
pasoperative. Duke e pasur parasysh
këtë fakt, shumë autorë rekomandojnë
përdorimin e analgetikëve para fillimit
të ndërhyrjes me çka bllokohen receptorët për
dhimbje para fillimit të traumës kirurgjikale
(9).
Pacientët duhet të kenë pritje reale në
lidhje me paraqitjen e dhimbjes për të shmangur momentin psikologjik të befasisë.
Studime të shumta (7,10,11e ndjekin
dhimbjen pasoperative dhe nuk tregojnë
dallime sinjifikuese në rrjedhën pasoperative,
kur janë anketuar pacientët me ose pa praninë
e perikoronitisit në periudhën paraoperative, e
cila është në përputhje me rezultatet e fituara
në kërkimin tonë.
Trismusi si komplikim më shpesh paraqitet pas nxjerrjes kirurgjikale të molarëve të
tretë mandibular. Karakterizohet me
restrikcion në hapjen e gojës për shkak të
spazmës në muskujt mastikator e që i dedikohet lëndimit të m.pterygoideus medialis i
shkaktuar nga trauma me gjilpërën gjatë aplikimit të anestezionit mandibular ose për shkak
të lodhjes së muskulaturës gjatë procedurave
të gjata dhe të vështira kirurgjikale. Në qoftë
se përjashtohet infeksioni si shkak për paraqitjen e trismusit, trajtimi është simptomatik
(analgetik, ngrohje, ushtrime për hapjen).
Rezultatet e hulumtimit tonë nuk tregojnë reduktimin e këtij komplikimi në grupin
pa praninë e infeksionit perikoronar në periudhën paraoperative, e që është në përputhje
me gjetjet e Chiapasco (12) dhe Siddigi (13).
Sipas Petterson (14) ekziston korrelacion i
fortë midis dhimbjes pas operative dhe trismusit që tegon faktin se dhimbja është arsyeja
kryesore për hapjen e kufizuar të gojës, pas
nxjerrjes kirurgjikale të molarëve të tretë.
Të gjitha komplikimet e analizuara
pasoperative (edem, dhimbje dhe trismus) në
studimin tonë tregojnë një lidhje të rëndësishme statistikore në raport me gjatësinë e
kohëzgjatjes së ndërhyrjes oralokirurgjikale.
Me fjalë të tjera, kohëzgjatja e vazhduar e
ndërhyrjes kirurgjikale është e ndjekur me
rritjen e madhësisë (intensiteti) së edemit pas
operativ pas 24 orëve, rritja e intensitetit të
dhimbjes pas operative dhe rritja e shkallës e
trismusit pas operativ pas 24 orëve. Gjetjet
tona janë në përputhje me gjetjet e Petterson
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
lokalnata anestezija i go dostignuva
svojot maksimum vo prvite 6-12 ~asa
postoperativno. Imaj}i go vo preedvfid ovoj podatok, brojni avtori prepora~uvaat primena na analgetici pred
po~etokot na intervencijata so {to se
blokiraat receptorite za bolka pred
po~etokot na hirur{kata trauma(9).
Pacientite mora da imaat realni
o~ekuvawa vo odnos na pojavata na bolka
zaradi izbegnuvawe na psiholo{kiot moment na iznenaduvawe.
Brojni studii (7,10,11) ja prosleduvaat
postoperativnata bolka i ne prika`uvaat
signifikantni razliki vo postoperativniot tek koga se anketirani pacienti so
ili bez prisuten periokoronitis vo predoperativniot period, {to e vo soglasnost
so rezultatite dobieni vo na{eto
istra`uvawe.
Trizmusot kako komplikacija naj~esto
se javuva po hirur{ka ekstrakcija na
mandibularni treti molari. Se karakterizira so restrikcija vo otvaraweto na ustata
zaradi spazam na mastikatornite muskuli
{to se dol`i na povreda na m.pterygoideus
medialis predizvikasna od trauma so iglata
pri aplikacija na mandibularna anestezija
ili poradi zamor na muskulaturata pri
dolgi i te{ki hirur{ki proceduri.
Dokolku se isklu~i infekcijata kako
pri~ina za pojava na trizmus, terapijata e
simptomatska (analgetici, zatopluvawe,
ve`bi za otvarawwe).
Rezultatite od na{eto istra`uvawe
ne uka`uvaat na reducirawe na ovaa
komplikacija vo grupata bez prisustvo na
perikoronarna infekcija vo predoperativniot period, {to e soglasno so naodite
na Chiapasco (12) i Siddigi(13). Spored
Petterson (14) postoi silna korelacija
pome|u postoperativnata bolka i trizmusot {to uka`uva na faktot deka bolkata
e osnovna pri~ina za ograni~eno otvarawe
na ustata po hirur{ka ekstrakcija na
tretite molari.
Site analizirani postoperativni
komplikacii (edem, bolka i trizmus) vo
na{eto istra`uvawe poka`uvaat zna~ajna
statisti~ka korelacija vo odnos na dol`inata na traewe na oralnohirur{kata
intervencija. Imeno, prodol`enoto traewe na hirur{kata intervencija sledeno e
so porast na goleminata (intenzitetot) na
postoperativniot edem po 24 ~asa, porast
na intenzitetot na postoperativnata
bolka i porast na stepenot na postoperativniot trizmus po 24 ~asa. Na{ite
naodi se vo soglasnost so naodite na
Petterson (14), spored koj najgolemo vlijanie
72 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
(14), sipas të cilit ndikim më të madh në
paraqitjen e dhimbjes pasoperative ka
gjatësia e ndërhyrjes. Benediksdoftir et
al. (15) tregojnë se gjatësia e ndërhyrjes
nuk ndikon në komplikimet pasoperative e që është në kundërshtim me gjetjet
e marra në këtë hulumtim.
Sipas Monaco et al. (16), përvoja e operatorit luan një rol të rëndësishëm në aspektin
e kohës që kërkohet për të kryer ndërhyrjen
oralokirurgjikale. Kjo do të thotë se me më
shumë përvojë shkurtohet koha e nevojshme
për nxjerrjen kirurgjikale, e me këtë zvogëlohet paraqitja dhe intensiteti i komplikimeve
pasoperative. Këtu do të përmendim dhe
teknikën e duhur kirurgjikale, e cila gjithashtu
kontribuon për zvogëlimin e komplikimeve
pasoperative.
Nga rezultatet e fituara në hulumtim dhe
analiza krahasuese me të dhënat e literaturës,
mund të përfundojmë se e shfaqja e komplikacioneve në periudhën pasoperative (
edem, dhimbje dhe trismus) nuk varet nga
prania e perikoronitisit në periudhën paraoperative. Kundrejt këtij fakti, paraqitja e
komplikimeve drejtpërdrejtë varet nga gjatësia e kohëzgjatjes së ndërhyrjes operative.
Zbatimi i parimeve themelore kirurgjikale në
përputhje me përvojën e operatorit janë bazë
për reduktimin e komplikimeve traumatike.
vrz pojavata na postoperativnata
bolka ima dol`ina na intervencijata.
Benediksdoftir et al. (15) istaknuvaat
deka dol`inata na intervencijata ne
vlijae na postoperativnite komplikacii {to e sprotivno na naodite
dobieni vo ovaa istra`uvawe.
Spored Monaco et al. (16), iskustvoto na
operatorot igra zna~ajna uloga vo odnos na
vremeto potrebno za izveduvawe na oralnohirur{kata intervencija. Toa zna~i deka
so pogolemo iskustvo se skratuva vremeto
potrebno za hirur{ka ekstrakcija a so toa
se namaluva pojavata i intenzitetot na
postoperativnite komplikacii. Tuka }e ja
spomeneme i pravilnata hirur{ka tehnika
koja isto taka pridonesuva za reducirawe
na postoperativnite komplikacii.
Od dobienite rezultati vo istra`uvaweto i komparativnata analiza so literaturnite podatoci, mo`e da zaklu~ime
deka pojavata na komplikaxcii vo postoperativniot period (edem, bolka i trizmus) ne zavisi od prisustvoto na perikoronitis vo predoperativniot period.
Nasproti ovoj podatok, pojavata na komplikacii direktno zavisi od dol`inata na
traewe na operativnata intervencija.
Primenata na osnovnite hirur{ki principi vo sklad so iskustvoto na operatorot
pretstavuvaat osnova za namaluvawe na
traumatskite komplikacii.
UDC: 616.314.5-089.87-06
ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)
RISK FACTORS FOR COMPLICATIONS OCCURRENCE AFTER THIRD MOLAR
SURGERY
Apstract
Impacted third molars are very common oral surgical problem. Third molar surgical extraction causes local tissue trauma which is the reason for common postoperative complications
such as local edema, pain and trismus, whose intensity act more risk factors.
The aim of this paper is to determine the impact of the length of the operative intervention
and the existing earlier episodes of pericoronitis in healthy patients, to the incidence and severity of postoperative complications.
The research involved 30 healthy patients with impacted third molars indicated for extraction. All patients must answered a questionnaire with recorded data needed for the research.
The results show no statistical significance regarding the occurrence of postoperative complications depending on the presence of pericoronitis, while the results are statistically significant according to the length of the operative intervention. Respecting of basic surgical
principles by the oral surgeon is the basis for reduction of postoperative complications.
ListenRead phonetically Dictionary -ListenRead phonetically Dictionary Key words: impacted third molars, surgical extraction, pain, swelling, trismus
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
73 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
Literatura
1. Fragiskos D., Oral surgery. Berlin: Springer-Verlag, 2007
2. . Patients’ perception of recovery after third molar surgery. 1999; 57(11):1288-94.
3. Hanaa El Shenawy et al. Postoperative Pain Control in Patients after Lower Third Molar
Extraction. Journal of American Science 2010;6(11):1068-107
4. Almendros-Marques N, Berini-Aytes L, Gay-Escoda C: Influence of lower third molar
position on the incidence of preoperative complications. Oral Surg Oral Med Oral Pathol
Oral Radiol Endod 102:725, 2006
5. McGrath C., Comfort MB., Lo ECM., Luo Y. Changes in life quality following third molar surgery – the immediate postoperative period. British Dental Journal 2003;194: 265-8
6. Bui CH, Seldin EB, Dodson TB: Types, frequencies, and risk factors for complications after third molar extraction. J Oral Maxillofac Surg 2003; 61:1379-81
7. Srinivas MS., BS., Blaeser BF., Magalnick D. Third molar surgery and associated complications. Oral Maxillofacial Surg Clin N Am 2003;15: 177–186
8. Haug RH, Perrott DH, Gonzalez ML, Talwar RM: The American Association of Oral and
Maxillofacial Surgeons Age-Related Third Molar Study. J Oral Maxillofac Surg 2005;
63:1106-8
9. Lockhart PB., Loven B., Brennan MT., Fox PC The evidence base for the efficacy of antibiotic prophylaxis in dental practice. J Am Dent Assoc 2007;138(4):458-474
10. Ogden GR. Research Summary: Third molar surgery and postoperative pain relief. British Dental Journal 2003;194:261-3
11. Schwartz AB., Larson EI. Antibiotic prophylaxis and postoperative complications after
tooth extraction and implant placement: A review of the literature. Journal of dentistry
2007;35:881-8
12. Chiapasco M., De Cicco L., Marrone G. Side effects and complications associated with
third molar surgery. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1993;76:412-20 (ab8-14)
13. Antibiotic prophylaxis in third molar surgery: A randomized double-blind placebo-controlled clinical trial using split-mouth technique. 2010;39(2):107-14
14. Petterson L. Peterson,s principles of Oral and Maxillofacial surgery, BCDecker Inc Hamilton, London 2004
15. Benediktsdottir IS et al. Mandibular third molar removal: risk indicators for extended operation time, postoperative pain and complications. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral
Radiol Endod. 2004;97:438-46
16. Monaco G, Staffolani C, Gatto MR, Checchi L. Antibiotic therapy in impacted third molar surgery. Eur J Oral Sci. 1999;107(6):437-41.
APOLONIA 13 • 26, f. 63-74, Nëntor 2011
74 APOLONIA 13 • 26, str. 63-74, Noemvri 2011
UDK: 616.314-77-053.8
STRU^EN TRUD (ST)
UDK: 616.314-77-053.8
PUNIM PROFESIONAL (PP)
KOPIRAWE NA STARATA PROTEZA KAKO
PROTETSKO RE[ENIE
KAJ PACIENTI VO
TRETOTO DOBA OD
NIVNIOT @IVOT
KOPJIMI I PROTEZAVE
TË VJETRA SI ZGJIDHJE
PROTETIKE TEK
PACIENTËT NË KOHËN E
TRETË TË JETËS SË TYRE
Biljana Kapushevska, I.Tanataren,
Xh. Ibraimi, A.Daci
Biljana Kapu{evska, I. Tanatarec,
X. Ibraimi, A. Daci
Klinika për protetikë stomatologjike
I. SH. P. Qendra Klinike Stomatologjike
- Shkup
Klinika za Stomatolo{ka protetika
J.Z.U. Stomatolo{ki Klini~ki
Centar - Skopje
Abstrakt
Apstrakt
Si metodë efikase për punimin e protezës
totale tek pacientët e moshës të tretë të jetës së tyre
është metoda e kopjimit të protezave të vjetra.
Punimi i protezave të reja sipas metodës së
kopjimit zhvillohet sipas protokollit nga tre vizita
klinike dhe dy faza laboratorike. Bëhet zgjedhja e
lugës sipas protezës së vjetër. E pastaj nga pas
vihet tel i dylltë. Proteza nga pjesa e jashtme
kopjohet me hidrokoloid të pakthyeshëm, ndërsa
nga ana e brendshme me material silikoni, mbi të
cilën më pas aplikojmë gips, nëpërmjet
elementetve retencione të vendosura më parë. Pas
nxjerrjes së protezës nga të dy kopjet, kallëpi
mbushet me qiri të lëngshëm. Nga forma e dyllt e
fituar bëhet zëvendësimi i dhëmbëve të dyllt me
dhëmbë akrili dhe përfitohet proteza e re në dyll.
Pas kopjimit funksional dhe procedurave të
zakonshme përfitohet përfundimisht proteza e re.
Në këtë mënyrë pacienti pozitivisht është
adaptuar në zhgjidhjen e re të protezës në formën
e “proteza e re”. Me këtë shmangen problemet që
do të mund të paraqiteshin si rezultat i gabimeve
në prodhimin protezave të reja.
Fjalë kyçe: pacientët e rritur, sistemi
kopjues, proteza totale.
Kako efikasna metoda za izrabotka na
totalni protezi kaj pacientite od tretoto doba
na svojot `ivot e metodot na kopirawe na starite
protezi.
Izrabotkata na novi totalni protezi po
metodot na kopirawe se odviva spored protokolot od tri klini~ki poseti i dve laboratoriski fazi. Se vr{i izbor na la`ica spored
starata proteza. A potoa posteriorno se postavuva voso~na `ica. Protezata od nadvore{nata
strana se otpe~atuva so irieverzibilen
hidrokoloid, a od vnatre{nata so silikonski
materijal, vrz koj potoa aplicirame gips, preku
prethodno postavenite retencioni elementi. Po
vadewe na protezata od dvata otpe~atoka, kalapot
se ispolnuva so te~en vosok. Na dobienata
voso~na replika se vr{i zamena na voso~nite so
akrilatni zabi i se dobiva novata proteza vo
vosok. Po funkcionalniot otpe~atok i
voobi~aenite proceduri se dobiva definitivno
novata proteza.
Na ovoj na~in pacientot pozitivno se
adaptiral na novoto protetsko re{enie vo forma
na “nova proteza”. So toa se izbegnuvaat
problemite koi bi se javile kako rezultat na
gre{ki pri de novo izrabotka.
Klu~ni zborovi: vozrasni pacienti, kopir
sistem, totalni protezi.
Adresa:
Biljana Kapushevska
bkapus@ yahoo.com
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
75 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
KOPIRAWE NA STARATA PROTEZA KAKO
PROTETSKO RE[ENIE
KAJ PACIENTI VO
TRETOTO DOBA OD
NIVNIOT @IVOT
KOPJIMI I PROTEZAVE
TË VJETRA SI ZGJIDHJE
PROTETIKE TEK
PACIENTËT NË KOHËN E
TRETË TË JETËS SË TYRE
Voved
Hyrje
Në dekadat e fundit, veçanërisht në
shtetet e zhvilluara, por edhe tek ne, është
evidentuar vazhdimi i jetëgjatësisë. Kështu që
gjithnjë e më shpesh takohemi me njerëz të
cilët janë më të vjetër se 65 vjeç. Te këta
pacientë, qasja stomatologjike, sidomos në
aspektin e protetikës mobile është pak më
specifike dhe në përputhje me këtë është i
nevojshëm një kujdes i veçantë për këta
pacientë.
Plakja është një proces i vazhdueshëm i
cili është i ndjekur me veti fiziologjike,
psikologjike, patologjike dhe sociologjike të
cilat çdo herë duhet të merren parasysh. Gjatë
plakjes, zhvillohen procese të atrofisë intensive të indit ashtëror, ngadalësimi i procesit të
metabolizmit, ngadalësimi i ndarjes së qelizave dhe ngadalësimi i shpejtësisë dhe forcës
së aktiviteve neuromuskulore, për këtë shkak
vështirësohet edhe përshtatja e protezës së
sapo punuar. Arsyet për aftësitë e zvogluara
për tu përshtatur me protezën e re lidhen edhe
me kapacitetin zvogëluar të punës së
muskujve dhe humbjen e masës së tyre. Kjo
çon në dobësimin e aktivitetit muskulor, që
përfundimisht çon në prishjen e kontrollit të
funksioneve të ndryshme motorike. Të gjitha
këto ndryshime na shkaktojnë vështirësi në
përcaktimin e raporteve okluzale. Tek pacientët e tillë protezat e reja u shkaktojnë
vështirësi, veçanërisht në qoftë se janë bërë
korrigjime më të mëdha në okluzion dhe në
madhësinë e bazës së protezës. E gjithë kjo
është rezultat i aftësisë së reduktuar për tu
përshtatur te këta pacientë në krahasim me
pacientët e rinj. Veçanërisht duhet të merren
parasysh pacientët të cilët vuajnë nga
sëmundja e Alcajmerit dhe e Parkinsonit, të
cilat karakterizohen me disfunksionim neuromuskular dhe pikërisht kjo është shkaku për
vështirësitë në përshtatjen e këtyre pacientëve
me protezën e re.
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Vo poslednite decenii, osobeno vo
razvienite zemji, no i kaj nas,
evidentirano e prodol`uvawe na `ivotniot vek. Pa taka se po~esto se sre}avame
so lica koi se postari od 65 godini. Kaj
ovie pacienti stomatolo{kiot pristap,
osobeno od aspekt na mobilnata protetika
e malku pospecifi~en i soodvetno na toa e
potrebna i posebna gri`a za ovie
pacienti.
Stareeweto e kontinuiran proces
koj{to e praten so fiziolo{ki, psiholo{ki, patolo{ki i sociolo{ki osobenosti koi sekoga{ treba da se imaat vo
predvid. Pri stareeweto se odvivaat
procesi na intenzivna atrofija na koskenoto tkivo, usporuvawe na metaboliti~kite procesi, usporena delba na kletkite
i namaluvawe na brzinata i snagata na
neuromuskulnata aktivnost, poradi {to e
ote`nata i adaptacijata koi novoizrabotenata proteza. Pri~inite za namalenata sposobnost za adaptacija kon novata
proteza se povrzuvaat i so namaleniot
raboten kapacitet na muskulite i gubitokot na nivnata masa. Toa doveduva do
oslabuvawe na muskulnata aktivnost, {to
vo krajna linija vodi kon poremetuvawe na
kontrolata na razli~nite motori~ki funkcii. Site ovie promeni ni pri~inuvaat
pote{kotii pri odreduvaweto na okluzalnite odnosi. Kaj takvite pacienti
novoizrabotenite protezi im pri~inuvaat
pote{kotii, osobeno dokolku se napraveni pogolemi korekcii vo okluzijata i
goleminata na proteznata baza. Seto ova e
rezultat na namalenata sposobnost za
adaptacija kaj ovie pacienti vo odnos na
pomladite pacienti. Posebno treba da se
imaat vo predvid pacientite koi boleduvaat od Alchajmerova i Parkinsonova
bolest, koi se karakteriziraat so
neuromuskulna disfunkcija, a tokmu taa e
pri~ina za pote{kotii vo prilagoduvaweto na ovie pacienti kon novata
proteza.
76 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
Grup më të vështirë të pacientëve
paraqesin njerëzit në moshë të thyer të
jetës së tyre dhe ata me sëmundje
kronike. Ata shpesh janë emocionalisht
të pasigurt, të frikësuar, në depresion
dhe me kapacitet të zvogëluar mendor. Vështirë komunikojnë me mjedisin, u kundërvihen
ndryshimeve dhe vështirë u përshtaten atyre.
Për shkak se ata pacientë më vështirë përshtaten në kushtet e reja në hapsirën gojore, si
metodë për punimin e protezave të reja, shfrytëzohet kopjimi i protezave të vjetra. Kjo metodë e përshpejton mënyrën e prodhimit, e
shkurton kohën e kaluar në ordinancë dhe ajo
që është më e rëndësishme i mundëson pacientit përshtatje më të lehtë me protezën e re.
Duke marrë parasysh faktin se njerëzit e
moshës më të vjetër më shpesh vuajnë nga
sëmundje kronike, më parë është e nevojshme
të bëhet një kontroll i detajuar në shëndetin e
tyre të përgjithshëm. Para se të vihet plani i
trajtimit, është e nevojshme të zbatohet protokolli i respektuar, anamneza, kontroll klinik
dhe me procedurat e duhura diagnostike të
përcaktohet shëndeti i gojës te këta pacientë.
Plani dhe procedurat e trajtimit patjetër të
përshtaten me gjendjen e tyre shëndetësore
fizike dhe psiqike. Është e nevojshme të
zgjidhen procedura të thjeshta në punë të cilat
kanë për qëllim që sa më shkurt ta mbajmë
pacientin në ambulancën stomatologjike.
Materiali dhe Metoda
Materijal i metod
Si lëndë kemi zgjedhur 5 pacientë në punën tonë rrjedhëse, të cilët kishin mbi 65 vjet
dhe nevojë për protezë totale të sipërme dhe të
poshtme. Përpunimi tek ne në ordinancë, e
pastaj në laborator u zhvillua sipas normave
dhe parimeve tona për prodhim.
Procedura klinike - vizita e parë
Kako materijal izbravme 5 pacienti
od na{eto tekovno rabotewe, koi imaa nad
65 godini i potreba od gorna i dolna
totalna proteza. Izrabotkata kaj nas vo
ordinacija, a potoa i vo laboratorija se
odviva{e spored na{ite normi i principi
za izrabotka.
Klini~ka procedura - prva poseta
Në vizitën e parë klinike zgjodhëm lugë
të cilat janë pak më të mëdhaja se protezat e
pacientit. Pastaj i mbushëm me material të
shtypur (zakonisht hidrokoloid të pakthyeshme), me të cilën duhet plotësisht të kopjojmë sipërfaqen e jashtme të protezës (fig. 1).
Në qoftë se çmimi i materialeve të
shtypura nuk paraqet problem të veçantë, si
material i mirë për tu kopjuar hidhet silikon
polivinil i cili mund të përdoret për atë qëllim,
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Najte{ka grupa na pacienti pretstavuvaat licata vo docnite godini od
svojot `ivot i onie so hroni~ni
bolesti. Tie ~esto se emocionalno
nestabilni, pla{livi, depresivni i
so namalen mentalen kapacitet. Te{ko
komuniciraat so okolinata, se sprotivstavuvaat na promenite i te{ko se adaptiraat na niv. Bidej}i tie pacienti pote{ko se prilagoduvaat na novite uslovi
vo usnata praznina, kako metoda za izrabotka na novi protezi, se koristi kopirawe na starite protezi. Ovaa metoda go
zabrzuva na~inot na izrabotka, go skratuva
vremeto pominato vo ordinacija i {to e
najva`no mu ovozmo`uva na pacientot
polesno prilagoduvawe na novata proteza.
Imaj}i go vo predvid faktot deka
licata od povozrasnata populacija po~esto zaboluvaat od hroni~ni bolesti,
najprvin e potrebeno da se napravi detalen
uvid vo nivnata zdravstvena sostojba. Pred
da se postavi planot na terapijata, potrebno e da se sprovede po~ituvaniot protokol, anamneza, klini~ki pregled i so
soodvetni dijagnosti~ki postapki da se
utvrdi oralnoto zdravje kaj ovie pacienti.
Planot i postapkite na tretmanot mora da
bidat prilagodeni na nivnata fizi~ka i
psihi~ka zdravstvena sostojba. Potrebno e
da se izberat ednostavni postapki na rabota koi imaat za cel {to pokratko zadr`uvawe na pacientot vo stomatolo{kata ambulanta.
Vo prvata klini~ka poseta izbravme
la`ici koi se nezna~itelno pogolemi od
protezite na pacientot. potoa gi ispolnivme so otpe~ato~en materijal (obi~no
ireverzibilen hidrokoloid) so koj treba
celosno da ja otpe~atime nadvore{nata
povr{ina na protezata (sl. 1). Dokolku
cenata na otpe~ato~niot materijal ne
pretstavuva poseben problem, kako dobar
otpe~ato~en materijal se nametnuva
polivinil siloksan koj mo`e da bide
77 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
mirëpo në sasi duhet masë më e madhe
dhe ky si material i shtypur është edhe
më i shtrenjtë. Nga ana tjetër, për këtë
qëllim mund të përdoren edhe materiale
të cilat nuk janë klinikisht materiale të
kopjuara, gjegjësisht janë materiale laboratorike, por ekonomikisht janë më të përballueshme dhe në të njëjtën kohë i plotësojnë
kushtet për atë qëllim.
Nga prapa në çdo anë të pjesës së brendshme të protezës me ndihmën e dyllit të
ngjitshëm, ngjitëm një tel më të trash të dylltë
(fig. 2). Pastaj e plotësuam pjesën e brendshme të lugës me përzierjen nga hidrokoloidi i
pakthyeshëm dhe e presuam protezën mbi
materialin e kopjuar duke theksuar pjesën e
tepërt të shtypur të anëve (fig. 3). Në
procedurën e radhës shkëputëm rreth 2mm
material të kopjuar nën skajet e protezës,
skajin e kopjuar e rrafshuam dhe bëmë disa
vija siç është treguar në (fig. 4). Për kopjimin e
sipërfaqes së brendshme të protezës, është e
nevojshme të përdoret material nga kiti (lloji
laboratorik), për arsye se mund të ketë zona të
nënminuara. Materialin e kopjuar nga silikoni
e aplikuam në pjesën e brendshme dhe
periferike të protezës deri te skaji i dukshëm
alginorë (fig. 5). Për sa kohë, kopja ishte e
butë, aplikuam ngjitëse si element retencioni
(fig. 6). Pastaj, përziejtëm gips që lidhet
shpejt, të cilin e aplikuam në materialin e
kopjuar prej kiti dhe periferik, duke e mbuluar
edhe buzën alginore (fig. 7).
upotreben za taa namena, no koli~inski e potrebna pogolema masa, a toj
kako otpe~ato~en materijal e i
poskap. Od druga strana, za taa namena
mo`at da se iskoristat i materijali
koi ne se klini~ki otpe~ato~ni materijali, odnosno se laboratoriski materijali, no se ekonomski poprifatlivi i vo
isto vreme gi zadovoluvaat uslovite za taa
namena.
Postertiorno na sekoja strana od
vnatre{nosta na protezata so pomo{ na
lepliv vosok zalepivme podebela voso~na
`ica (sl. 2). Potoa, ja ispolnivme vnatre{nosta na la`icata so me[avina od
ireverzibilen hidrokoloid i ja presuvavmwe protezata vrz otpeato~niot materijal istisnuvaj}i go vi{okot na
otpe~atok od stranite (sl. 3). Vo slednata
postapka odsekovme okolu 2mm otpe~ato~en materijal pod rabovite na protezata, rabot na otpe~atokot go izramnivme
i napravivme nekolku `lebovi kako {to e
prika`ano na (sl. 4). Za otpe~atuvawe na
vnatre{nata povr{ina na protezata,
potrebeno e da se upotrebi kitest materijal (laboratoriski tip) zatoa {to
mo`at da postojat podminirani zoni.
Silikonskiot otpe~ato~en materijal go
apliciravme vo vnatre{nosta na protezata i periferno se do vidliviot alginaten rab (sl. 5). Se dodeka otpe~atokot
be{e mek, apliciravme spajalici kako
retencionen element (sl.6). Potoa, zame{avme brzovrzuva~ki gips koj go apliciravme vrz kiteskiot materijal i periferno, prepokrivaj}i go i alginatniot rab
(sl. 7).
Fig. 1. a) Zgjedhja e lugës sipas madhësisë së
protezës së vjetër në nofullën e sipërme
b) Zgjedhja e lugës sipas madhësisë së protezës
së vjetër në nofullën e poshtme
Sl. 1 a) izbor na la`ica sprema goleminata
na starata proteza vo gorna vilica
b. izbor na la`ica sprema goleminata na
starata proteza vo dolnata vilica
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Fig. 2 Teli i dyllit i vënë nga
prapa në brendinë e
protezës së vjetër
Sl. 2 Posteriorno postavena
voso~na `ica na vnatre{nosta na starata proteza
78 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
Fig. 3 Vendosja e hidrokoloidit
të pakthyeshëm dhe kopjimi i
protezës së vjetër
Sl. 3 Postavuvawe na
ireverzibilen hidrokoid i
otpe~atuvawe na starata
proteza
Fig. 4 a) Vendosja e ullugjeve në materialin e kopjuar dhe
kopjimi i protezës së vjetër nën nofullën e sipërme
b) Vendosja e ullugjeve në materialin e kopjuar nën
nofullën e poshtme totale
Sl. 4 a) postavuvawe na `lebovi vo otpe~ato~niot
materijal pod gornata totalna proteza
b) postavuvawe na `lebovi vo otpe~ato~niot
materijal pod dolnata totalna proteza
Fig. 5 Material kopjues prej
silikoni në brendinë e protezës
Slika 5 silikonski
otpe~ato~en materijal vo
vnatre{nosta na protezata
Fig. 6 Elemente retencioni të vëna në materialin kopjues
Sl. 6 Retencioni elementi postaveni vo otpe~ato~niot
materijal
Pasi u ngurtësua gipsi i ndamë gjurmët
dhe e tërhoqëm protezën së bashku me shiritat
periferik të dyllit të aplikuar (fig. 8). Pastaj,
me kujdes i bashkuam dy gjysmat nga kallëpi
dhe aplikuam dyll ngjitës përgjatë vijës së
bashkimit (fig. 9). Pjesët e gipsit të cilat u
thyen përsëri i ngjitëm në vendin e tyre (fig.
10).
Në qoftë se proteza ka dimension vertikal
të pranueshëm dhe dhëmbët lejojnë proteza të
artikulohet me dorë - regjistrimi i nofullës nuk
është i nevojshëm. Mirëpo, në qoftë se dhëmbët janë të abrazuar në atë mënyrë që proteza
s’mund të artikulohet me dorë jashtë gojës,
ose nëse dimensioni vertikal duhet të ngrihet
(jo më shumë se 3 mm), atëherë është i
nevojshëm regjistrimi i nofullës me materiale
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Otkako se stvrdna gipsot gi odvoivme
i ja izvlekovme proteza zaedno so periferno aplicirawe voso~ni lenti (sl. 8).
Potoa, vnimatelno gi soedinivme dvete polovini od kalapot i apliciravme lepliv
vosok dol` linijata na soedinuvawe (sl. 9).
Delovite od gipsot koi{to se frakturiraa povtorno gi zalepivme na svoeto
mewsto (sl. 10).
Dokolku protezata ima prifatliva
vertikalna dimenzija i zabite dozvoluvaat
protezata da bide ra~no artikulirana-vili~na registracija ne e potrebna.
Me|utoa, dokolku zabite se abradirani
taka {to protezata ne mo`e da bide ra~no
artikulirana od ustata, ili dokolku
vertikalnata dimenzija mora da bide
podignata (ne pove}e od 3mm) toga{ e potrebna vili~na registracija so prikladni
79 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
registracioni materijali (sl. 11). Na
krajot od prvata klini~ka poseta
pacientot ja izbra bojata na zabite za
novata proteza, a mu ja vrativme nazad
negovata stara proteza i kalapot go
prativme vo zabotehni~ka laboratorija.
të përshtatshme regjistruse (fig. 11). Në
fund të vizitës së parë klinike pacienti e
zgjodhi ngjyrën e dhëmbëve për protezat e reja dhe ia kthyem protezën e tij
të vjetër dhe kallapin e dërguam në
laboratorin e dhëmbëve dhe teknikës.
Fig. 7 a) Aplikmi i gipsit mbi materialin e kopjuar në
lugën e sipërme
b) aplikmi i gipsit mbi materialin e kopjuar në
lugën e poshtme
Fig. 8 Ndarja e dy kopjeve dhe
protezave
Sl. 8 Odedeluvawe na dvata
otpe~atoka protezata
Slika 7 a) aplicirawe na gips vrz otpe~ato~niot
materijal vo gornata la`ica
b) aplicirawe na gips vrz otpe~ato~niot
materijal vo dolnata la`ica
Fig. 9
Bashkimi i dy kopjuesve
me dyll të ngjitshëm
Fig. 10
Analizimi dhe korrigjimi i dy
kopjuesve
Slika 9
Slika 10
Soedinuvawe na dvata otpe~atoka Analiza i korekcija na
so lepliv vosok
dvata otpe~atoka
Slika 11 Vili~na
registracija
Laboratoriska procedura posle
prvata klini~ka poseta dublirawe na protezata vo vosok
Procedura laboratorike pas vizitës së
parë klinike - dyfishimi i protezës në
dyll
Dylli i shkrirë rozë për modelim, i kombinuar me 10% dyll ngjitës vendoset në një enë
metali. Dylli ngjitës i jep karakteristikat e
forcës, të rëndësishme për të parandaluar
shtrembërimin e mundshëm. E pastaj kallëpi
mbushet me dyll nëpërmjet njërës vrimë (e
cila përfitohet me tërheqjen e telit të dyllt)
përderisa nuk rrjedh dyll edhe nga vrima tjetër
(fig. 12). Pasi të forcohet dylli, ndahen të dy
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Fig. 11
Regjistrimi i nofullës
Rastopen rozov vosok za modelirawe
so 10%, lepliv vosok se stava vo metalen
bokal. Lepliviot vosok gi dava karakteristikite na cvrstina, bitni za da se
prevenira mo`nata distorzija. A potoa
kalapot se ispolnuva so vosok preku
edniot otvor (koj se dobiva so izvlekuvawe
na voso~nata `ica) se dodeka ne prote~e
vosok i od drugiot otvor (sl. 12). Otkako
}e se stvrdne vosokot, se odvojuvaat dvete
80 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
polovini od kalapot i se dobiva voso~nata replika na protezata (sl. 13).
gjysmat nga kallëpi dhe përfitohet kopja
e dyllt e protezavës (fig. 13).
Fig. 12 a) Mbushja e kallëpit me dyll të shkrirë
b) Përfundimisht e mbushur me dyll të shkrirë
Fig. 13 Ndarja e kopjuesve me kopjen e dyllt
adekuate ekzistuese.
Slika 12 a) ispolnuvawe na kalapot so
rastopen vosok
b) definitivno napolneto so rastopen
vosok
Sl. 13 Oddeluvawe na otpe~atoci so
postoe~ka adekvatna voso~na replika
Gjysma e kallëpit përbëhet prej gjurmëve
të silikonit i mbështetur në gips si bazë. Nëse
është e nevojshme gipsi gdhendet në gips
trimer si një përgatitje për artikulim. Kopja
tjetër nga sipërfaqet e lëmuara nuk duhet të
hudhet deri sa të përfitohet kopja adekuate e
dyllt. Nëpërmjet kësaj kopjeje mund të lyhet
modeli prej gipsi, nëse është e nevojshme
kopje nga proteza e vjetër (zakonisht kjo nuk
është e nevojshme).
Në fund artikulohen të dy kopjet e dyllta
të vendosura në modelet e tyre, me dorë ose
duke përdorur regjistrimin e nofullës. Pastaj
okludohen njëri me tjetrën dhe montohen në
artikulator.
Ednata polovina od kalapot se sostoi
od silikonski otpe~atok podlo`en so gips
kako baza. Ako e potrebno gipsot se
sostru`uva na gips trimer kako pripema za
artikulacija. Drugiot otpe~atok od poliranite povr{ini ne treba da bide otfrlen
se dodeka ne se dobie adekvatna voso~na
replika. Preku ovoj otpe~atok mo`e da
bide izlean gipsen model, dokolku e potreben primerok od starata proteza (obi~no ova ne e potrebno).
Na kraj se artikuliraat dvete voso~ni
repliki postaveni na nivnite modeli,
ra~no ili so pomo{ na vili~na registracija. Potoa se okludiraat edna so druga i se
montiraat na artikulator.
Redewe na zabi
Radhitja e dhëmbëve
Dhëmbët e dyllt priten një nga një dhe në
vend të tyre zëvendësojmë me dhëmbë artificial me formë dhe madhësi të duhur. Në qoftë
se regjistrimi i ri i nofullës është bërë në
dimensione të rritura, është e nevojshme që
rrafshi okluzal të determinohet në pozicionin
e përcaktuar më parë. Zëvendësimi i çdo
dhëmbi të dyllt me dhëmbë artificial duhet të
bëhet në mënyrë parimore, duke e ruajtur
harkun e dhëmbit dhe pozitën e dhëmbëve
(fig. 14). Pasi të zëvendësohen dhëmbët e
parë, në qoftë se qëllimi ynë është që të
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Voso~nite zabi se odsekuvaat eden po
eden i na nivnoto mesto se zamenuvaat so
ve{ta~ki zabi so soodvetna forma i golemina. Dokolku novata vili~na registracija e napravena na zgolemena vili~na
dimenzija, potrebno e okluzalnata ramnina da se determinira na prethodno utvrdenata pozicija. Zamenata na sekoj voso~en
zab so ve{ta~ki zab mora da se odviva
principielno, odr`uvaj}i go zabniot lak
i pozicijata na zabite (sl. 14). Otkako }e
se zamenat prednite zabi, dokolku celta ni
e postignuvawe na apsoluten izgled kako i
81 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
starata proteza, potrebno e da se zeme
otpe~atok so gips, za da se napravi
evaluacija na aran`manot. Na kraj,
voso~nata proteza se polira za
slednata
klini~ka
poseta
na
pacientot (sl. 15).
arrijmë një pamje absolute si proteza e
vjetër, është e nevojshme që të marrim
gjurmë me gips, që të bëhet evoluimi i
aranzhmanit. Në fund, proteza e dyllt
lëmohet për vizitën e ardhshme klinike
të pacientit (fig. 15).
Fig. 14 Zëvendësimi i dhëmbëve të dyllt me
dhëmb të gatshëm akril
Sl. 14 Zamena na voso~nite zabi so gotovi
akrilatni zabi
Fig. 15 Pamja përfundimtare e protezave në dyll
Sl. 15 definitiven izgled na protezite vo
vosok
Klini~ka procedura - vtora
poseta
Procedura klinike – vizita e dytë
Evoluimin e protezës së dyllt në gojën e
pacientit e aplikuam duke i përdorur teknikat
konvencionale. Ajo çka është e rëndësishme
për këtë fazë është fakti se korrigjimi në
vënien e dhëmbëve nuk mund të zbatohet në
artikulator pas kopjimit final, gjegjësisht çdo
korrigjim i nevojshëm duhet të bëhet në këtë
fazë klinike.
Kur proteza e dyllt më në fund të
përmbushë të gjitha kushtet dhe kriteret për
përpunimin e protezës së re, e morëm gjurmën
e fundit me pastë zink oksid - eugenol (fig. 16)
– mundet edhe me material kopjues elastomer.
Teknika e kopjimit është identike me atë që e
përdorim në nënshtrimin e protezës. Teknika e
“gojën mbyllur” mund të aplikohet, se si do të
mbahet raporti i drejt i nofullës dhe dhëmbëve
gjatë kohës së procedurës së kopjimit.
Fig.16 Gjurmuesi
funksional i marrë me
protezë dylli
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Evaluacija na voso~nata proteza vo
ustata na pacientot ja sprovedovme koristej}i gi konvencionalnite tehniki. Ona
{to e va`no za ovaa faza e faktot deka
korekcijata vo postavenosta na zabite ne
mo`e da bide sprovedena vo artikulator
posle finalniot otpe~atok, odnosno sekoja potrebna korekcija mora da bide
napravena tokmu vo ovaa klini~ka faza.
Koga voso~nata proteza najposle gi zadovoli site uslovi i kriteriumi za izrabotka na nova proteza, go zedovme posledniot otpe~atok so cink oksid-eugenol
pasta (sl. 16) - mo`e i so elastomeren
otpe~ato~en materijal. Otpe~ato~nata
tehnika e identi~na na onaa koja ja
koristivme pri podlo`uvawe na proteza.
Tehnikata na “zatvorena usta” mo`e da se
primeni kako bi se odr`al pravilniot
odnos na vilicata i zabite za vreme na
otpe~ato~nata postapka.
Sl. 16 funkcionalen
otpe~atok zemen so
voso~nata proteza
82 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
Laboratoriska procedura posle
vtorata klini~ka poseta
Procedura laboratorike pas
vizitës së dytë klinike
Në këtë fazë, proteza e mbështetur
e dyllt më parë përpunohet dhe përfundimisht lëmohet përderisa ende është në dyll,
e pas kësaj pason kivetimi, përpunimi dhe
lustrimi deri në shkëlqim të lartë të protezës së
gatshme.
Klini~ka procedura - treta
poseta
Procedura klinike – vizita e tretë
Në vizitën e fundit klinike të pacientit iu
dorëzua proteza. Pacientët në “protezën e re”
shpejt dhe me lehtësi u adaptuan, sepse kjo
zgjidhje protezore i kombinon tiparet e
favorshme të protezës së vjetër dhe protezës
së re, e njëkohësisht i minimizon anët e tyre
negative.
Vizitën kontrolluese e bëmë pas tri
ditësh, pasi që bëhet fjalë për pacient të
moshuar me prirje për tu sëmurë. Në këtë
vizitë i kontrolluam: mukozën, okluzinin dhe
aftësinë për të shprehur zërat individual.
Vizitën e ardhshme kontrollues e caktuam për
tre javë. Gjatë kësaj vizite edhe njëherë i
lëmuam dhëmbët dhe protezën për të arritur
në okluzionin më optimal.
(Një pjesë e pacientëve të hulumtuar)
Vo ovaa faza, podlo`enata voso~na proteza najprvin se obrabotuva
i finalno se mazni dodeka e seu{te vo
vosok, a posle toa sleduva kivetirawe,
obrabotka i polirawe do visok sjaj na
gotovata proteza.
Vo poslednata klini~ka poseta ja predadovme protezata na pacientot. pacientite na novata proteza brz i lesno se adaptiraa, zatoa {to ova protetsko re{enie gi
kombinira povolnite karakteristiki na
starata i novata proteza, a voedno gi
minimizira nivnite negativni strani.
Kontrolniot pregled go napravivme
posle tri dena, bidej}i stanuva zbor za
stari pacienti skloni koi brzo razboluvawe. Vo ovaa poseta gi pregledavme:
sluznicata, okluzijata i sposobnosta da se
izgovorat poedini glasovi. Sledniot
kontrolen pregled go zaka`avme za tri
nedeli. Pri taa poseta u{te edna{ gi
sostru`ivme zabite i protezata za da bi
postignale najoptimalna okluzija.
(Del od ispituvanite pacienti)
Fig. 17 a) Pamja e pacientit me protezat e vjetra, b) Pamja e ree pacientit
Sl. 17 a) izgled na pacientot so starite protezi, b) nov izgled na pacientot
Fig. 18 a) Pamja e pacientes me protezat b) Pamja e pacientes pa protezat
c) Pamja e re e pacientes e vjetra me protezat e reja
Sl. 18 a) izgled na pacientkata so starite protezi, b) izgled na pacientkata bez protezi
v) nov izgled na pacientkata so novite protezi
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
83 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
Rezultati i diskusija
Rezultatet dhe diskutimi
Studimet tregojnë se përveç
kualitetit të vet protezës, faktorët të cilat
janë kyç për suksesin e trajtimit janë:
shëndeti oral dhe qëndrimi i pacientit ndaj
protezës. Duhet të merret parasysh fakti se
aftësia për tu përshtatur pacienti varet nga
shëndeti i indeve mbështetëse, koordinimi
neuromuskulor i tyre, motivimi i pacientit dhe
të mësuarit e shkathtësive të reja. Kështu
pacientët mund të mbajnë një protezë e cila
nuk është adekute, por për ata “e rehatshme”,
efikase dhe mund ta kontrollojnë me aftësitë e
tyre muskulore të cilat janë zhvilluar një
periudhë të gjatë kohore. Kjo është arsyeja pse
pacientët shpesh janë të kënaqur me protezat e
vjetra, edhe pse ata objektivisht janë punuar
keq.
Gjatë mbajtjes së protezave të tilla dalin
vështirësi në kuptimin e plagëve (dekubitusi),
kafshimi i faqes, bruksizëm etj. Këto mangësi
paraqiten gjatë viteve, kështu që pacientët
kanë më tepër kohë për tu mësuar me ta.
Përveç këtyre mangësive mendohet se më e
mirë është ajo protezë që shtrihet keq, por nga
ana tjetër pacienti mund ta pranojë mirë, sesa
proteza e cila sipas të gjitha kritereve
profesionale do të duhej të funksionoj mirë,
neve si stomatolog, na mbetet si zgjidhje e
mundshme terapeutike të përpunojmë protezë
të re në themelet e protezës të vjetër, pas
metodës së kopjimit.
Kjo teknikë ofron 4 përparësi të ndryshme:
1. Karakteristikat e njohura e të dobishme
të protezave të vjetra me sukses janë
përballuar;
2. Protezat e reja janë të gatshme në tri
vizita
3. Teknika është veçanërisht e përshtatshme për përkujdesjen e protezve të
pacientëve të vjetër, dhe
4. Kjo teknikë është ekonomikisht e
arsyeshme.
E vetmja pikë e dobët e kësaj metode
është përcaktimi i raporteve në mes nofullës
vertikale dhe horizontale. Por në qoftë se
respektohen me kujdes të gjitha procedurat,
me kujdes përcaktohen marrëdhëniet në mes
nofullave dhe në përputhshmëri me atë
zëvendësohen me dyll, suksesi i një metode të
këtillë është i pashmangshëm.
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Istra`uvawata poka`uvaat deka
osven kvalitetot na samata proteza,
faktori koi se klu~ni za uspeh na terapijata se: oralnoto zdravje i stavot
na pacientot sprema protezata. Treba da se
ima vo predvid faktot deka sposobnosta za
prilagoduvawe na pacientot zavisi od
zdravjeto na potpornite tkiva, nivnata neuromuskulna koordinacija, motivacijata
na pacientot i u~eweto na novi ve{tini.
Spored toa pacientite mo`at da nosat
proteza koja e neadekvatna, no za niv e “udobna”, efikasna i mo`at da ja kontroliraat so svoite muskulni sposobnosti,
koi{to se razvile vo podolg vremenski period. Toa e i pri~inata zo{to pacientite
~esto se zadovolni so starite protezi,
iako tie objektivno se lo{o izraboteni.
Pri noseweto na takvite protezi
nastanuvaat pote{kotii vo vid na rani
(dekubitusi), zagrizuvawe na obrazot,
bruksizam i sl. Ovie nedostatoci se
pojavuvaat vo podolg niz na godini, taka
{to pacientite imaat i podolg period da
se naviknat na niv. I pokraj ovie
nedostatoci se smeta deka podobra e onaa
proteza koja lo{o nalegnuva, no od druga
strana pacientot mo`e da ja prifati,
otkolku protezata koja spored site
stru~ni kriteriumi bi trebalo odli~no da
funkcionira, no pacientot ne mo`e da ja
prifati. Imaj}i gi vo predvid site pogore
navedeni fakti, nam kako stomatolozi, ni
preostanuva kako mo`no terapevtsko
re{enie da izrabotime nova proteza na
temelite na starata proteza, po metodot na
kopirawe.
Ovaa tehnika nudi 4-ri razli~ni
prednosti:
1. Poznatite povolni karakteristiki na starite protezi uspe{no se
so~uvani;
2. Novite protezi se gotovi vo tri
poseti;
3. Tehnikata e osobeno prilagodena
za protetsko zgri`uvawe na starite pacienti; i
4. Ovaa tehnika e ekonomski isplatliva.
Edinstvena slaba to~ka na ovaa metoda pretstavuva odreduvaweto na vertikalnite i horizontalnite me|uvili~ni odnosi, no dokolku postapno se po~ituvaat
site proceduri, vnimatelno se odredat
me|uvili~nite odnosi i soodvetno na toa
se nadomestat so vosok, uspehot na ednata
metoda e neizbe`en.
84 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
Ndonjëherë është e dëshirueshme
në punimin e protezave të lëvizshme të
bëhen disa korrigjime minimale edhe
tek pacientët që protezat i përdorin vite
me radhë, mirëpo përsëri janë të lumtur
me ta. Edhe për këta pacientë mund të
punohen proteza sipas metodës së kopjimit,
ndërsa suksesi i përdorimit të tyre mund të jetë
bindës. Kjo procedurë gjithashtu i mundëson
terapistit që t’u ofroj pacientëve një
alternativë që të munden ti përdorin protezat e
tyre të vjetra gjatë fazës laboratorike të
përpunimit të protezave të reja.
Gjatë viteve janë zhvilluar teknika dhe
metoda të ndryshme të punës, deri te të rejat
që bazohen në teknologjinë CAD/CAM. E
përbashkëta për të gjithë këto metoda është
parimi që ti minimizojnë ndryshimet e
protezave të reja, për arsye se ato përpunohen
në themelet e protezave të vjetra, që
mundëson përshtatje më të mirë dhe më të
lehtë në protezën e re.
Megjithatë, që një protezë të jetë e
dyfishuar, ajo duhet të plotësojë disa kërkesa
themelore, gjegjësisht, ajo duhet të jetë
fizikisht dhe estetikisht e pranueshme, si dhe
të ketë dimensione vertikale të pranueshme
dhe relacion të balancuar.
Zaklu~ok
Përfundimi
Përpunimi i proteza të lëvizshme tek
pacientët e moshuar paraqesin një sfidë të
veçantë për terapistët. Nga njëra anë është
komponenta teknike, e nga ana tjetër është
qëndrimi i pacientit ndaj terapisë dhe ndaj
protezës së re, që për suksesin e terapisë mund
të jenë po aq të rëndësishme sa edhe pjesa
teknike e përgatitjes. Prandaj është e rëndësishme që dentisti, gjatë vizitës së parë ta shoh
profilin psikologjik të atyre pacientëve,
qëndrimi negativ, gjendja e tyre orale dhe
sistematike shëndetësore mund të ndikojë
negativisht në rezultatin përfundimtar nga
terapia. Që të shmanget kjo, stomatologu
duhet të krijojë komunikim të mirë me
pacientin, pastaj, ti dëgjoj shqetësimet dhe
problemet e tij. Stomatologu duhet ta dijë se
proteza e re shpesh herë ka nevojë për definimin e kufijve të ri të lëvizjeve muskulore, e
pacientët e moshuar dhe pacientët me sëmundje të rënda sistematike shpesh nuk janë
në gjendje atë ta përmbushin. Është e
rëndësishme që të njihen pacientët të cilët
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
Ponekoga{ e po9`elno pri
izrabotkata na mobilni protezi da se
napravat nekolku minimalni korekcii i kaj pacientite koi protezite gi
koristat dolg niz na godini, no sepak
se zadovolni so niv. I za ovie pacienti
mo`at da bidat izraboteni protezi po
metodot na kopirawe, a uspehot od nivnata
upotreba mo`e da bide uverliv. Ovaa procedura isto taka mu ovozmo`uva na terapevtot da im ponudi na pacientite alternativa da mo`at da gi koristat svoite
stari protezi za vreme na laboratoriskata
faza na izrabotka na novite protezi.
So tekot na godinite razvieni se
razli~ni tehniki i metodi na rabota, se do
najnovite koi se baziraat na CAD/CAM
tehnologijata. Zaedni~ko za site ovie
metodi e principot da gi minimiziraat
promenite na novite protezi, zatoa {to
tie se izrabotuvaat na temelite na starite
protezi, {to ovozmo`uvaa podobra i
polesna adaptacija na novata proteza.
Sepak, za edna proteza da bide
duplirana, taa mora da ispolnuva nekolku
osnovni uslovi, odnosno, taa mora da bide
fizi~ki i estetski prifatliva, kako i toa
da ima adekvatna vertikalna dimenzijqa i
centri~na relacija.
Izrabotkata na mobilni protezi kaj
gerijatriskite pacienti pretstavuva osoben predizvik kaj terapevtite. Od edna
strana tuka e tehni~kata komponenta, a od
druga strana toa e stavot na pacientot
sprema terapijata i sprema novata proteza,
{to za uspeh na terapijata mo`e da bide
podednajkvo va`no kako i tehni~kiot del
na izrabotka. Zatoa e va`no stomatologot
vo tekot na prvata poseta da go sogleda
psihi~kiot profil na onie pacienti ~ij
negativen stav, sostojbata na nivnoto
oralno i sistematsko zdravje mo`e negativno da vlijae na krajniot ishod od terapijata. Za da se izbegne toa, stomatologot
treba da ostvari komunikacija so pacientota potoa, da gi soslu{a negovite gri`i i
problemi. Stomatologot mora da znae deka
novata proteza ~estopati ima potreba od
definirawe na novi granici na muskulni
dvi`ewa, a starite i pacientite so te{ki
sistemski bolesti ~esto i ne se vo sostojba
toa da go ispolnat. Va`no e navreme da se
prepoznaat pacientite koi mo`e da imaat
pote{kotii pri adaptacijata ili koi ne se
85 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
mund të kenë vështirësi në përshtatjen
ose të cilët nuk janë në gjendje për ti
zotëruar aftësitë e reja për të kontrolluar
protezën. Në raste të këtilla duhet terapi
e cila do të na mundësojë ndryshime
minimale në raport me protezën e vjetër, e
këtë neve na e ofron metoda e kopjimit të
protezës së vjetër. Kjo metodë i mundëson
stomatologut që t’i mbart karakteristikat e
favorshme te të cilat pacienti pozitivisht
përshtatet në zgjidhjen e re protetike në
formën e “protezë e re”. Me këtë shmangen
problemet që do të paraqiteshin si rezultat i
gabimeve në punimin e protezave të reja.
sposobni da gi sovladaat novite
ve{tini za kontrola na protezata. Vo
takvi slu~ai potrebna e terapija koja
}e ni ovozmo`i minimalni promeni
vo odnos na starata proteza, a toa nam
ni go nudi metodot ma kopirawe na starata
proteza. Ovaa metoda mu ovozmo`uva na
stomatologot da gi prenese povolnite
karakteristiki na koi pacientot pozitivno se adaptiral na novoto protetsko
re{enie na forma na “nova proteza”. So
toa se izbegnuvaat problemite koi bi se
javile kako rezultat na gre{ki pri de novo
iozrabotka.
UDC: 616.314-77-053.8
PROFESSIONAL PAPER (PP)
DUPLICATION OF THE OLD DENTURE AS PROSTHETIC SOLUTION AT
PATIENTS IN THIRD AGE OF THEIR LIVES
Abstract
A duplication method of the old dentures has been shown to be an effective technique of
making total prostheses at patients in third age of their lives.The making of new total prostheses by denture duplication method is conducted according to protocol of three clinical
visits and two laboratory phases.Selection of the box tray is done according the old denture.Then wax sprue is placed posteriorly.Next the denture is impressed with irreversible
hydrocolloid on the outside,and the inside with silicone material and then we apply plaster,through previously posted retention elements.After separate the denture from both impressions,the mould is filled with molten wax.On the received wax replica, wax teeth are
replaced with acrylic teeth resulting with new wax trial denture.Finally after the functional
impression and convencional procedures new denture is obtained.In this way the patient has
positively adjusted to the new prosthetic solution in the form of “new prosthesis”.Thus the
problems,which would occur as result of errors during the de novo making,are avoided.
Keywords: elderly patients, duplication method, total prostheses.
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
86 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
Literatura:
1. Levin B, Richardson G, Complete Denture Prosthodontics: Clinical and Laboratory Procedures. University of Southern California School of Dentistry, 19th Edition, page 10,
1995.
2. Zarb GA, Bolender CL, Carlsson GE, Boucher’s Prosthodontic Treatment for Edentulous
Patients, 11th edition, p. 392-3, 1997.
3. Zarb GA, Bolender CL, Carlsson GE, Boucher’s Prosthodontic Treatment for Edentulous
Patients, 11th edition, page 226, 1997.
4. Owen PC. Appropriatech: prosthodontics for the many, not just for the few. Int J
Prosthodont 2004; 17(3):261–2.
5. Carek V. Mobilnoprotetska terapija osoba starije dobi., Odbrana poglavlja iz
gerontostomatologije, Zagreb: Stomatoloski fakultet; 2004.
6. Mohamed TJ. Faraj SA. Duplication of complete dentures using a sectional mold technique. J Prosthet Dent 2001; 85:12-4
7. Rosa J. Fiziologija starenja, Odbrana poglavlja is gerontostomatologije, Zagreb:
Stomatoloski fakultet; 2004.
8. Raos L. Izrada novih potpunih proteza metodom kopiranja starih (diplomski rad). Zagreb:
Stomatoloski fakultet; 2007.
9. Nitschke I. Reiber T. Versongung eines geriatrischen Patienten mit Hilfe des
Duplikatprothesen-Verfahrens. Quintessenz 2004; 55; 10:1143-1150
10. Lindquist TJ. Narhi TO. Ettinger RL. Denture duplication technique with alternative materials. J Prosthet Dent 1997; 77:97-8
11. Lindquist TJ. Ettinger RL. Patient management and decision making in complete denture
fabrication using a duplicate denture procedure: A clinical report. J Prosthet Dent
1999;82:499-503
12. Kawahata N. Ono H. Nishi Y. Hamano T. Nagaoka E. Trail of duplication on procedure
for complete dentures by CAD/CAM. J Oral Rehabilitation 1997; 24: 540-548
APOLONIA 13 • 26, f. 75-87, Nëntor 2011
87 APOLONIA 13 • 26, str. 75-87, Noemvri 2011
UDK: 616.314-089.23
STRU^EN TRUD (ST)
UDK: 616.314-089.23
PUNIM PROFESIONAL (PP)
DISTALIZACIJA NA
MAKSILARNI MOLARI
SO MODIFICIRAN
PENDULUM APARAT
KLINI^KI I
KEFALOMETRISKI
ASPEKTI
DISTALIZIMI I
MOLARËVE MAKSILAR ME
APARAT PENDULUM TË
MODIFIKUAR ASPEKTET
KLINIKE DHE
CEFALOMETRIKE
Aleksandra Podoleshova
Aleksandra Popole{ova
ISHP Qendra Stomatologjike Klinike
Universitare
Sh. Pantelejmon - Shkup
Klinika për ortodonci
JZU Univerzitetski Stomatolo{ki
Klini~ki Centar
Sv. Pantelejmon - Skopje
Klinika za ortodoncija
Abstrakt
Abstrakt
Terapia ortodontike pa ekstraktim dhe
aplikimin e aparateve të cilët kërkojnë bashkëpunim
më të vogël nga ana e pacientëve janë bërë më të
popullarizuara vitet e fundit veçanërisht gjatë
ndreqjes së klasit të II-të. Në literaturë janë
përshkruajtur metoda të ndryshme dhe mjete për
distalizimin e molarëve maksilar. Trajtimet
ortodontike me aparate intramaksilare për distalizim
e reduktjnë nevojën për bashkëpunim nga ana e
pacientit dhe karakterizohen me siguri më të madhe
në parashikimin e rezultateve nga trajtimi dhe
estetikë më të madhe. Përqindja e vlerës efektive të
këtyre mjeteve intramaksilare duhet të ndiqet
nëpërmjet gjërësisë së lëvizjeve të molarëve në të tri
drejtimet, si dhe humbjen e mbështetëses nëpërmjet
ndryshimeve të paramolarëve dhe incizivëve.
Qëllimi i këtij punimi është që të tregohen
ndryshimet skeletore dhe dentalveolare në momentin e
distalizimit të kryer tek pacienti me aparat të modifikuar
pendulum sipas Kinzinger. Analiza tellerëntgen ka
qenë e bërë para dhe pas distalizimit të realizueshëm në
molarët maksilar. Molarët e parë maksilar janë afruar
në distancë për 3,5 mm me ndryshim të njëkohshëm në
angulim prej 1,5°. Aparati i modifikuar pendulum sipas
Kinzinger paraqet metodë efektive dhe të sigurt për
distalizimin translator të molarëve maksilar.
Fjalët kyçe: aparati i modifikuar pendulum,
distalizimi i molarëve maksilar.
Ortodontskata terapija bez ekstrakcija i
primena na aparati koi baraat pomala sorabotka
od strana na pacientite stanaa popularni
izminative godini osobeno pri korekcija na II
klasa.
Vo literaturata se opi{ani brojni metodi i
napravi so distalizacija na maksilarnite molari.
Ortodontskite tretmani so intramaksilarni aparati za distalizacija ja reduciraat potrebata za
sorabotka od strana na pacientot i se
karakteriziraat so pogolema sigurnost vo
pred-viduvawe na rezultatgite od tretmanot i
pogolema estetika. Procentot na efektivnata
vrednost na ovie intramaksilarni napravi mora da
se prosledi preku opsegot na dvi`ewe na molarite
vo site tri pravci, kako i gubitokot na ankora`a
preku promenite na premolarite i incizivite.
Celta na ovoj trud e da se prika`aat dentoalveolarnite i skeletni promeni pri distalizacija izvr{ena kaj pacient so modificiran
pendulum aparat vo Kinzinger. Telerentgen
analiza be{e napravena pred i po sprovedenata
distalizacija na maksilarnite molari. Maksilarnite prvi molari se predvi`ija distralno za
3.5mm so istovremena promena vo angulacijata od
1,5. Nodificiraniot pendulum aparat vo
Kinzinger pretstavuva efektiven i siguren metod
za skoro translatorna distalizacija na maksilarnite molari.
Klu~ni zborovi: modificiran pendulum
aparat, distalizacija na maksilarni molari.
Adresa:
Aleksandra Podoleshova
JZU Univerzitetski Stomatoloski
Klinicki Centar
Vodnjanska 17, 1000 Skopje
e-mail: [email protected]
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
89APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
DISTALIZACIJA NA
MAKSILARNI MOLARI
SO MODIFICIRAN
PENDULUM APARAT
KLINI^KI I
KEFALOMETRISKI
ASPEKTI
DISTALIZIMI I
MOLARËVE MAKSILAR
ME APARAT PENDULUM
TË MODIFIKUAR ASPEKTET
KLINIKE DHE
CEFALOMETRIKE
Voved
Hyrje
Terapia ortodontike pa ekstraktim dhe
përdorimi i aparateve të cilët kërkojnë
bashkëpunim të vogël nga ana e pacientëve
janë bërë të popullarizuara viteve të fundit
veçanërisht gjatë korrigjimit të klasit të II-të.
Klasi dentar II shpesh ndodh si rezultat i
dhëmbëve vozë të zhvendosur e të lëmuar. Në
këtë drejtim tek pacientët me raporte neutrale
të nofullave është e nevojshme të kryhet
distalizimi i molarëve maksilar me qëllim që
të arrihen raporte të klasit të I-rë dhe kanine
dhe njëkohësisht të largohet ekstraktimi i
dhëmbëve tek rastet me denduri të butë. Në
literaturë janë përshkruajtur metoda të ndryshme dhe mjete për distalizimin e molarëve
maksilar të cilët në esencë mund të grupohen
në:
1.Aparate ekstraorale me trakcion1-3,
ekstraorale në kombinim me aparate të
lëvizshme4 dhe
2.Aparate intraorale: intermaksilare (klasi II intermaksilare elastike tërheqëse5)
dhe aparate intramaksilare (teknika me
magnete6-8), spirale superelastike9-13,
tela superelastik nikel dhe titanium14,
aparate nikel titanium15, harqe Wilson16, Aparate Herbst17 dhe aparate
Hilgers pendulum18-20.
Terapia me aparate ekstraorale për
distalizimin e molarëve maksilar është shumë
efikase, mirëpo kërkon bashkëpunim të madh
nga ana e pacientit, që siç thekson Behrents21
në masë të madhe e zvogëlon parashikueshmërinë e rezultateve. Trajtimet ortodontike
me aparate intramaksilare për distalizim e
reduktojnë bashkëpunimin nga ana e pacientit
dhe karakterizohen me siguri më të madhe në
parashikimin e rezultateve nga trajtimi dhe më
shumë estetikë. Pas vënies së aparatit klasik
pendulum nga ana e Hilgers18 janë
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
Ortodontskata terapija bez ekstrakcija i primena na aparati koi baraart
pomala sorabotka od strana na pacientite
stanaa popularni izminative godini osobeno pri korekcija na II klasa. Dentalna II
klasa mnogu ~esto nastanuva kako rezultat
na mezijalno pomesteni bo~ni zabi. Vo taa
nasoka kaj pacienti so neutralen odnos na
vilicite potrebno e da se izvr{i distalizacija na maksilarnite molari so cel da
se postigne I klasa molaren i kaninski soodnos, a isovremeno da se izbegne ekstrakcija na zabi kaj slu~ai so umerena zbienost.
Vo literaturata se opi{ani brojni
metodi i napravi za distalizacija na
maksilarnite molari koi vo osnova mo`at
da se grupiraat vo:
1. Ekstraoralni aparati1-3: ekstraoralni vo kombinacija so podvi`ni aparati4 i
2. Intraoralni aparati: intermaksilarni (klasa II intermaksilarna
elati~na vle~a5) i intramaksilarni aparati (tehnika so magneti6-8), superelasti oprugi9-13, superelasti~ni
nikel
titanium
`ici14, nikel titanium aparati15,
Wilson lakovi16, Herbst aparat16 i
Hilgers pendulum aparat18-20.
Terapijata so ekstraoralni aparati
za distalizacija na maksilarnite molari e
mnogu efikasna, ne bara golema sorabotka
od strana na pacientite, {to kako
naveduva Behrents21 vo golema mera ja
namqaluva predvidlivosta na rezultatite.
Ortodontskite tretmani so intramaksilarni aparati za distalizacija ja reduciraat sorabotkata od strana na pacientot
i se karakteriziraat so pogolema sigurnost vo predviduvawe na rezultatite od
tretmanot i pogolema estetika. Po voveduvawe na klasi~niot pendulum aparat od
90APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
përshkruajtur disa modifikime të tij.
Mirëpo, në esencë dizajni i pendulumit
përfshinë dy elemente bazë:
• Komponentet aktive të cilat i
distalizojnë molarët dhe
• Njësi mbështetëse e cila e kompenzon
sistemin reciprok të forcave.
Njësia mbështetëse paraqet kombinim të
ankorazhës dentare dhe jastëkut të indit të
butë, edhe pse në literaturë janë përshkruar
raste me ankorazhë absolute me implante
palatinale22-24. Sipas parimit aksion – reaksion
forca e cila aplikohet te molarët në kohë të
njëjtë vepron edhe në mënyrë reaktive mbi
njësinë mbështetëse dhe çon deri te humbja e
një përqindjeje të caktuar të së njëjtës.
Rezultanta e forcave mbi njësinë mbështetëse
ka efekte mezijalizuese të komponenteve të
tyre (molarët e qumështit, paramolarët permanent në varshmëri nga shkalla e dentimit) dhe
në mënyrë indirekte mbi dhëmbët anterior.
Përveç lëvizjes së dëshiruar translatore të
molarëve në kuptimin e distalizimit gjatë
përdorimit të aparateve pendulum paraqiten
lëvizje në drejtimin sagital (inklinim), në
drejtimin transversal (rotacion, rritje të distances intermolare) dhe në drejtimin vertical
(ekstruzion, intruzion). Përqindja e vlerës
efektive e këtyre aparateve intramaksilare
patjetër të ndiqet nëpërmjet hapsirës së
lëvizjes së molarëve në të tre drejtimet, si dhe
humbjen
e
mbështetëses
nëpërmjet
ndryshimeve të paramolarëve dhe incizivëve
gjithashtu në tre drejtime. Në këtë mënyrë
mund të fitohet kontroll në afrimin e vërtet të
molarëve në raport me lëvizjen e përgjithshme
të dhëmbëve në drejtimin sagital në një sistem
individual biomekanik.
Materijal i metod
Materiali dhe metodat
Qëllimi i këtij punimi ishte objektivizimi
i ndryshimeve dentalveolare dhe skeletore
gjatë trajtimit me aparat të modifikuar pendulum. Për këtë qëllim tek pacientja e moshës 10
vjeçe e 7 muaj, ishte kryer hulumtim klinik,
analizë gnatometrike dhe telerëntgen dhe
është vënë diagnoza e mëposhtme: klasi I
skeletor me retroinklinacion të incizivëve,
rritje për teposhtë dhe para, humbja e hapsirës
për kaninin e djatht maksilar, vija e mesme e
lëvizur në të djatht, klasi i II dentar. Plani i
terapisë ishte me protokollin e mëposhtëm:
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
strana na Hilgers18 opi{ani se brojni
negovi modifikacii. No vo osnova
dizajnot na pendulumot vklu~uva dva
osnovni elementa:
• aktivni komponenti koi gi distaliziraat molarite i
• ankora`a edinica koja go kompenzira recipro~niot sistem na sili.
Ankora`nata edinica pretstavuva
kombinacija na dentalna ankora`a i
mekotkivno perni~e, iako vo literaturata
se opi{ani slu~ai so apsolutna ankora`a
so palatinalni implanti22-24. Po principot na akcija-reakcija silata koja se
aplicira na molarite vo isto vreme deluva
i reaktivno vrz ankora`nata edinica i
doveduva do gubitok na izvesen procent na
istata. Rezultantata na silite vrz ankora`nata edinica ima efekt na mezijalizacija na nejzinite komponenti (mle~ni
molari, permanentni premolari vo
zavisnost od stadiumot na denticijata i
indirektno vrz anteriornite zabi.
Osven posakuvanoto translatorno
dvi`ewe na molarite vo smisla na distalacija pri upotreba na pendulum aparatite
se javuvaat dvi`ewa vo sagitalen pravec
(inklinacija), vo transverzalen pravec
(rotacija, zgolemuvawe na intermolarnoto rastojanie) i vo vertikalen pravec
(ekstruzija, intruzija). Procentot na
efektivna vrednost na ovie intramaksilarni napravi mora da se prosledi
preku opsegot na dvi`ewe na molarite vo
site tri pravci, kako i gubitokot na ankora`a preku promenite na premolarite i
incizivite isto taka vo site tri pravci.
Na toj na~in mo`e da se dobie uvid vo
vistinskoto pridvi`uvawe na molarite vo
odnos na vkupnoto dvi`ewe na zabite vo
sagitalen pravec vo eden individualen
biomehani~ki sistem.
Celta na ovoj trud be{e objektivizacija na dentoalveolarnite i skeletni
promeni pri tretman so modificiran pendulum aparat. Za taa cel kaj pacientka vo
vozrast od 10 god. i 7 meseci be{e sprovedeno klini~ko ispituvawe, gnatometriska i telerentgen analiza i postavena
slednava dijagnoza: skeletno I klasa so
retroinklinacija na incizivi, rast prema
dole i napred, izguben prostor za maksilaren desen kanin, pomestena sredi{na linija koi desno, dentalno II klasa. Planot
na terapija so sledniov protokol:
91APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
1. Faza e parë vënia e aparatit intramaksilar për distalizimin e molarëve të modifikuar sipas
Kinzinger25-28 .
2. Faza e dytë vënia e aparatit për stabilizimin e pozitës së molarëve (hark transpalatinal me jastëk Nance) dhe vënia e
aparatit të fiksuar në të dy nofullat.
Aparati pendulum ishte punuar si në
mënyrën e mëposhtme:
• Njësia matëse në të cilën ishin kyçur
paramolarët permanent të parë dhe të
dytë nëpërmjet kalëruesve okluzal të
bonduar me kompozit.
• Jastëk Nance me vidë.
• Spirale për distalizim të preaktivuara
sipas autorit me qëllim që të mundësohet lëvizje maksimale translatore e
molarëve të parë.
Me qëllim që të bëhet vlerësimi i
lëvizjeve të dhëmbëve është bërë fotografi
telerëntgen para dhe pas distalizimit të bërë
(fig.1, fig.2). Për analizën kefalometrike është
shfrytëzuar metoda sipas Ghosh dhe Nanda19.
1. Faza postavuvawew na intramaksilaren aparat za distalizacija na
molari modificiran po Kinziger25-28
2. Faza postavuvawe na aparat za
stabilizacija na polo`bata na
molarite (transpalatinalen lak so
Nance-ovo perni~e) i postavuvawe
na fiksen aparat vo dvete vilici.
Pendulum aparatot be{e izraboten na
sledniov na~in:
• Ankora`na edinica vo koja bea
vklu~eni prvite i vtorite permanentni premolari preku okluzalni
java~i so kompozit.
• Nance-ovo perni~e so {traf.
• Oprugi za distalizacija preaktivirani spored avtorot so cel da se
ovozmo`i maksimalno translatorno dvi`ewe na prvite molari.
So cel da se napravi procena na dvi`ewe
na
zabite
be{e
napravena
telerentgen snimka pred i po sprovedenata
distalizacija (sl. 1, sl. 2). Za kefalometriskata analiza be{e koristena metoda po
Ghosh i Nanda19.
Fot.1 Fotografi telerengen para
trajtimit me pendulum.
Sl. 1. Telerentgen snimka pred
tretman so pendulum
Fot.2 Fotografi telerengen pas trajtimit
me pendulum.
Sl. 2. Telerentgen snimka na
tretman so pendulum
Analiza është e përbërë prej tre pjesëve:
1. Analiza e indeve të buta dhe parametrave skeletor fig.3,
2. Analiza e parametrave dental dhe angular (rrafshi referus SN) fig.4,
3. Analiza e parametrave dental linear
(rrafshi referus PTV) fig.5
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
Analizata e sostavena od tri dela.
1. Analiza na mekotkivni i skeletni
parametri sl.3
2. Analiza na dentalni angularni parametri (referentna ramnina
SN) sl. 4
3. Analiza na dentalni linearni parametri (referentna ramnina
RTV) sl. 5
92APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
Fot.3 Paraqitja e matjeve cefolometrike e indeve
të buta dhe skeletore.(e huazuar nga Ghosh J,
Nanda R S 199619)
Sl. 3. Prikaz na kefalometriski
mekotkivni i skeletni merewa (pozajmeno
19
od Ghosh J, Nanda R S 1996 )
Fot.4 Paraqitja e matjeve cefolometrike e
angularëve dental.(e huazuar nga Ghosh J,
Nanda R S 199619)
Sl. 4. Prikaz na kefalometriski dentalni
angularni merewa (pozajmeno od Ghosh J,
Nanda R S 1996 19
Fot.5 Paraqitja e matjeve cefolometrike dentale
lineare. (e huazuar nga Ghosh J, Nanda R S
199619)
Sl. 5. Prikaz na kefalometriski dentalni
lineartni merewa (pozajmeno od Ghosh J.
Nanda R S 1996 19)
Fot.6 Paraqitja e aparatit pendulum të
gipsuar në gojë.
Sl. 6. Prikaz na cementiran pendulum
aparat vo usta
Në të njëjtën kohë para dhe pas zbatimit
të terapisë me aparatin pendulum ishte bërë
edhe analiza e modeleve si më poshtë:
1. Nga modelet ishte matur distanca në
mes molarëve të parë maksilar në dy
pika para dhe pas distalizimit (fisura
meziobukale
qëndrore,
tuber
distobukale)
Istovremeno pred i po sprovedenata
terapija so pendilum aparatot be{e napravena i analiza na modelite i sledniov na~in:
1. Na modelite pred i po distalizacijata be{e mereno rastojanieto
pome|u maksilarnite prvi molari
vo dve to~ki (meziobukalen centralna fisura, distobukalen tuber).
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
93APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
2. Në fotografi nga modelet qenë
matur këndet ndërmjet RPM dhe
linjës e cila i lidh të dy tuberët
bukallor me qëllim që të shënohen
ndryshimet në rrotacionin (fig.6).
Fot.7 Paraqitja e hapsirës së krijuar me
apartin pendulum pas 3 muajve.
Sl. 7. Prikaz na sozdaden prostor
so pendulum po 3 meseci
2. Na fotografii od modelite bea
mereni aglite pome|u RPM i linijata koja gi povrzuva dvata bukialni tuberi so cel da se notiraat
promenite vo rotacijata (sl.6).
Fot.8 Paraqitja e harkut të gipsuar
transpalatinal me Nance – jastëkun
Sl. 8. Prikaz na cementiran transpalatinalen lak so Nance-ovo perni~e
Fot.9 Analiza e modeleve (ndryshime në rrafshin transversal): matje angulare dhe lineare për caktimin
e ndryshimeve në gjërësinë transverzale të harkut dental dhe rotacion në pjesën e molarëve (e huazuar
nga Gero S.M.Kinzinger32 )
Sl. 9. Analiza na mkodeli (promeni vo transverzalna ramnina): angularni i li-nearni
merewa za odreduvawe na promeni vo transverzalnata {irina na dental-niot
lak i rotacii
32
vo regionot na molarite (pozajmeno od Gero S.M. kinzinger )
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
94APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
Rezultati
Rezultatet
Nga matjet e bëra konstatuam se
distalizimi i molarit të parë maksilarë
është -3,5 mm me ndryshim në angulacion nga 1,5°. Gjatë analizimit të pozitës së
molarit të dytë të pa dalë konstatuam inklinacion më të madh prej -3,5° për distalizim
prej 1 mm.
Matjet e bëra mbi dhëmbët nga njësia
mbështetëse treguan ndryshim më të madh në
angulimin e premolarit të parë dhe inciziv
(+5°dhe +7° përkatësisht), gjatë lëvizjes lineare prej +3 dhe +2mm përkatësisht.
Overjet-i është rritur për 3,5°, përderisa
në kapakun vertikal nuk konstatojmë dallim.
Përqindja e pjesmarrjes së molarit të parë
maksilar në hapsirën e krijuar është 64%.
Matjet e modeleve treguan rritje të largësisë intermolare për 2 mm e matur në
tuberet meziobukale dhe zvoglim për 1.5 mm
në nivel të tubereve distobukale që tregon
rotacionin meziobukal. Matjet e këndeve
ndërmjet linjave që i bashkojnë tuberet
bukallore RPM treguan zvoglim nga e djathta
për 14°, e majta për 7° në drejtim të
derotacionit të molarëve të parë maksilar.
Diskutimi
Diskusija
Modifikimi i pendulumit standard K
sipas Kinzinger bazohet në ndryshimin e
vënies së spiraleve podistale në nivel të
molarëve të parë maksilar më afër qendës së
rezistencës së të njëjtave. Pendulumit i është
shtuar vidë për distalizim dhe aktivizimi
fillestar i fundit distal të spirales e cila hyn në
tubën palatinale edhe atë në sagitale kah
okluzali 20O, në transverzale toe-in 5-10O.
Këto modifikime kanë për qëllim reduktimin e
inklinacionit distal të molarëve të parë dhe
parandalimin e rotacionit. Ky aparat pendulum nuk kërkon aktivizim intraoral shtesë të
spiraleve. Forcat terapeutike aktivizohen
nëpërmjet hapjes së vidës, në rastin tonë dy
herë në javë.
Kualiteti dhe kuantiteti i distalizimit të
molarëve maksilar dhe protruzioni rekativ i
incizivëve janë në lidhje direkte me moshën e
pacientit. Kjo sqarohet me fazën e zhvillimit
të molarëve të dytë. Në qoftë se molarët e dytë
ende nuk kanë dal ato ndikojnë si
hipomohlion nëpërmjet të cilëve inklinojnë
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
Od izvr{enite merewa konstatiravme deka distalizacijata na maksilarniot prv molar iznesuva -3,5mm
so promena vo angulacijata od 1,5°.
Pri analizirawe na polo`bata na neiznikatiot vtor molar kosntatiravme pogolema inklinacija od -3,5° za distalizacija
od 1mm.
Merewata sprovedeni vrz zabite od
ankora`nata edinica poka`aa pogolema
promena vo angulacijata na maksilarniot
prv premolar i inciziv (+5° i +7° soodvetno), pri linearno dvi`ewe od +3 i +2mm
soodvetno.
Overjet-ot se zgolemil za 3,5°, dodeka vo
vertikalniot preklop ne utvrdime razlika.
Procentot na u~estvo na maksilarniot prv molar vo sozdadeniot prostor iznesuva{e 64%.
Merewata na modelite poka`aa zgolemuvawe na intermolarnoto rastojanie za
2mm mereno na meziobukalnite tuberi i
namaluvawe za 1,5mm vo nivo na distobukalnite tuberi {to uka`uvameziobukalna
rotacija. Merewata na aglite pome|u
linijata koja gi spojuva bukalnite tuberi i
RPM poka`a namaluvawe od desno za 14°,
levo za 7° vo nasoka na derotacija na
maksilarnite prvi molari.
Modifikacijata na standardniot pendulum K po Kinzinger se sostoi vo promena
na postavenosta na oprugite podistalno vo
nivo na maksilarnite prvi molari poblisku do centarot na otpor na istite. Na pendulumot e dodaden {traf za distalizacija
i po~etna aktivacija na distalniot kraj na
oprugata kaj vleguva vo palatinalnata
tuba i toa vo sagitala prema okluzalno 20°,
vo transverzala toe-in 5-10°. Ovie
modifikacii imaat za cel reducirawe na
distal-na inklinacija na prvite molari i
prevencija na rotacija. Ovoj pendulum
aparat ne bara dopolnitelna intraoralna
aktivacija na oprugite. Terapevtskite
sili se aktiviraat preku otvorawe na
{trafot, vo na{iot slu~aj 2 pati nedelno .
Kvalitetot
i
kvantitetot
na
distalizacijata na maksilarnite molari i
rekativnata protruzija na incizivite se
vo direktna vrska so vozrasta a pacientot.
Ova se objasnuva so razvojniot stadium na
vtorite molari. Ako vtorite molari se
u{te ne se niknati tie deluvaat kako hipomohlion preku koj inkliniraat prvite
95APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
molarët e parë. Kështu te këta pacient
përfitohet inklinim më i madh i molarëve të parë maksilar gjatë distalizimit.
E nëse molarët e dytë kanë dalë molarët
e parë maksilar ballafaqohen me
rezistencë më të madhe gjatë distalizimit, si
rezultat i së cilës zvoglohet inklinacioni,
distalizimi, kurse rritet lëvizja e segmentit anterior.
Zaklu~ok
Përfundimi
Aparati i modifikuar pendulum sipas
Kinzinger paraqet metodë efektive dhe të
sigurt për gati distalizimin translator të
molarëve maksilar. Përparësia më e madhe e
aparatit përbëhet në bashkëpunimin minimal
me pacientin, në prodhimin e thjeshtë dhe në
aplikimin e thjeshtë të forcave terapeutike
nëpërmjet rrotullimit të vidës me çka mundësohet reaktivizimi i përhershëm i forcave të
aplikuara dhe momenteve. Pendulumi i
modifikuar nuk ka efekte korektuese të klasit
II-të raporte skeletore dhe prandaj duhet të
përdoret tek pacientët me diskrepanca sagitale
të buta dhe shtrëngim të butë.
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
molari. Taka kaj ovie pacienti se dobiva pogolema inklinacija na prvite
maksilarni molari pri distalizacijata. Ako pak vtorite molari se niknati prvite maksilarni molari se
soo~uvaat so pogolem otpor pri distalizacijata, kako rezultat na {to se namaluva
inklinacijata, distalizacijata, a se zgolemuva mezijalnoto pridvi`uvawe na
anteriorniot segment.
Modificiraniot pendulum aparat po
Kinzinger pretstavuva efektiven i siguren metod za skoro translatorna distalizacija na maksilarnite molari. Najgolemata prednost na aparatot se sostoi vo
minimalnata sorabotka so pacientot,
ednostavnata izrabotka i ednostavnoto
aplicirawe na terapevtskite sili preku
vrtewe na {trafot so {to so ovozmo`uva
postojano reaktivirawe na apliciranite
sili i momenti. Modificiraniot pendulum nema korektiven efekt na klasa II
skeletnite odnosi i zatoa da se upotrebuva
kaj pacienti so umereni dentalni sagitalni diskrepanci i umerena zbienost.
96APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
Tab.1 Paraqitje e vlerave nga matjet e realizuara cefalometrike para dhe pas
terapisë me aparatin K pendulum. Ň0 – vlerat cefalometrike para terapisë.
T1 – vlera cefalometrike pas terapisë me pendulum.
Tabela. 1. Prikaz na vrednosti od sprovedenoto kefalometrisko
merewe pred i po terapijata so pendulum K aparat. TO-kefalometriski
vrednosti
Tab. 2 Paraqitja e pozitës së molarëve e indicuar me terapi me pendulum në
rrafshin horizontal (analizimi i modeleve)
Tabela 2. Prikaz na pozicijata na molari inducirana so terapija
so pendulum vo horizontalna ramnina (analiza na modeli).
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
97APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
UDC: 616.314-089.23
PROFESSIONAL PAPER (PP)
DISTALIZATION OF MAXILLARY MOLARS WITH MODIFIED PENDULUM
APPLIANCE CLINICAL AND CEPHALOMETRIC ASPECTS
Abstract
None extraction orthodontic treatment with intra maxillqary distalization appliances for non
compliance treatm,ent became very popular recent years especially in class II correction.
There are many methods and appliances for molar distalization described in the literature.
Orthodontic treatment with intra maxillary distalization appliances in reducing the need for
patient collaboration during the treatment which produce more predictable treatment results. The effective valuer of this appliances must be seen throw evaluation of the molar
movements in all three planes, and the anchorage loss. The aim of this investigation is to
make an objectification of the dento alveolar and skeletal changes during distalization technique with modified pendulum appliance. Cephalometrie analizys was made before and after the distalization. Maxillary first molars moved distally 3,5mm and tipped 1,5.
Modification of the pendulum appliance according to Kinzinger is a effective and reable
method for almost translatory distalization of the maxillary first molars.
Key words: modification of the pendulum appliance, molar distalization
Literatura
1. Graber T M extraoral force-facts and fallacies. American Journal of Orthodontics
41:490-505
2. Weislander L, 1975 Early or late cervical traction therapy of Class II malocclusion in the
mixed dentition. American Jornal of orthodontics 67:432-439
3. Kurol J, Bjerklin K 1984 Treatment of children with ectopic eruption of the maxillary first
permanent molar by cervical traction. American Journal of orthodontics 86:483-492
4. Cetlin N M, Ten Hoeve 1983 Nonextraction treatment. Journal of Clinical Orthodontics
17:396-413
5. Proffit W R (ed.) 1993 The second stage of comprehensive treatment: correction of molar
relationship and space closure. In:Contemporary orthodontics, 2nd edn. Mosby.St Louis,
pp.495-515
6. Gianelly A A, Vaitas A S, Thomas W M 1989 The use of magnets to move molars distally.
American Jornal of orthodontics and Dentofacial Orthopedics 96:161-167
7. Bondemark L, Kurol J 1992 Distalization of maxillary first and second molars simultaneously with repelling magnets. European Journal of Orthodontics 14: 264-272
8. Steger E S, Blechman A M 1995 Case repots: molar distalization with static repelling
magnets. Part II. American Jornal of orthodontics and Dentofacial Orthopedics 108:
547-555
9. Jones R, White J 1992 Rapid class II molar correction with an open coil jig . Journal of
Clinical Orthodontics 26: 661-664
10. Bondemark L, Kurol J, Bernhold M 1994. Repelling magnets versus super-elastic
nikel-titanium coils in simultaneous distal movement of maxillary first and second molars. Angle orthodontics 64 189-198
11. Carano A, Testa M 1996 The distal jet for upper molar distalization Journal of Clinical
Orthodontics 30: 374-380
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
98APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
12. Gianelly A A 1998 Distal movement of the maxillary molars American Jornal of orthodontics and Dentofacial Orthopedics 114: 66-72
13. Gulati S, Kharbanda O P, Parkash H 1998 Dental and skeletal changes after intra-oral molar distalization with sectional jig assembly. American Jornal of orthodontics and
Dentofacial Orthopedics 114: 319-327
14. Locatelli R, Bednar J, Dietz V S, Gianelly A A 1992 Molar distalization with superelastic
NiTi wire. Journal of Clinical Orthodontics 26: 277-279
15. Corbett M 1997 Slow and continious maxillary expansion, molar rotation, and molar
distalization Journal of Clinical Orthodontics 31: 253-263
16. Wilson R C 1978 modular orthodontics systems. Part I. Journal of Clinical orthodontics
12: 259-278
17. Pancherz H, Anehus-Pancherz M 1993 The hedgear effect of the Herbst appliance: a
cephalometric long-term study. American Jornal of orthodontics and Dentofacial Orthopedics 103: 510-520
18. Hilgers J J 1992 The pendulum appliance for class II non compliance therapy. Journal of
Clinical Orthodontics 26: 706-714
19. Ghosh J, Nanda R S 1996 Evaluation of an intraoral maxillary distalization technique.
American Jornal of orthodontics and Dentofacial Orthopedics 110:639-646
20. Byloff F K, Daredeliler M A 1997 Distal molar movement using the pendulum appliance.
Part I: clinical and radiological evaluation. Angle orthodontist 67: 249-260
21. Behrents R G. Iatrogenic problems associated with the clinical practice of orthodontics.
In: McNamara JA Jr, Trotman C, eds. Orthodontic treatment: the management of unfavorable seguelae Craniofacial Growth series 31 Ann Arbor, Mich: Center for Human
growth and Development, The University of Michigan:1996:1-28
22. Kinzinger G S M, Wehrbein H, Diedrich P 2004b Pendulum appliances with different anchorage modalites for non-compliance molar distal movement in adults anchored pendulum appliance. Angle Orthodontist 76:650-659
23. Escobar S A, Tellez P A, Moncada C A, Villegas C A, Latorre C M, Oberti G 2007
Distalization of maxillary molars with the bone-supported pendulum: a clinical study.
American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics 131: 545-549.
Kiefeorthopadie 18: 11-24
24. Kircelli B H, Pektas Z O, Kircelli C 2005 Maxillary molar distalization with a bone25. Kinzinger G, Diedrich P 2002 Pendulum appliances allowing compliance-indipendent
distalization of upper molars. Informationen aus Orthodontie und Kieferorthopadie
34:1-18
26. Kinzinger G, Wehrbein H, diedrich P 2004b pendulum appliances with different anchorage modalities for non-compliance molar distal movement in adults. Kieferorthopadie
18:11-24
27. Kinzinger G, Fuhrmann R, Gross U, Diedrich P 2000 Modified pendulum appliance including distal screw and uprighting activation for noncompliance therapy of Class II malocclusion in children and adolescents. Journal of Orofacial Orthopedics 61:175-190
28. Kinzinger G, Fritz u, Diedrich P 2003 Combined therapy with pendulum and lingual arch
appliances in the early mixed dentition. Journal of Orofacial Orthopedics 64:201-213
29. Kinzinger G S M, Fritz U B, Sander F G, Diedrich P R 2004a Efficiensy of a pendulum appliance for molar distalization related to second and third molar eruption stage. American
Journal of orthodontics and Dentofacial Orthopedics 125:8-23
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
99APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
30. Kinzinger G S M, Gross U, Fritz U B, Diedrich P R 2005a Anchorage guality of deciduous molars versus premolars for molar distalization with pendulum appliance. American
Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics 127:314-323
31. Kinzinger G S M, Diedrich PR, Bowman S J 2006 Upper molar distalization with mini
screw-supported distal jet. Journal of Clinical Orthodontics 40:672-678
32. Kinzinger G S M, Wehrbein H, Diedrich P R 2005 Molar distalization with a modified
pendulum appliance-In vitro analysis of the force systems and in vivo study in children
and adolescents 75:558-567
APOLONIA 13 • 26, f. 89-100, Nëntor 2011
100APOLONIA 13 •26, str. 89-100, Noemvri 2011
UDK: 696:314-74
STRU^EN TRUD (ST)
UDK: 696:314-74
PUNIM PROFESIONAL (PP)
TERAPISKI IZBOR
NA MATERIJALI ZA
POSTOERIORNI
RESTAVRACII
ZGJEDHJA
TERAPEUTIKE E
MATERIALEVE PËR
RESTAURIMET E PASME
N. Dereban
N. Dereban
I. P. SH. Orto-gan, Strugë
P.Z.U. Orto-gan, Struga
Abstrakt
Apstrakt
Përgatitëm modifikimin e sistemit sipas Ryge për
vlerësimin e kualitetit të restaurimeve dentale dhe e bëm
kontrollin e indeksit pllakor sipas Silness dhe Loe, sipas të
cilëve kemi kryer hulumtime mbi 110 pacientë, me 10
veshje të vendosura, 50 restaurime amalgame dhe 50
kompozita, 55 nga klasa e I-rë dhe 55 nga klasa II-të.
Hulumtimet zgjatën 2 vite dhe kanë përfshirë 3
kontrolle radhazi, në fillim pas 12 dhe pas 24 muajve. Si
arsye kryesore për të zëvendësuar restaurimet amalgame
dhe veshjet vëmë në dukje kariesin sekondar, për
kompozitat vëmë pasuksesin për adaptimin margjinal.
Konstatuam se veshjet tek restaurimet e pasme janë me
qëndrueshmëri më të madhe, ndërsa kompozitat me më
të ulët dhe restaurimet në klasën e I-rë janë me
qëndrueshmëri më të madhe sesa në klasën e II-të pa
ndikim të higjienës orale.
Nga literatura botërore mësuam se në lidhje me
biokompatibilitetin reagimet e papërshtatshme me restaurimet amalgame janë pak të mundshme, si rezultat i
lëshimit të dozave të vogla të zhivës. Materialet kompozite restauruese përmbajnë komponime organike të
shumta me përbërje toksike të panjohur. Ari, legurat
metalike dhe qeramika janë materiale më biotolerante
dentare. Sipas hulumtimeve shkencore botërore, mosha
mesatare e amalgameve është 10 deri 12 vjet, e veshjeve
të arta 13-14 vjet e më shumë, nga restaurimet kompozite
4 vjet. Duke e shikuar literaturën, kariesi sekondar është
arsyeja më e shpeshtë për zëvendësimin e restaurimeve
të ndryshme, më shumë numërohen dështimet tek
restaurimet kompozite sesa tek amalgamet, të cilat ende
mbeten materiale më të mira dhe më ekonomike për
restaurimin e dhëmbëve të pasëm me kohëzgjatje të
arsyeshme. Veshjet rekomandohen për restaurime më
komplekse. Kompozitat mund të kufizohen në restaurime të vogëla ku kozmetika është aspekti kryesor.
Fjalë kyçe: kompozita, amalgamë, veshjet, përshtatja margjinale, kariesi sekondar, forma anatomike,
ndjeshmëria posterapike, struktura sipërfaqësore.
Izrabotivme modifikacija na sistemot po Ryge
za procenka na kvalitetot na dentalnite restavracii
proverka na plak indeksot po Silness i Loe, spored
koi izvr{ivme ispituvawe vrz 110 pacienti, so
postaveni 10 inleji , 50 amalgamski i 50 kompozitni
restavracii, 55 od klasa 1 i 55 klasa II.
Ispituvawata traeja 2 godini i vklu~uvaa 3
posledovatelni pregledi, na po~etokot, posle 12 i
posle 24 meseci. Kasko glavna pri~ina za zamena na
amalgamskite restavracii i inlejot go poso~ivme
sekundarniot karies, za kompozitnite neuspehot za
marginalna adaptacija. Utvrdivme deka inlejot kaj
posteriornite restavracii e so najgolema izdr`livost, a kompozitite so najmala i restavraciite vo
klasa I se so pogolema izdr`livost otkolku vo klasa II
bez vlijanie na oralnata higiena.
Od svetskata likteratura doznavme deka vo
odnos na biokompatibilnosta nepovolnite reakcii
povrzani si amalgamskite restavracii se malku
verojatni, rezultat na malite dozi ispu{tena `iva.
Kompozitnite restavrativni materijali sodr`at
brojni organski sostojki so nepoznata toksi~nost.
Zlatoto, metalnite leguri i keramikata se najbiotolerantni dentalni materijali. Spored svetskite
nau~nite ispituvawa, sredna starost na amalgamskite
e 10-12g, na zlatnite inlei 13-14g. i pove}e, od kompozitnite restavracii 4g. Razgleduvaj}i ja literaturata sekundarniot karies e naj~esta pri~ina za
zamena na razli~ni restavracii, pove}er se vbrojuva
vo neuspesite kaj kompozitnite restavracii odkolku
kaj amalgamite, koi seu{te ostanuvaat najdobar i
najekopnomi~en dentalen materijal za posteriorni
restavracii so razumna dolgotrajnost. Inlejite se
prepora~uvaat kaj slo`eni restavracii. Kompozitite mo`at da se ograni~at na mali restavracii
kade {to kozmeti~kite e glavniot aspekt.
Klu~ni zborovi: kompozit, amalgam, inlej, marginalna adaptacija, sekundaren karies, anatomska
forma, posterapiska osetlivost, povr{inska struktura.
Adresa:
Nikola Dereban
P.Z.U. Orto-gan
Struga, Makedonija
Mob.: 070/638429
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
101APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
ZGJEDHJA
TERAPEUTIKE E
MATERIALEVE PËR
RESTAURIMET E PASME
TERAPISKI IZBOR
NA MATERIJALI ZA
POSTERIORNI
RESTAVRACII
Hyrje
Voved
Trajtimi i kariesit të dhëmbëve tradicionalisht kryhet me heqjen e substancës së
dhëmbit të dëmtuar dhe zëvendësimin e tij me
restaurim. Numri më i madh i mbushjeve të
dhëmbëve janë zëvendësime të restaurimeve
të mëparshme të dështuara. Zgjedhja e materialit dentar është i rëndësishëm për
jetëgjatësinë e restaurimeve dentare. Ai ka
implikime biologjike dhe ekonomike dhe
mund dukshëm të ndikojë mbi nevojat e
trajtimeve stomatologjike në popullatë.
Materijal i metod
Materiali dhe Metoda
Secilit prej pacientëve të trajtuar u është
dhënë zgjedhje që të zgjedhin për një
nga drejtimet e mundshme të trajtimit.
1. Restaurimi amalgamë;
2. Restaurimi kompozit;
3. Veshjet metalike;
Heqja e mbushjeve të vjetra dhe punën
në emajl e shpuam me turjelë diamanti dhe e
përfunduam në dentin me ndihmën e borerç
çelikut. 50% e pacientëve që i trajtuam mbanin mbushje të klasit të I-rë dhe 50% të klasit
II-të. Tek 50 pacientë kishim vënë restaurime
amalgame, 50 mbanin mbushje kompozite
dhe vetëm tek 10 pacientë vendosem veshje
metali. Pacientët janë monitoruar gjatë 48
muajve, ndërsa vlerësimi për rastaurimet ishte
bërë në fund të çdo 12 muaji. Vlerësimi i
kualitetit të restaurimit është kryer sipas
kritereve të modifikuara Ryge, drejtpërdrejt
me inspektimin intra oral, nëpërmjet të
dhënave anamnezore dhe nëpërmjet studio
modeleve të punuara në katrorin e përshtatshëm të restaurimit.
Njëkohësisht me çdo kontroll dhe vlerësim të cilësisë së restaurimit kemi kryer
edhe caktimin e indeksit pllakor të dhëmbëve
sipas Silness dhe Loe me qëllim që ta
përcaktojmë ndikimin e higjienës orale si një
faktor për dështimin e restaurimit dhe ta
përjashtojmë ndikimin e saj në këtë hulumtim.
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
Tretmanot na dentalniot karies tradicionalno se izveduva so otstranuvawe na
o{tetenata zabna substancija i nejzino
zamenuvawe so restavracija. Najgolemiot
broj na zabni polnewa se zamena na prethodni neuspe{ni restavracii. Izborot na
dentalniot materijal e va`en za dolgotrajnosta na dentalnata restavracija. Toj
ima biolo{ki i ekonomski implikacii i
mo`e zna~ajno da vlijae vrz potrebata na
stomatolo{ki tretman vo populacijata.
Na sekoj od tretiranite pacienti im
be{e daden izbor da se odlu~at za eden od
mo`nite pravci na tretman.
1. Amalgamska restavracija;
2. Kompozitna restavracija
3. Metalen inlej;
Otstranuvaweto na starite plombi i
rabotata vo emailot ja zabo~nuvavme so
dijamantski borer i ja zavr{uvavme vo
dentinot so pomo{ na ~eli~no bor~er~e
50% od pacientite koi gi tretiravme
nosea polnewe vo klasa I kaviteti, a 50%
vo klasa II, Kaj 50 pacienti imavme postaveno amalgamski restavracii, 50 nosea
kompozitni polnewa i samo kaj 10 pacienti postavivme metalen inlej. Pacientite bea sledeni vo tekot na 48 mesecite
be{e vr{ena na krajot na sekoj 12 meseci.
Procenkata na kvalitetot na restavraciite be{e vr{ena spored modifikuvan
Ryge kriterium, direktno so intra oralna
inspekcija, preku anamnesti~ki podatoci
i preku izraboteni studio modeli vo
soodvetniot kvadrant od restavracijata.
Istovremeno so sekoj pregled na kvalitetot na restavracijata izvr{ivme i
odreduvawe na plak indeksot na zabite po
Silness i Loe so cel da go odredime
vlijanieto na odr`uvaweto na oralnata
higiena kako faktor za propa|awe na
restavraciite i da go isklu~ime negovoto
vlijanie vo ova ispituvawe.
102APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
Rezultati
Rezultatet
Teknika e modifikuar Ryge për
përcaktimin e cilësisë së
restaurimit
Kryesisht vlerësimi i cilësisë së restaurimit bëhet drejtpërdrejtë në gojë duke përdorur dritë të mirë, sondë dhe pasqyrë
ndonjëherë të ndihmuar nga udhëzimet për
ngjyrat dhe udhëzime për evoluimin e
adaptimeve margjinale. Vlerësimet indirekte
mund të përbëhen prej hulumtimit të fotografive, gjurmëve dhe modeleve të dhëmbëve
me restaurimin e tanishëm. Për të kryer
vlerësimin e drejtpërdrejtë të restaurimeve e
kemi përgatitur sistemin e modifikuar Ryge.
Sistemi Ryge përbëhet nga kriteret klinike për
vlerësimin e 1) adaptimit margjinal, 2) formës
anatomike, 3) kariesit të përsëritur, 4 ) goditjes gjegjësisht vënies së ngjyrës së duhur,
4) teksturës së sipërfaqes, 5) diskoloracionit
margjinal. Në sistemin e modifikuar Ryge të
cilin e shfrytëzuam në këtë hulumtim, në vend
të ngjyrës së vënë matëm ndjeshmërinë
posterapike të dhëmbit të restauruar.
Sistemi për gradacion përbëhet prej kriteriumeve që konsiderohen se janë të rëndësisë
klinike. Kriteriumet i tregohen evoluesit si
seri pyetjesh të cilat duhet të përgjigjen me PO
ose JO. Nëse përgjigjia e pyetjes së parë është
JO jepet vlerësim përkatës. Nëse përgjigjia
është PO, evoluesit do ti parashtrohet edhe
një pyetje me PO ose JO e cila çon deri te
vlerësimi tjetër ose pyetja tjetër.
Në këtë mënyrë duke u përgjigjur në një,
dy apo tre pyetje evoluesi kalon nëpërmjet
progresionit nga vendimet bipolare të cilat
çojnë kah klasifikimi ose vlerësimi i restaurimit aktual dentar. Vlerësimi i adaptimit
margjinal të restaurimit përbëhet nga shfrytëzimi i pasqyrës dhe sondës e cila tërhiqet
nëpërmjet skajeve.
Nëse sonda e kap skajin nga ana e
poshtme, evoluatori duhet të kryej inspektim
dhe pyetja të jetë e përgjigur me PO ose Jo: a
ekziston dëshmi për plasaritje gjatë margjinës
në të cilën sonda mund të depërtoj. Nëse është
përgjigjia Jo p.sh. nuk ekziston plasaritje ose
nuk është mjaft e vogël që të lejojë depërtimin
e sondës, vlerësimi është A (Alpha). Në qoftë
se përgjigjja është Po, evoluesi duhet të bëjë
inspektim vizuel dhe të vazhdojë me pyetjen
tjetër: a është zbuluar dentini dhe baza e
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
Modificirana ryge tehnika za
odreduvawe kvalitet na
restavriciite
Prete`no, procenkata na kvalitetot na
restavrac ijata se vr{i direktnon vo ustata
koristej}i dobra svetlina, sonda i ogledalo
ponekoga{ podpomognati od upatstvata za
boja i upatstva za evaluacija na marginalna
adaptacija. Indirektnite procenki mo`at
da se sostojat ispituvawe na fotografii,
otpe~atoci i modeli na zabite so aktuelnite
restavracii. Vo ova ispituvawe koristevme
direktna i indirektna procenka na restavraciite. Za da izvr{ime direktna procenka
na restavraciite go izrabotivme modificiraniot Ryge sistem Ryge sistemot se sostoi
od klini~ki kriteriumi za procenka na 1)
marginalna adaptacija, 2) anatomska forma,
3) rekurenten karies, 4) podudarawe t.e.
soodvetstvuvawe na boja, 5) tekstura na
povr{inata, 6) marginalna diskoloracija.
Vo modifikuvaniot Ryge sistem koj go koristevme pri ova ispituvawe, namesto
soodvetstvuvaweto na bojata merevme postterapiska osetlivosrt na restavriraniot
zab.
Sistemot za gradicija se sostoi od
kriteriumi koi se smeta deka se od
klini~ka va`nost. Kriteriumite mu se
prika`uvaat na evaluatorot kako serija na
pra{awa koi treba da se odgovorat so Da
ili Ne. Ako odgovorot na prvoto pra{awe
e Ne se Dava soodvetno vrednuvawe. Ako
odgovorot e Da, na evaluatorot }e mu bide
postaveno u{te edno Da ili Ne pra{awe
koi vodi do ili drugo vrednuvawe ili
drfugo pra{awe.
Na toj na~in preku odgovarawe na
edno, dve ili tri pra{awa evaluatorot
pominuva preku progresija od bipolarni
odluki koi vodat kon klasifikacija ili
vrednuvawe na aktuelnata dentalna
restavracija. Procenkata na marginalnata
adaptacija na restavracija se sostoi od
koristewe na ogledalo i sonda koja se
povlekuva po preku rabovite.
Ako sondata go potfa}a rabot, evaluatorot treba da izvr{i inspekcija i
pra{aweto da bide odgovoreno so Da ili
Ne, dali postoi dokaz za puknatina pokraj
marginata vo koja{to sondata mo`e da
penetrira. Ako odgovorot e Ne na pr. ne
psotoi puknatina ili ne e dovolno mala da
dozvoli penetracija na sondata, vrednuvaweto e A (Alpha). Dokolku odgovorot e
Da, evaluatorot mora da napravi vizuelna
inspekcija i da prodol`i kon slednoto
103APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
çimentos. Nëse përgjigjja është JO
duhet të shënohet vlerësimi B (Bravo).
Nëse përgjigjja është PO, evoluesi
mund të vazhdoj me pyetjen tjetër
vizuele të bëjë inspektimin dhe ta
provoj lëvizshmërinë e restaurimit. Pyetja
është a është thyer restaurimi, mobile ose
mungon pjesërisht ose in toto. Nëse përgjigjia
është Jo vlerësimi është C(Charlie). Nëse
përgjigjja është PO, vlerësimi është D(Delta).
Dy vlerësimet e para A dhe B theksojnë skajet
e restaurimit të cilët janë të kënaqshme. Restaurimi me vlerësimin A ka mbyllje të mrekullueshme të skajit, ndërsa restaurimi me
vlerësimin B ka mbyllje të pranueshme të
skajit, ku është e pranishme plasaritja e
megjithatë nuk është zgjëruar deri te qarku
emajl-dentar.
Vlerësimet C dhe D nuk janë të
kënaqshme dhe restaurimet me këto vlerësime
duhet të zëvendësohen, që të shmangen
dëmtimet e dhëmbit ose indeve mbështetëse të
dhëmbëve. Në radhë për tu provuar është
forma anatomike, e cila gjithashtu vërtetohet
me inspektim me sondë dhe sipas nevojës me
pasqyrë. Më parë u përgjigjemi pyetjeve, a
nuk është restaurimi në kontinuitet me formën
ekzistuese anatomike të dhëmbit. Nëse përgjigjia është Jo, vlerësimi është Ŕ (Alpha),
nëse përgjigjia është PO, vazhdojmë me pyetjen tjetër, a nuk është i mjaftueshëm meteriali
i pranishëm që ta mbuloj dentinin dhe bazën.
Në qoftë se përgjigjja është Jo, vlerësimi është
C(Charlie), ndërsa për përgjigjen Po fitojmë
vlerësimin D(Delta).
Vlerësimet A dhe B i konsiderojmë për të
kënaqshme, ndërsa C dhe D janë të pakënaqshme dhe kanë nevojë për zëvendësim. Vlerësimi i kariesit të përsëritur të skajeve nga
restaurimet është aspekt i rendësishëm i
evoluimit të kualitetit.
Ky sistem i vlerësimit nuk është i thjeshtë
në atë se ka vetëm dy vlerësime ”Pa karies”
me vlerën A ose “Karies” me vlerën B.
Restaurimi me vlerën A është i pranueshëm,
ndërsa me B klinikisht i papranueshëm.
Ndjeshmërinë e pasterapisë e vlerësuam
sipas anamnezës së marrë dhe thënieve të
pacientit për dhimbjet që vijnë nga dhëmbi i
restauruar. Atje ku nuk ekziston ndjeshmëri e
pasterapisë së stimujve të jashtëm, ngroht,
ftoht, e krypur, e ëmbël, japim vlerën A(Alpha), nëse përgjigjia e kësaj pyetjeje është Po,
e shqyrtojmë pyetjen tjetër gjegjësisht a është
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
pra{awe: dali dentinot ili cementnata podloga se otkrieni. Ako odgovorot e Ne, treba da bide zabele`ano
vrednuvaweto V (Bravo). Ako odgovorot e Da, evaluatorot mo`e daq
prodol`i kon slednoto pra{awe i vizuelno da napravi inspekcija i da ja
isproba podvi`nosta na restavracijata.
Pra{aweto e dali restavracijata e
frakturirana, mobilni ili nedostasuva
delimi~no ili in toto. Ako odgovorot e
Ne vrednuvaweto e S (Charlie). Ako odgovorot e Da, vrednuvaweto e D (Delta).
Prvite dve vrednuvawa A i B ozna~uvaat
rabovi na restavracii koi se zadovolitelni. Restavracija so vrednuvawe A ima
sovr{eno rabno zatvorawe, a restavracija
so vrednuvawe V ima prifatlivo rabno
zatvorawe, kade {to e prisutna puknatina
koja sepak ne e pro{irena do dentoemajloviot spoj.
Vrednuvawata C i D ne se zadovolitelni i restavraciite so ovie vrednuvawa
treba da bidat zameneti za da se izbegne
o{tetuvawe na zabot ili na potpornite
zabni tkiva. Sledna na proverka e anatomskata forma, koja isto taka se proveruva so
inspekcija so sonda i po potreba ogledalce. Najprvin odgovarame na pra{aweto
dali restavracijata ne e kontinuirana so
postoe~kata anatomska forma na zabot.
Ako odgovorot e Ne, vrednuvaweto e A (Alpha), dokolku odgovorot e Da, prodol`uvame so slednoto pra{awe dali prisutniot materijal ne e dovolen da go
prepokrie dentinot i podlogata, Doklku
odgovorot e Ne, vrednuvaweto e C (Charlie),
a za odgovor Da dobivame vrednost D (Delta)
Vrednuvaweto A i B gi smetame za
zadovolitelni, a S i D e nezadovolitelnio
i ima potreba od zamena. Procenkata na
rekurentniot karies na rabovite od
restavraciite e va`en aspekt od evaluacijata na kvalitetot.
Ovoj sistem na vrednuvawe e ednostaven vo toa ima samo dve vrednuvawa “bez
karies” so vrednost A ili “karies” so
vrednost B. Restavracijata vrednuvana so A
e prifatliva, a so B klini~ki neprifatliva. Restavracijata vrednuvana so A e prifatliva, a so B klini~ki neprifatliva.
Postterapiska osetlivost ja procenuvame spored zemenata anamneza i uka`uvaweto na pacientot za bolki koi
poteknuvaat od restavriraniot zab. Onamu
kade ne postoi postterapiska osetlivost
na nadvore{ni drazbi, toplo, ladno,
soleno, blago, davame vrednost A (Alpha),
dokolku odgovorot na ova pra{awe e Da go
razgleduvame slednoto pra{awe t.e. dali
104APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
dhimbja spontane, nëse përgjigjia është
JO vlera është B(Bravo), në kundërshtim me restaurimin e shpërndajmë
vlerën C(Charlie). Vetëm vlerën A sipas këtij kriteri e konsiderojmë
klinikisht të pranueshme, tek vlerat B dhe C
ekziston dosmosdoshmëri për zëvendësimin e
restaurimit.
Cilësia e sipërfaqes së dhëmbit është
kriteri i radhës për evaluimin e kulitetit të
restaurimit, vlera A (Alfa) i karakterizon ato
raste kur sipërfaqja e restaurimit është e
lëmuar si dhe emajli përreth, vlera e B jepet
atje ku sipërfaqja është më e butë nga emajli
natyror i dhëmbit dhe atje ku ekziston vrimë
ose thyerje në sipërfaqen e restaurimit
shkruajmë vlerën C(Charlie). Nga të gjitha
këto vlera vetëm A dhe B janë klinikisht të
pranueshme, ndërsa vlera C kërkon
zëvendësim të pashmangshëm të restaurimit.
Diskoloriti margjinal e kontrollon me
ndihmën e inspektimit, atje ku nuk ekziston
diskoloriti kudo përgjatë skajit të restaurimit i
japim vlerën A (Alpha), nëse diskoloriti i
pranishëm është i butë japim vlerën B (Bravo)
dhe diskoloritet që depërtojnë nëpërmjet
skajeve të materialit të restauruar në drejtim të
pulptës shënojmë vlerën D(Delta). Vendimin
terapeutik se a është i pranueshëm restaurimi
ose duhet të ndryshohet është e varur nga
vlerësimi më i ulët ndërmjet njërit nga pesë
kriteret të cilët vlerësohen.
P.sh. nëse restaurimi është i përkryer në
formën anatomike, tekstura e sipërfaqes,
restaurimi duhet të zëvendësohet nëse ka
karies përgjat skajeve të tyre, ose nëse është
zbuluar baza e çimentos. Si metodë indirekte
për evoluimin kemi bërë kopje në katrorët e
çdo restaurimi duke përdorur bllok nga
alginati. Çdo restaurim e vlerësuam sipas
kritereve të Ryge. Ndjekja e pacientëve është
bërë gjatë dy viteve, ndërsa vlerësimi i
restaurimeve është kryer në fillim të trajtimit
dhe pas çdo viti. Llogaritëm ineks pllakor tek
të gjithë pacientët, në fillim të trajtimit, si dhe
në kontrollin e muajit e 12 dhe 24. Pastaj,
kemi gjetur vlerën mesatare të indeksit pllakor
sipas Silness dhe Loe e llogaritur si mes
aritmetik i gjithë indekseve pllakore të matura
në gojën e pacientit ku është konstatuar vlera
Alpha, Bravo, Charlie, respektivisht Delta .
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
bolkata e spontana, ako odgovorot e
Ne vrednosta A spored ovoj kriterium
ja smetame za klini~ki prifatliva,
kaj vrednostite B i C postoi
neophodnost od zamena na restavracijata.
Teksturata na povr{inata na zabot we
sleden kriterium za efvaluacija na
kvalitetot na restavracijata, vrednosta A
(Alpha) gi karakterizira onie slu~ai kade
povr{inata na restavracijata e mazna
kako i okolniot email, vrednosta B se
dodeluva onamu kade e povr{inata e
porapava od prirodniot email na zabot, a
onamu kade postoi otvor ili fraktura na
povr{inata na restavracijata zapi{uvame
vrednost C(Charlie). Od site ovie vrednosti
samo A i B se klini~ki prifatlivi, a
vrednosta C bara neizbe`na zamena na
restavracijata
Marginalnata
diskoloracija
ja
pregleduva so pomo{ na inspekcija, onamu
kade ne postoi diskoloracija bilo kade po
dol`inata na rabot na restavracijata
dodeluvame vrednost B(Bravo), a diskoloraciite koi penetriraat preku rabot na
restavrativniot materijal vo nasoka na
pulpta zabele`uvame vrednost D(Delta).
Terapevtskata odluka dali restavracijata
e prifatliva ili treba da se smeni e
zavisna od najniskoto vrednuvawe pome|u
eden od pette kriteriumi koin se
procenuvaat.
Na pr. ako restavracijata e sovr{ena
vo anatomski oblik, povr{inska tekstura,
restavracijata treba da bide zameneta
dokolku ima karies pokraj nejzinite rabovi ili ako e otskriena cementnata
podloga. Kako indirekten metod na
evaluacija napravivme otpe~atoci na
kvandrantot na sekoja restavracija koristej}i blok~e od alginat. Sekoja restavracija ja priocenuvavme spored kriteriumite na Ryge. Sledeweto na pacientite
se odbiva{e vo tekot na dve godini, a procenkata na restavraciite be{e izveduvana
na po~etokot na tretmanot i posle sekoja
godina. Presmetavme plak indeks kaj site
pacienti, vo po~etokot na tretmanot, kako
i pri 12 i 24 mese~niot pregled. Potoa ja
najdovme srednata vrednost za plak indeksot sporeed Silness i Loe presmetana kako
aritmeti~ka srednina na site plak indeksi izmereni vo ustata na pacientot
kade {to bila konstantirana vrednosta Alpha Bravo, Charlie, Delta soodvetno.
105APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
Diskutimi
Diskusija
Përparësitë dhe mangësitë e
materialeve bashkëkohore dentare
Prednosti i nedostatoci na
sovremenite dentalni materijali
Biokompatibiliteti i materialeve
dentare është përcaktuesi i parë i pranimit
klinik. Nëse deklarohet se materiali nuk është
biotolerant, të gjitha vetitë tjera të produktit
janë vetëm të interesit akademik. Reagimet e
padëshiruara të materialeve dentare mund të
jenë ose alergjike ose toksike. Përzierja ka
arritur interes të konsiderueshëm gjatë kohës
së viteve ‘80 të shekullit të kaluar, sidomos në
SHBA, Suedi dhe Japoni.
Në vitin 1985 ishte konstatuar se ai ishte i
papërshtatshëm nga aspekti toksikologjik dhe
ishte theksuar nevoja për zhvillimin e
materialeve të reja dentare. Ekspozimi më i
shpeshtë i zhivës është nëpërmjet ushqimit.
Doza ditore është rreth 10ěg. Rruga më e
rëndësishme për ekspozimin e zhivës është
nëpërmjet ajrit, nëpërmjet inhilimit të avullit
të zhivës. Rreth 80% e zhivës së thithur mund
të pranohet nga qarkullimi i gjakut. Pas
ekspozimit zhiva e grumbulluar mund të jetë e
ekskretuar me gjysmë jete mesatarisht rreth
60 ditë. Gjysmë jeta e zhivës në veshkët dhe
në tru mund të jetë edhe deri në disa vjet.
Ekspozimi profesional i avullit të zhivës
ka limit ligjor prej 50 ěg në ajër, e cila mund të
japë doza të zhivës rreth 500 µg në ditë. Është
treguar se kjo rezulton në nivelin e zhivës prej
30 ěg / l tek personat me ekspozim “normal”
të avullit të zhivës. Tek personat e ekspozuar
ndaj zhivës në industri të caktuara niveli normal i zhivës në urinë është rreth 5ěg/l.
Hulumtimet treguan se avulli i zhivës lirohet
nga restaurimet amalgame gjatë futjes së tyre,
si të sapo të futura pas vënies, sidomos gjatë
përtypjes. Edhe më shumë është dëshmuar se
ekziston një rritje e zhivës së urinuar në të
njëjtën kohë me trajtimin dentar i cili përfshinë venien e restaurimeve amalgame dhe se
ekziston një lidhshmëri ndërmjet numrit të
restaurimeve amalgame në gojë dhe nivelit të
zhivës në tru dhe vëshkë. Llogarritjet treguan
se marrja ditore e zhivës nga numri mesatar i
restaurimeve amalgame mund të përfshijë
nivelin e zhivës në urinë rreth 2-4µg/l.
Efektet diskrete C.N.S. dhe veshkët janë
vërejtur madje pas ekspozimit të avullit të
zhivës e cila rezulton me nivele të urinimit të
zhivës nga 20-30 µg/l. Ekspozimi i avullit të
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
Biokompatibilnosta na dentalniot materijal e pravata determinantna na
klini~kata prifatlivost. Ako se proiznese deka materijalot ne e biotoleranten, site drugi svojstva na produktot se
isklu~ivo od akademski interes. Nepovolnite reakcii na dentalnite materijali
mo`at da bidat ili alergiski ili toksi~ni. Amalgamot postignal zna~itelen
interes za vreme na 80-tite godini od
minatiot vek, osobeno vo SAD, [vedska i
Japonija.
Vo 1985 g. Podocna bilo ustanoveno
deka toj e nepodoben od toksikolo{ki
aspekt i bila uka`ana potrebata od razvoj
na novi dentalni materijali. Naj~esta
ekspozicija na `iva e preku hranata.
Dnevnata doza e od okolu 10. Najva`niot
pat za ekspozicija na `iva e preku vozduhot preku inhalacija na `ivina parea.
Okolu 80% od vdi[anata `iva mo`e da
bide prifatena od krvotokot. Posle
ekspozicijata skladiranata `iva mo`e da
bide ekskretirana so polu`ivot od
prose~no 60 dena. polu`ivotot na `ivata
vo bubrezite i vo mozokot mo`e da bide i
do nekolku godini.
Profesionalnoto izlo`uvawe na
`ivina parea ima zakonska granica 50 na
m3 vozduh, koja mo`e da dade dozi na `iva
od okolu 500 dnevno. Se poka`alo deka ova
rezultira so nivo od `iva od okolu 30 vo
individui so “normalna” ekspozicija na
`ivina parea. Kaj individui izlo`eni na
`iva vo odredeni industrii normalno
nivo na `iva vo urinata e okolu 5/1 Ispituvawata poka`ale deka `ivina parea se
osloboduva od amalgamskite restavracii
za vreme na nivniot vnes, kako novovneseni
i posle postavuvawe, osobeno pri xvakawe.
U{te pove}e se doka`alo deka postoi zgolemuvawe na urinarnata `iva istovremeno
so dentalen tretman koj vklu~uva postapuvawe na amalgamski restavracii i deka
postoi povrzanost pome|u brojot na amalgamskite restavracii vo ustata i nivoata
na `iva vo mozokot o bubrezite. Presmetkite poka`ale deka dnevniot vnesna `iva
od sreden broj na amalgamski restavracii
mo`e da opfati nivoa na urinirana `iva
od okolu 2-4/µg/1.
Diskretni efekti na CNS i bubrezite
se zabele`uvaat duri posle ekspozicija na
`ivina parea koja rezultira so urinirani
nivoa na `iva od 20-30µg. Izlo`uvaweto
106APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
zhivës i cili rezulton me nivelin e zhivës
së urinuar ndër 10µg / l gjegjësisht 2-4
µg/l si është gjatë trajtimit me amalgame dentare nuk është e ndërlidhur me
helmimin e zhivës. Reaksionet hipertenzive të
amalgameve janë të rralla dhe mund të
varirojnë nga simptomat lokale me edemë dhe
ulçerat deri te lezionet ekstraorale si
urtrikaria, fshikëza.
Reaksionet ekstraorale mund të ndodhin
prej 2-24mg/1 pas ekspozimit të zhivës dhe
zakonisht zhduken 10-14 ditë pas ekspozimit
pa i hequr restaurimet amalgame. Potenciali
alergjik i kompozitave në afat të gjatë është i
panjohur. Madje edhe 30-35% e peshës së
përgjithshme të materialit mund ta përbëjnë
grupet metakrilante të palidhura, duke treguar
potencial të madh toksikologjik dhe alergiik.
Masa e pareaguar mund të jetë përgjegjëse për
manifestimet klinike si gingiviti, buzë të
ënjtura dhe lezione dermatologjike me ose pa
lezione orale. Ndonjëherë është e dukshme
lidhja topografike ndërmjet reagimeve lihenoide orale dhe kompozitave. Legurat tradicionale të kushtueshme nga ari një kohë të
gjatë kanë qenë të shfrytëzuara për përpunimin e resaturimeve dentare të hedhura. Nuk
janë paraqitur kundër efekte të këtyre legurave me përjashtime të disa rasteve të pazakonshme me alergji të ndonjërës nga
komponentat e legurës.
Kompozitat dhe porcelani me ngjyrën e
tyre në mënyrë adekuate e zëvendësojnë substancën e dhëmbit, ndërsa tek veshjet amalgame dhe metalike kjo është mangësi për
shkak të së cilës ata kryesisht vendosen në
pjesën e prapme të kuadrantit të zgavrës së
gojës. Gjatë vënies së amalgamës rekomandohet dizajni i përgatitjes të jetë sipas parimeve të Black-ut për atë se nuk ka përbërje të
veçant ngjitëse dhe vetëm nëpërmjet parimeve mekanike mbahet për muret e zgavrës, e
gjithë kjo kërkonte preparacion në indin e
shëndoshë të dhëmbit dhe pas heqjes së masave karioze, me sistemet ngjitëse mundësohet preparacioni në zgavër të përfundoj me
heqjen e kariesit të dhëmbëve dhe në këtë
mënyrë të kryhet ruajtja maksimale e indeve
tjera të mbetura të dhëmbëve.
Lidhja ndërmjet kompozitës dhe
strukturës së dhëmbit e arritur me teknikën e
bondimit e ofron mundësinë që t’i vulos skajet
e restaurimit dhe ta forcoj thelbin e dhëmbëve
të mbetur nga mundësia e thyerjes.
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
na `ivina parea koe rezultira so
nivoa na urinirana `iva pod 10µg/1
odnosno 2-4 µg/1 kako {to e pri
tretman so dentalni amalgami ne e
povrzano so truewe so `iva. Hipersenzitivnite reakcii na amalgamite se
retki i mo`at da variraat od lokalni
simptomi so edemi i ulceracii do
ekstraoralni lezii kako urtrikarija,
vezikuli.
Ekstraoralnite reakcii mo`at da
nastanat od 2-24µg/1 posle izlo`uvawe na
`iva i voobi~aeno is~eznuvaat 10-14 dena
posle izlo`uvaweto bez otstranuvawe na
amalgamskite restavracii. Alergiskiot
potencijal na kompozitite vo podolg period e nepoznat. Duri i 30-35% od vkupnata
masa na materijalot mo`at da ja so~inuvaat nevrzani metakrilatni grupi, poka`uvaj}i golem alergenski i toksikolo{ki
potencijal. Neizreagirana masa mo`e da
bide odgovorna za klini~ki manifestacii
kako gingivit, pote~eni usni i dermatolo{ki lezii so ili bez oralni lezii.
Ponekoga{ e o~igledna topografska povrzanost pome|u oralni lihenoidni reakcii
i kompozitite. Tradicionalnite viskoporocentni zlatni leguri dolgo vreme
bile koristeni za izrabotka na izleani
dentalni restavracii. Ne se prijaveni
kontra efekti na ovie leguri so isklu~ok
na nekoi neobi~ni slu~ai so alergija na
nekoja od komponenta na legurata.
Kompozitite i poercelanskite so svojata boja adekvatno ja zamenuvaat zabnata
substancija, dodeka kaj amalgamite i
metalnite inlei toa e nedostatok poradi
koj tie prete`no se postavuvaat vo posteriornite kvadranti na oralnata praznina.
Pri postavuvawe na amalgam se
prepora~uva dizajnot na preparaciite da
se izrabotuva spored Black-ovite principi poradi toa {to e bez adhezivni svojstva
i edinstveno preku mehani~ki principi se
dr`i za zidovite na kavitetot, seto toa
baralo preparacija vo zdravoto tkivo na
zabot i posle otstranuvaweto na karioznite masi, so adhezivnite sistemi se
ovozmo`uva preparacijata na kavitetot da
zavr{i otstranuvawe na dentalniot karies i na toj na~in da se izvr{i maksimalna prezervacija na preostanatoto
zabno tkivo.
Vrskata pome|u kompozitot i zabnata
struktura postignata pri tehnikata na
bondirawe ja nudi mo`nosta da gi zape~ati
rabovite na restavracijata i da ja zasili
preostanatata zabna substancija od
mo`nosta za fraktgura.
107APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
Jetëgjatësia e lidhjes zvogëlohet
me rritjen e forcave okluzale. Amalgama si material më vete nuk lidhet me
strukturën e dhëmbëve, pozitën e tij në
zgavrën e gojës e sigurojnë vetëm forcat
mekanike, edhe pse ka sisteme për lidhje
mekanike të restaurimit amalgam me emajlin
dhe dentinin. Gjatë kohës së polimerizimit
kompozitat mund të tërhiqen nga skajet e
zgavrës, zakonisht nga ato mure ku ka pak ose
aspak nuk është i pranishëm emajli, me çka
është pamundësuar procesi i lidhjes, e cila
rezulton në formimin e vrimave. Besohet se
hapja e fundit që ndodh si rezultat i tkurrjes
gjatë kohës së polimerizimit është dera hyrëse
për depërtimin e baktereve dhe të shfaqjes së
kariesit sekondar. Hulumtimet tregojnë se
pllaku i krijuar afër restaurimeve kompozite të
pasme është më i pasur me bakterie patogjene,
për dallim nga amalgamet ose restaurimet
jonomere glajs. Aftësia e amalgamit që të
ndryshket shkakton zvogëlimin e plasaritjeve
të vogla ndërmjet murit të dhëmbit dhe
restaurimit, të cilës mund t’ia atribuojmë
normën më të ulët të kariesit. Hulumtimi
retrospektiv punuar nga Qvist et Al na tregon
karies të mesëm më të ulët tek të gjitha klasat e
restaurimeve amalgame, sesa te kompozitat.
Collins me bashkëpunëtorët në shqyrtimin e
më shumë kritereve, tek 8 restaurime arsyeja
për zëvendësim ka qenë kariesi sekondar nga
të cilat 7 kanë qenë kompozita dhe vetëm 1
amalgam. Letzel H, vërtetuan 15 restaurime
të pasukseshme për shkak të kariesit sekondar,
nga të cilat 13 ishin kompozita dhe 2
amalgame.
Për arsye se kompozitat janë lloje
polimeresh organike, të cilat në përbërjen e
tyre përmbajnë atome të karbonit, elektronet e
të cilit janë të lidhura në lidhje të forta
kovalente nga të cilat mund të ndahen vetëm
nën ndikimin e energjisë së mëdhe, materiali i
këtillë nuk zhvillon as energji, as elektricitet,
e as janë përçues të të ashtuquajturave rryma
galvanike gjegjësisht veprojnë si një izolator.
Ky efekt mundëson zvoglimin e ndjeshmërisë
pasoperative të dhëmbit, si dhe të mbrohet
pulpa nga ndryshimet e temperaturës në gojë
të cilat mund të çojnë në devitalizimin e saj.
Amalgami sipas përbërjes kimike paraqet
legur argjendi të zhivës dhe si e tillë ajo ka
karakteristikat e metalit, gjegjësisht tregon
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
Dolgotrajnosta na nastanatata
vrska se namaluva so zgolemuvawe na
okluzalnite sili. Amalgamot samiot
po sebe kako materijal ne se vrzuva za
zabnata struktura, negovata polo`ba
vo kavitetot edinstveno ja osiguruvaat mehani~kite sili, iako postojat
sistemi za mehani~ko povrzuvawe na
amalgamskata restavracija so emailot i
dentinot. Za vreme na polimerizacijata
kompozitite mo`at da se povle~at od
rabot na kavitetot, obi~no od onie yidovi
kade ima malku ili v oop{to ne e prisuten
email, so {to e onevozmo`en procesot na
bondirawe, {to pak rezultira so formirawe na otvori. Se veruva deka rabniot
otvor koj nastanuva kako rezultat na
kontrakcijata za vreme na polimerizacija
e vlezna vrata za prodor na bakterii i
nastanuvawe na sekundaren karies.
Ispituvawata poka`uvaat deka plakot
nastanat do posteriornite kompoziti
restavracii e pobogat so patogeni
bakterii za razlika od amalgamskite ili
glajs jonomernite restavracii. Sposobnosta na amalgamot da korodira
predizvikuva namaluvawe na mikropuknatinata pome|u zidot na rabot i restavracijata na {to mo`i da se pripi{e pomala
stapka na karies. Retrospektivno ispituvawe izraboteno od Qvist et Al poka`uva
pomalku prisuten sekundaren karies kaj
site klasi na amalgamski restavracii
otkolku kaj kompozitnite Collins so
sorabotnicite pri ispituvaweto na
pove}e kriteriumi, kaj 8 restavracii
pri~inata za zamena bila sekundaren
karies od koi 7 bile kompoziti i samo 1
amalgam Letzel H, utvrdile 15 neuspe{ni
restavracii poradi sekundaren karies, od
koi 13 bile kompoziti i 2 amalgami.
Poradi toa {to kompozitite se vrsta
na organski polimeri, koi vo svojot sostav
sodr`at jaglerodni atomi ~ii elektroni
se vrzani vo silni kovalentni vrski od koi
mo`at da se odvojat samo pod dejstvo na
enormna energija, vakviot5 materijal ne
sproveduva nitu toplina nitu elektri~estvo, nitu pak se sprovodnici na t.n.
galvanski strui ednosno se odnesuvaat
kako eden vid izolator. Ovoj efekt
ovozmo`uva da se namali postoperativnata osetlivost na zabot, kako i da se
za{titi pulpata od temperaturnite
promeni vo ustata koi mo`at da dovedat do
nejzina devitalizacija. Amalgamot po
hemiski sostav pretstavuva srebrena
legura ma `iva i kako takva toj ima
svojstva na metal t.e. poka`uva visoka
termosprovodlivost,
elektrosprovod-
108APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
zbatueshmëri të lartë termike, elektrike
dhe mundëson krijimin e rrymave
galvane. Veshja si metal i kalon vetitë e
njëjta. Për shkak të këtyre vetive e një
rëndësie të veçant është përdorimi i
bazës gjatë vënies së restaurimeve të tillë, në
të kundërt ekziston mundësia e dëmtimit të
pulpës si rezultat i ekspozimit të saj ndaj
ndryshimeve termike në zgavrën e gojës.
Ndjeshmëria pasoperative lidhet me
vënien e restaurimit të kompozitave të pasme.
Një studim klinik ka treguar se 29% e
dhëmbëve kanë vuajtur nga ndjeshmëria pas
vënies së restaurimeve kompozite. Ekzistojnë
edhe studime që tregojnë se më i madh është
numri i pacientëve që përjetojnë ndjeshmëri
pasterapike duke kafshuar me kompozitat
(19%), se sa me restaurimet amalgame.
Teoritë udhëheqëse e ndërlidhin ndjeshmërinë me polimerizimin e tkurrjes së mbushjes.
Ashtu siç u tha më parë, tkurrja e polimerizuar
është përgjegjëse për paraqitjen e hapjeve të
cilët i ndjek depërtimi i bakterieve dhe lëngjeve nën restaurimin. Bakteriet dhe produktet e tyre të dëmshme mund të hyjnë në
tubulet dentine dhe do të shkaktojë inflamacion të mishit dhe ndjeshmëri të dhëmbit. I
ftohti ose stimuluesit tjerë mund të shkaktojnë
tkurrjen e grykës në vrimën e ndodhur dhe në
këtë mënyrë papritur dhe në mënyrë të shpejt
rrjedh lëngu përmes tubuleve dentine, të cilën
pulpa e interpreton si dhimbje. Restaurimet
amalgame, veshjet e porcelanit dhe metalike
më pak lidhen me ndjeshmërinë pasterapike
edhe pse e njëjta nuk është e përjashtuar.
Rezistenca për veshjen e kompozitave të
pasme është një arsye e shpeshtë dhe shqetësim për jetëgjatësinë e restaurimeve. Arsyet
për veshjen e kompozitave janë të shumta,
duke filluar nga abrazioni i cili e përfshinë
gjithë sipërfaqen okluzale si rezultat i veprimit abraziv të grimcave gjatë kohës së
përtypjes, atricioni si rezultat i kontaktit të
drejtpërdrejtë ndërmjet kundërshtarëve, madhësia e grimcave nga të cilat është i përbërë
vet kompoziti (grimcat më të vogla i
përgjigjen një sipërfaqeje më të lëmuar dhe
fërkim që rezulton me harxhimin më të vogël
të kompoziti dhe madhësisë e sipërfaqes së
restauruar (sipërfaqe më e madhe, veshje më e
madhe). Sa është i vendosur restaurimi në
harkun e pasëm dentar aq më të mëdhaja janë
forcat e presionit të përtypjes dhe me këtë
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
livost i ovozmo`uva sozdavawe na
galvanski strui. Inlejot kako metal
gi poka`uva istite svojstva. Poradi
vakvite svojstva od esencijalno
zna~ewe e koristeweto na podloga pri
postavuvaweto na vakvite restavracii, vo sprotivnost postoi mo`nost od
o{tetuvawe na pulpata kako rezultat na
jenzinoto izlo`uvawe na termi~kite
promeni vo oralnata prazbnina.
Postoperativnata
osetlivost
se
povrzuva so postavuvaweto na posteriorni
kompozitni restavracii. Edno klini~ko
ispituvawe poka`alo deka 29% od zabite
stradale od osetlivost posle postavuvawe
na kompozitni restavracii. Postojat i
ispituvawa koi doka`uvaat deka pogolem e
brojot na pacientite koi iskusuvaat
postterapiska osetlivost grizej}i so
kompozitni (19%), otkolku se amalgamski
restavracii. Vode~kite teorii ja povrzuvaat osetlivosta so polimerizacionata
kontrakcija na polneweto. Kako {to prethodno be{e ka`ano polimerizacionata
kontrakcija e odgovorna za pojavata na
otvori koi gi sledi penetracija na
bakterii i te~nosti pod restavracijata.
Bakteriite i nivnite {tetni produkti
mo`at da vlezat vo dentinskite tubuli i da
predizvika kontrakcija na te~nosta vo
nastanatiot otvor i na toj na~in nenadeen
i brz protok na fluid niz dentinskite
tubuli, koja pulpata ja interpretira kako
bilka. Amalgamskite restavracii, porcelanskite i metalnite inlei pomalku se
povrzuvaat so postterapiska osetlivost
iako istata ne e iskluena,
Otpornosta kon abewe na posteriornite kompoziti i ~esta pri~ina i gri`a
za dolgotrajnosta na restavraciite.
Pri~inite za abedwe na kompozitite se
brojni, po~nuvaj}i od abrazijata koja ja
opfa}a celata okluzalna povr{ina kako
rezultat na abrazivnoto dejstvo na partiklite za vreme na mastikacija, atricija
kako rezultat na direkten kontakt pome|u
antagonistite, goleminata na partiklite
od koi e sostaven samiot kompozit (pomali
partikli odgovaraat na pomazna povr{ina
i triewe {to rezultira so pomalo
tro{ewe na komopozitot i goleminata na
povr{inata na restavracijata (pogolema
povr{ina pogolemo abewe). Kolku
restavracijata e smestena poposteriorno
vo dentalniot lak tolku se pogolemi silite na xvakopritisokot a so toa i pobrzo
istro{uvaweto na istata. Dentalniot
109APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
edhe harxhimi më i shpejt i së njëjtës.
Amalgami dental ka veti shumë të mira
fizike, ai është i fortë, i qëndrueshëm,
harxhohet në masë të ngjashme si edhe
substanca natyrale e dhëmbit, për këtë
përdorimi i tij rekomandohet sidomos për
restaurime të pasme, ku presioni i përtypjes
është me intensitet më të madh.
Izdr`livost i dolgotrajnost na
dentalnite restavracii
Qëndrueshmëria dhe jetëgjatësia e
restaurimeve dentare
Kohëzgjatja e restaurimeve dentare
mund të merret si tregues për kualitetin e materialit restaurues. Ëshrë treguar se restaurime
me më shumë sipërfaqe kanë jetëgjatësi më të
shkurtër se sa ata me më shumë. Moffa ka
treguar se përqindja e restaurimeve amalgame
të cilat mbeten funksionale pas 5 vitesh në
kavitetet e klasit të I është 90%, ndërsa në
klasin II kaviteti është 75%. Të dhënat përkatëse për restaurime kompozite që mbeten
fuksionale pas 5 vitesh për kavitetet e klasit I
është 80%, ndërsa për kavitetet e klasit të II
është 50%.
Sipas disa hulumtimeve jetëgjatësia e
ashpër e restaurimeve amalgame të cilat kanë
nevojë për zëvendësim është konstatuar në
mes 5,5 dhe 11 viteve, me një moshë mesatare
prej 7,3 vite. Këto të dhëna janë përmbledhur
nga restaurimet e kaviteteve të klasës së I dhe
të II. Të dhënat përkatëse të cilat i marrin
parasysh restaurimet e kompozitave janë 5-6
vjet. Megjithatë, këto të dhëna janë më shpesh
në kavitetet nga klasi III dhe IV gjegjësisht
restaurime më të vogla.
Për veshjet e arta të dhënat e fundit tregojnë një jetëgjatësi prej 18 vitesh para se të
ketë nevojë për zëvendësim. Në një hulumtim
me pacientë të zgjedhur jetëgjatësia mesatare
e veshjeve të arta ishte vlerësuar në 34 vite.
Llogaritjet empirike tregojnë jetëgjatësinë e
veshjeve të arta në më shumë se 20 vjet.
Të dhënat paraprake për jetëgjatësinë e
mbushjeve prej porcelani nuk janë inkurajuese, edhe pse shumë studime të kurorave
xheket prej porcelani sugjerojnë se ato
funksionojnë në 75% pas një jetëgjatësi prej
10 vitesh funksionimi.
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
amalgam ima mnogu dobri fizi~ki
osobini, toj e cvrst, istraen i se
tro{i so sli~en stepen kako i prirodnata zabna substancija, poradi toa
negovata upotreba e osobeno prepora~liva kaj posteriorbnite restavracii
kade xvakopritisokot e so najgolem intenzitet.
Vremetraeweto na dentalnata restavracija mo`e da bide zemeno kako indikator za kvalitetot na restavrativniot
materijal. Se poka`alo deka restavraciite se pove}e povr{ini imaat pomal `ivoten vek otkolku tie so pove}e. Moffa
poka`al deka procentot na amalgamski
restavracii koi ostanuvaat funkcionalni
posle 5 godini vo kavitetite od klasa I e
90%, a vo klasa II kaviteti e 75%. Soodvetnite podatoci za kompozitni restavracii
koi ostanuvaat funkcionalni posle 5
godini za kavitetite od klasa I e 80%, a za
kavitetite od klasa II e 50%.
Spored nekolku ispituvawa grubiot
`ivoten vek na amalgamskite restavracii
koi imaat potreba od zamena bil utvrden
pome|u 5.5 i 11 godini, so sredna starost od
7.3 godini. Ovie podatoci se so~ineti od
restavracii vo kaviteti od klasa I i II.
Soodvetnite podatoci koi gi zemaat vo
obzir na kompozitnite restavracii se 5-6
godini. Sepak ovie podatoci se naj~esto vo
kaviteti od klasa III i klasa IV t.e. pomali
restavracii.
Za zlatnite inlei neodamne{ni
podatoci uka`uvaat na `ivoten vek od 18
godini pred da bide potrebna zamena. Vo
edno ispituvawe na selektirani pacienti
sredniot `ivoten vek na zlatnite inlei
bil procenet na 34 godini. Empiriskite
presmetki uka`uvaat na vremetraeweto na
zlatnite inlei od pove}e od 20 godini.
Preliminarnite
podatoci
za
dolgotrajnosta na porcelanskite polnewa
ne se ohrabruva~ki iako mnogu ispituvawa
na
porcelanskite
xeket
koronki
uka`uvaat deka tie vo 75% funkcioniraat
posle `ivoten vek od 10 godini funkcija.
110APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
Përfundimi
Zaklu~ok
1. Duke i analizuar rezultatet e përfituara nga ky studim dhe të treguara në tabelën 1, 2 dhe 3,
mund të vërejmë se në drejtim të jetëgjatësisë së restaurimeve të vendosura
në pjesën e pasme kuandrante në
harqet e dhëmbëve, qëndrueshmëri më
të madhe dhe nevojë më të vogël për
zëvendësim tregojnë veshjet metalike,
të cilat nga përdorimi janë larguar për
shkak të një mungese të tyre kryesore,
zëvendësimi i rëndë dhe riparimi i
vështirë gjatë nevojës eventuale për tu
restauruar. Në vendin e dytë, sipas
qëndrueshmërisë janë restaurimet
amalgame gjithashtu rallë të përdorura
në praktikën e përgjithshme për shkak
të momentit estetik dhe gjoja efektit
toksik të zhivës. Kompozitat janë
treguar si materiale më të pakët të cilat
shpesh kanë nevojë për zëvendësim.
Për këtë shkak si rekomandim i yni i
nxjerrë nga ky hulumtim i sugjerojmë
restaurimet amalgame gjatë riparimit
të defekteve në kuandrantet e pasme të
harqeve dentare.
2) Në tabelën 2. mund të vërejmë se
arsyeja kryesore për zëvendësimin e
restaurimeve amalgame ka qenë kariesi sekondar gjegjësisht kariesi periodik në 7 nga numri i përgjithshëm i
restaurimeve ose 14% pas 12 muajsh
dhe në 14 nga numri i përgjithshëm i
restaurimeve apo 28% pas 24 muajsh.
Në Vendin e dytë për nga arsyet është
adaptimi margjinal me 6 nga numri i
përgjithshëm i restaurimin apo 12%
pas 12 muajsh dhe 10 të numrit të
përgjithshëm të restaurimeve ose 20%
për 24 muaj.Vlerat e afërta midis
këtyre dy parametrave i llogarisim se
janë si rezultat i asaj se mossuksesi i
adaptimeve margjinale shpesh është
para shenjë paralajmëruese për
shfaqjen e kariesit sekondar, mirëpo
gjithashtu nuk është i domosdoshëm
për paraqitjen e tij. Si arsye e tretë për
zëvendësimin e restaurimeve amalgame kemi konstatuar se është ndje-
1. Analiziraj}i gi rezultatite dobieni od ova ispituvawe, a prika`ani vo Tabela 1,2 i 3. m o`e da
zabele`ime deka vo odnos na dolgotrajnosta na restavraciite
smesteni vo posteriornite kvadranti na zabnite laci, najgomela
izdr`livost i najmala potreba od
zamenuvawe poka`uvaat metalnite inleji, koi od upotreba vo
op{tata praksa se istisnati poradi eden niven glaven nedostatok,
isklu~ivo te{ka zamena ili popravka pri eventualnata potreba od
restavracija. Na vtoro mesto spored izdr`livosta se amalgamskite
restavracii isto taka poretko
upotrebuvani vo op{tata praksa
poradi estetskiot moment i navodniot toksi~en efekt na `ivata.
Kompozitite se poka`qaa kako
najslabo izdr`livi materijali
koi ~esto imaat potreba za zamena.
Poradi seto ova kako na{a preporaka izvle~ena od ova ispituvawe
gi
prepora~uvame
amalgamskite restavracii pri
sanirawe
na
defekti
vo
posteriornite kvandrantni na
zabnite laci.
2) Vo Tabela 2 mo`eme da zabele`ime deka glavnata pri~ina za
zamena na amalgamskite restavracii bil sekundarniot t.e. rekurenten karies vo 7 od vkupniot
broj na restavracii ili 14% posle
12 meseci i vo 14 od vkupniot broj
restavracii ili 28% posle 24
meseci. Na vtoro mesto od pri~inite e marginalnata adaptacija
so 6 od vkupniot broj na restavracii ili 12% meseci i 10 od
vkupniot broj na restavraciite
ili 20% za 24 meseci. Bliskite
vrednosti me|u ovie dva parametri
smetame deka wse kako rezultat na
toa {to neuspehot na marginalnata adaptacija ~esto e prekursor
za nastanok na sekundaren karies,
no isto taka ne e neophodna za
negovoto nastanuvawe. Kako treta
pri~ina za zamena na amalgamskite reastavracii ustanovivme deka
e postterapetskata osetlivost
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
111APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
shmëria pasterapeutike, e cila
pas 12 muajve i ka afektuar 5
nga numri i përgjithshëm i
restaurimeve me përfaqësimin
10%, ndërsa pas 24 muajve tek 9
nga numri i përgjithshëm i restaurimeve ose 18%. Kohezioni evident i të
dhënave nga ndjeshmëria pasterapeutike me ato të kariesit sekondar
ekziston për shkak se ndjeshmëria e
stimujve të jashtëm shpesh është e
pranishme në shfaqjen e kariesit.
Arsyeja e parafundit për zëvendësimin
e restaurimeve amalgame është humbja e formës anatomike të dhëmbit, e
cila pas 12 muajsh është paraqitur në 2
nga numri i përgjithshëm i restaurimeve ose 4% pas 24 muajsh tek 4 nga
numri i përgjithshëm i restaurimev ose
8%. Struktura sipërfaqësore si faktor
për zëvendësimin e restaurimit dhe pas
12 dhe pas 24 muajsh ishte e pranishme tek 2 nga numri i përgjithshëm i
pacientëve, përderisa asnjëra prej
restaurimeve amalgame nuk tregoi
nevojë për zëvendësim për shkak të
diskolorimit margjinal.
3. Nga tabela 3. mund të konstatojmë se
arsyeja kryesore për zëvendësimin e
restaurimeve të pasme kompozite në
këtë hulumtim ka qenë mungesa e
adaptimit margjinal me siguri si pasojë
e tkurrjes polimerizacione të materialit
edhe atë pas 12 muajsh është evidentuar tek 13 nga gjithsej të anketuar, ose
26%, ndërsa pas 24 muajsh tek 23 nga
gjithsej të anketuar ose madje 46%. Siç
e dimë mossuksesi nga riadaptimi
margjinal çdo herë e ndjek paraqitja e
kariesit sekondar dhe kjo është arsyeja
e dytë për nga rëndësia për zëvendësimin e restaurimeve kompozite edhe
atë tek 10 të anketuar ose ose 20% pas
12 muajsh dhe tek 16 nga numri i
përgjithshëm i të anketuarëve ose 32
%. Ndjeshmëria pasterapeutike, e cila
shpesh është e shoqëruar, por jo edhe
simptom patognomik për karies, është
arsyeja e tretë me radhë për shkak të së
cilës bëhet zëvendësimi i restaurimeve
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
koja
posle
12
meseci
gi
afektirala 5 od vkupniot broj
restavracii so 10% zastapenost, a
posle 24 meseci kaj 9 od vkupniot
broj na restavraciite ili 18%.
evidentnata
koherentnost
na
podatocite
od
posterapiska
osrtlivost so tie na sekundaren
karies postoi poradi toa {to
osetlivosta na nadvore{ni drazbi
~esto e prisutna pri pojavata na
kariews. Predposledna pri~ina
za zamena na amalgamskite restavracii e gubitok na anatomskata
forma na zabot, koja posle 12
meseci se poka`ala kaj 2 od
vkupniot broj restavracii ilik
4% i posle 24 meseci kaj 4 od
vkupniot broj restavracii ili
8%. Povr{inskata struktura kako
faktor za zamena na restavracijata i posle 12 i posle 24 meseci
be{e zastapena kaj 2 od vkupniot
broj pacienti, dodeka nitu edna od
amalgamskite restavracii ne
poka`a potreba od zamena poradi
marginalna diskoloracija.
3) Od Tabela 3. mo`eme da
ustanovime deka glavnata pri~ina
za zamena na posteriornite
kompoziti restavracii pri ova
ispituvawe bil nedostatokot na
marginalna adaptacija najverojatno kako posledica na nastanatata
polimerizacija
kontrakcija na materjalot i toa
posle 12 meseci bila evidentirana
kaj 13 od vkupnoto ispitanici ili
26%, a posle 24 meseci kaj 23 od
vkupnoto ispitanici ili duri
46%. Kako {to znaeme neuspehot
od
marginalna
readaptacija
sekoga{ go sledi pojavata na
sekundaren karies, pa toj e vtorata
po va`nost pri~ina za zamena na
kompozitnite restavracii i toa
kaj 10 od vkupnoto ispitanici ili
20% posle 12 meseci i kaj 16 od
vkupniot broj ispitanici ili
32%. Posterapiskata osetlivost,
koja ~esto e pridru`en, no ne i
patognomi~en simptom za karies, e
treta po red pri~ina na koja se
dol`i zamenata na kompozitnite
restavracii i toa kaj 8 od
112APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
kompozite edhe atë tek 8 nga të
anketuarit ose 16% pas 12
muajsh dhe tek 14 ose 28 nga të
anketuarit ose 28 %.
Përafërsisht nevojë të njëjtë për
zëvendësimin
e
restaurimeve
kompozite kërkon edhe humbja e
formës anatomike si rezultat i
rezistencës së zvogluar të kompozitit
të forcave përtypëse të cilat janë
veçanërisht të forta në segmentin e
pasëm të harkut dentar dhe shkaktojnë
topitjen dhe harxhimin e tij. Kështu,
pas 12 muajve kemi parë humbjen e
formës anatomike të restaurimit me
ekspozimin e dentinit tek 7 nga gjithsej
të anketuar, ose 14%, dhe pas 24
muajve tek 14 nga gjithsej të anketuar
ose 28%.
Sipërfaqja cilësore ose sipërfaqja e
lëmuar e restaurimeve nga e cila varet
akumulimi i pllakut dentar dhe paradonti i shëndoshë konsekuent, ishte
faktor për zëvendësimin e restaurimeve tek 2 nga të anketuarit ose 4%
pas 12 muajve dhe tek 4 nga të
anketuarit ose 8% pas 24 muajve, gjë
që e vendos si të parafundit për nga
rëndësia pas kriteriumeve tjera.
Vendi i fundit i takon diskoloritit
margjinal të cilën e gjetëm vetëm tek 1
pacienti pas 12 muajve ose 2% dhe 5
nga të anketuarit ose 10% pas 24
muajve.
4. Tabela 3. na tregon se veshja si material restaurues në këtë hulumtim është
treguar si më e qëndrueshme dhe me
nevojë minimale për tu zëvendësuar.
Arsyeja më e shpeshtë për zëvendësimin e tij në këtë hulumtim dy vjeçar
ka qenë kariesi sekondar tek vetëm 1 i
anketuar ose 10% pas 12 muajve dhe
dy të anketuar ose 20% pas 24 muajve.
Gjithashtu si arsye e dytë për zëvendësimin e veshjes ishte ndjeshmëria
pasterapeutike tek vetëm 1 pacient, ose
10% pas 24 muajve.
5) Nga tabelat 2,3 dhe 4 gjithashtu në
këtë studim vërejtëm një tendencë më
të madhe të nevojshme për
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
ispitanicite ili 16% posle 12
meseci i kaj 14 od ispitanicite
ili 28%. Pribli`no ista potreba
za zamena na kompozitniten
restavracii pobaruva i gubitokot
na anatomskata forma kako
rezultat
na
namelenata
rezistentnost na kompozitot na
xvakalnite sili koi se osobeno
jaki vo posteriorniot segment od
zabniot lak i predizvikuvaat
negovo brzo abewe i tro{ewe.
Taka posle 12 meseci zabele`avme
gubitok na anatomskata forma na
restavracijata so eksplozija na
dentin kaj 7 od vkupnoto
ispitanici ili 14%, a posle 24
meseci kaj 14 od vkupmoto
ispitanici
ili
28%.
Povr{inskata
tekstura
ili
glatkosta na povr{inata na
restavraciite od koja zavisi
akomulacijata na dentalen plak i
konsekventno zdraviot paradont
be{e faktor za zamena na
restavraciite
kaj
2
od
ispitanicite ili 4% posle 12
meseci i kaj 4 od ispitanicite ili
8% posle 24 meseci {to ja stava
kako predposledna po va`nost
posle
drugite
kriteriumi.
Poslednoto mesto i pripa|a na
marginalnata diskoloracija koja
ja utvrdivme samo kaj 1 pacient
posle 12 meseci ili 2% i kaj 5 od
ispitanicite ili 10% posle 24
meseci.
4. Tabela 3. ni poka`uva deka inlejot
kako restavrativen materijal vo
ova ispituvawe se poka`al kako
najizdr`liv i so najmalku potrebi
od zamena. Naj~esta pri~ina za
negova zamena vo ova dvegodi{no
ispituvawe bil sekundarniot
karies kaj samo 1 ispitanik ili
10% posle 12 meseci i kaj dvajca
ispitanici ili 20% posle 24
meseci. Isto taka kako vtora
pri~ina za zamena na inlejot be{e
postterapevtskata osetlivost kaj
samo 1 pacient ili 10% posle 24
meseci.
5) Od tabelite 2,3 i 4 isto taka vo ova
ispituvawe zabele`avme pogolema tendencija za potreba od zamena
113APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
zëvendësim, nga klasa e kavitetit
në të cilin është vendosur restaurimi, pavarësisht nga materiali i
cili është përdorur për përgatitjen e tij, në raport gati të të
gjithë kritereve të evoluimit. Sipas
kësaj erdhëm në përfundim se, restaurimet të cilat janë vendosur në
sipërfaqe më të vogël të kavitetit
tregojnë qëndrueshmëri më të madhe
nga restaurimet në më shumëkavitete
sipërfaqësore.
6) Nga tabela 5 në të cilën e kemi llogaritur vlerën e mesme për indeksin
pllakor të pacientëve tek të cilët i
kishim bërë restaurimet, mund të
vërtetojmë se niveli i higjienës orale
nuk ka pasur ndikim në jetëgjatësinë e
restaurimeve, për arsye se indeksi
pllakor i llogaritur sipas Silness dhe
Loe është përafërsisht i njëjtë tek
restaurimet tek të cilat kemi konstatuar
vlerë të lartë të restaurimeve me ato tek
të cilat konstatuam vlerë të ulët.
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
od klasata na kavitetot vo koj e
postavena restavracijata, bez
razlika od materijalot koj bil
koristen za nejzina izrabotka vo
odnos na re~isi site kriteriumi
na edvaluacija. Spored toa donesovme zaklu~ok deka restavraciite koi se postaveni po malkuy
povr{inski kaviteti poka`uvaat
pogolema izdr`livosrt od restavraciite vo pove}e povr{inskite kaviteti.
6) Od tabelata 5 vo koja go presmetavme srednata vrednolst za plak
indeksot na pacientite kaj koi gi
imavme izvedeno restavraciite
mo`eme da utvrdime deka nivoto
na oralna higiena nemnalo vlijanie na dolgotrajnosta na restavraciite poradi toa {to indeksot
presmetan po Silness i Loe e
pribli`no ist kaj restavraciite
kaj koi {to utvrdivme visoka
vrednost na restavraciite so onie
kaj koi utvrdivme niska vrednost.
114APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
115APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
116APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
117APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
Literatura
1. ERIKSEN HM, BJERTNESS E, HANSEN BF. Cross-sectional clinical study of quality
of amalgam restorations, oral health and prevalence of recurrent caries. Community Dent
Oral Fpidemiol 1986; 14: 15-8.
2. BJERTNESS E, ERIKSEN HM, HANSEN BF. Caries prevalence of 35-year-old Oslo
citizens in 1973 and 1984. Community Dent Oral Fpidemiol 1986; 14: 277-82.
3. AxELSsoN P, LINDHE J. Effect of controlled oral hygiene procedures on caries and
periodontal disease in adults. J Clin Periodontol 1978; 5.- 133-51.
4. MJOR IA. Placement and replacement of restorations. Operative Dent 1981; 6: 49-54.
5. QyiST V, QyiST J, MJOR IA. Placement and longevity of tooth-colored restorations in
Denmark. Acta Odontol Scand 1990; 48: 305-11.
6. QyiST J, QyiST V, MJOR IA. Placement and longevity of amalgam restorations in Denmark. Acta Odontol Scand 1990; 48: 297-303.
7. VON DER FEHR FR. Caries decline in Norway in 12-year-old children expressed by various parameters. Caries Res 1991; 25: 215 -Abstr. No. 8.
8. CHANDLER H H , BOWEN RL, PAFFENBARGER GC, MULLINEAUX AL. Clinical
evaluation of a radiopacque composite restorative material after three and a half year. J
Dent Res 1973; 52: 1128-37.
9. RYGE G, SNYDER M. Evaluating the clinical quality of restorations. J Am Dent Assoc
1973; 87: 369-77.
10. RYGE G. Clinical criteria. Int Dent J 1980; 30: 347-58.
11. OsBORNE JW, GALE EN, CHEW CL, RHODES BF, PHILLIPS RW. Clinical performance and physical properties of twelve amalgam alloys. J Dent Res 1978; 57: 983-8.
12. LEINEELDER KF. Methodological aspects of clinical research. Proceding of the international symposium on amalgam and tooth-colored restorative materials. The Netherlands:
University of Nijmegen, 1975; 87-103.
13. TAYLOR DF, TURNBULL CD, LEINEELDER KF. Comparative evaluation of casts for
the measurement of composite wear. J Dent Res 1984; 63: 293 - Abstr. No. 1104.
APOLONIA 13 • 26, f.101-118,Nëntor 2011
118APOLONIA 13•26, str.101-118,Noemvri 2011
UDK: 616.314-77
STRU^EN TRUD (ST)
UDK: 616.314-77
PUNIM PROFESIONAL (PP)
PRILAGODUVAWE
KON TOTALNITE
PROTEZI [email protected] ILI NE
PËRSHTATJE NDAJ
PROTEZAVE TOTALE –
E MUNDUR OSE JO
J. Bundevska, B. Kapushevska,
M. Antanasova, F. Vojnika
J. Bundevska, B. Kapu{evska,
M. Antanasova, F. Vojnika
ISHP Qendra Universitare
Stomatologjike Klinike
“Sh.Pantelejmon” - Shkup
JZU Univerzitetski Stomatolo{ki
Klini~ki centar “Sv. Pantelejmon” Skopje
Abstrakt
Apstrakt
Në praktikën e përditshme stomatologjike, gjatë
punimit të protezave totale problem të shpeshtë paraqet
mosadaptimi i të njëjtave nga ana e pacientëve. Duke u
nisur nga ky problem, ne vendosëm si qëllim deri diku
ti zbusim situatat e pavolitshme dhe tu mundësojmë
pacientëve sa më shpejtë dhe sa më lehtë ta pranojnë
situatën e krijuar.
Pacientët të cilët manifestojnë mosadaptim ndaj
protezave totale i ndamë në tre grupe nga pesëmbëdhjetë njerëz në çdo grup. Pas dorëzimit të protezave
dhe egzaminimit të natyrës së mosadaptimit, në grupin
e parë vendosëm pacientët tek të cilët rol vandimtar për
akceptimin e protezave kishte faktori kohë, si periudhë
adaptimi ndaj diçkaje të re dhe të huaj. Në grupin e dytë
vendosëm pacientët tek të cilët gjatë fazave të punimit
të protezave totale u shfaqën probleme të refluksit për
vjellje. Grupin e tretë e përbënin pacientët tek të cilët
protezat totale të gatshme i shkurtuam në pjesën faringeale dhe linguale, me kërkesën e tyre, por në përputhje
me principet bazë të protetikës.
Pas një periudhe arritëm sukses tek të tre grupet,
por suksesi më i madh dhe më i shpejt u arrit me grupin
e dytë, ku vetëm pas dhjetë ditë pranim të medikamenteve (metoclopramide, dimenhydrinatum) pacientët u
adaptuan me protezat totale me sukses.
Pas këtij ekzaminimi ne përfunduam se -”gjatë
manifestimit të mosadaptimit ndaj protezave totale nga
ana e pacientëve, është e nevojshme qasje individuale e
zgjidhjes së problemit. Prandaj, gjithmonë duhet përdorur ajo metodë terapeutike të cilën ne mendojmë se
është më adekuate individualisht tek çdo pacient dhe do
të arrihet adaptim sa më i shpejt i pacientit ndaj protezave totale.
Fjalët kyçe: proteza totale, humbje totale e
dhëmbëve, mosadaptim, adaptim.
Vo sekojdnevnata stomatolo{ka praksa, pri
izrabotka na totalni protezi ~est problem prestavuva nepodnoslivosta kon istite od strana na
pacientite. Poa|aj}i od ovoj problem, nie si postavivme za cel donekade da gi ubla`ime neprijatnostite i da im ovozmo`ime na pacientite pobrzo
i polesno da ja prifatat novonastanatata sostojba.
Pacientite koi manifestiraa nepodnoslivost
kon totalnite protezi gi podelivme vo tri grupi od
po petnaeset lu|e vo sekoja od niv. Po predavaweto
na protezite i ispituvawe na prirodata na nepodnoslivost, vo prvata grupa gi vbroivme pacientite
kaj koi presudna uloga za prifa}awe na protezite
ima{e faktorot vreme kako period na adaptacija
kon ne{to novo i tu|o. Vo vtorata grupa gi vbroivme
pacientite koi u{te vo tekot na procesot na
izrabotka na totalnite protezi go imaa problemot
na gadewe i povra}awe. Tretata grupa ja so~inuvaa
pacienti kaj koi {to gotovite totalni protezi gi
skrativme faringealno i lingvalno, po nivno barawe, a sepak vo soglasnost so osnovnite protetski
principi.
Po izvesen period postignavme uspeh i vo
trite grupi, no najgolem i najbrz uspeh postignavme
so vtorata grupa, kade {to po samo 10 denazemawe na
medikamenti (metoclopramide, dimenhydrynatum) pacientite gi prifatija totalnite protezi i uspehot
be{e evidenten.
Na{iot zaklu~ok od ova ispituvawe e - "Pri
manifestirana nepodnoslivost kon totalnite protezi, potreben e individualen pristap za re{avawe
na problemot. Zatoa, sekoga{ pristapete kon ova
terapija so koja {to mislite deka kaj konkretniot
pacient }e postignete pobrzo i pogolemo gubewe na
faktorot nepodnoslivost kon totalnite protezi"
Klu~ni zborovi: totalna proteza, totalna bezzabnost, nepodnoslivost, adaptacija
Adresa:
Bundevska Jadranka
Rr. “Vodnjanska” br.17, 1000 Shkup
tel.: ++389 70 275-887
e-mail: [email protected]
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
119 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
PRILAGODUVAWE KON
TOTALNITE PROTEZI [email protected] ILI NE
PËRSHTATJE NDAJ
PROTEZAVE TOTALE –
E MUNDUR OSE JO
Voved
Hyrje
Protetizimi i pacientëve me humbje
totale të dhëmbëve paraqet një nga sfidat më
të mëdha në protetikën stomatologjike.
Gjegjësisht, funksioni i përtypjes te këta
pacient është plotësisht i prishur dhe themi se
ata ushqehen me vështirësi. Veçanërisht nëse
humbja e dhëmbëve vazhdon në një kohë më
të gjatë, te pacientët e këtillë zhvillohen vese
të dëmshme të vendosjes abnormale të gjuhës
dhe adaptimit të tonusit të muskulaturës
përreth në përputhshmëri me situatën e
krijuar. E gjithë kjo situatë e krijuar edhe më
shumë e vështirëson procesin e protetizimit.
Përveç kësaj, gjithmonë duhet të merret
parasysh se pacientët që nuk kanë dhëmbë
kanë vetbesim të luhatur. Tek ata funksioni
estetik i dhëmbëve është i humbur, prandaj ata
ndjehen inferior ndaj njerëzve që kanë
dhëmbë. Fizionomia e jashtme te pacientët me
dhëmbë të humbura është e ndryshuar. Ata
marrin të ashtuqujturën pamje të plakur të
fytyrës për shkak të prishjes së raporteve
ndërnofullore dhe zvoglimit të 1/3 së poshtme
të fytyrës. Humbja totale e dhëmbëve ndikon
edhe në socializimin e këtyre pacientëve.
Funksioni i të folurit është çregulluar dhe këto
njerëz shpesh e humbin dëshirën për
komunikim.
Prandaj, terapeuti duhet që këto pacientë
ti trajton me një kujdes dhe durim të veçantë.
Ai duhet ti ndihmojë pacientët për ti kaluar
vështirësitë dhe ta përmirësojnë kualitetin e
jetës duke i përdorur protezat totale. Veçanërisht, pacient specifik janë ata tek të cilët
paraqitet ndjenja e refluksit pas vendosjes në
gojë të protezave të reja. Tek ata terapia nuk
përbëhet vetëm nga punimi i protezave, por
edhe nga krijimi i kushteve për pranimin e
tyre nga ana e pacientit.
Pacienti para se të ndihet rehat me
protezat e reja në gojë, është e domosdoshme
të kaloj një periudhë të caktuar të adaptimimit.
Ajo periudhë tek pacient të ndryshëm zgjat
ndryshe (zakonisht 2 deri 6 javë). Periudhën e
adaptimit ndaj protezave të reja, pacienti e
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
Proteziraweto na pacientite so
totalna bezzabnost pretstavuva eden od
najgolemite predizvici vo stomatolo{kata protetika. Imeno, xvaka~kata
funkcija kaj ovie pacienti e potpolno
naru{ena, pa velime deka tie edvaj se
ishranuvaat. Pokraj toa, osobeno dokolku
bezzabnosta perzistirala podolg vremenski period, kaj vakvite pacienti se
razvivaat {tetni naviki na abnormalna
postavenost na jazikot i prilagoduvawe na
tonusot na okolnata muskulatura kon
novonastanatata situacija. Setoa toa
dopolnitelno go ote`nuva proteziraweto.
Pokraj toa, sekoga{ mora da se ima predvid
i deka pacientite so totalna bezzabnost se
so naru{ena samodoverba. Kaj niv izostanuva estetskata funkcija na zabite, pa tie
se ~uvstvuvaat inferiorni vo odnos na
lu|eto so zabi. Nadvore{nata fizionomija na pacientite so totalna bezzabnost e
izmeneta. Tie dobivaat t.n. stare~ki izgled zaradi naru{enite me|uvili~ni odnosi i namalenata dolna tretina na
liceto. Sostojbata na totalna bezzabnost
vlijae i vrz socijalizacijata na ovie
pacienti. Govornata funkcija e naru{ena,
pa ovie lu|e ~estopati ja gubat `elbata za
komunikacija.
Zatoa, terapevtot treba na pacientite so totalna bezzabnost da im pristapi
so posebno vnimanie i trpenie. Toj mora da
im pomogne na pacientite da gi nadminat
te{kotiite i da go podobrat kvalitetot na
`iveewe koristej}i gi totalnite protezi.
Osobeno se specifi~ni pacientite kaj koi
se javuva ~uvstvoto na gadewe po stavaweto
na novite protezi vo ustata. Kaj niv terapijata na totalnata bezzabnost ne se
sostoi samo od izrabotka na protetsko
pomagalo, tuku i od sozdavawe na uslovi za
prifa}awe na istoto od strana na
pacientot.
Pacientot pred da se po~uvstvuva
komforno so novite protezi vo ustata,
neophodno e da pomine odreden vremenski
period na adaptacija. Toj period kaj
razli~ni pacienti trae razli~no (obi~no
od 2 do 6 nedeli). Periodot na adaptacija
kon novite protezi, pacientot go do`ivuva
osobeno stresno i te{ko. Zatoa terapevtot
120 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
përjeton veçanërisht randë dhe me stres.
Prandaj është e dëshirueshme që
terapeuti ta njoftoj pacientin me të
gjithë problemet të cilat mund ti
shfeqen dhe ta udhëzoj si ti trajtoj ata.
Nëse pacienti e di se çfarë e pret, ai më lehtë
do ta tejkaloje periudhën kalimtare të
adaptimit dhe do të mësoje se si të sillet me
protezat në gojën e tij. Ai duhet të mësojë të
ushqehet dhe të flas normalisht me protezat,
duke mos i shkaktuar vështirësi të veçantë,
duhet ta pranoj protezën si një trup i huaj që
gjithmonë do të jetë prezent në gojën e tij.
Indikatori më i mirë për adaptimin definitiv të
pacientit ndaj protezës dhe vlera funkcionale e
saj është kur pacienti nuk e ndjen prezencën e
saj në gojë, ushqehet mirë me të, e ajo është
teknikisht e mirë, për shkak se gjatë punimit të
saj është kujdesur për veprimin profilaktik
ndaj indeve të gojës mbi të cilat shtrihet.
Cel
Qëllimi
Të inspiruar nga numri i madh i problemeve të cilat paraqiten si rezultat i
mosadaptimit ndaj protezave totale nga ana e
pacientëve, të cilat (probleme) shpesh herë e
rrezikojnë dhe e vënë në pikëpyetje suksesin e
terapisë protetike, ne me këtë punim
vendosëm si qëllim që ti punojmë mënyrat e
mundshme terapeutike ndaj pacientëve të
këtillë. Në këtë punim u fokusuam në ndjenjën
e refleksit që paraqitet tek disa pacientë, si një
ndër manifestimet më dramatike të reagimit
ndaj mosadaptimit të protezave totale. Me
ç’rast, si test hipotezë imponohet qëndrimi se
si trajtim ndaj këtyre pacientëve janë të
mundshme më shumë zgjidhje terapeutike,
ndërsa vendimin se cila mënyrë e zgjidhjes së
problemit do të përdoret, terapeuti duhet ta
marrë varësisht nga rasti, për secilin pacient
individualisht.
Inspirirani od golemiot broj problemi koi se javuvaat kako rezultat na
nepodnoslivosta kon totalnite protezi od
strana na pacietite, koi (problemi) ~estopati go zagrozuvaat i go stavaat vo pra{awe uspehot na celokupnata protetska
terapija, nie so ovoj trud si postavivme za
cel da gi razrabotime mo`nite terapevtski priodi kon vakvite pacienti t.e se
fokusiravme na ~uvstvoto na gadewe {to
se javuva kaj odreden broj na pacienti, kako
edna od najdramati~nite manifestacii na
nepodnoslivost kon totalnite protezi.
Pri toa, kako test hipoteza se nametnuva
stavot deka za tretman na ovie pacienti se
mo`ni pove}e terapevtski re{enija, a
odlukata na koj od ovie na~ini }e se
re{ava problemot, terapevtot treba da ja
donese zavisno od slu~ajot, za sekoj
pacient idividualno.
Materijali i metodi
Materiale dhe metoda
Në këtë punim kemi përfshirë 45
pacientë me padhëmbësi totale. Të gjithë ato
ishin pacient në Qendrën Klinike Stomatologjike Universitare “Sh. Pantelejmon –
Shkup” dhe tek ata ishte e indikuar terapia me
proteza totale, gjegjësisht nuk ekzistonte
mundësi për terapi tjetër protetike. Zgjidhje
alternative e këtyre rasteve me vendosjen e
dhëmbëve implant dhe zgjidhje protetike
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
po`elno e da go zapoznae nego so site
te{kotii i neprijatnosti koi mo`e
da gi po~uvstvuva i da go upati kako da
se spravi so niv. Dokolku pacientot
znae {to go o~ekuva, toj polesno }e go
premosti preodniot adaptacionen period
i }e nau~i kako da se odnesuva so protezite
vo svojata usta. Toj mora da nau~i normalno
da zboruva i da se hrani so protezite, bez da
mu pri~inuva toa poseben napor i
te{kotija, mora da ja prifati protezata
kako tu|o telo koe postojano }e bide prisutno vo negovata usta. Najdobar indikator za definitivna adaptacija na pacientot kon protezata i nejzina polna
funkcionalna vrednost e koga pacientot
ve}e ne go ~uvstvuva nejzinoto prisustvo
vo ustata, dobro se hrani so nea, a taa e
tehni~ki ispravna, zo{to pri nejzinata
izrabotka se vodelo smetka za profilakti~koto dejstvo vrz tkivata na koi le`i.
Pri izrabotkata na ovoj trud
rabotevme so 45 pacienti so totalna
bezzabnost. Site tie bea pacienti na JZU
Univerzitetski stomatolo{ki klini~ki
centar “Sv. Pantelejmon” - Skopje, i kaj
site niv be{e indicirana terapija so
totalni protezi, odnosno ne postoe{e
mo`nost za drug tip protetska terapija.
Alternativnoto re{avawe na ovie slu~ai
so postavuvawe na zabni implanti i
121 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
tjetër më e rehatshme ishte e pamundësuar për arsye të ndryshme.
Kështu, tek disa prej pacientëve ekzistonte kontraindikacion mjekësor për
vënien e implanteve, gjegjësisht ose
gjendja e përgjithshme shëndetësore ose
kushtet lokale orofaciale nuk siguruan një
prognozë të volitshme për terapi të padhëmbësisë totale me implante. Tek një numër i
caktuar i këtyre pacientëve, edhe pse
ekzistonin kushte të volitshme për vënien e
implanteve, faktori ekonomik ishte vendimtar, prandaj duhej të përdornim terapi të
padhëmbësisë totale me proteza totale.
Si kriter për mosadaptimin ndaj
protezave totale e morëm refleksin për vjellje i
cili pamundësonte pranimin normal të
protezave të reja, e me këtë e kompromitonte
rezultatin përfundimtar të terapisë protetike.
Pacientët që manifestuan mosadaptim ndaj
protezave totale i ndamë në tre grupe nga 15
vetë. Me vetëdije e anashkaluam faktorin gjini
dhe moshë, e më shumë u fokusuam në
etiologjinë e mosadaptimit. Pasi tek të gjithë
pacientët ishte shmangur gjetja objektive e
cila do të ishte arsye për paraqitjen e refleksit
për vjellje (tehet faringeale të ekstenduara dhe
të zmadhuara të protezës, zvogëlimi i hapësirës së gjuhës për shkak të inklinimit lingual
të dhëmbëve artificial, ose zvoglimi i dimenzionit vertikal të okluzionit), bëmë analizën
psikologjike të pacientëve. Kështu, gjatë
dorëzimit të protezave të gatshme totale,
biseduam me pacientët që manifestonin
mosadaptim ndaj të njëjtave. Pas kësaj në
varshmëri nga tipi psikologjik, pacientët i
klasifikuam në tre grupe.
Në grupin e parë kyçëm 15 pacientë të
cilët edhe pse manifestuan mosadaptim ndaj
protezave, megjithatë kishin vullnet të
theksuar për bashkëpunim dhe besim të plotë
ndaj terapeutit. Masat e marra i përbënin
bisedat dhe disa këshilla të thjeshta, për atë se
si më lehtë ti pranojnë protezat e reja. Kështu,
këtyre pacientëve u shpjeguam se para se të
ndjehen rehat me protezat e reja në gojë, është
e domosdoshme të kalojë një periudhë kohore
e adaptimit. I këshilluam që para vënies së
protezave në gojë, të njëjtat ti lagin me ujë të
vakët me çfarë do të zvoglohej ndjenja e trupit
të huaj dhe bashkë më të edhe refleksi i të
vjellurit. Nëse konstatojmë se shkaku për
paraqitjen e këtij refleksi është tajimi i
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
dopolnitelno pokomforno protetsko
re{enie be{e onevozmo`eno od razli~ni pri~ini. Taka, kaj nekoi od niv
postoe{e medicinska kontraindikacija za postavuvawe na implanti,
odnosno ili op{tata zdravstvena
sostojba ili pak lokalnite orofacijalni
uslovi ne obezbeduvaa dobra prognoza za
terapija na totalnata bezzabnost so
implanti. Kaj odreden del od ovie
pacienti, pak, iako postoeja povolni
uslovi za postavuvawe na implanti,
ekonomskiot faktor be{e odlu~uva~ki, pa
moravme da pristapime kon terapija na
totalnata bezzabnost so totalni protezi.
Kako kriterium za nepodnoslivost
kon totalnite protezi go postavivme refleksot za gadewe koj go onevozmo`uva{e
normalnoto prifa}awe na novite protezi,
a so toa i go kompromitira{e ishodot od
celokupnata protetska terapija. Pacientite koi manifestiraa nepodnoslivost
kon totalnite protezi gi podelivme vo tri
grupi od po petnaeset lu|e vo sekoja od niv.
Pri toa svesno go zanemarivme faktorot
pol i vozrast, a pove}e se fokusiravme na
etiologijata na nepodnoslivosta. Taka,
otkako kaj site pacienti be{e isklu~en
objektivniot naod koj bi mo`el da bide
pri~ina za javuvaweto na refleksot na gadewe (preekstendirani i zadebeleni
faringealni rabovi od protezata, namaluvawe na jazi~niot prostor zaradi lingvalno inkliniranite ve{ta~ki zabi ili
namaluvawe na vertikalnata dimenzija na
okluzijata), pristapivme kon psiholo{ka
procenka na pacientite. Taka, pri predavaweto na gotovite totalni protezi,
razgovaravme so pacientite koi manifestiraa nepodnoslivost kon istite. Pri toa,
vo zavisnost od psiholo{kiot tip, pacientite gi klasificiravme vo tri grupi.
Vo prvata grupa vklu~ivme 15 pacienti koi i pokraj toa {to manifestiraa
nepodnoslivost kon protezite, sepak imaa
izrazena volja za sorabotka i potpolna
doverba kon terapevtot. Kaj niv prevzemenite merki se sostoeja vo razgovor i
nekolku ednostavni soveti za toa kako
polesno da gi prifatat novite protezi.
Taka, nie na ovie pacienti im objasnivme
deka pred da se po~uvstvuvaat komforno so
novite protezi vo ustata, neophodno e da
pomine odreden vremenski period na
adaptacija. Gi sovetuvavme pred stavawe
na protezite vo usta, istite da gi
navla`nat so mlaka voda so {to bi se
namalilo ~uvstvoto na tu|o telo i
analogno na toa, refleksot na povra}awe.
Dokolku pak ocenevme deka pri~ina za
122 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
zmadhuar i pështymës, pacientin e
këshillojmë që para vënies së
protezave, disa herë gojën ta shpërlajë
me ujë të kripur. Nëpërmjet bisedës
këtyre pacientëve u shpjeguam se këtë
që e ndjejnë gjatë vendosjes së protezave në
gojë është një paraqitje e shpeshtë dhe normale, e cila me kalimin e kohës do të zvoglohet dhe zhduket. Në këtë mënyrë i motivuam pacientët e grupit të parë që të jenë
këmbëngulës gjatë mbajtjes së protezave,
ndërsa faktori kohë do të kontribuojë për
suksesin.
Në grupin e dytë i përfshimë pacientët të
cilët gjatë vetë procesit të punimit të
protezave totale kishin problem me refleksin e
të vjellurit. Tek ata vetë procesi i punës ishte i
vështirësuar. Prandaj, te kjo kategori e
pacientëve vendosëm që në fillim ordinimin
me terapi medikamentoze (metoclopramide,
dimenhydrinatum), e cila me anë të
supresionit të refleksit për vjellje duhej të
kontribonte në pranimin sa më të lehtë të
protezave. Përveç kësaj, edhe me pacientët e
këtij grupi biseduam për faktorin kohë që
është i nevojshëm për pranimin e protezave të
reja totale.
javuvawe na ovoj refleks e zgolemenoto la~ewe na plunka, pacientot
go sovetuvavme pred stavawe na
protezite, ustata pove}e pati da ja
isplakne so solena voda. Preku
razgovor im objasnivme na ovie
pacienti deka toa {to go ~uvstvuvaat pri
stavaweto na protezite vo ustata e mnogu
~esta i normalna pojava, koja so tekot na
vremeto }e se namali i is~ezne. Na toj
na~in gi motiviravme pacientite od
prvata grupa da bidat uporni pri noseweto
na protezite, a faktorot vreme }e
pridonese za uspehot.
Vo vtorata grupa gi vbroivme
pacientite koi u{te vo tekot na procesot
na izrabotka na totalnite protezi go imaa
problemot na gadewe i povra}awe. Kaj niv
i samata rabota be{e ote`nata. Zatoa, kaj
ovaa kategorija na pacienti se odlu~ivme
za
ordinirawe
na
medikamentozna
terapija (metoclopramide, dimenhydrinatum)
na po~etokot, koja preku supresija na
refleksot za povra}awe treba{e da
pridonese za polesno prifa}awe na
protezite. Pokraj toa, i so pacientite od
ovaa grupa razgovaravme za faktorot
vreme koj e potreben za prifa}awe na
novite totalni protezi.
Foto 1. (a) Skurtimi i tehut faringeal i protezës
totale të sipërme.
Fig. 1 (b) Medikamentet të cilat përdoren për
shurjen e refleksit për vjellje dhe për tejkalimin
më të lehtë të mosadaptimit të pacientëve ndaj
protezave totale.
Slika 1. (a) Kratewe na faringealniot rab
na gornata totalna proteza.
Slika 1. (b) Medikamenti koi se
upotrebuvaat za supresija na refleksot za
povra}awe i polesno nadminuvawe na
nepodnolivosta kon totalnite protezi.
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
123 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
Grupin e tretë e përbënin 15
pacientë, të cilët nuk mund të
pajtoheshin me argumentin për
periudhën e nevojshme për adaptim,
kështu tek ata, me kërkesë të tyre,
protezat e gatshme totale i shkurtuam në
pjesën faringeale dhe linguale, për shkak se
pikë referimi i refleksit për vjellje është 1/3 e
pasme e qiellzës dhe rrënja e gjuhës.
Pacientët nga të tre grupet i përcollëm në
periudhë prej 6 javësh pas dorëzimit të
protezave të reja, nëpërmjet kontrollave të
regullta javore. Në të njëjtën kohë i
evidentonim ndryshimet dhe rezultatet e
arritura. Si kriter për sukses të arritur
vendosëm humbjen e refleksit për vjellje dhe
aftësia e pacientit, normalisht të kryej
aktivitetet e përditshme, duke mos e pasur
ndjenjën e trupit të huaj në gojë.
Rezultati
Rezultatet
Pas një periudhe arritëm sukses tek të tre
grupet. Në kuadër të secilit grup e llogaritëm
kohën e nevojshme mesatare për adaptimin
ndaj protezave të reja. Rezultatet janë të paraqitura në tabelat dhe fotografitë e mëposhtme.
Prej tyre shihet se pranimi më i shpejtë i
protezave totale ishte arritur në kuadër të
grupit të dytë të pacientëve, ku suksesi ishte
evident mesatarisht 2 javë pas ordinimit të
medikamenteve. Rruga deri te pranimi i
suksesshëm i protezave ishte më i gjatë në
kuadër të grupit të tretë. Atyre përafërsisht u
nevojitej 4.2 javë që ta tajkalojnë ndjenjën e
pakëndshme të të vjellurit dhe të fillojnë
normalisht të funksionojnë me protezat totale.
Periudha kohore
mesatare e nevojshme
për tejkalimin e
padurueshmërisë ndaj
protezave
Prose~en vremenski
period potreben za
nadminuvawe na
nepodnoslivosta kon
protezite (nedeli)
Tretata grupa ja so~inuvaa 15 pacienti koi ne mo`ea da se pomirat so
iznesenite argumenti za potrebniot
adaptacionen period, pa kaj niv, ďpo
nivno barawe, gotovite totalni protezi gi skrativme faringealno i lingvalno, bidej}i pojdovna to~ka na refleksot za gadewe e zadnata tretina na nepceto
i korenot na jazikot.
Pacientite od site 3 grupi gi sledevme vo period od 6 nedeli po predavaweto na novite protezi, preku redovni
nedelni kontroli. Pritoa go evidentiravme tekot na promenite i postignatite
rezultati. Kako kriterium za postignat
uspeh go postavivme gubeweto na refleksot za povra}awe i sposobosta na pacientot normalno da gi izvr{uva sekojdnevnite aktivnosti bez da gi ~uvstvuva
protezite kako tu|o telo vo ustata.
Po izvesen vremenski period postignavme uspeh i vo trite grupi. Vo ramnkite
na sekoja grupa go presmetavme prose~noto
vreme potrebno za adaptacija kon novite
protezi. Rezultatite se prika`ani so
tabelata i slikata podolu. Od niv se gleda
deka najbrzo prifa}awe na totalnite
protezi be{e postignato vo ramkite na
vtorata grupa pacienti, kade {to uspehot
be{e evidenten po prose~no 2 nedeli od
ordiniranite medikamenti. Patot do
uspe{noto prifa}awe na protezite be{e
najdolg vo ramkite na tretata grupa
pacienti. Nim im bea potrebni pribli`no
4,2 nedeli za da go nadminat neprijatnoto
~uvstvo na gadewe i da po~nat normalno da
funkcioniraat so totalnite protezi.
Grupi 1 - 1 Grupa
Grupi 2 - 2 Grupa
Grupi 3 - 3 Grupa
3.5
2
4.2
Tabela 1. Koha e nevojshme mesatare për
tejkalimin e mosadaptimit ndaj protezave
totale, e llogaritur për secilin grup veçmas, e
paraqitur në javë.
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
Tabela 1. Prose~en vremenski period
potreben za nadminuvawe na nepodnoslivosta kon totalnite protezi, presmetan za
sekoja grupa oddelno, a izrazen vo nedeli.
124 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
Foto 2. Paraqitja grafike e rezultateve nga tabela
1, në shtyllën X janë paraqitur pacientët e të tre
grupeve, ndërsa shtylla Y paraqet kohën
mesatare të duhur për tejkalimin e mosadaptimit.
Diskusija
Diskutimi
Pacientët e të tre grupeve me sukses e
tejkaluan mosadaptimin ndaj protezave totale
edhe pse ndaj tyre ishte aplikuar qasje e ndryshme terapeutike për zgjidhjen e problemit.
Kjo tregon se nuk egziston një protokoll i
vetëm për punë tek këta pacient që do të
aplikohet tek të gjithë rastet. Mënyrat e ndryshme të zgjidhjes së problemit me mosadaptimin ndaj protezave totale tregon në nevojën
e qasjes individuale gjatë punës me këta
pacientë. Prandaj, një ndër faktorët kryesorë
për arritjen e suksesit te këto raste, është
aftësia e terapeutit ta vlerësoj pacientin dhe të
veproj në heqjen e barierës psikologjike për
pranimin e protezave totale. Kjo mund të
arrihet me shumë durim dhe këmbëngulje.
Mënyra se si terapeuti do të vij deri te rezultati
i dëshiruar duhet të zgjidhet në përputhje me
karakteristikat e secilit pacient veçmas.
Në të njëjtën kohë, nga rezultatet e fituara
shihet se mosadaptimi ndaj protezave totale
më vështirë e tejkaluan pacientët e grupit të
tretë. Tek ata edhe pse u përdor mënyra më
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
Slika 2. Grafi~ki prikaz na rezulatite od
tabela 1, na h-oskata se pretstaveni trite
grupi na pacienti, a y-oskata go pretstavuva
prose~noto vreme potrebno za nadminuvawe
na nepodnoslivosta.
Pacientite od site tri grupi uspe{no
ja nadminaa nepodnoslivosta kon totalnite protezi i pokraj toa {to kaj niv be{e
primenet razli~en terapevtski pristap za
re{avawe na problemot. Toa uka`uva deka
ne postoi edinstven protokol za rabota so
ovie pacienti koj bi bi primenet za site
slu~ai. Razli~nite na~ini za re{avawe na
problemot so nepodnoslivosta kon totalnite protezi uka`uva na potrebata od
individualen pristap pri rabotata so
ovie pacienti. Tokmu zatoa, eden od najbitnite faktori za postignuvawe na uspeh
vo ovie slu~ai pretstavuva ume{nosta na
terapevtot da go proceni pacientot i da
dejstvuva vrz ru{ewe na psiholo{kata barira za prifa}awe na totalnite protezi.
Toa mo`e da se postigne samo so mnogu
upornost i trpenie. Na~inot na koj terapevtot }e dojde do posakuvaniot rezulat
treba da se izbere soodvetno na karakteristikite na sekoj pacient oddelno.
Pokraj toa, od dobienite rezultati se
gleda deka nepodnoslivosta kon totalnite
protezi najte{ko ja nadminale pacientite
od tretata grupa. Kaj niv, i pokraj najdras-
125 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
drastike terapeutike (shkurtimi i
protezës) rezultatet u arritën më
ngadalë. Ky rezultat vetëm se e vërteton
rëndësinë e faktorit psikologjik gjatë
trajtimit të tejkalimit të mosadaptimit.
Në fakt, këta pacient prej fillimit kishin
qëndrim negativ dhe manifestonin mosbesim
ndaj terapeutit dhe kjo u reflektohej tek
rezultatet e arritura.
Përfundimi
Gjatë manifestimit të dukurisë së
mosadaptimit ndaj protezave totale, është e
nevojshme qasje individuale për zgjidhjen e
problemit. Prandaj, gjithmonë përdoreni atë
terapi me të cilën mendoni se tek pacienti
konkret do të arrini zvoglimin më të shpejt dhe
më të madh të faktorit mosadaptimi ndaj
protezave totale.
ti~niot terapevtski priod (kratewe
na
protezata)
rezultatite
se
postignuvaat najsporo. Ovoj naod samo
ja
potvrduva
va`nosta
na
psiholo{kiot faktor vo tekot na
tretmanot
za
nadminuvawe
na
nepodnoslivosta. Imeno, ovie pacienti od
samiot po~etok imaa negativen stav i
manifestiraa nedoverba kon terapevtot,
pa toa se reflektira{e i vrz postignatite
rezultati.
Zaklu~ok
Pri manifestirana nepodnoslivost
kon totalnite protezi, potreben e individualen pristap za re{avawe na problemot.
Zatoa, sekoga{ pristapete kon onaa terapija so koja {to mislite deka kaj konkretniot pacient }e postignete pobrzo i pogolemo gubewe na faktorot nepodnoslivost
kon totalnite protezi
UDC: 616.314-77
PROFESSIONAL PAPER (PP)
ADJUSTMENT TO THE COMPLETE DENTURES - POSSIBLE OR NOT
Abstract
A common problem in the everyday dental praxis, during the process of making of the complete dentures, is the patient’s intolerance to this kind of dentures. Inspired from this problem, we have made our goal to make it easy on our patients as much as possible, and to
ensure they easily adjust to the new condition.
We have grouped the patients that manifested intolerance to the complete dentures into three
groups, each consisted of fifteen patients. After the initial placement of the prosthesis in the
patient’s mouth and examining the nature of the intolerance, in the first group, we have
listed the factor of time which is needed as an adaptation period to a foreign object. In the
second group, we have listed the patients that manifested symptoms of nausea and vomiting
during the process of making of the dentures. The third group consisted of patients at whose
insistence we have reduced the pharyngeal and lingual edges of the finished complete
dentures, in consent of the prosthetic principles.
After a while, we have reached a success in each of the three groups, but the greatest and
fastest success was reached within the second group, where the success was evident after
only 10 days of medication therapy (metoclopramide, dimenhydrinatum).
Therefore, we have reached a conclusion-“The manifested intolerance to complete dentures
requires individual therapeutic approach. Therefore, depending on the individual case always admit a therapy with which (by your opinion and judgment) you can achieve more efficient results (faster and greater loss of the factor of the patient’s intolerance to the complete
dentures)”.
Key words: complete denture, completely edentulous patients, intolerance, Adjustment.
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
126 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
Literatura
1. Psychogenic prosthesis intolerance: therapeutic possibilities; 1985 Jul;95(7):595-8.
2. Treatment of Edentulous Patients; Elsevier Health Sciences, August 2004.
3. Maria GolębiewskaAffective state and acceptance of dentures in elderly patients; Pages
87-92; Published Online: 28 Jun 2008.
4. Nafiseh Asadzadeh Aghdaeea, Fatemeh Rostamkhanib, Mohammad Ahmadic; Complications of Complete Dentures Made in the Mashhad Dental School; Journal of Mashhad
Dental School, Mashhad University of Medical Sciences, 2007; 31(Special Issue): 1-3.
5. Effect of menopausal syndromes on symptoms of denture intolerance; 1979 Oct; 89
(10):1011-8.
6. Signs of intolerance in wearers of total prostheses-6 years’ experience; 1982
Sep;37(9):778-82.
7. Diagnosis in full denture intolerance; 1968 Nov 5;124(9):388-91.
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
127 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
APOLONIA 13•26, f. 119-127, Nëntor 2011
128 APOLONIA 13•26, str.119-127, Noemvri 2011
UDK: 616.314-77 (497.7)
STRU^EN TRUD (ST)
UDK: 616.314-77 (497.7)
PUNIM PROFESIONAL (PP)
GJENDJA E
REHABILITIMIT PROTETIK
DHE NEVOJA PËR TË, TEK
PACIENTËT E MOSHËS
34-44 VJEÇ DHE 65-74 VJEÇ
NË R. E MAQEDONISË
SOSTOJBA NA
PROTETSKATA
REHABILITACIJA I
POTREBA OD ISTATA
KAJ PACIENTI VO
VOZRAST OD 34-44 GOD.
I OD 65-74 GOD. VO
R. MAKEDONIJA
M. Petkov1, E. Georgievska2,
M. Pavlevska2, T. Veninov,
M. Kostadinova
M. Petkov , E. Georgievska , M.
Pavlevska . T. Veninov, M.
Kostadinova
Fakulteti stomatologjik - Shkup.
1
Katedra e Stomatologjisë Protetike,
2
Katedra e Stomatologjisë për fëmijë dhe
preventivë
Stomatolo{ki fakultet-Skopje,
1
Katedra po stomatolo{ka protetika,
2
Katedra po detska i preventivna
stomatologija
Abstrakt
Apstrakt
1
2
2
Njohuria, se humbja e dhëmbëve qoftë e
pjesëshme ose e kompletuar, çon jo vetëm në
prishjen estetike, por edhe deri te ndryshimet
funksionale anatomike dhe morfologjike, të cilat
së bashku e atakojnë edhe gjendjen psikologjike të
pacientëve. Vlerat e përqindjes së mbledhur, për
moshën e anketuar prej 35-44 vjeç, tek të cilët nuk
kishte nevojë për mjete protetike ishte 88.50%, e
trajtim të nevojshëm kishin 11.50% nga të
trajtuarit, prej të cilëve për ura dhe kurora 8.33%
dhe për proteza parciale 2.91. Rezultatet e njëjta
për grupin e moshës 65-74 vjeç, nevoja për tipin e
mjeteve ndihmëse protetike tek 24.99% kishte
nevojë për ura dhe kurora, tek 8.33% ishte e nevojshme terapi protetike e kombinuar dhe tek 34.99%
kishte nevojë për proteza totale.
Fjalë kyçe: kariesi, shtesa protetike, nevojë
për rehabilitim protetik.
Soznanieto deka gubitokot na zabite,
bilo da e delumen ili kompleten, doveduva ne
samo do naru{uvawe na estetikata tuku i do
anatomo- morfolo{ki i funkcionalni promeni, koi zaedno atakuvaat i na psiholo{kata
sostajba na pacientite.
Zbirnite procentualni vrednosti za
ispitanicitena vozrast od 35-44godini kaj koi
nema{e potreba od protetski pomagala iznesuva{e 88.50%, a za potreben tretman bea
11.50% od ispitanicite od koi za mostovi i
koronki 8.33% i i za parcijalni protezi 2.91.
Istite rezultati za vozrasnata grupa od
65-74godini za potrebata od tipot na protetskite pomagala kaj 24.99% ima{e potreba
od mostovi i koronki,kaj 8.33% be{e potrebna
kombinirana protetska terapija i kaj 34.99%
ima{e potreba od totalno protezirawe.
Klu~ni zborovi: Karies ,protetski nadoknadi, potreba od protetska rehabilitacija.
Adresa:
M. Petkov
Stomatoloski fakultet-Skopje,
Katedra po stomatoloska protetika,
Skopje
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
129 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
SOSTOJBA NA
PROTETSKATA
REHABILITACIJA I
POTREBA OD ISTATA
KAJ PACIENTI VO
VOZRAST OD 34-44 GOD. I
OD 65-74 GODINI VO
R.MAKEDONIJA
GJENDJA E
REHABILITIMIT
PROTETIK DHE NEVOJA
PËR TË, TEK PACIENTËT E
MOSHËS 34-44 VJEÇ DHE
65-74 VJEÇ NË R. E
MAQEDONISË
Viteve të fundit përpjekjet e shërbimit
stomatologjik në gjithë botën janë drejtuar
kah preventiva e sëmundjeve orale dhe
ruajtjen e dhëmbëve natyror.
Franks(9) mendon se pacientët në
ordinancat stomatologjike të protetikut mund
të shohin fotografi nga më të ndryshmet, të
ndryshimeve morfologjike dhe funksionale në
kuadër të sistemit oralofacial. Për dallim nga
pacientët e rinjë, tek kjo grup e popullatës
heterogjene (mosha mesatare e pacientëve tek
specialistët e protetikës lëviz në kufinjtë prej
40 deri 70 vjeç, nuk është e mundur të përkufizohet me saktësi statusi morfologjik dhe
funksional i organit mastikator tipik për
moshë të caktuara.
Kushtet e jetës, faktorët dietal, shprehitë
e këqija, sëmundjet dhe procesi i plakjes,
krijimi i fotografive të ndryshme klinike të
cilët kanë të bëjnë me numrin dhe gjendjen e
dhëmbëve të mbetur, gjendja e indeve të tyre
mbështetëse dhe efikasiteti funksional i organit mastikator, janë faktorë të cilat ndikojnë
se cilat nga këto gjendje të mëposhtme do ti
vërtetoj protetiku e ato janë: humbja e
pjesshme ose e tërësishme e dhëmbit natyror,
sëmundje dhe ndryshime të indeve të forta të
dhëmbit, mbushjet joadekuate ose shtesa të
rrënuara të dhëmbëve, shkallë e ndryshme e
sëmundjeve të aparatit mbështetës, reduktim i
kreshtës alveolare rezudiale, ndryshimet
atrofike dhe patologjike të jargave orale dhe
ndryshime në nofull (14).
Bojanov (11) mbi bazën e 100000 njerëzve të kontolluar në Bullgari ka konstatuar
se në grupin e rritur mbi 50 vjet mesatarisht
janë humbur 12.8 dhëmbë, e tek të trajtuarit e
moshës mbi 60 vjeçe mesatarisht secili ka pas
nga 27 dhëmb të nxjerrë.
Në ish BRSS Bohlen(10) ka bërë hulumtime në Leningrad dhe Minsk të njerëzve të
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
Poslednive godini naporite na stomatolo{kata slu`ba vo celiot svet se usmereni kon preventiva na oralnite zaboluvawa i za~uvuvawe na prirodnite zabi.
Franks(9) smeta deka kaj pacientite
vo stomatolo{kite ordinacii na
proteti~arot mo`at da vidat najrazli~ni
sliki na morfolo{ki i funkcionalni
promeni vo ramkite na orofacijalnata
sistema. Za razlika od mladite pacienti,
kaj ovaa heterogena populaciona grupa
(prose~nata vozrast na pacientite kaj
specijalistite po protetika se dvi`i vo
granicite od 40 do 70 godini) , ne e mo`no
da se definira so to~nost morfolo{kiot
i funkcionalen status na mastikatorniot
organ tipi~en za odredena vozrast.
Uslovite na `ivot, dijetetetskite
faktori, lo{ite naviki, zaboluvawata i
procesite na stareewe, sozdavaweto na
razli~ni klini~ki sliki koi se odnesuvaat na brojot i sostojbata na preostanatite zabi, sostojbata na nivnite potporni tkiva i funkcionalnata efikasnost
na mastikatorniot organ se sostojbi koi
vlijaat koi od slednite sostojbi }e utvrdi
proteti~arot a toa se :delimi~en ili
potpoln gubitok na prirodni zab, zaboluvawa i promeni na tvrdite zabmni tkiva,
neadekvatni polnewa ili dotraeni zabni
nadoknadi, razli~en stepen na zaboluvawa
na potporniot aparat, redukcija na rezudialniot alveolaren greben, atrofi~ni i
patolo{ki promeni na oralnata ligavica
i promeni na vilicite(14).
Bojanov (11) vrz osnova na 100000 pregledani lica vo Bugarija utvrdil deka vo
vozrasnata grupa nad 50 godini prose~no se
izgubeni po 12.8 zabi, a kaj ispitanicite
nad 60 godini vo prosek sekoj imal
ekstrahirano po 27 zaba.
Vo porane{niot SSSR Bohlen(10)
napravil ispituvawa vo Lewingrad i
Minsk na lica na vozrast od 60 godini i
130 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
moshës 60 vjeçe dhe ka konstatuar se
mesatarisht kanë të nxjerrë nga 23.3
dhëmb, ose tek 54.7 % nga të trajtuarit
është konstatuar padhëmbësi totale.
Sergiçeva mbi bazën e hulumtimeve të
veta ka konstatuar se tek të trajtuarit prej
moshës 40-49 vjeçe kanë të nxjerrë 4.5% të
dhëmbëve, nga mosha 50-59 vjeçe 10.3% të
dhëmbëve dhe grupi i rritur mbi 60 vjeç mesatarisht kanë pas të nxjerrë nga 17.5 dhëmbë.
Stohl (9) e ka hulumtuar përfaqësimin
dhëmbëve të nxjerrë tek banorët e moshave
dhe grupeve të ndryshme dhe ka konstatuar se
tek grupi më i vjetër se 20 vjeç, ka pasur të
nxjerrë mesatarisht nga 4 dhëmbë, tek grupi
mbi 50 vjeç gjysma e dhëmbëve ishin nxjerrë
(16 dhëmb) dhe përfundimisht grupi mbi 60
vjeç në gojë ka pasur mesatarisht vetëm nga 8
dhëmbë.
Ndryshimet e përmendura zakonisht janë
ndjekur me çrregullime të theksuara në
funksionimin normal të të përtypurit dhe të
folurit, ndryshime në pamjen dhe shprehjen e
fytyrës, ku e gjitha rezulton me pasoja të gjata
në shëndetin e gjithë organizmit.
Breustedt(11) konstaton se me humbjen e
të gjithë molarëve të parë ndodhin ndryshimet
e mëposhtme: nyja me kryen posht për 3-4
shkallë më përpara, nofulla e poshtme
shkurtohet për 4 mm, zbrazëtia nyjore mbetet
më e cekët për 1 mm, diskus artikullare zgjatet
për 0.8 mm. dhe molarët e dytë inklinohen
mezialisht.
Të dhënat për përfaqësimin e shtesave
protetike tek popullatat e shteteve të ndryshme gati se nuk i hasem.
Green(12) ka treguar se nga humbja
vetëm e njërit nga molarët e parë të përhershëm, aparati i përtypjes pëson çrregullime
të shumta klinike dhe funksionale.
Tek humbjet e këtilla, shumë autorë kanë
konstatuar se efikasiteti i përtypjes zvogëlohet
për 21-25%, linja e mesme lëviz kah 56.5% e
rasteve, nyja me kryen poshtë lëshohet
përpara kah ana e dhëmbit të nxjerrë 3 deri 4
shkallë, krijohen kushte për fenomenin e
Popov dhe Rodon dhe në përgjithësi ndodhin
ndryshime në lartësinë e kafshimit dhe nyjen e
nofullës në përgjithësi(13,14,15).
Të dhënat për gjendjen e dhëmbëve të
nxjerrë dhe nevojat, në shtetin tonë për fat të
keq janë shumë të mangëta.
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
kon statiral deka vo prosek imale
ekstrahirano po 23.3 zabi ili kaj 54.7
% od ispitanicite konstatirana bila
totalna bezzabost. Sergi~eva vrz osnova na sopstveni istra`uvawa konstatirala deka kaj ispitanicite od 40-49
godini ekstrahirani ima po 4.5%zaba, na
vozrast od 50-59 godini po 10.3%zaba i
vozrasnata grupa nad 60 godini vi prosek
ima ekstarhirano po 17.5 zaba.
Stohl (9ja istra`uval zastapenosta na
ekstrahirani zabi kaj `iteli od razli~ni
starosni grupi i konstatiral daka kaj vozrasnata grupa postara od 20godini imalo
ekstrahirano po 4 zaba vo prosek, kaj grupata nad 50 godini polovina od zabite bile
ekstrahirani (16 zaba) i kone~no vozrasnata grupa nad 60 godini vo ustata imala vo
prosek samo po 8 zaba.
Spomenatite promeni obi~no se proprateni so naglaseni poremetuvawa vo
normalnata funkcija na `vakaweto i
govorot, promeni vo izgledot i izrazot na
liceto, {to se zaedno rezultira so
dalekuse`ni posledici po zdravjeto na
celiot organizam.
Breustedt (11) tvrdi deka so gubitokot
na site prvi molari nastanuvaat slednive
promeni: zglobnata glavi~ka a za 3-4 stepeni ponapred, dolnata vilica se skratuva
za 4mm., zglobnata {uplina stanuva poplitka za 1mm., diskus artikulare se
isten~uva za 0.8mm. a vtorite molari se
inkliniraat mezijalno.
Podatocite
za zastapenosta na
protetskite nadoknadi kaj populacijata
od razli~ni zemje skoro da ne ja sretnavme.
Green(12) doka`al deka so gubitokot
samo na eden od prvite trajni molari
`vakalniot aparat pretrpuva zna~itelni
klini~ki i funkcionalni poremetuvawa.
Kaj vakviot gubitok, mnogu avtori
utvrdile deka `vakalnata efikasnost se
smaluva za 21-25%, srednata linija se
izmestuva kaj 56.5% od slu~aite, zglobnata
glavi~ka se spu{ta napred na stranata na
ekstrahiraniot zab do 3-4 stepeni , se
sozdavaat uslovi za fenomenot na Popov i
Rodon i generalno nastanuvaat promeni vo
visinata na zagrizot i vili~niot zglob vo
celina.(13,14,15).
Podatocite za sostojbata na ekstrahiranite zabi i potrebata vo na{ata
dr`ava za `al se mnogu oskudni.
131 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
Mirçev(16) në punimin e tij
habilitues nga viti 1977 mbi bazën e
3.384 njerëzve të kontrolluar nga përkatësi të ndryshme sociale, nacionale,
gjinore dhe të moshuar, tek 24.87% ka
gjetur dhëmbë të nxjerrë ose mesatarisht 7.95
për çdo banor të kontrolluar, me çrast përfaqësimin më të madh të dhëmbëve të nxjerrë e
kanë përbërë grupi i rritur prej 40-49 vjeç edhe
atë tek pupullata shqiptare me 31.13%. Shqetëson fakti se nxjerrje dhëmbësh të paprekur
janë regjistruar vetëm tek 8.0% e të anketuarëve edhe atë më shpesh tek personat e
gjinisë femërore të moshës prej 20 - 29 vjeçe. I
njëjti autor duke e analizuar përfaqësimin e
mjeteve protetike gjeti se tek të trajtuarit ishin
zëvendësuar 10.125 dhëmbë. Pas hulumtimit
të qëllimshëm autori erdhi në përfundim se
është dashur të aplikohen gjithsej 4.547 mjete
protetike tek 2.465 pacient ose mesatarisht
gjithsej 4.547 mjete protetike tek 2.465 pacient ose mesatarisht nga 1.84 mjete protetike
për çdo pacient.
Duke i marrë parasysh njohuritë e theksuara dhe aktualitetin e tyre momental i kemi
vënë edhe qellimet e mëposhtme: të determinohet lloji i mjeteve protetike të cilat janë të
pranishme (urat, protezat parciale, terapi e
kombinuar protetike dhe proteza totale) tek të
trajtuarit e grup moshave të ndryshme dhe
rretheve të ndryshme sociale.
Materiali dhe metoda
Materijal i metod
Për realizimin e punimit tonë janë bërë
hulumtime tek të trajtuarit në qytetin e
Shkupit dhe në mjedise të ndryshme urbane
dhe rurale në R. E Maqedonisë.
Aktivitetet të cilat i bëmë do të dalin nga
sugjerimet për kriteret bazë për vlerësimin e
shëndetit oral dhe dentar e të cilat i sugjeron
SZO (viti 1997).
Si material hulumtues janë kyçur të
trajtuarit nga mjediset sociale të përmendura
dhe grupet e moshuara: Nga qyteti i Shkupit
janë kyçur 120 të trajtuar në moshën prej 35 –
44 vjeç dhe 90 të trajtuar nga mosha 65-74
vjeç; nga mjediset tjera urbane ishin kyçur
trajtues nga Strumica (35 të trajtuar nga
mosha 35-44 vjeç dhe 27 të trajtuar nga
mosha 65-74 vjeçe), nga Tetova (37 të trajtuar
nga 35-44 vjeç dhe 23 të trajtuar nga mosha
65-74 vjeçe) dhe nga Struga (25 të trajtuar
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
Mir~ev (16) vo svojot habilitacionen trud od 1977 godina vrz osnova
na 3.384 pregledani lica od razli~na
socijalna ,nacionalna ,starosna i
polova pripadnost kaj 24.87% utvrdil
ekstrahirani zabi ili vo prosek 7.95
po sekoj pregledan `itel pri {to najgolema zastapenosta na ekstrahirani zabi
bile kaj vozrasnata grupa od 40-49 godini i
toa kaj `itelite od albanskata populacija
so 31.13%. Zagri`uva faktot {to intaktno zabalo e registrirano samo kaj 8.0% od
ispitanicite i toa naj~esto kaj licata od
`enskiot pol na vozrast od 20-29 godini.
Istiot avtor analiziraj}i ja zastapenosta
na protetskite pomagala utvrdil deka kaj
ispitanicite bile nadomesteni 10.125
zaba. Po obimnoto istra`uvawe avtorot
do{ol do soznanie deka trebalo da se apliciraat vkupno 4.547 protetski pomagala
kaj 2.465 pacienti ili vo prosek po1.84
protetski pomagala na sekoj pacient.
Zemaj}i gi vo predvid spomenatite
soznanija i nivnata momentalna aktuelnost si gi postavivme i slednive celi: da
se determinira vidot na proteteski pomagala koi se prisatni (mostovi, parcijalni
protezi, kombinirana protetska terapija
i totalni protezi) kaj ispitanicite razli~ni vozrasni grupi i razli~ni socijalni
sredini i da se determinira potrebata i
vidot na proteteski pomagala (mostovi,
parcijalni protezi, kombinirana protetska terapija i totalni protezi) kaj
ispitanicite razli~ni vozrasni grupi i
razli~ni socijalni sredini.
Za realizacija na na{iot trud napraveni se ispituvawa vo kaj ispitanici od
gradot Skopje i razli~ni urbani i rurarni
sredini vo Republikata .
Aktivnostite koi gi napravivme }e
proizleguvaat od preporakite za bazi~nite kriteriumi za procenka na oralnoto i dentalno zdravje a koi gi
prepora~uva SZO (1997godina).
Kako istra`uva~ki materijal se
vklu~eni ispitanici od sledite spomenati
socijalni sredini i vozrasni grupi: Od
gradot Skopje vklu~eni se 120 ispitanika
na vozrast od 35-44 godini i 90 ispitanika
od 65 -74godini ;od ostanatite urbanatite
sredini bea vklu~eni ispitanici od
Strumica (35 ispitanika na vozrast od
35-44godini i 27 ispitanika na vozrast od
65 -74godini), od Tetovo (37 ispitanika na
vozrast od 35-44godini i 23 ispitanika na
vozrast od 65 -74godini) i od Struga( 25
132 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
nga mosha 65-74 vjeçe). Mjediset
rurale i përbënin të trajtuarit nga
komunat e mëposhtme rurale: Vefçani (
38 të trajtuar nga mosha 35-44 vjeçe
dhe 38 të trajtuar nga mosha 65-74
vjeçe), Vasillevo ( 27 të trajtuar nga mosha
35-44 vjeçe dhe 7 të trajtuar nga mosha 65-74
vjeçe), Gradoshorci (28 të trajtuar nga mosha
35-44 vjeçe dhe 24 të trajtuar nga mosha
65-74 vjeçe).
Me sondë stomatologjike dhe pasqyrë në
dritën e ditës u bënë kontrollet stomatologjike, me çrast u determinuan parametrat e
mëposhtëm:
1. Vlerësim i rehabilitimit momental
protetik tek të trajtuarit me regjistrim
ose mungesë të rehabilitimit protetik
(ura, proteza parciale ose totale dhe
kombinim i urës dhe protezës parciale)
2. Vlerësim i nevojës për rehabilitim
(ura, proteza parciale ose totale dhe
kombinim i urës dhe protezës parciale).
Të gjithë të dhënat dhe parametrat e
fituara nga hulumtimet tona janë paraqitur me
vlera numerike dhe të shëndruara në përqindje
(%).
Rezultatet nga hulumtimi janë paraqitur
në mënyrë tabelare dhe grafike.
Rezultati
Rezultatet
Vlerat për llojin e mjeteve protetike tek të
gjithë të trajtuarit nga mosha 35-44 vjeçe në
(%) janë paraqitur në tabelën 1 dhe grafikonin
1.
Vlerat e mbledhura në përqindje për të
trajtuarit nga Shkupi nga mosha 35-44 vjeçe të
cilët nuk kishin mjete protetike ishin 77.50%,
e 32.50% nga të cilët 11.76 janë ura dhe
kurora dhe të trajtuarit kishin 10.61 më shumë
se një urë.
Vlerat e përgjithshme mesatare për të
trajtuarit nga zonat rurale nga mosha 35-44
vjeçe tregojnë se 69.66% nuk kishin asnjë
mjet protetik, ura dhe kurora kishin 14.91.%,
më shumë se një urë kishin 6.56%, proteza
parciale 5.02% dhe mjete protetike të kombinuara kishin 2.92% dhe me proteza totale
ishin 0.90% nga të trajtuarit.
Vlerat e përgjithshme mesatare për të
trajtuarit nga zonat rurale nga mosha 35-44
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
ispitanika na vozrast od 35-44 godini
i 25 ispitanika na vozrastbod 65 -74
godini). Ruralnite sredini gi so~inuvaa ispitanici od slednite selski
op{tini: Vev~ani (38 ispitanika na
vozrast od 35-44godini i 38ispitanika
na vozrast od 65 -74godini), Vasilevo (27
ispitanika na vozrast od 35-44godini i 7
ispitanika na vozrast od 65 -74godini),
Grado{orci (28 ispitanika na vozrast od
35-44godini i 24 ispitanika na vozrast od
65 -74godini ).
So stomatolo{ka sonda i ogledalo na
dnevna svetlina bea napraveni stomatolo{ki pregledi pri {to bea determinirani slednite parametri:
1. Procenka na momentalna protetskata rehabilitacija kaj ispitanicite so registriracija ili otsastvo
na protetska rehabilitacia (mostovi, parcijalni ili
totalna
proteza i kombinacija na most i
parcijalna proteza ),
2. Procenka na potreba protetskata
rehabilitacija (mostovi, parcijalni ili totalna proteza i kombinacija na most i parcijalna proteza ).
Site podatocite i parametrite dobieni od na{ite ispituvawa se pretstaveni so numeri~ki vrednosti preto~eni
vo procenti(%)
Rezultatite od ispituvawata
se
prika`ani se tabelarno i grafi~ki.
Vrednostite za tipot na protetski
pomaga kaj site ispitanici na vozrast od
35 - 44 godini(%) p rika`ani se na tabela 1
i grafikon 1.
Zbirnite procentualni vrednosti za
ispitanicite sd Skopje na vozrast od 35-44
godini koi nema protetski pomagala iznesuvaat 77.50%, a 32.50%imaat od koi 11.76
se mostovi i koronki i ispitanicite
imaa10.61 pove}e od edem most.
Vkupnite sredni vrednosti za ispitanicite od urbanite podra~ja na vozrast
od 35 - 44 godini uka`uvaat deka 69.66%%
nemaat nikakvo protetsko pomagalo, most
i koronki imaa14.91.%, pove}e od eden
most imaa 6.56%, parcijalni protezi
5.02%% i kombinirani protetski pomagala poseduvaa 2.92%i so totalni protezi
bea 0.90% od ispitanicite.
Vkupnite sredni vrednosti za ispitanicite od rurarnite podra~ja na vozrast
od 35 - 44 godini uka`uvaat deka 63.78%
133 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
vjeçe tegojnë se 63.78% nuk kanë pas
asnjë lloj mjeti ndihmës protetik, me ura
dhe kurora ishin 11.96%, me më shumë
se një urë ishin 6.64 %, proteza parciale
kishin 2.77%, mjete protetike të kombinuara posedonin 13.85% dhe me proteza
totale ishin 0.98% nga të trajtuarit. Prania e
tipit të mjeteve protetike tek të gjithë të
trajtuarit nga mosha 35-44 jeçe ishte se
76.59% nuk kishin lloj mjeti protetik, me ura
dhe kurora ishin 10.68%, me më shumë se një
urë ishin 9.09%, proteza parciale kishin
3.18%, mjete protetike të kombinuara kishin
5.17% dhe me proteza totale ishin 1.96% nga
të trajtuarit. Rezultatet e përmbledhura nga
lloji i mjeteve protetike tek të gjithë të
trajtuarit nga mosha 35-44 vjeçe nga Shkupi,
zonat rurale dhe urbane tregojnë se nuk kishin
asnjë lloj mjeti protetik, me ura dhe kurora
ishin 10.68%, me një urë ishin 9.09%, proteza
parciale kishin 3.18%, mjete të kombinuara
protetike posedonin 5.17% dhe me proteza
totale ishin 1.96% nga të trajtuarit.
Tab.1. Tipi i mjeteve protetike te të gjithë
të trajtuarit nga mosha 35-44 vjeçe (%)
nemaa nikakvo protetsko pomagalo, so
most i koronki bea 11.96%, so pove}e
od eden most 6.64 %, ,parcijalni
protezi imaa 2.77%, kombinirani
protetski pomagala poseduvaa 13.85%
i so totalni protezi bea 0.98% od
ispitanicite. Prisastvoto na tipot na
protetski pomagala kaj site ispitanici na
vozrast od 35 - 44 godini be{e deka 76.59%
nemaa nikakvo protetsko pomagalo, so
most i koronki bea 10.68%, so pove}e od
eden most 9.09bea % ,parcijalni protezi
imaa 3.18%, kombinirani protetski
pomagala poseduvaa 5.17% i so totalni
protezi bea 1.96% od ispitanicite.
Zbirnite rezultati od tipot na protetski
pomagala kaj site ispitanici na vozrast
od 35 - 44 godini od Skopje, urbanite i
ruralni podra~ja uka`uvaat deka nemaa
nikakvo protetsko pomagalo, so most i
koronki bea 10.68%, so pove}e od eden most
9.09bea % ,parcijalni protezi imaa 3.18% ,
kombinirani protetski pomagala poseduvaa 5.17%i so totalni protezi bea 1.96%
od ispitanicite.
Tab.1 Tipot na protetski pomaga kaj
site ispitanici na vozrast od 35 - 44
godini(%)
Lokacioni
Lokacija
n
Nuk ka
mjete
protetike
Nema
pr.
pomag.
Shkup
Skopje
120
77.5o
11.76
10.61
0
0
0
Zona urbane
Urban
sred.
97
69.66
14.91
6.56
5.02
2.92
0.90
Zona rurale
Ruralna
sred.
93
63,78
11.96
2.77
6.64
13.85
0.98
Gjithsej
Vkupno
312
76.59
10.68
9.09
3.18
5.17
1.96
Ura dhe
kurora
Most i
koronka
Më shumë
se një urë
Pove}e
od eden
most
Proteza
parciale
Parcija
lna
proteza
Mjetet të
kombinu.p
rotetike
Kombin.
rot. pom.
Total
Proteza
Totalna
proteza
Graf.1. Lloji i mjeteve protetike tek të gjithë të trajtuarit nga mosha 35-44 vjeç (%)
Graf.1 Tipot na protetski pomaga kaj site ispitanici na vozrast od 35 - 44 godini(%)
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
134 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
Llojet e mjeteve protetike tek të
gjithë të trajtuarit nga mosha 65-74
vjeçe janë të paraqitura në tabelën 2 dhe
grafikonin 2. Vlerat e mbledhura në
përqindje për llojin e mjeteve protetike
tek të gjithë pacientët nga mosha 65-74 vjeçe
nga Shkupi tek të cilët nuk ka mjete protetike
ishte 39.99%, kurse 60,11% kishin, prej të
cilëve 4.95% ishin me terapi të kombinur
protetike, e 60.55% me proteza totale.
Vlerat e përgjithshme mesatare për të
trajtuarit nga zonat rurale nga mosha 65-74
vjeçe tregojnë se 47.7 % nuk kanë pas asnjë
lloj mjeti protetik, me më shumë se një urë
ishin 0.66.%, proteza parciale kishin 5.97%,
mjete të kombinuara protetike posedonin
0.72% dhe me proteza totale ishin 44.92%
nga të trajtuarit. Vlerat e përgjithshme
mesatare të paraqitura me përqindje tek të
trajtuarit nga zonat rurale nga mosha 65-74
vjeçe tregojnë se ato që nuk kanë nevojë për
mjete protetike janë 39.62%, ndërsa ura dhe
kurora 6.25% nga të trajtuarit, 12.86 % janë
me proteza parciale, me terapi protetike të
kombinuar 6.25% nga të anketuarit dhe me
proteza totale janë 35.02%.
Llojet e mjeteve protetike tek gjithë të
trajtuarit nga mosha 65-74 vjeçe janë
paraqitur në tabelën 20 dhe grafikonin 20.
Rezultatet e përmbledhura nga lloji i
mjeteve protetike tek të gjithë të trajtuarit nga
mosha 65-74 vjeçe nga Shkupi, zonat urbane
dhe rurale tregojnë se nuk kanë pasur asnjë
mjet protetik 42.44%, me ura dhe kurora ishin
2.08%, me më shumë se një urë ishin 0.22 %,
proteza parciale kishin 7.94%, mjete protetike
të kombinuara posedonin 2.32% dhe me
proteza totale ishin 46.83% nga të trajtuarit.
Tab.2 Lloji i mjeteve protetike tek të
gjithë të trajtuarit nga mosha 65-74 vjeçe (%)
Lokacioni
Lokacija
Shkup/Skopje
Zona urbane
Urbana sred.
Zona rurale
Ruralni sred.
Gjithsej
Tipot na protetski pomagala kaj
site ispitanici na vozrast od 65-74
godini prika`ani se na tabela 2 i
grafikon 2. Zbirnite procentualni
vrednosti za tipot na protetski
pomagala kaj site ispitanici na vozrast od
65 -74 godini od Skopje kaj koi nema protetski pomagala iznesuvaa 39.99%, a
60,11% imaa od koi 4.95% bea so kombinirana protetska terapija a 60.55% so totalni protezi.
Vkupnite sredni vrednosti za ispitanicite od urbanite podra~ja na vozrast od
65-74godini uka`uvaat deka 47.7 % nemaa
nikakvo protetsko pomagalo, so pove}e od
eden most bea 0.66.%, parcijalni protezi
imaa 5.97%, kombinirani protetski pomagala poseduvaa 0.72% i so totalni protezi
bea 44.92% od ispitanicite. Vkupnite
sredni vrednosti prika`ani vo procenti
kaj ispitanici od ruralnite podra~ja ja na
vozrast od 65 -74 godini uka`uvaat deka
nemaat potreba od protetski pomagala se
39.62%, most i koronki 6.25% od ispitanicite,12.86% se so parcijalni protezi
,so kombinirana protetska terapija 6.25%
od ispitanicite i so totalni protezi se
35.02%.
Tipot na protetski pomagala kaj site
ispitanici na vozrast od 65 -74 godini
prika`ani se na tabela 20 i grafikon 20.
Zbirnite rezultati od tipot na
protetski pomagala kaj site ispitanici na
vozrast od 65-74 godini od Skopje, urbanite i ruralni podra~ja uka`uvaat deka nikakvo protetsko pomagalo nemale 42.44%,
so most i koronki bea 2.08%, so pove}e od
eden most bea 0.22 % ,parcijalni protezi
imaa 7.94% , kombinirani protetski pomagala poseduvaa 2.32%i so totalni protezi
bea 46.83% od ispitanicite .
Tab.2 Tipot na protetski pomaga kaj
site ispitanici na vozrast od 65 -74
godini(%)
90
Nuk ka
mjete
protetike
Nema
prot.
pomag.
39.99
95
47.71
0
0.66
5.97
0.72
44.92
40
39.62
6.25
0
12.86
6.25
35.02
225
42.44
2.08
0.22
7.94
2.32
46.83
n
Ura dhe
kurora
Most i
koronki
Më shumë se
një urë
Pove}e od
eden most
Proteza
parciale
Parcijal.
proteza
Mjetet të
kombin.
protetike
Kombin.
prot. pom.
Total proteza
Totalno
protezi
0
0
4.99
0
60.55
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
135 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
Graf.2 Lloji mjeteve protetike tek të gjithë të trajtuarit nga mosha 65-74 vjeçe (%)
Graf.2 Tipot na protetski pomaga kaj site ispitanici na vozrast od 65 -74 godini(%)
Rezultatet për nevojën e llojit të mjeteve
protetike tek të gjithë të trajtuarit nga mosha
65-74 vjeçe nga Shkupi, zonat urbane dhe
rurale tregojnë se nuk kanë nevojë për mjete
protetike 68.25%, për ura dhe kurora ishin
15.97%, për më shumë se një urë ishin 0.83%,
për proteza parciale kishin nevojë 6.48%, për
mjete të kombinuara protetike kishin nevojë
26.48% nga të trajtuarit.
Tab.2 Trajtimi i duhur i llojit të mjeteve
protetike tek të trajtuarit nga mosha 35-44 dhe
65-74 vjeçe (%)
Rezultati za potrebata od tipot na
protetski pomaga kaj site ispitanici na
vozrast od 65-74 godini od Skopje, urbanite
i ruralni podra~ja uka`uvaat deka potreba
od protetsko pomagalo nemaa 68.25%, za
most i koronki bea 15.97%, za pove}e od eden
most bea 0.83% , za parcijalni protezi imaa
potreba 6.48% , za kombinirani protetski
pomagala bea 6.18% i za totalni protezi
imaa potreba 26.48% od ispitanicite.
Tab.2 Potreben tretman na tipot na
protetski pomaga kaj ispitanicite na
vozrast od 35-44 i 65 -74 godini(%)
Ura dhe
kurora
Most i
koronki
Më
shumë se
një urë
Pove}e
od eden
most
Proteza
parciale
Parcial.
proteza
Mjetet e
kombin.
protetike
Komb. i
rot.
pom.
Total
Proteza
Totalno
protezi
Mosha
Vozrast
n
Nuk kanë
nevojë
Nema
potreba
35-344
312
66.39
24,77
2.18
4.24
1.63
1.60
65-44
225
68.25
15.97
0.83
6.48
6.18
26.48
Graf. 2 Trajtimi i duhur i llojit të mjeteve protetike tek të trajtuarit
nga mosha 35-44 dhe 65-74 vjeçe (%)
Graf.2 Potreben tretman na tipot na protetski pomagala kaj
ispitanicitena vozrast od 35-44 i 65 -74 godini(%)
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
136 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
Diskusija
Diskutimi
Pacientët të cilët e kanë vizituar
stomatologun – protetikun janë grup
shumë i madh heterogjen i popullatës,
sipas viteve, sipas gjendjes së organit përtypës.
Rezultatet e përmbledhura nga lloji i
mjeteve protetike tek të gjithë të trajtuarit nga
mosha 65-74 vjeçe nga Shkupi, zonat urbane
dhe rurale tregojnë se nuk kanë pasur asnjë
lloj mjeti protetik 42.44%, me ura dhe kurora
ishin 2.08%, me më shumë se një urë ishin
0.22 %, proteza parciale kishin 7.94%, mjete
protetike të kombinuara posedonin 2.32% dhe
me proteza totale ishin 46.83% nga të
trajtuarit.
Rezultatet për nevojat e përmbledhura të
llojit të mjeteve protetike tek të gjithë të
trajtuarit nga mosha 65-74 vjeçe nga Shkupi,
zonat urbane dhe rurale tregojnë se nuk ka
nevojë për mjetet protetike 68.25%, për ura
dhe kurora ishin 15.97%, për më shumë se një
urë ishin 0.83%, për proteza parciale kishin
nevojë 6.48%, për mjete protetike të
kombinuara ishin 6.18% dhe për proteza
totale kishin nevojë 26.48% nga të anketuarit.
Rezultatet e përmbledhura nga lloji i
mjeteve protetike tek të gjithë të trajtuarit nga
mosha 35-44 vjeçe nga Shkupi, zonat urbane
dhe rurale tregojnë se nuk kanë pasur nevojë
për mjete protetike 66.39%, për ura dhe
kurore ishin 24.77%, për më shumë se një urë
ishin 2.18 %, proteza parciale kishin 4.24%,
mjete protetike të kombinuara posedonin
1.63% dhe me proteza totale ishin 1.60 % nga
të trajtuarit.
Rezultatet e përmbledhura nga lloji i
mjeteve protetike tek të gjithë të trajtuarit nga
mosha 65-74 vjeçe nga Shkupi, zonat urbane
dhe rurale tregojnë se nuk kanë pasur nevojë
për mjete protetike 68.25%, për ura dhe
kurore ishin 15.97%, për më shumë se një urë
ishin 0.83%, për proteza parciale ishin 6.48%,
për mjete protetike të kombinuara ishin 6.18%
dhe për proteza totale kishin nevojë 26.48%
nga të trajtuarit.
Rezultatet e studimit për „Gjendja e
shëndetit oral të popullatës në RSF
Jugosllavi” Viti 1988 (18) tregojnë faktin se të
trajtuarit nga grup mosha nga 35-44 vjeçe
kanë pasur nevojë për trajtim protetik 7.8%
përderisa nevoja shumë më e madhe ka qenë
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
Pacientite koi go posetuvaat
stomatologot - proteti~ar se mnogu
golema heterogena grupa od naselenieto, po godinite, po sostojbata na
mastikatorniot organ .
Zbirnite rezultati od tipot na protetski pomagala kaj site ispitanici na
vozrast od 65-74 godini od Skopje, urbanite i ruralni podra~ja uka`uvaat deka nikakvo protetsko pomagalo nemale 42.44%,
so most i koronki bea 2.08%, so pove}e od
eden most bea 0.22 % ,parcijalni protezi
imaa 7.94%, kombinirani protetski pomagala poseduvaa 2.32%i so totalni protezi
bea 46.83% od ispitanicite.
Rezultatite za zbirnata potrebata na
tipot na protetski pomaga kaj site ispitanici na vozrast od 65-74 godini od
Skopje, urbanite i ruralni podra~ja uka`uvaat deka potreba od protetsko pomagalo nemaa 68.25%, za most i koronki bea
15.97%, za pove}e od eden most bea 0.83% ,
za parcijalni protezi imaa potreba 6.48%,
za kombinirani protetski pomagala bea
6.18% i za totalni protezi imaa potreba
26.48% od ispitanicite.
Zbirnite rezultati za potrebata od
tipot na protetski pomaga kaj site ispitanici na vozrast od 35-44 godini od
Skopje, urbanite i ruralni podra~ja uka`uvaat deka nemaa potreba od protetsko
pomagalo66.39%, za most i koronki bea
24.77%, za pove}e od eden most bea 2.18 %
,parcijalni protezi imaa 4.24% , kombinirani protetski pomagala poseduvaa
1.63%i so totalni protezi bea 1.60 % od
ispitanicite.
Zbirnite rezultati za potrebata od
tipot na protetski pomaga kaj site ispitanici na vozrast
od 65-74 godini od
Skopje, urbanite i ruralni podra~ja uka`uvaat deka nemaa potreba od protetsko
pomagalo 68.25%, za most i koronki bea
15.97%, za pove}e od eden most bea 0.83% ,
za parcijalni protezi imaa potreba 6.48%
, za kombinirani protetski pomagala bea
6.18% i za totalni protezi imaa potreba
26.48% od ispitanicite.
Rezultatite od studijata za ,,Sostojbata na oralnoto zdravje na naselenieto na
SFR Jugoslavija, 1988godina(18)uka`uvaat
na faktot deka ispitanicite od vozrasnata grupa od 35-44 godini imale potreba od
protetski tretman 7.8% dodeka potrebata
bila mnogu pogolema kaj ispitanicite nad
137 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
tek të trajtuarit mbi 65 vjeç dhe e njëjta
ka qenë 47.2% e që përputhet me rezultatet tona.
Bergman (4) konsideron se grupin
më të madh në ordinancat e protetikut e
përbëjnë pacientët ndërmjet 40 dhe 60 vjeç, të
cilët kanë kondicion optimal fizik dhe psiqik,
në zenitin e aktiviteteve të tjera dhe profesionale me status të definuar ekonomik dhe
social që janë më shpesh të motivar për
pranimin e rehabilitimit protetik nga të cilat
presin para së gjithash përmirësimin e pamjes
së jashtme, e më pas edhe rehabilitim
funksional (20).
Megjithatë, duhet pasur në mendje se, me
rritjen e standardit jetësor dhe vazhdimin e
jetëgjatësisë gjithnjë e më shumë takojmë persona të moshuar pa dhëmbë, tek të cilët
rehabilitimi protetik në kohë kontribon edhe
te ruajtja dhe rritja e shëndetit të të gjithë
organizmit, e përmirëson kualitetin e jetës dhe
emancipimin social.
Nga faktorët e shumtë, për qëllimin final
për nevojën e terapisë protetike pa dyshim rol
të madh ka edukimi i çdo individi i cili do të
tregojë për rolin e edukimit të pacientëve në
ordinancat e protetikut dhe aspektet që janë të
rëndësishme për realizimin e suksesshëm të
saj.
Megjithatë, edhe përkrah rezultateve të
arritura në ngritjen e kulturës së përgjithshme
dhe shëndetësore të popullatës, edukimi i
kuadrit stomatologjik, futja e metodave dhe
materialeve të reja dhe të sukseshme, ende
është numri i madh i pacientëve në ambulantat
tona të cilët janë ose me numër të madh të
dhëmbëve të humbur, por shpesh herë edhe në
gojë nuk kanë as edhe një dhëmb. Kufiri i
pleqërisë, patologjia specifike orale, gjendja e
përgjithshme e shëndetit tek pacientët më të
rritur, aspektet psikologjike dhe statusi ekonomik shpesh e vështirësojnë terapinë adekuate protetike. Gjithsesi, se këtyre arsyeve
duhet shtuar edhe niveli i ulët i kulturës shëndetësore të popullatës, mungesa e motivimit të
përshtatshëm dhe qëndrimi negativ i vet
pacientëve kah shëndeti oral, por dhe qëndrimi inert i gjithë profesionit stomatologjik
në raport me mbrojtjen e shëndetit në gojë dhe
dhëmbët tek pacientët më të rritur.
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
65 godini i istata iznesuvala 47.2%
{to se sovpa”a so na{ite rezultati.
Bergman (4)smeta deka nabrojnata
grupa vo ordinacijata na proteti~arot pretstavuvaat pacienti pome|u 40
i 60 godini, koi se vo optimalna fizi~ka i
psihi~ka kondicija, vo zenitot na profesionalni i drugi aktivnosti so definiran
ekonomski i socijalen status koi se
naj~esto mnogu motivirani za prifa}awe
na protetska rehabilitacija od kogo o~ekuvaat pred se sreduvawe na nadvore{niot
izgled, a potoa i funkcionalna rehabilitacija(20).
Me|utoa treba da se ima na um deka, so
podigaweto na `ivotniot standard i prodol`uvaweto na `ivotniot vek se pove}e
sre}avame bezzabi postari lica kaj koi
navrementa protetska rehabilitacija
doprinesuva i do so~uvuvawe i podignuvawe na zdravjeto na celiot organizam,
go podobruva kvalitetot na `ivotot i
socijalna emancipacija.
Vo mnogutte releventni faktori za
krajnata cel za potreba od protetska terapija nesomneno golema uloga ima edukacijata na sekoj poedinec koja }e uka`e na
ulogata na edukacijata na pacientite vo
ordinaciite na proteti~arite i aspektite
koi se od zna~ewe na najzino uspe{no
sproveduvawe.
I pokraj zna~ajno postignatite rezultati vo podigaweto na op{tata i zdravstvena kultura na naselenieto, edukacijata na stomatolo{kiot kadar, voveduvaweto na novi i uspe{ni metodi i materjali, seu{te e golem brojot na pacienti
vo na{ite ambulanti koi se ili so golem
gubitok na zabite no mnogu ~esto i vo
ustata nemaat nitu eden zab. Starosnata
granica, specifi~nata oralna patologija,
op{totata sostojba na zdravjeto kaj
povozrasnite pacienti, psiholo{kite
aspekti i ekonomskiot status ~esto ja ote`nuvaat adekvatnata protetska terapija.
Sekako deka na ovie pri~ini treba da se
dodade i niskoto nivo na zdravstvenata
kultura na naselenieto, nedostatok na
soodvetna motivacija i negativen odnos na
samite pacienti kon oralnoto zdravje, no i
inerten osnod na na celata stomatolo{ka
struka vo odnos na za{tita na zdravjeto na
ustata i zabite kaj povozrasni pacienti.
138 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
UDC: 616.314-77 (497.7)
PROFESSIONAL PAPER
Summary
Partial and complete teeth loss leeds to changes in anatomy, morphology, function and esthetic atakes the psyhiological condition of the patient.
The study included 120 examinies from Skopje, urban and rural areas. We examined two
different age groups: goup I (35-44 years old )and groupII (65-74 years old).
Results showed significant difference between DMFT data from the examined age groups
(p>0.01),The parodontal index between the examined age groups were also significantly
different (p>0,01).
Total percentage values for the examinees in the age of 35-44 years wich had no need of
prosthetic treatment was 88.50%, and for the required treatment were 11.50%, 8.33% of
examinees had need for the bridges and crowns and 2.91% were for a partial denture. Same
results for adult group of 65-74 years for the need of the prosthetic treatment were: 24.99%
had need of bridges and crowns, in 8.33% of examinees had need of combined prosthetic
therapy and 34.99% of examinees needed comlete mobile dentures.
Key words:DMFS, CPITN(Communiti Periodontal Index of Tretman Needs), prosthetic
therapy
Literatura
1. Academy of Prostodontics.The glossary of prostodontics terms.JprostodhAction
Programme For Improving Oral Healt In Europe,WHO,Geneva,1993
2. Bergman B.,GunnarEC:Clinical Long-term Study of completedenture wearers. J. prosth.
dent.35,56-61,1985
3. Bogdanovic A: Polkaodeterminisuci factor vrsteprotetskihindikacija u opstini Grocka:
lV KongresstomatologaSrbije I Crne Gore saMedjunarodnimucescem.Igalo,Zbornik
radova,81,2004
4. Breustedt A.:Gerontologishe und geriatrische probleme in der Stomatologie.Teil I
DZZ,30,565-569, 1979
5. Car M.,Najzar-Fleger H., Predanic-Gasparic H.:Program stomatolo[ke preventive za
odraslu populaciju;Preventvni programi u stomatolgiji.Jugoslovenska medicinska
naklada, Zagreb 1990
6. Charles J.,Goodacare E.Clinical complications in fihed prostrhodontics.J.Dent 25;
97-103, 2007
7. DeanH.T.:The investigation of physiological effects by the epidemiological Metod
American Asososiation for Advement of Sciience,1996
8. FDI Commission on Oral Heelth,Reesearch and Epidemiology. Revievofthedevelopemental defects of enamel index(DDE Index).International dental
Jl, 1992.
42(411-426),1997
9. Franks AST:The concept of oral rehabilitaton.J. of oral rehab. 3,1-8,1996
10. Fusayama T. Etiology and treatment of sensitive teeth.Oper dent, 19;921-925,1998
11. Grant A.,FraeserMc Cord J.,heacthR.:CompleteProstodontics .Problems,Diagnostics and
Menagment,M Wolfe,2006
12. Greene J C.Indicators for oral health and their implications for industrialized nations.Int.Dent. J 1982 33;67-72
13. Oral Epidemiol.1999;27:144-51Kidd E ., Essentials of Dental Caries: OxfordUniv. Press
2nd edition ,1997
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
139 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
14. Leidekerken PC. Et al.;(1990)Effectivess of Health Edukation,Dutch
Health Edukation Centre, Utrehht, 1990
15. Kabcenell J.L.:Planing for individualized prosthetic treatment.JProsthet. Dent.
34:389-392, 2004
16. Mir~ev E:Korelacija pome|u ekstrahiranite zabi,najdenite i potrebni proteti~ki
restavracii(Habilitacionen trud),Skopje,Medicinski fakultet,1977
17. Rosental s.,LendM.,FujimotoJ:ContemporaryFiksedProstodontics.Copyrighibu Mosby
ing.2002
18. Sokic G. Prilogh proucavanju problema gubitka zuba.Zbornik radova IV Kongresa Stom.
SFRJ, Sarajevo .1984
19. TrifunovicDisor.:Stomatoloskaprotetika,Beograd,1992
20. Tones K.,Tilford S. and Robinson Y):Health edukationEffectivnessPrograms,Maifield
21. Publishing Compny,MountinVeiw,CaUSA , 2000
22. BrathallD,Hansel-PeterssonG,SundbergH.Reasons for the caries decline what do the experts belive? Eur J Oral Sci 1996 104(suppl):416-422
23. Watt R.,SheihamA.;Inequalites in oral health:areviev of the evidenceand recommendations for action:Br Dent J187(6-12) 2000
24. Welrberg L.:Occluzaladjustrsent by selective grinding.In;CV Mosby,St.Luis.1987
25. Watts A, Addy M: Tooth discoloration and staining: a review of the literature, Br Dent J
190:309, 2001.
26. Winter GB: Anomalies of tooth formation and eruption. In Welbury RW: Pediatric dentistry, Oxford, 1997, Oxford University Press.
27. Wyszecki G, Stiles WS:Color science: concepts and methods, quantitative data and formulae, ed 2, New York, 1982, Wiley.
28. WHO.Prevention methods and programes for oral diseasesWHO The Rep Ser,Geneve
1984
29. WHO.Helth programme evaluation, WHO,Geneva,1991
30. WHO The world health reort2002;reducing risks,promoting healthy life.Geneva,World
Health Organization,2002
APOLONIA 13•26, f.129-1140,Nëntor 2011
140 APOLONIA 13•26,str.129-140,Noemvri 2011
UDK: 616.314-77
STRU^EN TRUD (ST)
UDK: 616.314-77
PUNIM PROFESIONAL (PP)
ATAÇMENET
ACRYLOCK, APLIKIMI DHE
ASPEKTET E TYRE
FUNKSIONALE - ESTETIKE
DHE BIOFIZIKE NË
PROTETIKËN
STOMATOLOGJIKE
ACRYLOCK ATE^MENI,
PRIMENA I NIVNI
FUNKCIONALNO ESTETSKI I
BIOFIZI^KI
ASPEKTI VO
STOMATOLO[KATA
PROTETIKA
D. Veleski, B. Pejkovska,
M. Antanasova, X. Shabani
D. Veleski, B. Pejkovska,
M. Atanasova, X. [abani
Universiteti “Sh. Kirili dhe Metodi”
Fakulteti Stomatologjik - Shkup
Klinika për protetikë mobile
stomatologjike
Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”
Stomatolo{ki fakultet – Skopje
Klinika za mobilna stomatolo{ka
protetika
Abstrakt
Abstrakt
Në punim vështrohet trajtimi stomatologjik
nëpërmjet aplikimit të protezave parciale me ataçmene
AcryLock tek pacientët të cilët më parë kanë qenë të
trajtuar me lloje të tjera të ndihmesave fikso-mobile.
Janë bërë shtesa komplekse fikso-mobile me
aplikimin e ataçmeneve AcryLock tek pacientët të cilët
më parë kanë qenë bartës të shtesave fikso-mobile me
pengesa të llojit Lecodent. Ishin kryer hulumtime komparative nëpërmjet përdorimit të metodave të
biofizikës. Pacientët janë ndjekur në periudhë kohore
prej një viti.
Pas kryerjes së rehabilitimit të protetikës fiksomobile nëpërmjet përdorimit të ataçmeneve AcryLock,
ishin vërejtur rezultate të shkëlqyera funksionale dhe
estetike. Nga aspekti funksional duhet të merret qasja
subjektive e pacientit dhe mundësia për objektivizimin
e tij nëpërmjet metodave të biofizikës.
Ataçmenet e treguara në këtë punim nëpërmjet
paraqitjes së rasteve, ilustrojnë se ato në mënyrë efikase
i shfrytëzojnë pacientët si në aspektin e funksionit ashtu
edhe në aspektin estetik. Nga rezultatet e fituara, është
reale që të presim qëndrueshmëri më të gjatë në shfrytëzimin e këtyre elementeve, krahasuar me metodat
paraprake të shërimit të padhëmbësisë parciale tek
pacientët.
Fjalët kyçe: ataçmenet AcryLock, rehabilitimi
protetik fikso-mobil, biofizika, funkcioni, estetika.
Vo trudot se sogleduva stomatolo[ki tretman
preku primena na parcijalni protezi so AcryLock
ate~meni kaj pacienti koi prethodno bile tretirani so drugi vidovi na fiksno-mobilni nadomestoci.
Napraveni se kompleksni fiksno-mobilni
nadomestoci so primena na AcryLock ate~meni kaj
pacienti koi prethodno bile nositeli na fiksnomobilni nadomestoci so pre~ki od tipot na
Lecodent. Bea izvedeni komparativni ispituvawa
preku upotreba na metodot od biofizikata. Pacientite bea sledeni vo vremenski period od edn godina.
Po izvr{enata fiksno-mobilna protetska rehabilitacija, preku upotrebata na ate~meni od sistemot AcryLock, bea zabele`ani odli~ni funksionalni kako i estetski rezultati. Od funksionalen
aspekt treba da bidat zemeni subjektivniot pristap
na pacientot i mo`nosta za negovo objektizirawe
preku metodite od biofizikata.
Ate~menite prika`ani vo ovoj trud preku
prikaz na slu~ai, ilustriraat deka tie efikasno im
koristat na pacientite kako od aspekt na funkcija
taka i od aspekt na estetika. Od rezultatite koi se
dobieni, realno e da se o~ekuva podolgotrajnost vo
koristewe na ovie elementiu, komparativno so prethodnite metodi na lekuvawe na parcijalna bezzabost
kaj pacienti.
Klu~ni zborovi: AcryLock, ate~meni, fiksnomobilna protetska rehabilitacija, biofizika,
funkcija, estetika.
Adresa:
D. Veleski
Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”
Stomatoloski fakultet – Skopje
Klinika za mobilna stomatoloska
protetika
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
141APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
ACRYLOCK ATE^MENI,
PRIMENA I NIVNI
FUNKCIONALNO ESTETSKI I
BIOFIZI^KI
ASPEKTI VO
STOMATOLO[KATA
PROTETIKA
ATAÇMENET
ACRYLOCK, APLIKIMI
DHE ASPEKTET E TYRE
FUNKSIONALE - ESTETIKE
DHE BIOFIZIKE NË
PROTETIKËN
STOMATOLOGJIKE
Voved
Hyrje
Ekzistojnë mundësi të mëdha për
zgjedhje të protokolleve të ndryshme gjatë
përcaktimit të planit të terapisë për
padhëmbësinë parciale. Në punim shikohet
trajtimi stomatologjik nëpërmjet aplikimit të
protezave parciale me ataçmene tek pacientët
të cilët edhe më parë kanë qenë të trajtuar me
lloje të shtesave tjera fikso-mobile.
Protezat parciale nëpërmjet aplikimit të
ataçmenit kategorizohen si maja e njohurive
dhe art në protetikën mobile stomatologjike.
Kryesisht veprojnë në harmoni, mirëpo ataçmenet në mënyrë të thjeshtë e lidhin pjesën
mobile të shtesës në funksion të tërësisë.
Ekziston llojllojshmëri e madhe tek
protezat parciale me ataçmene, jo vetëm nga
forma, por edhe nga mënyra e përgatitjes,
materiali nga i cili përpunohen dhe janë si
indikacionet. Ata i takojnë grupit të protezave
parciale komplekse.
Ataçmenet përfaqësojnë elementet lidhëse polivalente precize të cilat shërbejnë
për ngjitjen e shtesave fikse me protezat
parciale mobile. Janë krijuar nga nevoja për
tu mbuluar elementet e dukshme retencione të
protezave parciale dhe me atë është rritur
vlera e saj estetike.
Ataçmenet përbëhen në të shumtën e
rasteve nga pjesë bazë:
– patrica, primare ose pjesa mashkullore;
– matrica, sekondare ose pjesa femërore.
Pjesët e ataçmenit janë ndërtuar në atë
mënyrë që me bashkimin e tyre fitohet tërësi
funksionale e ataçmenit dhe kompensimet
dhëmbore. Me shfrytëzimin e ataçmenit tek
protezat parciale është mundësuar shtimi i një
pjese të ataçmenit në përbërjen e kompenzimit
fiks dhe pjesa tjetër në përbërjen mobile.
Në këtë punim janë përpunuar ataçmene
nga grupi rrëshqitës, të cilët paraqesin sistem
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
Postojat golemi mo`nosti za izbor na
razli~ni protokoli pri utvrduvawe na
plan na terapija za parc ijalnata bezzabost. Vo trudot se sogleduva stomatolo{kiot tretman preku primena na parcijalni protezi so ate~meni kaj pacienti
koi prethodno bile tretirani so drugi
vidovi na fiksno-mobilni nadomestoci.
Parcijalnite protezi preku primenata na ate~meni se kategoriziraat kako
vrvno poznavawe i umetnost vo stomatolo{kata mobilna protetika. Prvenstveno
deluvaat slo`eni, vo ate~mebnite na
ednostaven na~in go povrzuvaat fiksniot
i mobilniot del na nadomestokot vo
funkcionalna celina.
Postoi golema raznolikost kaj parcijalnite protezi so ate~meni, ne samo vo
oblikot tuku i po na~inot na izrabotka,
materijalot od koi se izrabotuvaat i
sekako indikaciite. Tie pripa|aat vo grupata na kompleksni parcijalni protezi.
Ate~menite pretstavuvaat polivalentni precizni svrzni elementi koi slu`at za spojuvawe na fiksnite nadoknadi so
mobilnite parcijalni protezi. Nastanale
od potrebata da se sokrijat vidlivite retencioni elementi na parcijalnata
protezan i so toa e zgolemena nejzinata
estetska vrednost.
Ate~menite se sostojat vo golem broj
od slu~aite od dva osnovni dela:
‡ patrica, primaren ili ma{ki del:
‡ matrica, sekundaren ili `enski del.
Delovite na ate~menite se konstruirani taka {to so nivnoto spojuvawe se
dobiva funkcionalna celina na ate~menite i zabnite nadomestoci. So koristeweto na ate~menite kaj parcijalnite
protezi e ovozmo`eno vgraduvawe na eden
del od ate~menot vo sostav na fiksniot, a
drugiot del vo sostav na mobilniot
nadomestok.
Vo ovoj trud se obraboteni ate~meni
od grupata lizga~i, koi pretstavuvaat
142APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
prej elementeve të dyfishta për mbajtje,
gjegjësisht ndërtim cilindrik në formë
miniature. Ky sistem përbehete prej:
1. Paterica, pjesa primare ose e
brendshme e sistemit ose pozitiv;
2. Matrica, pjesa sekondare ose e jashtme
e sistemit ose negative.
Nga rrëshqitësit e bërë industrial në këtë
punim do të përpunohen rrëshqitësit AcryLock. Ata i takojnë grupit të ataçmeneve
ekstrakurore.
Janë ndërtuar prej plastike e cila digjet pa
mbetje. Ky rrëshqitës përbëhet prej patricës
dhe matricës. Specifika e tij përbëhet prej
pjesës ekstrakurore të kurorës i cili është i
përbërë prej udhëheqësit dhe patricës. Udhëheqësi vihet në anën aproksimale të modelit
dyllor të kurorës së caktuar në pozicion zero të
paralelometrit. Roli i udhëheqësit është që
patrica të jetë në largësi të mjaftueshme prej
papilës interdentale. Kah udhëheqësi tërhiqet
patrica dhe në varshmëri nga pozita dhe forma
e kreshtës alveolare pozicionohet. Janë të
mundshme gdhendje të vogla të udhëheqësit
dhe të patricës me qëllim që të adaptohet më
mire me papilën interdentale dhe kreshtën alveolare. Patrica me dyllin lidhet për udhëheqësin dhe bashkërisht me modelin e dyllt të
ndërtimit fiks lyhet në legurë fisnike ose
bazike. Patrica e cila digjet pa mbetje në
raport me matricën është rritur për 0.04 mm,
kështu që, pas përpunimit dhe lustrimit arrihet
dimensioni përfundimtar i matricës. Matrica e
ataçmenit AcryLock është ndërtuar prej
plastikës së fortë dhe me instrument përkatës
futet në shtëpizën e skeletit matalik të protezës
parciale. Ajo vjen në madhësi të ndryshme,
me çka mund të regullohet forca mbajtëse
(fërkimi)
– Matrica e gjelbërt: fërkim normal;
– Matrica e verdh: fërkim mesatar;
– Matrica e kuqe: fërkim i madh.
Me formën e re të matricat që kanë vetëm
një pikë mbajtëse është mundësuar ndrimi i
matricës pa problem, me ç’rast nuk është
patjetër rregullimi i vacantë dhe përshtatja e
shtesave të ndjeshme ndaj fërkimeve. Për
shkak të stabilitetit përdoren vetëm legurat
dentale të cilat kanë kufi të tërheqjes, limit
elogan prej 0,2% dhe mbi 500 N/mm2.
Kompleksiteti gjatë ndërtimit të shtesave
fikse-mobile
nëpërmjet
aplikimit
të
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
sistem od dvostruki elementi za
retencija, odnosno cilindarski sklop
vo minijaturen oblik. Toj sistem se
sostoi od:
1. Patrica, primaren ili vnatre{en
del na sistemot ili pozitik;
2. Matrica, sekundaren ili nadvore{en del na sistemot ili negativ.
Od industriski izraboteni lizga~i vo
ovoj trud }e bidat obraboteni AcryLock
lizga~ite. Tie pripa|aat vo grupata na
ekstrakoronarni ate~meni.
Izgradeni se od plastika koja sogoruva bez ostatok. Ovoj lizga~ se sostoi od
patrica i matrica. Negovata specifi~nost se sostoi od ekstrakoronarniot
del na koronkata koj e sostaven od vodi~ i
od patrica. Vodi~ot se postavuva na aproksimalnata strana na voso~niot model na
namenskata koronka vo nulta pozicija na
paralelometarot. Ulogata na vodi~ot e da
patricata bide na dovolna oddale~enost od
interdentalnata papila. Na vodi~ot se
navleguva patricata i vo zavisnost od
polo`bata i oblikot na alveolarniot greben se pozicionira. Vozmo`ni se pomali
sostru`uvawa na vodi~ot i na patricata so
cel za podobra adaptacija kon interdentalnata papila i alveolarniot greben.
Patricata so vosokot se vrzuva za vodi~ot
i zaedno so voso~niot model na fiksnata
konstrukcija se lee vo blagorodna ili
bazna legura. patricata koja izgoruva bez
ostatok vo odnos na matricvata e zgolemena za 0.04mm, taka {to posle obrabotkata i poliraweto se postignuva definitivnata
dimenzija
na
matricata.
Matricata na AcryLock ate~menite e izgradena od tvrda plastika i so odgovara~ki
instrument se vnesuva vo kuki{teto na
metalniot skelet na parcijalnata proteza.
Taa doa|a vo tri razli~ni golemini, so
{to mo`e da bide regulirana retenciskata sila (frikcijata).
‡ Zelena matrica: normalna frikcija;
‡ @olta matrica: sredna frikcija;
‡ Crvena matrica: golema frikcija.
So novata forma na matrici koi
imaat samo edna retenciska to~ka e ovozmo`ena promena na matricata bez problem
pri {to ne e neophodno posebno doteruvawe i prilagoduvawe na prodol`etocite
podlo`ni na frikcijata. Zaradi stabilnost se upotrebuvaat samo dentalni leguri
koi imaat granica na rasteglivost, elongaciski limit od 0,2% i preku 500N/mm2.
Kompleksnosta pri izrabotkata na
fiksno-mobilni
nadomestoci
preku
143APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
ataçmeneve AcryLock duhet të shikohet edhe nëpërmjet metodave të
biofizikës. Me ndihmën e tyre forcat e
shtypjepërtypjes nëpërmjet këtyre ataçmeneve janë drejtuar më afër boshtit më
të zgjatur të dhëmbit. Në këtë mënyrë duke i
minimizuar forcat laterale, me çka shanset për
përmirësimin e suksesit të mbajtjes janë
përmirësuar.
primenata na AcryLock ate~menite
treba da bide sogledana i preku
metodite osd biofizikata. So nivna
pomo{ silite na xvakopritisokot,
preku ovie ate~meni se naso~eni
poblisku dol` podolgata oska na zabot, na
toj na~in minimiziraj}i gi lateralnite
sili, so {to {ansite za podobruvawe na
uspehot na restoracijata se podobreni.
Materijal i metodi
Materiali dhe metodat
Në këtë punim janë bërë shtesa komplekse fikse-mobile me aplikimin e ataçmeneve AcryLock tek pacientët të cilët më parë
kanë qenë të trajtuar me lloje të tjera të
shtesave fikso-mobile dhe jepet pasqyrimi i
rasteve karakteristike të cilat janë përpunuar
detajisht. Në të njëjtën kohë në rrjedhë është
përpunimi i parimeve të njëjta edhe te pacientët tjerë në kuadër të klinikës për protetikë
stomatologjike mobile.
Tek këta pacient ekzistojnë kushte të
përshtatshme për përgatitjen e këtij lloji të
protezave komplekse. Para nisjes me qasjen
protetike tek pacientët ishte konstatuar nevoja
për përgatitjen paraprotetike, në klinikën për
sëmundjet e gojës dhe parodontit, në klinikën
për sëmundjet e dhëmbëve dhe endodontit, si
dhe në klinikën për kirurgji orale. Me ndihmën e qasjes së ekipit tek pacientët ishin
sanuar vendet e dhëmbëve të larguar, si dhe
kompleksi i indeve mbajtëse, me çka u
siguruan kushte optimale për përpunimin e
kurorave të padestinuara, aplikimi i ataçmeneve AcryLock si dhe për përpunimin e
protezës skeletore parciale.
Prikaz na klini~ki sklu~aj
Paraqitja e rastit klinik
Tek ky pacient kemi padhëmbësi totale
në nofullën e sipërme dhe padhëmbësi
subtotale në nofullën e poshtme. I njëjti ka
mbajtur protezë totale apikale në nofullën e
sipërme, si dhe urë me kurora të pacaktara,
Lecodent pengesa dhe protezë të skeletuar në
nofullën e poshtme të cilat ishin patjetër të
zëvendësohen me ndihmesat e reja protetike.
Tek pacienti ishte përpunuar proteza e re
totale e sipërme, ndërsa në nofullën e poshtme
në të cilën kishin mbetur dy kanina, pas terapisë adekuate endondontike si dhe preparacioni ishin marrë gjurmët për përpunimin e
urës, me elementet gjegjësisht patricën nga
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
Vo ovoj trud napraveni se kompleksni
fiksno-mobilni nadomestoci so primena
na AcryLock ate~meni kaj pacienti koi
prethodno bile tretirani so drugi vidovi
na fiksno-mobilni nadomestoci, a se dava
prikaz na karakteristi~ni slu~ai koi
detalno se obraboteni. Vo isto vreme vo
tek e obrabotka vrz istite principi i na
drugi pacienti vo ramkite na klinikata za
mobilna stomatolo{ka protetika.
Kaj ovie pacienti postojat soodvetni
uslovi za izrabotuvawe na ovoj tip na
kompleksni protezi. Pred zapo~nuvaweto
so protetskiot pristap kaj pacientite
be{e utvrdena potreba za predprotetska
priprema, na klinikata za bolesti na
ustata i parodontot, na klinikata za
bolesti na zabite i endodontot, kako i na
klinikata za oralna hirurgija. So pomo{
na timskiot pristap kaj pacientite be{e
sanirano preostanatoto Zabalo, kako i
tkivno potporniot kompleks, so {to bea
obezbedeni optimalnio uslovi za ponatamo{na izrabotka na namenski koronki,
primena na AcryLock ate~meni kako i
izrabotuvawe na skeletirana parcijalna
proteza.
Kaj ovoj pacient postoi totalna
bezzabost vo gornata vilica i subtotalna
bezzabnost vo dolnata vilica. Istiot bil
nositel na totalna akrilatna proteza vo
gornata vilica, kako i most so namenski
koronki, Lecodent pre~ki i skeletirana
proteza vo dolnata vilica koi be{e
neminovno da se zamenat so novi protetski
pomagala. Kaj pacientot be{e izrabotena
nova gorna totalna proteza, dodeka vo
dolnata vilica vo koja ima{e preostanato
dva kanina, po nivnqa soodvetna
endodontska terapija kako i preparacija
be{e zemen otpe~atok za izrabotka na
most, so elementite odnosno patricata od
144APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
sistemot na AcryLock ate~menite,
kako i dolna skeletirana parcijalna
proteza so vgradena matrica od istiot
sistem.
sisstemi i ataçmeneve AcryLock, si dhe
proteza e poshtme parciale skeletore me
matricën e inkuadruar prej sistemit të
njëjtë.
Fot. 1 Ura metalokeramike në të cilën është bërë
patrica nga sistemi i ataçmeneve AcryLock:
Sl. 1. Metalkerami~ki most na koj e
izrabotena patricata od sistemot na
AcryLock ate~meni:
Sl. 3. Kompletirana
fiksno-mobilna
kompleksna
konstrukcija.
Fot. 3 Konstruksioni
kompleks i kompletuar
fikso-mobil.
Prikaz na klini~ki slu~aj
Paraqitja e rastit klinik
Tek pacienti, ishin mundësuar kushte për
tu përpunuar konstruksione mobile fikse nga
sistemi i ataçmeneve AcryLock. I njëjti më
parë ka mbajtur konstruksin ure me ataçmene
të llojit Lecodent, si dhe protezë parciale
skeletore në nofullën e sipërme.
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
Fot. 2 Paraqitja e protezës së poshtme parciale
skeletore me matricë të inkuadruar nga sistemi i
ataçmeneve AcryLock:
Sl. 2. Prikaz na dolna skeletirana
parcijalna proteza so izgradena matrica od
sistemot na AcryLock ate~meni;
Kaj pacientot, bea ovozmo`eni uslovi
da bidat izraboteni fiksno mobilni
konstrukcii od sistemot na AcryLock
ate~meni. Istiot prethodno nosel
mostovna konstrukcija so ate~menbi od
tipot Lecodent, kako i skeletirana
parcijalna proteza vo gornata vilica.
145APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
Fot.1 Paraqitje e padhëmbësisë subtotale në
nofullën e sipërme, ku kanë mbetur incizivi lateral i djathtë dhe kanini i djathtë dhe të njëjtat
janë trajtuar në mënyrë adekuate endondontike
dhe të përmirësuara;
Sl. 1. Prikaz na subtotalna bezzabnost vo
gornata vilica, kade se preostanati desniot
lateralen inciziv i desniot kanin, i istite
se soodvetno wndodontski tretirani i
nadogradeni;
Fot. 3 Konstruksioni i
gatshëm i dorëzuar te
pacienti
Sl.3. Gotovata
konstrukcija predadena
na pacientot
Prikaz na klini~ki slu~aj
Paraqitja e rastit klinik
Tek pacientja e cila u drejtua te klinika
për protetikë mobile ishin përpunuar shtesa
fikso-mobile të pengesave Lecodent, tek të
cilat u konstatua se duhej të ndërrohen.
Paramolari i sipërm majtas ishte konstatuar se
patjetër duhej të nxirret, pastaj kompleksi
mbajtës indor të jetë i përkujdesur përshkak të
xhepave parodontal. Kanini i sipërm djathtas
ishte shëruar endondontikisht dhe shtuar me
shtesa të derdhura.
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
Fot. 2 Konstruksioni fikso-mobil para forcimit të
saj në gojën e pacientit;
Sl. 2. Fiksno-mobilnata konstrukcija pred
nejzino neposredno cementirawe vo ustata
na pacientot;
Kaj pacientkata koja se obrati na klinikata za mobilna protetika bile izraboteni fiksno-mobilni nadomestoci so
primenata na Lecodent pre~ki, koi be{e
utvrdeno deka e neophodno da bidat smeneti.
Gorniot lev premolar be{e konstatirano
deka e neophodnom da bide ekstrahiran,
ponatamu tkivno potporniot kompleks da
bide zgri`en zaradi prisustvo na parodontalni xebovi. Gorniot desen kanin be{e
soodvetno endodontski izlekuvan i nadograden so leana nadogradba.
146APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
Podolu sledaat sliki na kopi
mo`e da se zabele`i pristapot kon
soodvetno tretirawe na pacientkata.
Më poshtë pasojnë fotografitë në të
cilat mund të vërehet qasja ndaj trajtimit
adekuat të pacientes.
Fot. 1 Shfaqja intraorale e dhëmbëve dhe
kompleksi mbajtës indor pas përgatitjes
paraprotetike dhe pas preparacionit:
Sl. 1. Intraoralen prikaz na zabite i
tkivno potporniot kompleks po negova
predprotetska podgotovka i po
preparacijata;
Fot. 2. Konstruksioni fikso-mobil i kryer, shikimi
i ataçmeneve të AcryLock;
Sl. 2 Zavr{enata fiksno-mobilna
konstrukcija, sogleduvawe na ate~menite od
tipot na AcryLock;
Sl. 3. Saniranoto
zabalo so-frontalen
most, skeletirana
proteza, i dve
namenski koronki
Fot. 3 Dhëmbi i sanuar
me urë frontale, proteza
skeletore dhe dy ura
kurora të pacaktuara.
Tek pacientët të cilët më parë kanë qenë
mbajtës të shtesave fikso-mobile me pengesa
të llojit Lecodent, ishin kryer hulumtime komparative nëpërmjet përdorimit të metodave të
biofizikës. Kjo metodë e thekson rëndësinë e
vektorëve të cilët pëfitohen kur një force
vepron gjatë dhëmbëve ose në këtë rast gjatë
kurorave të caktuara. Ajo forcë si një vektor
kur e prek dhëmbin rregullohet në komponentën vertikale dhe horizontale. Sa më afër të
jetë drejtimi i vektorëve të forcës për gjatë
boshtit më të gjatë të dhëmbit, aq ata janë më
të mirë nga aspekti i zvogëlimit të forcave
laterale të dëmshme të cilat do ta devalvonin
të gjithë restoracionin final.
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
Kaj pacientite koi prethodno bile
nositeli na fiksno-mobilni nadomestoci
so pre~ki od tipot na Lecodent, bea izvedeni komparativni ispituvawa preku upotreba na Lecodent, bea izvedeni komporativni ispituvawa preku upotreba na
metodot biofizikata. Ovoj metod go
istaknuva zna~eweto na vektorite koi se
dobivaat koga edna sila deluva dol` zabite ili vo ovoj slu~aj dol` namenskite
koronki. Taa sila kako eden vektor koga go
dopira zabot se razlo`uva na vertikalna i
horizontalna komponenta. Kolku direkcijata na vektorite na silata se poblisku
dol` podolga oska na zabot tolku tie se
podobri od aspekt na namaluvawe na {tetnite lateralni sili koi bi ja devalvirale
celokupnata finalna restoracija.
147APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
Forcat vertikale fiziologjikisht e
ngarkojnë dhëmbin, nëse forca vepron
për gjatë gjatësisë së dhëmbit. Forcat
horizontale përderisa janë në kuadër të
kufijve fiziologjik janë neutralizuar me
mekanizmin kompenzues. Në qoftë se e kalojnë kufirin individual të ngarkesës vjen deri
te traumatizimi i parodontit dhe në të njëjtën
kohë në kuadër të procesit të rimodelimit të
kockës dominojnë proceset e prishjes.
Hulumtimet e autorëve na kanë çuar deri
në përfundimin se dhëmbët mund të reagojnë
me dhimbje dhe në force prej 20 N nëse veprojnë në rrafshin horizontal, ndërsa në rrafshin
vertikal forcat në drejtimin apikal mund të
shkaktojnë dhimbje me intensitet edhe mbi
200 N. Të gjithë këto faktor duhet të merren
parasysh gjatë zgjedhjes së llojit të ataçmenit.
Tek ataçmenet e llojit AcryLock ekziston
vertikalizim më i madh i kahëzimit të forcave
të shtypjepërtypjes, krahasuar me pengesat e
lloji Lecodent, e që është treguar gjatë hulumtimeve klinike të specialistëve të protetikës
stomatologjike.
Pacientët tanë ishin ndjekur në periudhë
kohore prej një viti në të cilën kanë mundur të
notohen shumë aspekte nga përzgjedhja e
këtij lloji të protezimit kompleks fiksoprotetik.
Rezultatet dhe diskutimi
Rezultati i diskusija
Pas rehabilitimit të kryer fikso-mobil
protetik, nëpërmjet përdorimit të ataçmeneve
nga sistemi AcryLock, ishin vërejtur rezultate
të shkëlqyera funksionale dhe estetike. Nga
aspekti funksional duhet të meren qasjet subjektive të pacientit dhe mundësia për objektivizimin e tyre nëpërmjet metodave të biofizikës.
Pacientët e prezentuar në punim kanë
mbajtur konstruksione komplekse me pengesa
të llojit Lecodent. Të njëjtët në literaturë
mund ti takojmë si rrëshqitës horizontal.
Këto pacient në anamnezën e ndjekur
gjatë një viti në deklaratat e tyre u deklaruan
pozitivisht, duke i krahasuar, më shumë i
pranojnë ndihmesat e reja protetike me
ataçmene AcryLock. Pacientët në deklaratë u
shprehën se me protezat e reja vizile ndjehen
më stabil dhe se ndjehen më të sigurt edhe
gjatë të folurit edhe gjatë përdorimit të tyre në
aktin e përtypjes.
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
Vertikalnite sili fiziolo{ki
go opteretuvaat zabot, ako silata
deluva dol` nadol`nata osovina na
zabot. Horizontalnite sili dodeka se
vo ramkite na fiziolo{kite granici
se neutralizirani so kompenzatorniot
mekanizam. Dokolku ja nadminat individualnata granica na opteretuvawe doa|a
do traumatizacija na parodontot i pri toa
vo ramkite na procesot na remodelirawe
na koskata predominuiraat procesite na
razgraduvawe.
Ispituvawa na avtori dovede do zaklu~ok deka zabite mo`at bolno da
reagiraat i na sili od 20N ako deluvaat vo
horizontalna ramnina, dodeka vo vertikalna ramnina silite vo apikalna nasoka
mo`at da predizvikuvaat bolka so
intenzitet i preku 200N. Site ovie fakti
treba da bidat zemneni vo predvid pri
izborot na vidot na ate~meni.
Kaj ate~menite od tipot na AcryLock
postoi pogolema vertikalizacija na naso~uvawe na silite na xvakopritisokot, komparativno so pre~kite od tipot na Lecodent, {to e poka`ano pri klini~ki ispituvawa na specijalisti po stomatolo{ka
protetika.
Na{ite pacienti bea sledeni vo vremenski period od edna godina vo koj mo`ea
da bidat notirani mnogu aspekti od izborot na vakviot tip na fiklsnomobilno
kompleksno protezirawe.
Po izvr{enata fiksnomobilna protetika rehabilitacija, preku upotreba na
ate~meni od sistemot AcryLock, bea zabele`ani
odli~ni funkcionalni kako i estetski
rezultati. Od funkcionalen aspekt treba da
bidat zemeni subjektivniot pristap na
pacientot i mo`nosta za negovo objektizirawe
preku metodite od biofizikata.
Pacientite opi{ani vo trudot bile
nositeli na kompleksni konstruktivni so
pre~ki od tipot na Lecodent. Istite vo
literaturata mo`at da bidat sretnati
kako horizontalni lizga~i.
Ovie pacienti vo anamnezata pri
ednogodi{noto sledewe vo nivniotn iskaz
se izjasnia pozitivno, komparativno
pove}e gi prifa}aat novite protetski
pomagala so AcryLock ate~meni. Pacientite vo iskazot se izjasnuvaat deka novite
vizil protezi gi ~uvstvuvaat postabilni,
kako i deka se ~uvstvuvaat posigurni i pri
zboruvaweto i pri nuivna upotreba vo
aktot na mastikacija.
148APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
Nga pamja estetike edhe të dy pacientët ishin të kënaqur në favor të
planit të ri të terapisë.
Nëpërmjet matjeve nga fusha e
biofizikës mund të provohet vlera funksionale në favor të bartjes aksijale të shtypjes
përtypëse me minimizimin e forcave laterale
për parodontin e dhëmbëve mbështetës.
E njëjta mund të jetë me analizë të
vektorëve të forcave skematikisht e treguar si
metodë komparative gjatë analizave të pengesave Lekodent me AcryLock ataçmenet, me
ç’rast tregohet përparësia e ateçmeneve
AcryLock, tek të cilët ekziston përcjellje
vertikale e forcave të shtypjepërtypjes.
Zaklu~ok
Përfundimi
Kërkesat funksionale dhe estetike të cilat
priten nga stomatologu, mund të jenë të
kënaqshme me përzgjedhjen përkatëse të
materialeve, aplikimi korrekt i procedurave të
cilat duhet të jenë të plasuara si dhe konstruksioni i këtyre materialeve me shoqërimin
e rrept të parimeve biofizike. Ataçmenet e
llojit AcryLock të paraqitura në këtë punim
nëpërmjet shfaqjeve të rasteve, ilustrojnë se
ato janë efikas, i shfrytëzojnë pacientët si nga
aspekti i funksionit ashtu edhe nga aspekti
estetik.
Ato kryesisht janë dizajnuar shumë afër
qendrës së dhëmbit mbartës të konstruksionit
të urës, që mundëson drejtimi i vektorëve të
forcave të drejtohet gjatë boshtit vertikal të
dhëmbit. Nga rezultatet të cilat janë përfituar,
realisht duhet që të presim shfrytëzimin më të
gjatë të këtyre elementeve, krahasuar me
metodat paraprake të shërimit të padhëmbësisë parciale tek pacientët.
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
Od estetskiot izgled i dvata
pacienti bea zadovolni vo prilog na
noviot plan na terapija.
Preku merewa od oblasta na biofizikata mo`e da bide doka`ana
funkcionalnata vrednost vo prilog
na aksijalnoto prenesuvawe na xvakalniot
pritisok so minimizirawe na literalnite
sili za parodontot na potpornite zabi.
Istata mo`e da bide so analiza na vektorite na silite {ematski prika`ana
kako komporativna metoda na Lekodentovite pre~ki so AcryLock ate~menite, pri
{to se poka`uva vrednosta na AcryLock
ate~menite kaj koi postoi pogolemo vertikalno prenesuvawe na silite na xvakopritisokot.
Funkcionalnite kako i estetskite
barawa koi se is~ekuvaat od stomatolozite, mo`at da bidat zadovoleni so
soodveten izbor na materijali, korektna
aplikacija na procedurite koi treba da
bidat plasirani kako i konstrukcijata na
ovie materijali so strogo pridr`uvawe
kon biofizi~kite principi. Ate~menite
od tipot na AcryLock prika`ani vo ovoj
trud preku prikaz na slu~ai, ilustriraat
deka tie efikasno im koristat na
pacientite kako od aspekt na funkcija
taka i od aspekt na estetika.
Prvenstveno tie se dizajnirani mnogu
blisku do centarot na zabot nositel na
mostovna konstrukcija, {to ovozmo`uva
direkcijata na vektorite na silite da bide
naso~ena dol` vertikalnata oska na zabot.
Od rezultatite kopi se dobieni, realno e
da se o~ekuva podolgotrajnost vo koristeweto na ovie elementi, komparativno
so prethodnite metodi na lekuvawe na
parcijalna bezzabost kaj pacienti.
149APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
UDC: 616.314-77
PROFESSIONAL PAPER (PP)
CRYLOCK ATTACHMENTS, THEIR USE AND FUNCTIONAL, ESTHETICAL, AND
BIOPHYSICAL ASPECTS IN DENTAL PROSTHETICS
Abstract
In this article we are reviewing the dental treatment throughout the use of partial dentures
with AcryLock attachments in patients who have previously been treated with different
kinds of fixed-mobile appliances.
It has been accomplished fixed-mobile dental appliances with the use of AcryLock attachments in patients, who previously have worn appliances with Lecodent attachments. Comparative examinations have been carried out with the methods used in biophysics. The
patients have been followed in a period of one year.
After the finished fixed-mobile prosthetic rehabilitation, with the use of attachments from
the AcryLock system, there have been noticed exceptional functional and esthetic results.
From the functional aspect, the subjective opinion of the patient must be taken in consideration, and also this aspect can be objectively examined with the methods of biophysics.
Attachments shown throughout the case studies, illustrate clearly that they serve patients efficiently, from functional and esthetical aspect. It is realistic to expect greater longevity in
the use of these elements, in comparison to the previous methods in treatment of partially
edentulous patients.
Key words: AcryLock attachments, fixed-mobile dental rehabilitation, biophysics, function, esthectics.
Literatura:
1. Veleski D., Klinika i tehnika na parcijalnite protezi, Stomatolo{ki fakultet, Skopje, 2010.
2.Veleski D., Evaluacija na vrednosta na xvaka~kiot pritisok i reakcijata na potpornite tkiva
kaj suptotalni protezi (Doktorska disertacija). Stomatolo{ki fakultet, Skopje, 1988.
3. Broadbent JM, Williams KB, Thomson WM, Williams SM. Dental restorations: a risk
factor for periodontal attachment loss? J Clin Periodontol.2006;33: 803-810.
4. Bambara GE. Attachment dentistry. A rationale for reflection and treatment planning. N
Y State Dent J. 2003;69:28-30.
5. Dawson PE. Evaluation, Diagnosis, and Treatment of Occlusal Problems. 2nd Ed; St.
Louis, Mo: CV Mosby Co; 1989: 470-471.
6. Donovan TE, Derbabian K, Kaneko L, Wright R. Esthetic considerations in removable
prosthodontics. J Esthet Restor Dent. 2001;13:241-253.
7. Donovan TE, Cho GC. Esthetic considerations with removable partial dentures. J Calif
Dent Assoc. 2003;31:551-557.
8. Ku YC, Shen YF, Chan CP. Extracoronal resilient attachments in distal-extension removable partial dentures. Quintessence Int. 2000;31: 311-317.
9. Porter JA, von Fraunhofer JA. Success or failure of dental implants? A literature review
with treatment considerations. Gen Dent. 2005;53: 423-432.
10. Stamenković D. Stomatološka protetika, parcijalna proteza. AcryLock klizać (Interdent,
Celije): 286-287.
APOLONIA 13 • 26, f.141-150,Nëntor 2011
150APOLONIA 13 •26, str.141-150,Noemvri 2011
UDK: 616.314-77
STRU^EN TRUD (ST)
UDK: 616.314-77
PUNIM PROFESIONAL (PP)
OBEZBEDUVAWE NA
VISINA NA TELOTO
NA PARCIJALNATA
FIKSNO PROTETI~KA
RESTAVRACIJA
PREKU ORALNO HIRUR[KI PROTETI^KI
TRETMAN
SIGURIMI I LARTËSISË
SË TRUPIT TË
RESTAURIMIT FIKSO
PROTETIKË PARCIAL
NËPËRMJET TRAJTIMEVE
ORALOKIRURGJIKE
PROTETIKE
J. Bajevska, Q. Simjanovska,
Ja. Bajevska, B. Bajevska Stefanoska
J. Bajevska, Q. Simjanovska,
Ja. Bajevska, B. Bajevska Stefanoska
Klinika za fiksna stomatolo{ka protetika i
Klinika za oralna hirurgija pri USKC „Sv.
Pantelejmon” -Skopje
Stomatolo{ki fakultet Skopje pri
Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij” Skopje
Klinika për protetikë stomatologjike fikse dhe
Klinika për kirurgji orale në USKC
„Sh. Pantelejmon” – Shkup
Fakulteti stomatologjik Shkup në Universitetin
„Sh. Kirili dhe Metodi” –Shkup
Apstrakt
Abstrakt
Metodat paraprotetike kirurgjike kanë për qëllim
korrigjimin e kreshtës alveolare ose indeve të buta përreth
për të siguruar kushte të përshtatshme anatomike për përgatitjen e kompensimit protetiko fuksional estetik. Trupi i
urës duhet të ketë lartësi të mjaftueshme për të qenë e
qëndrueshme ndaj ngarkesës, të ketë raport të rregullt me
mukozën, raporti me papilet dhe modelimin të jetë sipas
parimeve estetike. Trupi nuk duhet të shtyp jofiziologjikisht, nuk duhet ta rris kontaktin me mukozën.
Qëllimi i punimit është që të tregohet në mundësinë
për përgatitjen kirurgjike orale me rritjen e lartësisë okluzogingivale ndërmjet processus alveolaris dhe antagonistëve.
Në punim e paraqesim pacienten e cila është
paraqitur në klinikën për protetikë stomatologjike fikse
për shkak të ndezjes së shpesht të gingivës përreth urës.
Ura është hequr, është bërë resekcion kirurgjik i indit
hiperplastik, është rritur lartësia okluzogingivale ndërmjet
processus alveolaris dhe antagonistëve dhe përsëri është
përpunuar urë metalokeramike.
Me intervenimin oralokirurgjik u sigurua lartësia
adekuate për trupin e urës, e më pas me përpunimin e
konstrukcionit të urës, u mundësua funksioni, estetika dhe
higjiena. Anëtarët me madhësinë e tyre, pozitën e vargut të
dhëmbëve, formën, ngjyrën dhe tejtdukshmërinë, raportin
ndaj gingivës dhe kreshtës alveolare padhëmbore si dhe
raporti reciprok dhanë imitim të besueshëm të dhëmbëve
të humbur natyror.
Fjalë kyçe: urë, trupi i urës, hyperplasia, hypetrophia.
Predproteti~kite hirur{ki metodi imaat za cel
korekcija na alveolarniot greben ili okolnite meki
tkiva za da obezbedat povolni anatomski uslovi za izrabotka na estetsko funkcionalno proteti~ko nadomestuvawe. Teloto na mostot treba da ima dovolna visina
za da bide otporno na opteretuvawe, da ima pravilen
odnos so sluzoko`ata, odnosot prema papilite i
modelacijata da e prema estetskite principi. Teloto
ne smee da pritiska nefiziolo{ki, ne smee da go
zgolemuva kontaktot so sluzoko`ata.
Celta na trudot e da se uka`e na mo`nosta za
oralno hirur{ka podgotovka so zgolemuvawe na
visinata okluzogingivalno me|u processus alveolaris
i antagonistite.
Vo trudot prika`uvame pacientka koja se javila
na Klinika za fiksna stomatolo{ka protetika poradi
~estoto vospalenie na gingivata okolu mostot. Mostot
e izvaden, napravena e hirur{ka resekcija na hiperplasti~noto tkivo, zgolemena e visinata okluzogingivalno me|u processus alveolaris i antagonistite
i povtorno e izraboten metalkerami~ki most.
So
oralnohirur{kata
intervencijata
se
obezbedi adekvatna visina za teloto na mostot, a potoa
so izrabotkata na mostovnata konstrukcija, se
ovozmo`i funkcija, estetika i higiena. ^lenovite so
svojata golemina, polo`ba, vo zabniot niz, oblik, boja i
transparentnost, odnosot prema gingiva i bezzabniot
alveolaren greben kako i me|usebniot odnos dadoa
verna imitacija na prirodnite zagubeni zabi.
Klu~ni zborovi: most, telo na most, hyperplasia,
hypetrophia
Adresa:
Jagoda Bajevska
Klinika za fiksna stomatoloska protetika i
Klinika za oralna hirurgija pri USKC
„Sv. Pantelejmon” -Skopje
[email protected]
APOLONIA 13 • 26, f.151-157,Nëntor 2011
151APOLONIA 13 • 26,str.151-157,Noemvri 2011
OBEZBEDUVAWE NA
VISINA NA TELOTO NA
PARCIJALNATA
FIKSNO PROTETI^KA
RESTAVRACIJA PREKU
ORALNO HIRUR[KI
PROTETI^KI TRETMAN
SIGURIMI I LARTËSISË
SË TRUPIT TË RESTAURIMIT PROTETIKË FIKS
PARCIAL NËPËRMJET
TRAJTIMEVE ORALOKIRURGJIKE PROTETIKE
Voved
Hyrje
Metodat paraprotetike kirurgjike kanë
për qëllim korrigjimin e kreshtës alveolare ose
indeve të buta për rreth për të siguruar kushte
të përshtatshme anatomike për përgatitjen e
kompensimit protetiko fuksional estetik.
Gjatë planifikimit për përpunimin e konstruksionit të urave, faktorë i rëndësishëm që duhet
marrë para sysh dhe ti kushtohet kujdes është
se sa hapësirë është e pranishme në mes
vazhdimit alveolar dhe anatgonistëve. Nëse
hapësira është e mbushur me ind hipertrofik
atëherë trajtim më i qëlluar është largimi në
mënyrë kirurgjike i së njëjtës.
Vendet padhëmb ku duhet të përpunohet
konstrukcioni i urës shpesh parashihen gjatë
kohës së trajtimit (8).
Duhet të kemi bashkëpunim ndërmjet
kirurgut oral dhe protetikut për tu kryer
korrigjimi kirurgjik i vazhdimit alveolar ose
indeve të buta për rreth dhe krijimin e
kushteve për përpunimin estetik dhe fuksional
të përpunimit protetik. Çdo intervenim në
kirurgjinë paraprotetike patjetër të planifikohet detajisht dhe të kryhet në mënyrë
profesionale. Në disponim i kemi metodat e
shumta operative të cilat i kanë indikacionet
dhe kundërindikacionet e veta të cilat më parë
mund të vërtetohen me një kontroll të
përgjithshëm dhe lokal të pacientit.
Trupi i urës duhet të ketë lartësi të
mjaftueshme për të qenë e rezistueshme ndaj
ngarkesës, të ketë raport të drejt me mukozën,
raporti ndaj papilave dhe modelimit të jetë
sipas parimeve estetike. Midis lidhëses duhet
të ketë hapësirë trekëndëshe të mjaftueshme të
gjërësisë dhe të lartësisë për vënien e papilës
interdentale (11). Trupi nuk duhet të bëj
presion në mënyrë jofiziologjike, nuk duhet ta
rris kontaktin me mukozën. Forma e trupit
duhet të mundësoj kontroll të lehtë të harkut
në sipërfaqen e indit dhe konstruksionit.
APOLONIA 13 • 26, f.151-157,Nëntor 2011
Predproteti~kite hirur{ki metodi
imaat za cel korekcija na alveolarniot
greben ili okolnite meki tkiva za da
obezbedat povolni anatomski uslovi za
izrabotka na estetsko funkcionalno
proteti~ko nadomestuvawe. Pri planiraweto za izrabotka na mostovna konstrukcija va`en faktor koj treba da se zeme vo
predvid i da se obrne vnimanie e kolku
prostor e prisuten me|u alveolarniot
prodol`etok i antagonistite. Ako prostorot e popolnet so hipertrofi~no tkivo
toga{ najpogoden tretman e hirur{ko
otstranuvawe na istoto.
Bezzabnite mesta kade treba da se
izraboti mostovna konstrukcija ~esto se
previduvaat za vreme na planiraweto na
tretmanot (8).
Treba da se vospostavi sorabotka me|u
oralen hirurg i proteti~ar za da se izvr{i
hirur{ka korekcija na alveolarniot
prodol`etok ili okolnite meki tkiva i
sozdavawe na uslovi za izrabotka na estetska i funkcionalna proteti~ka izrabotka. Sekoja intervencija vo pretprotetskata hirurgija mora da bide detalno
planirana i mnogu stru~no izvedena. Na
raspolagawe ni stojat brojni operativni
metodi koi imaat svoi indikacii i
kontraindikacii koi prethodno mo`e da
se utvrdat so lokalen i op{t pregled na
pacientot.
Teloto na mostot treba da ima dovolna
visina za da bide otporno na opteretuvawe, da ima pravilen odnos so sluzoko`ata, odnosot prema papilite i modelacijata da bide prema estetskite principi.
Ispod spojnicata mora da ima dovolno {irok i visok triaglest prostor za smestuvawe na interdentalnata papila (11).
Teloto ne smee da pritiska nefiziolo{ki, ne smee da go zgolemuva kontaktot
so sluzoko`ata. Oblikot na teloto treba
da ovozmo`i lesna kontrola na plakot na
povr{inata na tkivoto i konstrukcijata.
152APOLONIA 13 • 26,str.151-157,Noemvri 2011
Të shtypurit e trupit të gingivës
nëpërmjet vazhdimit alveolar ose
papilës interdentale çon kah paraqitja e
impresioneve, skuqjeve, ndezjeve,
madje edhe në paraqitjen e nekrozës së
gingivës (4). Hulumtimet histologjike tregojnë se mes bazamentit të trupit dhe shalës
keramike ndodh ndezja e gingivës(9).
Anëtarët në mes të urës me shtypje
konstante të kreshtës alveolare shkaktojnë
atrofi të kreshtës alveolare dhe hipetrofi të
indeve të buta ose kombinim të dy paraqitjeve.
Disa autor e quajnë hiperplazija, por vetëm në
mënyrë histopatologjike mund të përcaktohet
se a është hipertrofi ose hiperplazi (5).
Qëllimi i punimit është që të trgohet
mundësia për përgatitje kirurgjike orale në
rritjen e lartësisë okluzogingivale ndërmjet
processus alveolaris dhe antagonistëve.
Pritiskaweto na teloto na gingivata preku alveolarniot prodol`etok ili na interdentalnata papila
vodi kon pojava na impresii, rumenilo, vospalenie, pa duri i kon pojava
na nekroza na gingivata (4). Histolo{kite ispituvawa poka`uvaat deka
ispod bazata na teloto i pod kerami~koto
sedlo nastanuva hroni~no vospalenie na
gingivata (9).
Me|u~lenovite na mostot so konstanten pritisok na alveolarniot greben
predizvikuvaat atrofija na alveolarniot
greben i hipetrofija na mekite tkiva ili
kombinacija od dvete pojavi. Nekoi avtori
ja narekuvaat hiperplazija, no samo
histopatolo{ki mo`e da se utvrdi dali e
hipetrofija ili hiperplazija (5).
Celta na trudot e da se uka`e na
mo`nosta za oralno hirur{ka podgotovka so
zgolemuvawe na visinata okluzogingivalno
me|u processus alveolaris i antagonistite.
Materijal i metod na rabota
Materiali dhe metoda në punë
Në punim e paraqesim pacienten e cila
është paraqitur në klinikën tonë për shkak të
ndezjes së shpesht të gingivës përreth urës në
nofullën e sipërme. Ura në nofullën e sipërme
është hequr, është bërë resekcion kirurgjik,
është rritur lartësia okluzogingivale ndërmjet
processus alveolaris dhe antagonistëve dhe
përsëri është përpunuar urë metalokeramike
(fot.1, 2, 3, 4, 5).
Vo trudot prika`uvame pacientka
koja se javila na na{ata klinika poradi
~estoto vospalenie na gingivata okolu
mostot vo gornata vilica. Mostot vo
gornata vilica e izvaden, napravena e
hirur{ka resekcija na hiperplasti~noto
tkivo, zgolemena e visinata okluzogingivalno me|u processus alveolaris i
antagonistite i povtorno e izraboten
metalkerami~ki most (sl. 1,2,3,4,5).
Fot.1 Gjendja para nxjerrjes së urës
Sl.1 Sostojba pred vadewe na mostot
Fot.2 Gjendja pas nxjerrjes së urës
Sl.2 Sostojba po vadewe na mostot
APOLONIA 13 • 26, f.151-157,Nëntor 2011
153APOLONIA 13 • 26,str.151-157,Noemvri 2011
Fot.3 Gjendja pas ekcidirimit të gingivës
Sl.3 Sostojba po ekcidiranata gingiva
Fot. 4 Pjesë nga gingiva e ekcidiruar
Sl.4 del od ekcidiranata gingiva
Fot. 5 dhe 6 Sutura e vënë në gingivë
Sl.5 i Sl.6 Postavena sutura na gingiva
Terapia e hiperplazisë me largim
operativ u zhvillua në dy faza:
Në fazën e parë – tek pacienti u pre
konstrukti i urës dhe u la pjesa pa restaurim
10-15 ditë, për këtë kohë në të shumtën e
rasteve nga 30-50% ulet ndryshimi. Në fazën
e dytë u zbatua eksizicioni i mukozës
hiperplazirane me metodën sipas Schushardt
(6), me ç’rast u tregua kujdes që mos të
zvoglohet thellësia e sulkusit vestibullar.
Defekti u mbyll me suturimin e mukozës.
APOLONIA 13 • 26, f.151-157,Nëntor 2011
Terapijata na hiperplazijata so operativnoto otstranuvawe se odviva{e vo
dve fazi:
Vo prvata faza- kaj pacientot se ise~e
mostovnata konstrukcija i se ostavi
regijata bez restavracija 10-15 dena, za koe
vreme vo najgolem broj na slu~ai od 30-50%
se namaluva promenata. Vo vtorata faza se
sprovede ekscizija na hiperplaziranata
sluznica- so metodata po Schushardt (6), pri
{to se vnimava{e da ne se smali dlabo~inata na vestibularniot sulkus. Defektot se zatvori so suturirawe na sluznicata.
154APOLONIA 13 • 26,str.151-157,Noemvri 2011
Rezultati i diskusija
Rezultate dhe diskutime
Me inervenimin oralokirurgjik u
sigurua lartësia adekuate për trupin e
urës, e më pas me përpunimin e
konstruksionit të urës, u mundësua funkcioni,
estetika dhe higjiena (foto 7, 8). Anëtarët me
madhësinë e tyre, pozita e vargut të
dhëmbëve, forma, ngjyra dhe transparenca,
raporti ndaj gingivës dhe kreshtës alveolare
padhëmb, si dhe raporti reciprok dhanë
imitim të besueshëm të dhëmbëve të humbur
në mënyrë natyrore.
So oralnohirur{kata intervencijata se obezbedi adekvatna visina za
teloto na mostot, a potoa so izrabotkata na mostovnata konstrukcija,
se ovozmo`i funkcija, estetika i higiena
(sl. 7,8). ^lenovite so svojata golemina,
polo`ba vo zabniot niz, oblik, boja i
transparentnost, odnosot prema gingiva i
bezzabniot alveolaren greben kako i
me|usebniot odnos dadoa verna imitacija
na prirodnite zagubeni zabi.
Fot.7 Gjendja pas trajtimit operativ
Sl.7 Sostojba posle operativniot tretman
Fot. 8 Ura metalokeramike e përpunuar
Sl. 8 Izraboten metalkerami~ki most
Gjatë kohës së përpunimit të trupit të
urës, shpesh identifikohet mungesë hapësire,
madje pasi dhëmbët të ispreparohen ose kur
modeli përfundimtar është gati në laborator,
edhe pse nuk ka hapësirë të mjaftueshme për
trupin e urës, tekniku i dhëmbëve e vazhdon
punën me përpunimin e konstruksionit të urës.
Në gjatësi jo të mjaftueshme nga
aspektet estetike dhëmbët duhet të rimodelohen përafërsisht në një pozitë të ngjajshme
siç kanë qenë dhëmbët natyror, mirëpo kur
nuk ka lartësi të mjaftueshme ata vijnë disa
milimetra mbi kreshtën, me çka i bëhet shtypje mukozës dhe rrritet sipërfaqja e kontaktit në
trupin e së njëjtës.
Trupi e shtyp dhe e privon gingivën nga
veprimi puferik i pështymës dhe aksionit të
lirshëm të oksigjenit dhe ndalen mbetjet e
ushimit, epiteli i qëruar dhe kërpudha të cilat
fitojnë kushte ideale për rritje dhe zhvillim(4).
Për shkak të ndezjes traumatike krijohen
ndryshime hiperplastike të gingivës. Në stadin
e hershëm nëse largohet arsyeje, ndryshimet
hiperplastike zvogëlohen dhe krejtësisht
Za vreme na izrabotkata na teloto na
mostot nedostatokot na prostor ~esto se
identifikuva duri otkako zabite }e se
isprepariraat ili koga definitivniot
model e gotov vo laboratorija, pri {to iako
nema dovolen prostor za teloto na mostot
zabniot tehni~ar ja prodol`uva rabotata so
izrabotka na mostovna konstrukcija.
Pri nedovolna visina od estetski
pri~ini zabite treba da se izmodeliraat
vo pribli`no ista polo`ba kako {to bile
prirodnite, no koga nema dovolna visina
tie doa|aat nekolku milimetri nad grebenot so {to se vr{i pritisok na sluzoko`ata i se zgolemuva kontaktnata povr{ina na teloto so istata.
Teloto ja pritiska i li{uva gingivata od puferskoto dejstvo na plunkata i
slobodnata akcija na kislorodot i se zadr`uvaat ostatoci na hrana, izlupen epitel
i gabi~ki koi dobivaat idealni uslovi za
rast i razvoj (4)
Poradi traumatsko vospalenie se sozdavaat hiperplasti~ni promeni na gingivata. Ako se otstrani pri~inat vo ran stadium hiperplasti~nite promeni se
smaluvaat i potpolno is~eznuvaat (1).
APOLONIA 13 • 26, f.151-157,Nëntor 2011
155APOLONIA 13 • 26,str.151-157,Noemvri 2011
humben (1). Kur ndryshimet fibrozojnë
dukuria është ireverzibile ashtu siç ishte
në rastin tonë.
Numri më i madh i pacientëve nuk
kërkojnë intervenim kirurgjik të indit të
butë ose kockor para përpunimit të ndihmësit
protetik. Mirëpo, ndodh që tek një numër i
vogël i pacientëve është i nevojshëm
korrigjimi i tyre kirurgjik. Parregullsitë e
indeve të buta janë për shkak të përpunimit të
keq të cilat janë arsye për hiperplazion të
mukozës, për shkak të stimujve mekanik (7).
Hiperplazionet në zgavrën e gojës ndodhin
nën veprimin e stimujve kronik të cilët mund
të jenë të karakerit lokal dhe sistematik. Nën
veprimin e shtypjes përtypëse mukoza e
ndryshon konfiguracionin e saj normal
anatomo-morfologjik me ç’rast na çon deri te
hiperplazia papilare, ndryshime ndezëse,
keratinizimi i rritur, parakeratoza, diskeratoza
dhe mundësi për metamorforizim të mukozës
orale.
Ndryshimet hipertrofike mund ti hasim
në forma dhe madhësi të ndryshme. Mund të
jenë të kufizuara dhe difuze, më shpesh me
konzistencë të ngjajshme me tumoret beninje
ose të jenë në formë të lentës së forte, e
ndërprerë me vija. Hiperplazionet fibromatike
bien në hiperplazionet reaktive të zgavrës së
gojës. Ndodhin nën ndikimin e stimujve të
ndryshëm të cilët mund të jenë lokal ose
sistematik (3, 6).
Paraprotetika e sotme kirurgjike që është
në gjendje të formave të ndryshme kirurgjike,
për rreth indit të butë në pjesën e shtratit të
konstruksionit të ardhshëm, mundëson
përpunimin e mjeteve protike estetike dhe
funksionalisht të kënaqshme. Sipas statistikës
botërore intervenimet kirurgjike protetike
janë inicuar tek 10% nga pacientët (1, 2).
Zaklu~ok
Përfundimi
Është e nevojshme lartësi optimale mes
hapësirës ndërmjet vazhduesit alveolar dhe
antagonistëve, për trupin e restaurimit
parcialo fikso protetik. Kjo hapësirë, mund të
jetë edhe më e vogël te pacientët tek të cilët
nuk ekziston hapësirë e mjaftueshme ndërmjet
kreshtës dhe antagonistëve për shkak të indit
hipertrofik. Është i nevojshëm korrigjimi i
indeve të buta dhe krijimi i kushteve për
përpunimin protetik estetik dhe funksional.
APOLONIA 13 • 26, f.151-157,Nëntor 2011
Koga promenite fibroziraat pojavata e ireverzibilna kako {to be{e
vo na{iot slu~aj.
Najgolem broj na pacienti ne baraat hirur{ka intervencija na mekoto ili koskenoto tkivo pred izrabotka na
proteti~koto pomagalo, no se slu~uva kaj
mal broj na pacienti potrebna e nivna
hirur{ka korekcija. Nepravilnostite na
mekite tkiva se poradi lo{i izrabotki
koi se pri~ina za hiperplazija na sluzoko`ata poradi mehani~ki drazbi (7). Hiperplaziite vo usnata {uplina nastanuvaat
pod dejstvo na hroni~ni drazbi koi mo`at
da bidat od lokalen i sistemski karakter.
Pod dejstvo na xvakopritisokot sluznicata ja menuva svojata normalna anatomomorfolo{ka konfiguracija pri {to doveduva
do papilarna hiperplazija, vospalitelni
promeni, zgolemena keratinizacija, parakeratoza, diskeratoza i mo`nost za
metamorfoza na oralnata sluznica.
Hipertrofi~nite promeni mo`e da se
sretnat vo razli~ni oblici i golemini.
Mo`e da bidat ograni~eni i difuzni
naj~esto so tvrda konzistencija sli~na na
benignite tumori ili pak da bidat vo
oblik na cvrsta lenta isprekinata so
brazdi. Fibromatoznite hiperplazii
spa|aat vo reaktivni hiperplazii na usna
{uplina. Nastanuvaat pod dejstvo na razni
hroni~ni drazbi koi mo`e da bidat
lokalni i sistemski (3,6).
Dene{nata pretproteti~ka hirurgija
e vo sostojba so razni operativni zafati
na okolnoto meko tkivo vo predelot na
le`i{teto na idnata proteti~ka konstrukcija da ovozmo`i izrabotka na
estetski i funkcionalno zadovoluva~ki
proteti~ki pomagala. Spored svetskata
statistika
proteti~kite
hirur{ki
intervencii indicirani se kaj 10 % od
pacientite (1,2).
Potrebna e optimalna visina na me|uprostorot me|u alveolarniot prodol`etok i antagonistite za teloto na parcijalnata fiksno proteti~ka restavracija.
Ovoj prostor mo`e da bide i pomal kaj
pacienti kaj koi ne postoi dovolen
prostor me|u grebenot i antagonistite
poradi hipertrofi~no tkivo. Potrebna e
hirur{ka korekcija na mekite tkiva i
sozdavawe na uslovi za izrabotka na
estetska i funkcionalna proteti~ka
izrabotka.
156APOLONIA 13 • 26,str.151-157,Noemvri 2011
UDC: 616.314-77
PROFESSIONAL PAPER (PP)
PROVIDING PROPER PONTIC HEIGHT DIMENSION OF THE FPD USING ORAL
SURGERY – PROSTODONTIC TREATMENT
Abstract
Pre-prostodontics surgical methods aim is to correct the alveolar ridge or surrounding soft
tissue in order to provide acceptable anatomic conditions for fabrication of esthetic and
functional prosthodontic device. The pontic of the bridge should have proper height, so it
can be able to resist pressure, also it’s necessary to have correct relationship with the oral
mucosa and the dental papilas, and the modelation needs to be according to esthetics principals. The pontic should not make unfisiological pressure, or enlarge the contact area of the
pontic with the mucosa.
The aim of this article is to point the possibility for oral surgery preparation by enlarging the
occlusogingival height, between the processus alveolaris and the antagonistic teeth.
Our clinical case shows example of a patient, who visited our clinic because of frequent
inflamations of the gingiva around the dental bridge. The dental bridge was removed, surgical resection of the hypertrophic tissue has been done, the occlusogingival height has been
enlarged and we fabricated a new metalceramic bridge.
The oralsurgery intervention, provided proper height of the pontic of the bridge, and the new
bridge construction enabled function, as well as esthetics and hygiene. The pontic of the
bridge with it’s dimensions, position in the dental arch, shape, colour, transparency, and the
relationship with the gingiva and the toothless alveolar ridge, so as with themselves, gave a
true imitation of the natural lost teeth.
Key words: dental bridge, pontic, hyperplasia, hypetrophia
Literatura
1. Atanasov T D. Neotlo`na i spe{na Stomatologi®. Ormed press. Sofi® 2003.
2. Vaskov I, Lazarevski S, Vasilevski B. Ambulantski hirur{ki intervencii, Skopje: NIP
„Studentski zbor” 1999.
3. Gavrić M. Maksilofacijalna hirurgija. Izdavačka agencija Draganić, Beograd 1995.
4. Mir~ev E. Klinika na fiksnata stomatolo{ka protetika, Skopje: „Studentski zbor” 1996.
5. Mise I, Oralna kirurgija, Medicinska naklada, Zagreb 1991
6. Mladenović Z, Latić T, Piranić H. Maksilofacialna hirurgija. Saraevo 1984.
7. Perović J, Jojić B. Oralna hirurgija. Univerzitet: Beograd, 1997
8. Rosenstiel S, Land M, Fujimoto J. Contemporary Fixed Prosthodontics, Fourth Edition,
Mosby Elsevier 2006.
9. Suvin M, Kosovel Z. Fiksna protetika, Školska knjiga, Zagreb, 1975.
10. Todorović Lj, Petrović V, Jurisić M, Kafedžiska-Vračar V. Oralna hirurgija. Izdavačko
preduzeče Nauka Zagreb 2002 .
11. Trifunović D, Radlović, Kandić M, Nastić M, Petrović A, Krstić M, Stanišić-Sinobad D.
Stomatološka protetika pretklinika, Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna
sredstva,1992.
APOLONIA 13 • 26, f.151-157,Nëntor 2011
157APOLONIA 13 • 26,str.151-157,Noemvri 2011
APOLONIA 13 • 26, f.151-157,Nëntor 2011
158APOLONIA 13 • 26,str.151-157,Noemvri 2011
UDK: 614.2:616.31(496.5)
PREGLEDEN TRUD (PT)
UDK: 614.2:616.31(496.5)
PUNIM VËSHTRIM (PV)
PËRMIRËSIMI I
PERFORMANCES SË
SHËRBIMIT STOMATOLOGJIK DHE RRITJA E
KUALITETIT TE TIJ NË
KËNDVËSHTRIMIN KLINIK
PODOBRUVAWE NA
PERFORMANSATA NA
STOMATOLO[KITE
USLUGI I ZGOLEMUVAWE NA NEGOVIOT
KVALITET OD KLINI^KA PERSPEKTIVA
1
Brunilda Koçi, Sherif Shaqiri,
Ervin Koçi, Nazmi Koçi
Brunilda Ko~i, [erif [erifi,
Ervin Ko~i, As. Nazmi Ko~i
1
Klinika Stomatologjike Universitare
Tiranë
Univerzitetska Stomatolo{ka
Klinika - Tirana
Abstrakt
Abstrakt
Cilësia e shërbimit Stomatologjik dhe
kualiteti në rritje i tij kërkojnë të monitorohen dhe
vlerësohen vazhdimisht edhe në kushtet e
praktikës së përditshme klinike. Në këtë artikull
janë analizuar perfundimet e nxjerra nga
monitorimi i shërbimit në 132 pacientë të cilët
plotësuan një formular me 12 pyetje të hartuar
sipas kërkesave të standarteve
CE (ISO
9001-2008) për shërbimin odontoiatrik. Rezultoi
se pacientët dhe mjekët nuk kanë qëndrim të njëjtë
për cilësinë e shërbimit e po ashtu pritshmëritë e
tyre janë jo gjithmonë të qarta. Pacientët shpesh
vlereësojnë cilësinë sipas opinionit që kanë për
mjekun, apo faktorë dytësorë të shërbimit. Ata
vlerësuan shumë mirë kompetencën profesionale
të mjekut dhe rregullin në klinikë, por paraqiten
rezerva lidhur me kohën e mjekimit.
Fjalë kyçe: Cilësi, shërbim odontoiatrik,
klinikë, monitorim, pyetësor,
pritshmëri, i
kënaqur.
Kvalitetot na stomqatolo{kata usluga i
negoviot kvalitet vo rast baraat da se
monitoriraat i ocenuvaat postojano i vo
sekojdnevnata klini~ka praksa. Vo ovaa statija
se analiziraast izvle~enite zaklu~oci od
monitoringot na uslugata vo 132 pacienti koi
popolnile eden formular so 12 pra{awa
sostavuvani spored barawata na SE standardi
(ISO 9001-2008) za odontoiatrik usluga. Rezultira{e deka pacientite i lekarite nemaat ist
stav za kvalitetot na uslugata i nivnite o~ekuvawa ne se sekoga{ jasni. Pacientite ~esto
go ocenuvaat kvalitetot sporede misleweto
{to go imaat za lekarot, ili sporedni faktori
na uslugata. Tie mnogu dobro ja ocenile profesionalnata kompetentnost na lekarot i
redot vo klinikata, no se javuvaat rezervi vo
vrska so vremeto na tretmanot.
Klu~ni zborovi: kvalitetot, odontoiatrik uslugi, klini~ki, monitorirawe,
pra{alnik, o~ekuvawa, e zadovolen..
Adresa:
Brunilda Koçi
Klinika Stomatologjike Universitare
Tirane
Tel. 0692333055
Email: [email protected]
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
159 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
PODOBRUVAWE NA
PERFORMANSATA NA
STOMATOLO[KITE
USLUGI I ZGOLEMUVAWE NA NEGOVIOT
KVALITET OD KLINI^KA PERSPEKTIVA
PËRMIRËSIMI I
PERFORMANCËS SË
SHËRBIMIT STOMATOLOGJIK DHE RRITJA E
KUALITETIT TE TIJ NË
KËNDVËSHTRIMIN KLINIK
Voved
Hyrje
Askush nuk mund të vëre në diskutim
përparimet mbresëlënese që ka bërë shërbimi
Stomatologjik në Shqipëri në këto 20 vitet e
fundit. Një rrjet i tërë institucionesh, kryesisht
të karakterit privat, janë hapur e shërbejnë në
të kater anët e vendit, të përqendruara me
precedencë në Tiranë e qytetet e medha dhe
me pak në ato të vogla e zonat rurale. Klinika a
Kabinete me parametra gjithnje në rritje,
paisje e instrumente të standardeve evropiane,
materiale e metoda cilësore e bashkëkohore të
diagnostikimit e të mjekimit, shoqëruar edhe
me një rritje galopante të numrit të mjekëve e
specialistëve të kësaj fushe që gjithsesi në
menyrën dhe përmasat se si po zhvillohet sot
është shumë e diskutueshme, keto e shumë të
tjera si keto janë karakteristika të zhvillimit të
shërbimit odonto stomatologjik të kohës sonë.
Por shërbimi i sotëm ka probleme të
mprehta si proporcionaliteti në shperndarjen
e specialistëve, ritmet dhe niveli i përgatitjes
së tyre sipas nevojës si dhe aksesi i popullates
për të marrë shërbim kudo në periferi e në
qendër njëlloj, si një e drejtë kushtetuese e çdo
kujt . Po ashtu mbetet imperative dhe rritja e
cilësisë së shërbimit, e parametrave të tij, e
garancise dhe jetëgjatësisë së mjekimeve të
kryera, e performancës së shërbimit në
përgjithësi, qe ka si stacion të fundit të saj
mbetjen të kënaqur ose jo të qytetarëve që ai u
ofrohet.
Kohët e fundit u aprovuan Standartet e
Akreditimit të Shërbimit Stomatologjik, hartuar nga një grup specialistësh të mirënjohur
të kësaj fushe dhe Qendrës së Cilësisë, Sigurisë dhe Akreditimit të institucioneve shëndetësore dhe miratuar nga Ministria e Shëndetësisë. Në këtë material theksohet: ”Ky
dokument…. ka për qëllim të ndihmojë Shërbimin Stomatologjik publik dhe privat në
përmirësimin e cilësisë dhe performancës së
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
Nikoj ne mo`e da go stavi vo diskusija
impresivniot napredok {to go napravil
stomatolo{kata usluga vo Albanija vo
poslednite 20 godini. Cela mre`a na
institucii, glavno so privatni karakter,
se otvoreni i slu`at na site ~etiri strani
od zemjata, koncentrirani vo Tirana i vo
drugite golemi gradovi i pomalku vo onie
mali gradovi i vo ruralnite oblasti. Kliniki ili kabineti so parametri sekoga{
vo rast, opremata i instrumentite so evropskite standardi, kvalitetni materijali i sovremeni metodi na dijagnostika i
tretman, vo kombinacija so eden galopanten rast na brojot na doktori i specijalisti vo ovaa oblast, koi sekako na na~inot i goleminata kako se razviva denes e
mnogu diskutirana, ovie i mnogu drugi
kako ovie se karakteristi~ki na razvojot
na odontostomatolo{kite uslugi na na{eto vreme.
No, dene{niot servis denes ima seriozni problemi kako proporcionalnosta vo
raspredelbata na specijalistite, tempoto
i nivoto na nivnata podgotovka spored
potrebite, no kako i pristapot na naselenieto za da gi zeme istite uslugi kako vo
periferijata taka i vo centarot, kako
ustavno pravo na sekoj gra|anin. Isto taka
ostanuva imperativ i zgolemuvaweto na
kvalitetot na uslugite, negovite parametri, garancijata i dolgove~nosta na
izvr{enite tretmani, na performansata i
na uslugata vo celina, koja ima za posledna
stanica da ostanat zadovolni ili ne
gra|anite na koi im se nudi.
Neodamna se odobreni standardite za
Akreditacija na Stomatolo{kite Uslugi,
napi{ana od strana na grupa na istaknati
stru~waci vo ovaa oblast i Centar za kvalitet, bezbednost i akreditacija za zdravstvenite ustanovi i odobrena od strana na
Ministerstvoto za Zdravstvo. Vo ovoj
materijal se naveduva: “Ovoj dokument....
ima za cel da im pomogne na javnite
stomatolo{ki uslugi i privatniot sektor
vo podobruvaweto na kvalitetot i nivnata
160 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
tyre bazuar në standardet më të përparuara që rekomandohen nga institucionet ndërkombëtare.”
Cilësia e shërbimit stomatologjik
dhe kualiteti i tij mund të monitorohen
e vlerësohen vazhdimisht për të bërë të
mundur përmirësimin e tyre të vazhdueshëm
dhe rritjen e performancës së tyre. Më së fundi
ka nje tregues standard të vlerësimit të punës
së Stomatologut, kualitetit dhe cilësisë së
shërbimit që ofrohet . Ajo përgjithësisht matet
me faktin nëse pacienti mbetet apo jo i
kenaqur nga shërbimi i kryer te ne. Ka shumë
diskutime rreth ketij problemi në kohën tonë.
Materijal i metodologija
Materiali dhe metoda
Ne hartuam një pyetësor me disa kërkesa
që përcaktojne mbetjen të kenaqur ose jo, të
pacientëve ndaj shërbimit stomatologjik në
institucion. Këto kërkesa i korespondojnë
parametrave të CE, standardi ISO 9001-2008
për shërbimin Stomatologjik. Ky pyetësor u
vu në dispozicion të 132 pacientëve që u
paraqiten rastësisht në klinikë dhe u plotësua
në mënyrë anonime e të pavarur prej tyre dhe
u hodhën në një kuti të vendosur në ambientin
e pritjes së pacientëve. Përmbajtja e tij është si
më poshtë.
Nie izgotvivme eden pra{alnik so nekoi barawa koi utvrduvaat dali se ili ne
se zadovolni pacientite od stomatolo{kite uslugi vo institucijata. Ovie barawa korespondiraat so parametri za SE,
ISO 9001-2008 standardot za stomatolo{kite uslugi. Ovoj pra{alnik be{e dostapen za 132 pacienti koi se javija slu~ajno
vo klinikata i se popolni na anonimen i
nezavisen na~in od niv i bea frleni na
edna kutija postavena vo ~ekalnata na
pacientite. Negovata sodr`ina e kako {to
sleduva.
Pra{alnik
Pyetësor
Për të vlerësuar të kenaqurit e pacientit
nga shërbimi në institucion (Norma CE, ISO
9001-2008).
I nderuar pacient! Ju lutemi të na ndihmoni për të kuptuar se a jemi në rrugë të drejtë
për të kënaqur kërkesat dhe pritshmëritë e
pacientëve tanë, me objektivin e një përmirsimi të mjekimit dhe shërbimit të ofruar.
Ju ftojmë të plotesoni Pyetësorin e mëposhtëm (Plotësisht Anonim), duke shënuar
X mbi numrin që i korespondon përgjigjes
suaj, mbi sa më poshtë:
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
performansa bazirana na naprednite
standardi koi se prepora~ani od
me|unarodnite institucii”.
Kvalitetot na stomatolo{kite
uslugi i negoviot kvalitet mo`e da se
monitoriraat i da se ocenuvaat postojano
za da se ovozmo`i nivnoto postojano podobruvawe i rastot na nivnata performansa.
Kone~no ima eden standarden indikator za
ocenuvbawe na rabotata na stomatologot,
kvalitetot i kvalitetot na uslugite koi se
nudat. Toa generalno se meri so faktot
deka pacientot ostanuva zadovolen ili ne
so izvr{enata usluga kaj nas. Ima mnogu
diskusii za ovoj problem vo na{eto vreme.
Da se oceni zadovolstvoto na
pacientite od uslugata vo instituciite
(stapka CE, ISO 9001-2008).
Po~ituvani pacienti! Ve molime da
ni pomognete da razbereme dali sme na vistinskiot pat da gi zadovolime barawata i
o~ekuvawata na na{ite pacienti, so cel na
podobruvawe na tretmanot i ponudenite
uslugi. Ve pokanuvame da go popolnite
sledniot pra{alnik (celosno anonimen),
odbele`uvaj}i so H nad brojot {to
odgovara na na{iot odgovor na slednite
pra{awa:
161 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
TREGUESI (INDIKATORI)
I KEQ
POKAZATELOT (INDIKATOROT)
1
Mirësjellja në telefon
2
Mirëpritja në hyrje
3
Salla e pritjes (pastërtia, rregulli,
mikpritja etj.)
4
Koha e pritjes në sallen e pritjes
5
Sallat Operative (të pastërta, të
kompletuara, eficiente)
6
Profesionaliteti i Mjekëve
7
Profesionaliteti i asistentëve
8
Korrektesa administrative
9
Koha e pritjes për kurën
10
Vlerësimi kompleks i klinikës
11
12
LO[
Dobroto odnesuvawe na telefon
Dobroto ~ekawe na vlezot
^ekalnata sala (~istota, red,
gostoprimstvo i dr.)
Vremeto na ~ekawe na vo ~ekalnata
Operativnite sali (~isti,
kompletirani, efikasni)
Profesionalnosta na lekarite
Profesionalnosta na asistentite
Administrativna korektnost
Vremeto na ~ekawe na le~eweto
Kompleksnoto ocenuvawe na klinikata
Komunikimi i mjekëve me pacientët
Komuniciraweto na lekarite so
pacientite
Çmimet
Cenite
Sipas jush, cili është indikatori më i
rëndësishëm:
————————————————
———————————————
Nësë
dëshironi,
ler
një
koment/këshille/sugjerim/rekomandim:
————————————————
———————————————
Palose pyetësorin dhe hidhe në kutinë
përkatëse në dhomën e pritjes.
————————————————
———————————————
Do ti analizojme përgjigjet tuaja anonime
me seriozitetin maksimal. Faleminderit për
bashkëpunimin!
Mjeku kurues N. K.
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
DISI
NEK
AK.
MJAFT
MIRË
DOV.
DOB
SH.MIRË
MN.
DOB.
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
Spored vas koj e najzna~ajniot
indikator:
___________________________________
___________________________________
Ako sakate ostavete koment/ sugestija/
preporaka:
___________________________________
___________________________________
Zavitkaj go pra{alnikot i frli go vo
soodvetnata kutija vo ~ekalnata
___________________________________
___________________________________
]e gi analizirame va{ite anonimni
odgovori so maksimalna odgovornost. Vi
blagodarime za sorabotkata!
Lekarot N.K.
162 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
Ky pyetësor është plotësuar dy
herë në shtator 2010 dhe prill 2011 për
një numër të barabartë prej 132 pacientësh të zgjedhur në mënyrë të rastësishme. Pyetesorët e plotësuar anonim u
shënuan në mënyrë të rastësishme me numra
arabë nga 1-132 për lehtësi analize e diskutimi. Përgjigjet dhe vlerësimet e pacientëve u
analizuan me seriozitet për çdo individ e çdo
rubrike. Përfundimet e tyre përmbledhtas
paraqiten më poshtë.
Ovoj pra{alnik e popolnet dva
pati, vo septemvri 2010 i april 2011
za eden ednakov broj od 132 pacienti
izbrani vo slu~aen izbor. Anoniomnite popolneti pra{alnici gi napi{avme slu~ajno so arapski broevi od
1-132 za lesnotija na analiza i diskusija.
Odgovorite i ocenkite na pacientite
se analizirani seriozno za sekoj poedinec
i sekoja rubrika.
Nivnite sobirani zaklu~oci se
prezentirani podolu.
Rezultat i diskusija
Rezultatet dhe diskutimi
Me të dhënat që u siguruan nga shqyrtimi
i 132 pyetesoreve u hartua tabela e mëposhtme që paraqet vlerësimet e pacientëve
per shërbimin që ne kemi ofruar.
Tab. 1 Të dhënat mesatare nga përgjigjet
e pyeteësorit për 132 pacientë.
So podatocite dobieni od ispituvaweto na 132 pra{alnici se sostavi slednata
tabela koja gi pretstavuva procenkite na
pacientite za uslugite {to gi nudivme.
Tab. 1. Prose~nite podatoci od
odgovorite na pra{alnikot za 132 pacienti
TREGUESI (INDIKATORI)
POKAZATELOT (INDIKATOROT)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Mirësjellja në telefon
Dobroto odnesuvawe na telefon
Mirëpritja në hyrje
Dobroto ~ekawe na vlezot
Salla e pritjes (pastërtia,rregulli,mikpritja etj.)
^ekalnata sala (~istota, red, gostoprimstvo i dr.)
Koha e pritjes në sallen e pritjes
2010
4.31
4.27
4.25
4.24
4.47
4.48
3.71
Vremeto na ~ekawe vo ~ekalnata
Sallat Operative (te pastërta,të kompletuara,eficiente)
Operativnite sali (~isti, kompletirani, efikasni)
Profesionaliteti i Mjekëve
Profesionalnosta na lekarite
Profesionaliteti i asistentëve
Profesionalnost na asistentite
Korektesa administrative
Administrativna korektnost
Koha e pritjes për kurën
Vremeto na ~ekawe za le~eweto
Vlerësimi kompleks i klinikës
Kompleksnoto ocenuvawe na klinikata
Komunikimi i mjekëve me pacientët
Komuniciraweto na lekarite so pacientite
3.69
4.45
4.64
4.51
4.69
4.36
4.49
4.23
4.27
3.41
3.43
4.17
4.24
4.25
4. 29
Çmimet
3.91
Cenite
TOTALI
4.19
TOTAL
Siç shihet nga të dhënat e tableës
vlerësimi kompleks i shërbimit në vitin 2011
është 4.22 çka tregon se ka një tendencë
rritjeje lidhur me kualitetin e tij krahasuar me
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
2011
4.22
Kako {to se gleda od podatocite od
tabelata kompleksnoto ocenuvawe na
uslugata vo 2011 godina e 4,22 {to uka`uva
deka postoi trend na zgolemuvawe
163 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
vitin e mëparshem ku vlerësimi ka qenë
4.19. Është e rendësishme të theksohet
se objektivi ynë për vlerësimin e
cilësisë së shërbimit = ose > 4 është
tejkaluar .
Shumica e parametrave të përfshirë në
PYETËSOR janë vlerësuar mbi 4, por me
vlerësim maksimal për :
• Sallat operative (rregulli, pastërtia,
efiçenca etj.)
• Profesionaliteti i mjekëve dhe
asistentëve
• Korektesa administrative.
Konfirmohet si më i dobët vlerësimi i
pacientëve mbi treguesit :
• Koha e pritjes për kurën pasi shpesh
pacientët konceptojne se mundet që në
një kohë të caktuar, relativisht të
shkurtër (ndoshta 3-4 ditë sipas tyre)
të kryejnë procedura ose mjekime
komplekse që praktikisht kërkojnë
kohë efektive shumë më të gjatë.
• Koha e pritjes në sallen e pritjes.
Ndodh që një pjesë e tyre reagon edhe
për kohën që duhet kur bëhet ndërrimi
i pacientëve dhe dezinfektimi e
pergatitja për pacientin e rradhës.
Parametri i ri i vendosur në shqyrtim në
2011 lidhur me kostot e shërbimit paraqet një
vlerësim negativ prej 3.91 që duhet të
vlerësohet përsëri në të ardhmen. Pacientët
kanë qëndrime kontradiktore lidhur me
vlerësimin e ketij komponenti. Disa e
konsiderojne Shumën e paguar proporcionale
me kualitetin e shërbimit, disa të tjerë kanë
tendencen të jenë më pak të kenaqur kur kanë
paguar një shumë të nevojshme për shërbimin
që kanë marrë .Sidoqoftë, është një problem
që meriton studime të mëtejshme dhe është
ngushtësisht i lidhur me cilësinë e shërbimit.
Midis 12 parametrave të përcaktuar
pacientët konsiderojne si më fondamentale
PROFESIONALIZMIN e Mjekut.
Problemi për cilësinë e shërbimit është i
gjërë e mjaft kompleks. Kur gjykohet për
kualitetin e shërbimit dentar pacientët dhe
dentistët përdorin ”kritere të ndryshme”
vlerësimi, konkludojnë Ayers dhe Petterson
me 1986. Me fjalë të tjera pacientët janë të
kënaqur kur nuk kanë të drejtë të jenë dhe
anasjelltas. Dhjetë vjet më vonë Mindak
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
povrzana aso negoviot kvalitet vo
sporedba so prethodnata godina, kade
{to ocenuvaweto bilo 4.19. Va`no e
da se napomene deka na{ata cel e da se
oceni kvalitetot na uslugata = ili > 4
e nadminata.
Pove}e od parametrite opfateni so
PRA[ALNIKOT se oceneti nad 4, no co
maksimalna ocenka za:
• Operativnite Sali (redot, ~istotata, efikasnosta i dr.)
• Profesionalnosta na lekarite i
asistentite
• Administrativnata korektnost
Se potvrduva kako kaj slaba ocenuvaweto na opacientite nad pokazatelite:
• Vremetyo na ~ekawe za lekuvawe,
bidej}i pacientite ~esto koncentriraat deka vo ednop odredeno,
relativno kratko vreme (mol`ebi
3-4 dena spored niv) da zavr{at
slo`eni proceduri ili kompleksni
lekuvawa koi prakti~no baraat
mnogu pove}e efektivno vreme.
• Vremetyo na ~ekawe vo ~ekalnata.
Se slu~uva del od niv reagiraat i za
vremeto koga treba da se menuva
pacientot i da se dezinfektirart
podgotovkite za sledniot pacient.
Noviot parametar {to e postaven vo
pregled vo 2011 godina povrzan so cenata
na uslugite, pretstavuva negativna ocenka
od 3.91 koj trebna dase ocenuva povtorno i
vo idnina. Pacientite imaat sprotivstaveni stavovi povrzani so ocenuvaweto
na ovaa komponenta. Nekoi smetaat deka
plateniot iznos e proporcionalen so
kvalitetot na uslugata, nekoi drugi imaat
tendencija da bidat pomalku zadovolni
koga tie platile eden potreben iznos za
uslugata koja ja dobile. Kako i da e toa e
eden problem koj zaslu`uva ponatamo{ni
studii i e tesno povrzan so kvalitetot na
uslugata. Me|u 12 definirani parametri,
pacientite
gi
smetaat
kako
fundamentalen
PROFESIONALNOSTA na lekarot
Problemot na kvalitetot na uslugata
e {irok i kompleksen. Koga se sudi za
kvalitetot na stomatolo{ki uslugi,
pacientite i stomatolozite upotrebuvaat
“razli~ni kriteriumi” za ocenuvawe,
zaklu~uva Ayers i Petterson vo 1986
godina. So drugi zborovi pacientite se
zadovolni koga nemaat prasvo da bidat i
164 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
shkruan: “Pacientët gjykojnë mbi shërbimin odontoiatrik në bazë të marredhënieve që kanë krijuar me dentistin
dhe stafin e tij sepse nuk janë në gjendje
të vleresojne kualitetin teknik të
shërbimit.
”Dhe së fundi Vuori më 1987 konfirmon
që: “Me pak fjalë shërbimet shëndetësore nuk
mund të jenë të një kualiteti shumë të lartë, por
së paku pacientet të jenë të kënaqur”. Sigurisht që ka të drejtë pasi kualiteti i shërbimit
stomatologjik nuk varet vetëm nga kualifikimi i mjekut dhe puna e tij, por dhe nga një
kompleks factorësh, një pjesë e të cilave i
përkasin edhe vetë pacientit.
Sot për vlerësimin e cilësisë së shërbimit
Stomatologjik ka mënyra e standarte
shkencore të njohura e të aprovuara edhe nga
OBSH. I tillë është përdorimi i sistemit RE/RP
(Reverse Engineering-Rapid Prototyping system), apo sistemi SERVQUAL ose Modeli i
mospërputhjes (Gaps Model) që analizon mos
përputhjen e pritshmërive të pacientit me
shërbimin e ofruar në fakt.
Midis kontradiksioneve të dukshme dhe
iracionalitetit ka edhe ndonjë element objektiv që mund të shfrytëzohet për vlerësimin e
kualitetit të shërbimit në odontostomatologji.
Kjo është një fushë e gjërë që kërkon studime
të shumta e të thelluara që me siguri do të
vijnë në të ardhmen.
Realisht në kohën tonë siç është e pa fund
galeria e pacientëve dhe tipet e tyre, po ashtu
jane dhe mjekët e specialistet e fushes që
ndryshojnë për nga mosha, stazhi në punë
sistemi dhe menyra e njohurive që kanë marrë,
menyra që kanë zgjedhur për arritjen e
suksesit dhe koha që duan të shpenzojnë për ta
arritur atë.
E rëndësishme është që në kohen tonë
kur mundësia e sigurimit të paisjeve mjekësore e materialeve të mjekimit është e pa fund
e po ashtu numri i mjekëve me bollëk, të mos
përpiqemi të lëmë të kenaqur pacientët me
sofizma e fjalë që e turullosin pacientin dhe që
shpesh bëjnë që kufiri midis specialistëve dhe
fallexhorëve të jete shumë relativ. Lypet që
me profesionalizëm e përkushtim, duke
studiuar e promovuar vazhdimisht protokolle
e teknika të reja dhe duke qenë vazhdimisht i
azhurnuar me to, të synohet përsosja e cilësisë
së shërbimit dhe kualiteti i tij. Prandaj po citoj
Leonardo da Viniçin që thoshte: ”Ata që
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
obratno. Deset godini podocna Mindak
pi{uva: “Pacientite sudija vrz
odontoiatrik uslugite vrz osnova na
odnosite koi gi imaat kreirano so
stomatolog i negoviot personal,
bidej}i tie ne se vo sostojba da go ocenat
tehni~kiot kvalitet na uslugata.
"Kone~no Vuori vo 19878 godina potvrduva deka: “So kratki zborovi, zdravstvenite uslugi ne mo`at da bidat na eden
visok kvalitet, no barem pacientite da bidat zadovolni”. Se razbira deka e vo pravo,
bidej}i kvalitetot na stomatolo{ki uslugi ne zavisi samo od kvalifikaciite na
lekar i negovata rabota, no i od eden
kompleks faktori del od koi i pripa|aat
na pacientot.
Denes za ocenuvawe na kvalitetot na
stomatolo{kite uslugi ima na~ini i
nau~ni poznati standardi odobreni i od
strana na SZO. Takov e upotrebata na
sistemot RE/RP (Reverse Engineering-Rapid
Prototyping system), ili sistem SERVQUAL
ili neusoglaseniot model (Gaps Model) koj
ja analizira nesoglasnosta so o~ekuvawata
na pacientite so ponudenata usluga.
Pome|u vidlivite kontradikcii i
iracionalnosta ima i nekoj objektiven element koj mo`e da se koristi za ocenuvawe na
kvalitetot na uslugite vo odontostomatologijata. Ova e {iroko pole {to bara
pove}e odlabo~eni studii koi sigurno }e
dojdat vo idnina. Reralno vo na{eto vreme
kako {to e beskrajna galerijata na pacientite i nivnite vidovi, isto taka se i
lekarite i specijalistite vo oblasta koi se
razlikuvaat spored vozrasta, sta`ot vo
rabotata, sistemot i na~inot na koj se {koluvale, na~inot na koj tie go odbrale za da
go postignat uspehot i vremeto koe sakaat
da go potro{at za da go postignat toa.
Va`no e deka vo na{eto vreme koga
dostapnosta na meedicinskata oprema i
materijalite na tretmanot e beskone~na
isto taka i brojot na lekarite vo izobilstvo, da ne se obideme da gi ostavime
pacientite zadovolni so sofizmi i zborovi koi }e go zbunat pacientot i ~esto
pravat granica pome|u specijalistite i
gata~ite da bide mnogu relativna. Treba so
profesionalizam i posvetenost, studiraj}i i promoviraj}i postojani novi protokoli i tehniki i da bide{ a`uriran so niv,
da se celi usovr{uvaweto na kvalitetot na
uslugite i nivniot kvalitet. Zatoa go
citiram Leonardo Davinçi kako veli: “Onie
165 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
dashurohen vetëm me praktikën, pa
shkencën, janë si detarët që hyjnë në
dete pa timon e pa busull, ku asnjë
herës’kanë dijeni se ku shkojnë.
Gjithmonë, praktika duhet të jetë e
mbështetur mbi një teori të fortë.”
koi se zalubuvaat samo so praktikata,
bez naukata se kako mornarite koi
vlegoa vo moriwata bez kormilo i bez
kompas, koi nikoga{ ne znat kade
odat. Sekoga{ praktikata treba da se
bazira na edna cvrsta teorija”.
UDC: 614.2:616.31(496.5)
REVIEW PAPER (RP)
THE IMPROVEMENT OF THE PERFORMANCE IN DENTISTRY SERVICE AND
THE INCREASEOF QUALITY FROM THE CLINICAL PERSPECTIVE.
Apstract
The increasing quality of dentistry service requires to be monitored and assessed
continously even in terms of a routine clinical practice. This article sheds light and analyses
the conclusions made by a service monitoring process in 132 patients who filled out a
form containing 12 questions drafted in compliance with standard requirements CE( ISO
9001-2008) relevant to odontoiatric service. It turned out that patients and physicians do not
adopt the same attitude as to the quality of the service and their expectations are not always
clear cut.The patients often appreciate the quality depending their opinion on the physician
or other secondary factors conditions precedent to the service.
They also highly estimated the professional competence and tidiness in the clinic, but expressed their unsatisfaction concerning the time of treatment.
Key Words: quality, odontoiatric service, clinic, monitoring, questionnaire, expectation,
satisfaction
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
166 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
Literatura
1.Standartet e Akreditimit te Sherbimit Stomatologjik (2010), Tirane.
2.AA.W (1997). Guida alla customer satisfaction nei servizi publici locali, Roma.
3. Brennan DS, Spencer AJ (2005). The role of dentist, practice and patient factors in the
provision of dental services. Community Dent Oral Epidemiol. 33: 181-195.
4.Charles D. Shaw, Isuf Kalo (2006): Bazat per politikat Kombetare te Permiresimit te
Cilesise ne Sistemet Shendetesore, Tirane.
5. Charles Shaw, Ms Helen Crisp, Isuf Kalo , Anthony Fenn, Andy Watts (2006): Strategjia
e Permiresimit te Cilessise se Kujdesit Shendetesor per Qeverine e Shqiperise, Tirane.
6. Cuomo Maria Teresa (2000). La Customer Satisfaction: vantagio competitive creazione
di valore,CEDAM, Padova.
7. Del Ciello N (2000). Metodi di data mining per il customer relationship management,
Milani.
8. Evans DB, Tan –Torres Edejer T, Lauer J, Frenk J, Christofer J.L. Murray CJL (2001):
Measuring quality: from the system to the provider. International Journal for the Quality
in the Health Care.13: 439-446.
9. Fayyad U, Piatesky-Shapiro G., Smyth P ( 1996). The KDD process extracting useful
knowledge from volumes of data. In Communications of ACM vol n36, ACM Press.
10. Fornell C (2007). The satisfied Customer . Winner and losers in the battle for
buyer Preference. Palgrave Nacmillan.
11. Morosini P, Perraro F (2001).Enciclopedia del miglioriamento Continuo di qualita in
Sanita. Torino.
12.Hayes Bob E (1998). Misurare la soddisfazionme dei client, Milano.
13. Lash Linda M (1992),Customer service: misurare e valutare la qualita del servizio,
ETASLIBRI, Milano.
14. Leake JL, Birch S (2008): Public policy and the market for dental services. Community
Dent Oral Epidemiol. 36: 287-29.
15. Luzzi L., Spencer AJ (2008): Factors influencing the use of public dental services: an application of the theory of planed Behaviour. BMC Health Services Research. 8:93.
16.M.Germani, R.Raffaeli, A. Mazzoli (2010): A method for performance evaluation of
RE/RP systems in dentistry. Rapid Prototyping Journal. 16(5): 345-355.
17.Merli Giorgio (1991): Total quality management: la qualita totale come strumento di business.ISEDI,Torino.
18. Parasuraman A., Zeithaml V.A. e BerryL.L (2005). Reassessment of expectations as a
comparison standard in measuring service quality: implications for further research. Journal of Marketing, 1994, vol 58, 111-124.16.
19. Peterser P.E., Bourgeois AJ., Bratthal D., Ogawa H.; Oral health information systems –
towards measuring progression oral health promotion and disease prevention. Bulletin of
the World Health Organization. 83:686-693.
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
167 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
APOLONIA 13 •26, f.159-167, Nëntor 2011
168 APOLONIA 13•26,str.159-167,Noemvri 2011
UDK: 611.716-055.1
PREGLEDEN TRUD (PT)
UDK: 611.716-055.1
PUNIM VËSHTRIM (PV)
DALLIMET NË
RAPORTET NOFULLORE
SAGITALE DHE PROFILIT
LUGOR NDËRMJET
FYTYRAVE MASHKULLORE
TËRHEQËSE DHE
JOTËRHEQËSE
RAZLIKI VO
SAGITALEN VILI^EN
ODNOS I PROFILEN
KONVEKSITET
POME\U PRIVLE^NI
I NEPRIVLE^NI
MA[KI LICA
Sofija Carçeva-Shala
Sofija Car~eva - [ala
Universiteti “Sh.Kirili dhe Metodi”
Shkup
Fakulteti Somatologjik
Klinika për ordtodonci
Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij” Skopje
Stomatolo{ki fakultet
Klinika za ortodoncija
Abstrakt
Apstrakt
Idealet dhe standardet për bukurinë ndryshojnë me
kalimin e kohës. Në të kaluarën kanë qenë të preferuara
profilet e rrafshta dhe lugore (të retruduara). Cili është trendi
sot dhe si është perceptimi i një profil ideal tek personat
tërheqës meshkuj në kohën e sotme moderne? Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje kemi vendosur objektivat e mëposhtme:
për të përcaktuar dallimet në raportet nofullore sagitale dhe
profilit lugor ndërmjet fytyrave mashkullore tërheqëse dhe
jotërheqëse, të cilët nga ana e tyre, do të reflektojnë profilin e
dëshiruar “ideal” mashkull në kohën e sotme moderne.
Për realizimin e qëllimit të vënë janë përfshirë 39 persona të gjinisë mashkullore, të moshës 18-25 vjeç me trajtim
ortodontik të përfunduar ose nuk kanë qenë ortodontikisht të
trajtuar dhe kanë “mbyllje normale” - raport molar të klasit
I-rë sipas Angle.
Rangimi i fytyrës tërheqëse u bë me shfrytëzimin e
SHKA (Shkalla vizuale analoge).
Karakteristikat e morfologjisë skeletofaciale ishin përcaktuar
nëpërmjet përdorimit të regjistrimit lateral telerëntgen
(Norma lateralis).
Rezultatet nga analizat e bëra treguan se personat
tërheqës meshkuj kanë një kënd më të madh SNB dhe SNPg
(p <0,05), profil lugor (p <0.01) më të vogël të indeve të buta
dhe të indeve të forta, përderisa për pozitën e buzës së
sipërme dhe të poshtme në lidhje me vijën estetike nuk ishte
gjetur dallim statistikisht i rëndësishëm (p> 0.05), i cili shkon
në favor të faktit se perceptimi bashkëkohor i profilit ideal
mashkullor është një profil i drejtë, me dominimin të vogël të
hundës.
Fjalë kyçe: fytyra, estetika, morfologjia kraniofaciale,
okluzioni.
Idealite i standardite za ubavina se menuvaat so
vremeto. Vo minatoto bile preferirani ramni i
konkavni (retrudirani) profili. Koj e trendot denes i
kakva e percepcija na idealen profil kaj privle~nite
ma{ki individui vo dcene{no moderno vreme? Za da go
odgovorime ova pra{awe ja postavivme slednata cel: Da
gi odredime razlikite vo sagitalniot vili~en odnos i
profilniot konveksitet pome|u privle~nite i
neprivle~ni ma{ki lica koi od svoja strana }e go
reflektiraat baraniot “idealen” ma{ki profil vo
dene{no moderno vreme.
Za realizirawe na postavenata cel bea opfateni
39 individui od ma{ki pol, na vozrast od 18-25 godini
so zavr{en ortodontski tretman ili koi ne bile
ortodontski tretirani i imaat “normalna okluzija” –
molaren odnos od I klasa po Angle.
Rangiraweto na licevata privle~nost se izvr{i
so koristewe na VAS (Vizuelna Analogna Skala).
Karakteristikite na skeletofacijalnata morfologija bea odredeni preku koristewe na lateralna
telerentgenska snimka (Norma lateralis).
Rezultatite od izvr{enite analizi poka`aa deka
privle~nite ma{ki individui imaat pogolem SNB
agol i SNPg(p<0.05), pomal mekotkiven i tvrdotkiven
profilen konveksitet (p<0.01) dodeka za pozicijata na
gornata i dolnata usna vo odnos na Estetskata linija ne
be{e pronajdena statisti~ki zna~ajna razlika (p<0.05),
{to odi vo prilog na faktot deka sovremenata
percepcija na idealen ma{ki profil e prav profil, so
pomala dominacija na nosot.
Klu~ni zborovi: lice, estetika, kraniofacijalna
morfologija, okluzija
Adresa:
Sofija Carceva Shala
Universitetski Klinicki Stomatoloski
Centar - Skopje
[email protected]
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
169
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
RAZLIKI VO
SAGITALEN VILI^EN
ODNOS I PROFILEN
KONVEKSITET POME\U
PRIVLE^NI I
NEPRIVLE^NI MA[KI
LICA
DALLIMET NË
RAPORTET NOFULLORE
SAGITALE DHE
PROFILIT LUGOR
NDËRMJET FYTYRAVE
MASHKULLORE TËRHEQËSE
DHE JOTËRHEQËSE
Voved
Hyrje
Arti që fshihet në krijimin e fytyrës së
njeriut çdo herë ka zgjuar interes të madh dhe
ka qenë në shumë lëmi.
Raca njerëzore mund të ndahet në grupe
të gjëra që dallohen njëra nga tjetra nëpërmjet
disa faktorëve të caktuar pozitiv, edhe pse jo
gjithmonë konstant.1 Qëllimi përfundimtar i
çdo ortodonti, gjatët restaurimi të mbylljes
normale, duhet të jetë kthimi dhe ripërtëritja e
formës së fytyrës dhe arritja e një tërësie të
pacenueshme estetike me sa më shumë pamje
natyrore.
Në qoftë se me kujdes e studiojmë
bukurinë e natyrës, artit, fytyrën e njeriut,
edhe të dhëmbëve, së shpejti do të zbulojmë se
kudo është i pranishëm një parim universal.
Ky parim i përbashkët është njohja universale
e proporcioneve harmonike në bazën e së cilës
qëndron sekreti i ashtuquajtur “Proporcioni i
artë” ose “proporcioni Hyjnor” (Golden section ose Divne proportions), një fenomen i
lidhur me bukurinë.2
Që nga kohërat e shoqërive dhe kulturave
të lashta, vëmendje e madhe i është përkushtuar estetikës së fytyrës dhe atraktivitetit
fizik.3
Njeriu, me siguri shumë më herët ka qenë
i vetëdijshëm për estetikë dhe ka pasur perceptimin për bukurinë. Megjithatë, në mesin e
të parëve të cilët u ballafaquan me përmasat
harmonike dhe atraktive të fytyrës dhe trupit
ishin egjiptianët e lashtë (5000 p.e.s), të cilët
idealin për të bukurën dhe harmoninë e
pasqyronin në monumentet dhe skulpturat e
kohës (King Mycerinus, Queen Nefertiti).4,5,6
Kriteret për estetikën e fytyrës të
mishëruara në skulpturat e grekëve të vjetër
kishin një ndikim të madh edhe në formimin e
konceptit të punës së ortondoncisë së hershme. Angle, perënditë Appolo dhe Afërdita i
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
Umetnosta {to se krie vo kreacijata
na ~ove~koto lice od sekoga{ pobuduvala
golem interes i predstavuvala pole za
istra`uvawe vo mnogu oblasti.
^ovekovata rasa mo`e da se podeli na
po{iroki grupi koi se razlikuvaat edna od
druga preku odredeni pozitivni, iako ne
sekoga{ konstantni faktori. Krajnata
cel na sekoj ortodont, pokraj restavracija
na normalnata okluzija, treba da bide
vra}awe, obnovuvawe na formata na
liceto i postignuvawe na edna neprikosnovena estetska i funkcionalna celina so
{to po priroden izgled.
Dokolku vnimatelno ja prou~uvame
ubavinata na prirodata, umetnosta ~ovekovoto lice, pa i na zabite nabrzo }e otkrieme deka sekade e prisuten eden univerzalen princip. Ovoj zaedni~ki princip
e univerzalnoto prepoznavawe na harmoni~nite proporcii vo ~ija osnova le`i
tajnata na takanare~enata “Zlatna proporcija” ili “Bo`enstveni proporcii”
(Golden section ili Divne proportions), fenomen povrzan so ubavinata.
U{te vo vremeto na starite op{testva i kulturi, ogromno vnimanie se
posvetuvalo na licevata estetika i
fizi~kata atraktivnost.
^ovekot, verojatno u{te mnogu odamna
bil svesen za liceva estetika i imal sopstvena percedpcija za ubavinata. Me|utoa,
me|u prvite koi se soo~ile so harmoni~nite i atraktivni proporcii na liceto
i teloto bile Starite Egipjani (5000 p.n.e.
koi idealot za ubavinata i harmonijata go
reflektirale vo spomenicite i skulpturite od toa vreme (King Mycerinus, Queen
Nefertiti).4,5,6
Kriteriumite za liceva estetika
olicetvoreni vo skulpturite na starite
Grci imale ogromen udel i vrz formirawe
na konceptot na rabota na ranata
ortodoncija. Angle, bogovite Aphrodite i
170
2
3
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
ka konsideruar si paragone për bukurinë e fytyrës.6
Të gjitha këto të dhëna sugjerojnë
faktin se çdo epokë e madhe nga historia pasqyron shije të ndryshme estetike
karakteristike për periudhën përkatëse, më
sakt atë se kriteret për bukurië janë ndryshuar
me kalimin e kohës, përderisa në të gjithë atë
periudhë bukuria femërore dhe mashkullore
ka marrë vendin kryesor në art dhe në kulturë.
Gjatë perceptimit të atraktivitetit
dismorfoza gjinore luan një rol të madh sidomos tek meshkujt të cilët duhet të simbolizojnë mashkulloren, shëndet, stabilitet, dominim social.7,8
Gjatë krijimit të një mbyllje harmonike,
me aparat të mirë funksional stomatognat,
duhet gjithmonë të merret parasysh efekti i
pozitës së dhëmbëve në profilin e indeve të
buta të fytyrës.9
Prandaj terapisti duhet të jetë në rrjedha
me normat dhe kriteret estetike të konsiderohen “atraktive” në kohën e sotme.10,11
Idealet dhe standardet për bukurinë ndryshojnë me kalimin e kohës. Cili është trendi
sot dhe si është perceptimi i profilit ideal
mashkullor në kohën e sotme moderne?
Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje, kemi
vënë për qëllim të bëjmë vlerësimin subjektiv
të tërheqjes së pamjes së fytyrës tek hulumtuesit e gjinisë mashkullore dhe ti përcaktojmë dallimet në raportet sagitale nofullore
dhe profilit lugor, ndërmjet fytyrave mashkullore tërheqëse dhe jotërheqëse.
Appolo gi smetal kako paragoni za
Facijalna ubavina.6
Site ovie podatoci sugeriraat na
faktot deka sekoja golema epoha od
istorijata reflektira razli~ni
estetski vkusovi karakteristi~ni za
soodvetniot period, poto~no deka kriteriumite za ubavina se menuvale so vremeto,
dodeka vo celiot toj period ubavinata a
voedno i ma{kata zavzemale centralno
mesto vo umetnosta i kulturata.
Pri percepcijata na atraktivnosta
poloviot dismorfizam igra ogromna uloga
osobeno kaj ma`ite koi treba da simboliziraat ma{kost, zdravje, stabilnost i
socijalna dominantnost.
Pri kreacijata na harmoni~nata okluzija, so dobar funkcionalen stomatognat
aparat, mora sekoga{ da se ima vo predvid
efektot na pozicijata na zabite na
mekotkivniot profil na liceto.
Zatoa teraspevtot mora da bide vo tek
so estetskite normi i kriteriumi koi se
smetaat za “atraktivni” vo dene{no vreme.
Idealite i standardite zaubavina se
menuvaat so vremeto. Koj e trendot denes i
kakva e percepcijata na idealen ma{ki
profil vo dene{no moderno vreme?
Za da go odgovorime ova pra{awe si
postavivme za cel, da izvr{ime subjektivna procenka na privle~nosta na
liceviot izgled kaj ispitanici od ma{ki
pol, i da gi utvrdime razlikite vo
sagitalniot vili~en odnos i profilniot
konveksitet pome|u privle~nite i
neprivle~nite ma{ki lica.
Materijal i metod
Materiali dhe Metoda
Për të realizuar qëllimin e vënë janë
përfshirë 39 persona të gjinisë mashkullore
me mbyllje normale nga mosha 18-25 vjeç, të
zgjedhur në mënyrë të rastësishme.
Termi mbyllje normale kryesisht është
theksuar për raporte molare të klasës I-rë sipas
Angle me një radhitje të mirë të të gjithë
dhëmbëve të pranishëm.
Tek çdo hulumtues gjatë çdo kontrolli të
zakonshëm intraoral, u bënë fotografime të
plota dhe në profil me ngjyra dhe të njëjtat u
prezantuan para një grupi prej 50 studentëve
në Fakultetin e Stomatologjisë në Shkup, të
cilët bënë një vlerësim subjektiv të fytyrës
tërheqëse. Rangimi i atraktivitetit të fytyrës u
bë me shfrytëzimin e (Shkallës Vizuale
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
Za realizirawe na postavenata cel
bea opfateni 39 individui od ma{ki pol
so normalna okluzija na vozrast od 18-25
godini, izbrani po slu~aen izbor.
Terminot normalna okluzija vo
glavno e akceptiran za molaren odnos od I
klasa po Angle so dobra podredenost na
site prisutni zabi.
Kaj sekoj ispitanik pokraj voobi~aeniot intraoralen pregled, bea napraveni
anfas i profilni fotografii vo boja i
istite bea prezentirani na grupa od 50 studenti pri Stomatolo{kiot fakultet vo
Skopje koi izvr{ija subjektivna procena
na licevata privle~nost. Rangiraweto na
facijalnata atraktivnost se izvr{i so
koristewe na VAS (Vizuelna Analogna
171
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
analoge), ku të hulumtuarit u kategorizuan si më poshtë:
• Pamje e këndëshme
• Pamje jo e këndëshme
Për të përcaktuar morfologjinë
skeletofacile, me çdo të anketuar u bë inçizimi
lateral telerëntgen (Norma lateralis), i cili
është objekt i analizës sonë (Skema 1)
Skala) kade ispitanicite bea kategorizirani na sledniot na~in:
• Prijaten izgled
• Neprijaten izgled
Za odreduvawe na skeletofacijalnata morfologija, kaj ispitanik be{e
napravena lateralna telerentgenska snimka (Norma lateralis), koja e predmet na
na{ata analiza ([ema 1).
Skema 1. Paraqitja e pikave referuese dhe linjave të cilat do të shfrytëzohen
në analizimin e profileve të inçizimeve cefalometrike
[ema 1. Prikaz na referentnite to~ki i linii koi }e se koristat pri analiza na
profilite kefalometrijski snimki
Për përcaktimin e morfologjisë skeletofaciale, te çdo i anketuar u bë incizimi lateral
telerëntgen (Norma lateralis), i cili është
objekt i analizë tonë. (Skema 1)
Analizat e inçizimeve profilore cefalometrike i përfshijnë variablat e mëposhtme
angulare dhe lineare:
1. Raportet sagitale të nofullave:
SNA, SNB, ANB, SNPg
Za odreduvawe na skeletofacijalnata
morfologija, kaj sekoj ispitanik be{e
napravena lateralna telerentgenska snimka (Norma lateralis), koja e predmet na
na{ata analiza ([ema 1)
Analizite na profilnite kefalometriski snimki gi sodr`at slednite angularni i linearni varijabli:
1. Sagitalen odnos na vilici:
SNA, SNB, ANB, SNPg
Pikat referuese A’ dhe B’ shfrytëzohen për caktimin e Wits-appraisal
Referentni to~ki A i B se koristat za odreduvawe na Wits-appraisal
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
172
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
Wits – appriasal (procena na anteriorno-posteriorna vili~na disharmonija)
2. Profilen konveksitet:
NAPg, tvrdotkiven (skeleten) profilen agol
NsSnPgs, mekotkiven profilen
agol bez nosot
NsNoPgs mekotkiven profilen
agol so nosot
3. Pozicija na usni:
Ls – E (Linija), postavenost na gornata usna vo odnos na EL
Li – E (Linija), postavenost na
dolna usna vo odnos na EL
Wits - appriasal (vlerësimin e
disharmonisë së nofullës së
parme dhe të pasme)
2. Profili lugor:
NAPg, Kënd profilor me ind të
fort (skeletor)
NsSnPgs, kënd profilor me ind të butë
pa hundën
NsNoPgs kënd profilor me ind të butë
me hundën
3. Pozicioni i buzëve:
Ls –E (Linja), vendosjen e buzës së
sipërme në raport me EL
Li – E (Linja), vendosjen e buzës së
poshtme në raport me EL
Rezultatet dhe diskutimi
Rezultati i diskusija
Nga paraqitja e parametrave statistikorë
në Tabelën 1. llogaritur për variablet që e
përshkruajnë raportin sagital nofullor nuk
është identifikuar një dallim i madh i
rëndësishëm statistikor në mes dy grupeve të
anketuara (persona atraktiv dhe joatraktiv të
gjinisë mashkullore) në raport me këndet
SNA, ANB dhe Wits, përderisa vlera e fituar e
t-testit tregon një dallim të ulët sinjifikues në
raport me këndet SNB dhe SNPg (p <0,05).
(Tabela 1).
Od prikazot na statisti~kite
parametri vo Tabela 1 presmetani za varijablite koi go iopi{uvaat sagitalniot
vili~en odnos ne e identifikuvana
statisti~ki zna~ajna razlika me|u dvete
grupi
ispitanici
(atraktivni
i
neatraktivni individui od ma{ki pol) vo
odnos na aglite SNA, ANB i Wits dodeka
dobienata vrednost na t-testot uka`uva na
niska signifikantna razlika vo odnos na
aglite SNB i SNPg (p<0.05). (Tabela 1).
Tabela 1. Raportet sagitale tek personat meshkuj tërheqës dhe jotërheqës
Tabela 1 Sagitalen vili~en odnos kaj privle~ni i neprivle~ni ma{ki lica
Vlerat e t-testit nga statistikat e llogaritura përshkruese treguan dallim sinjifikues
(p <0.01) në mes personave tërheqës dhe
jotërheqës të gjinisë mashkullore në raport me
variablet NAPg dhe NsSnPgs , përderisa në
raport me variablën NsNoPgs vlerat e t-testit
treguan një dallim të ulët sinjifikues (p <0.05)
(Tabela 2).
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
Vrednosta na t – testot od presmetanite deskriptivni statistici poka`a signifikantna razlika (p<0.01) me|u privle~nite i neprivle~nite individui od
ma{ki pol odnos na varijablite NAPg i
NsSnPgs, dodeka vo odnos na varijablata
NsNoPgs vrednostite na t-testot poka`aa
nisko signifikantnata razlika (p<0.05).
(Tabela 2).
173
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
Tabela 2 Profili lugor tek personat meshkuj tërheqës dhe jotërheqës.
Tabela 2 Profilen konveksitet kaj privle~ni i neprivle~ni ma{ki lica
Vrednosta na t-testot od presmetaniVlerat e t-testit nga statistikat e llogate
deskriptivni
statistici ne poka`a staritura përshkruese nuk treguan dallim të rëntisti~ki
zna~ajna
razlika me|u atraktivdësishëm statistikor në mes personave tërnite
i
neatraktivnite
individui od
heqës dhe jotërheqës të gjinisë meshkullore në
ma{
ki
pol
vo
odnos
na
varijablite
Ls – “E”
raport me variablet Ls - “E” - linja dhe Li – Linija i Li – “E” – Linija (p>0.05) (Tab. 3).
“E” - Linja (p> 0.05) (Tabela 3).
Tabela 3. Distanca e buzës së poshtme dhe të sipërme në raport me “E”- linjën
tek personat meshkuj tërheqës dhe jotërheqës
Tabela 3 Rastojanie na gorna i dolna usna vo odnos na "E" - linijata kaj
privle~ni i neprivle~ni ma{ki lica
Idealet dhe standartet e ndryshimit të
bukurisë ndryshojnë me kalimin e kohës.12
Literatura e ortodoncisë disponon standardet
cefalometrike dhe estetike të cilat janë
karakteristikë e një fytyre të mrekullueshme
dhe atraktive në pjesë të ndryshme të botës
dhe tek raca të ndryshme. Shumë autorë nëpërmjet kërkimeve të tyre, më saktë nëpërmjet
analizave më të hollësishme të këndeve të
fytyrës, dimensioneve dhe proporcioneve,
kontribuan në përcaktimin e karakteristikave
kraniofaciale tek njerëzit atraktiv në vende të
ndryshme në botë.
Nëpërmjet studimit tonë i kemi përcaktuar karakteristikat kraniofaciale tek fytyrat
atraktive mashkullore në R.e Maqedonisë, më
saktë, u bënë analiza të detajuara të këndeve të
fytyrave, dimensioneve dhe proporcioneve,
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
Idealite i standardite za ubavina se
menuvaat so tek na vreme. Ortodontskata
literatura raspolaga so kefalometriski
i estetski standardi koi se obele`je na
edno ubavo i atraktivno lice vo razli~ni
delovi vo svetot i kaj razli~ni rasi.
Mnogu avtori preku svoite istra`uvawa,
poto~no preku podetalna analizi na
licevite agli, dimenzii i proporcii, pridonele vo odreduvaweto na kraniofacijalnite karakteristiki kaj atraktivnite
lica vo razli~ni podra~ja vo svetot.
Preku na{ata studija gi odredivme
kraniofacijalnite karakteristiki kaj
atraktivnite ma{ki lica na podnebjeto na
R. Makedonija, poto~no, bea napraveni
podetalni analizi na licevite agli,
dimenzii i proporcii, so cel da se utvrdi
174
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
me qëllim që të përcaktohet nëse
ekzistojnë masa unifikuese që mund të
përdoren në ortodonci dhe në kirurgjinë
maksilofaciale
(referenca)
për
modifikime dentofaciale.
Rezultatet nga analizat e kryera, në lidhje
me raportin sagital nofullor tek individët e
anketuar atraktiv dhe joatraktiv të gjinisë
mashkullore treguan dallim të ulët sinjifikues
(p <0,05) në raport me këndet SNB dhe
SNPg. Vlera më e mëdha mesatare e këndeve
SNB (79,88889) dhe SNPg (81,05556) tek
personat atraktiv të gjinisë mashkullore në
raport me joatraktivët, tregon në raportin
poanterior në pikën B në raport me bazën
kraniale, gjegjësisht në nofullën e poshtme në
raport me rrafshin e bazës së parme kraniale e
njëkohësisht edhe vendosja poanteriore e
nofullës (pika kockore naprominente e
mjekrës - Pg) në raport me bazën kraniale,
përderisa vlera e t- testit në raport me këndin
ANB dhe Wits nuk treguan dallim të
rëndësishëm statistikor (p> 0,05), e që tregon
për ekzistimin e profilit të rrafsht me ind të
butë tek meshkujt atraktiv të anketuar në
raport me joatraktivët, e që është konfirmuar
edhe me vlerën e t-testit i cili tregoi dallime
statistikor sinjifikues për variablet NAPg (p
<0.01), NsSnPgs (p <0.01), NsNoPgs (p
<0,05), të cilat e përshkruajnë profilin lugor
(me ind të fort gjegjësisht skeletor dhe me ind
të butë).
Rezultatet e analizave telerëntgen
treguan vlera më të mëdha të këndit profilor
me ind të fortë NAPg, tek personat meshkuj
atraktiv (179,05556 ± 2,50493), në raport me
joatraktivët (175,61905 ± 3,86037); vlerë më
të madhe të këndit profilor me ind të butë pa
hundën NsSnPgs, tek personat atraktiv
meshkuj (170,38889 ± 4,17850) në raport me
joatraktivët (164,95238 ± 5,25063) dhe vlerë
mesatare më madhe të këndit profilor me ind
të butë me hundën NsNoPgs, tek personat
atraktiv meshkuj (132,0556 ± 6,30231) në
raport me joatraktivët (127,90476 ± 4,01076).
Rezultatet tek të gjithë këto parametra
tregojnë tendencën e ekzistimit të profileve të
rrafshta me dominimin të vogël të hundës tek
personat atraktiv meshkuj në raport me
joatraktivët. Gjetjet tona janë në përputhje me
gjetjet e Czarnecki ST, Nanda RS, Currie
GF12 dhe Foster E13 përputhen me Nguyen
DD dhe Turley f.14.
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
dali postojaty unificirani merki
koi mo`e da se koristat vo ortodoncijata i maksilofacijalnata hirurgija kako parametri (referenci) za
dentofacijalni modifikacii.
Rezultatite od izvr{enite analizi vo
odnos na sagitaleniot vili~en odnos kaj
atraktivnite i neatraktivnite ispitanici od ma{ki pol poka`aa nisko signiofikantna razlika (p<0.05) vo odnos na
aglite SNB i SNPg. Pogolemata prose~na
vrednost na aglite SNB (79,88889) i
SNPg(81,05556) kaj atraktivnite individui
od ma{ki pol vo odnos na neatraktivnite,
uka`uva na poanterioren odnos na to~kata
B vo odnos na kranijalnata baza t.e. na
dolnata vilica vo odnos na ramninata na
predna kranijalna baza a voedno i
poanteriorna postavenost na bradata
(naprominentnata koskena to~ka na
bradata – Pg) vo odnos na kranijalnata
baza, doedeka vrednosta na t-testot vo
odnos na agolot ANB i Wits ne poka`a
statisti~ki zna~ajna razlika (p<0.05), {to
uka`uva na postoewe na poramen
tvrdotkiven profil kaj atraktivnite
ma{ki ispitanici vo odnos na neatraktivnite {to e potvrdeno i so vrednosta na
t-testot koja poka`a statisti~ki signifikantna razlika za varijablite NAPg
(p<0.01), NsNoPgs (p<0.05) koi go opi{uvaat profilniot konveksitet (tvrdotkiven odnos no skeleten i mekotkiven).
Rezultatite od telerentgenskite analizi poka`aa pogolema vrednost na tvrdotkivniot profilen agol NAPg, kaj atraktivnite ma{ki individui (179,05556±
2,50493), vo odnos na neatraktivnite
(175,61905± 3,86037); pogolema vrednost na
mekotkivniot profilen agol bez nosot
NsSnPgs, kaj atraktivni ma{ki individui
(170,38889± 4,17850) vo odnos na neatraktivnite (164,95238±5,25063) i pogolema
prose~na vreednost na mekotkivniot profilen agol so nosot NsNoPgs, kaj atraktivni ma{ki individui (132,0556±6,30231)
vo odnos na neatraktivnite (127,90476
±4,01076).
Rezultatite kaj site ovie parametri
uka`uvaat na trendot na postoewe na
ramni profili so pomala dominacija na
nosot kaj atraktivnite ma{ki individui
vo odnos na neatraktivnite. Na{ite naodi
se vo soglasnost so naodite na Czarneski ST,
Nanda RS, Currier GF12 i Foster E13 dodeka ne
se sovpa|aat so Nguyen DD i Turley P.14
175
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
Analizat e largesës së buzës së
epërme dhe të poshtme në raport me "E"
linjën e përshkruar nëpërmes variablës
linjës Ls - "E" dhe Li - "E". Linja te të
hulumtuarit atraktiv dhe joatraktiv të
gjinisë mashkullore nuk treguan ndryshim të
dukshëm statistikore (p<0.05). Rezultatet
tona nuk janë në pajtim me rezultatet e Foster13, Nguyen DD dhe Turley PK14.
Analizi na rastojanieto na
gornata i dolnata usna vo odnos na “E”
Linijata opi{ano preku varijablite
Ls-"E" Linija i Li-"E" – Linija kaj
atraktivnite i neatraktivnite ispitanici od ma{ki pol ne poka`aa statistiki zna~ajna razlika (p<0.05) Na{ite
naodi ne se soglasnost so naodite Foster13
Nguyen DD i Turley PK14
Zaklu~ok
Përfundimi
Mbi bazën e rezultateve të fituara nga
hulumtimet kraniometrike telerëngen dhe
analizat e bëra krahasuese të karakteristikave
kraniofaciale tek personat meshkuj tërheqës
dhe jotërheqës erdhëm në përfundim se
personat meshkuj tërheqës kanë kënd më të
madh dhe SNB dhe SNPg (p <0,05), profil
lugor me ind të butë më të vogël NAPg (p
<0.01), NsSnPgs (p <0.01), NsNoPgs (p
<0,05), që shkon në favor të faktit se, në kohën
e sotme moderne perceptimi i profilit ideal
mashkullor është profil i drejtë, me dominim
të vogël të hundës.
Çdo ortodont që i shqyrton parametrat
cefalometrik së shpejti vjen në përfundim se të
gjitha strukturat edhe të forta edhe të buta,
lëvizin në madhësi dhe formë. Pjesa më e
rëndësishme ka të bëjë me mënyrën se si
pjesët e veçuara bashkohen në mes veti dhe
formojnë një harmoni funkcionale, ose
paraqiten mekanizma që e prishin rrjedhën
normale dhe shkaktojnë displasion.
Në emër të gjithë asaj që u tha më parë do
t’i citoj fjalët e Angle gati para një shekulli në
konceptimin e ortodoncisë bashkëkohore:
“Nuk është më qëllimi kryesor dhe vetëm për
të arritur harmoninë dentale, por harmonizimin e gjithë dentisisë me strukturat e tjera të
kokës”.
Roli i ortodontëve dhe ortodoncisë si
shkencë në korrigjimin e disproporcioneve të
fytyrës dhe arritjen e një estetike të duhur të
fytyrës me pamje harmonike është e madhe,
megjithatë fytyra atraktive nuk mund shpjegohet komplet dhe të karakterizohet nëpërmjet parametrave objektiv të përshkruara
10,15,16, të cilët shfrytëzohen në ortodonci,
më saktë çdo herë duhet të merret parasysh se
perceptimi subjektiv i një fytyre të bukur është
i ndikuar edhe nga faktorë të tjerë siç janë:
ngjyra e fytyrës, e flokëve, shprehja e fytyrës
si dhe mjedisi kulturor që e rrethon.17,22
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
Vrz osnova na dobnienite rezultati od
izvr{enite kraniometriski telerentgenski ispituvawa i izvr{enite sporedbeni analizi na kraniofacijalnite
karakteristiki kaj privle~ni i neprivle~ni lica od ma{ki pol dojdovme do
zaklu~ok deka pruivle~nite ma{ki individui imaat pogolem SNB agol i SNPg
(p<0.05), pomal mekotkiven i tvrdotkiven
profilen
konveksitet
NaPg(p<0.01),
NsSnPgs (p<0.05), {to odi vo prilog na faktot deka, vo dene{no moderno vreme percepcijata na idealen ma{ki profil e prav
profil, so pomala dominacija na mnosot.
Sekoj onoj ortodont koj gi ispituva
kefalometriskite parametri nabrzo
doa|a do zaklu~ok deka site strukturi i
meki, vo golemina i forma. Najva`niot
del se odnesuva na na~inot na koj
poedinite delovi se spojuvaat me|usebno i
formiraat edna funkcionalna harmonija,
ili pak se javuvaat mehanizmi koi go
poremetuvaat
normnalniot
tek
i
predizvikuvaat displazija.
Vo ime na seto prethodno ka`ano }e gi
citiram zborovite koi gi ka`al Angle
pred skoro eden vek pri koncipiraweto na
sovremenata ortodoncija: “Pove}e ne e
glavna, i edninstvena cel postignuvawe na
dentalna harmonija tuku harmonizirawe
na celata denticija so ostanatite strukturi na glavnata”.
Ulogata na ortodontite i ortodoncijata kako nauka vo koristeweto na
licevite disproporcii i postignuvawe na
edna pravilna liceva estetika so harmoni~en izgled i ogromna, me|utoa facijalnata atraktivnost ne mo`e komopletno
da se objasni i okarakterizira preku
objektivnite parametri 10,15,16, koi se
koristat vo ortodoncijata, poto~no sekoga{ treba da se ima vo predvid deka
subjektivnata percepcija na edno ubavo
lice e afektirana i od drugi faktori kako
{to se: boja na lice, kosa, liceva
ekspresija kako i kulturnata okolina {to
go opkru`uva 17-22
176
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
UDK: 611.716-055.1
REVIEW PAPER (RP)
DIFERENCES IN SAGITAL JAW RELATIONSHIP AND PROFILE CONVEXITY
BEETWEN ATTRACTIVE AND NOATTRACTIVE MALE FACES
Abstract
Ideals and standards for beauty change with time. In the past more flat and concave
(retruded) profiles were preferred. What is the trend among Macedonian males today?
In order to answer the question we set the following goal: To determine the diferences in
sagital jaw relationship and profile convexity beetwen attractive and noatractive males
which will reflect the preferred profile in modern time.
Material and methods: The study was performed on 39 males ranging in age between 14-25
years who have finished orthodontic treatment or who have not received orthodontic treatment and have normal occlusion. The term “Normal occlusion” is accepted for Angle Class I
occlusal relationship. Facial attractiveness was assessed by using an-face photographs examined by a panel of 50 students. For ranking facial attractiveness VAS-Visual Analog
Scale was used. After this subjective assessment subject photos were divided in two groups:
– Attractive
– No attractive,
Craniofacial morphology was determined by using lateral head film. Cephalometric analyses included measuring of sagittal jaw relationship, profile convexity and lip position.
The data obtained from cephalometric analyses were compared between the groups Results: Results of this study reveals that when comparing attractive with noattractive males,
the attractive Macedonian males had larger SNB angle and SNPg (p<0.05), the soft tissue
and hard tissue profile convexity was smaller (p<0.01) and there was no statistical diference
in distances of the upper and lower lips to the Esthetic line (p>0.05).
Conclusion: Based on our findings we can concluded that more flat profiles are preferred today, actually perception of an ideal male profile in modern times is flat profile with
smaller dominance of the nose.
Key words: Face, esthetics, craniofacial morphology, occlusion.
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
177
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
Literatura
1. Vargo JK, Gladwin M, Ngan P. Association between ratings of facial attractiveness and
patients’ motivation for orthognathic surgery. Ortho Craniofacial Res. 2003; 6:63–71
2. Ricketts RM. Divine proportion in facial esthetics. Clin Plast Surg. 1982; 9:401–422.
3. Herzberg , B.L: Facial esthetics in relation to orthodontic treatment. Angle
Orthod
22:3-22, 1952
4. Howell F. C. Early Man. New York, Time Inc,1965, pp. 155-163
5. Peck S, Peck L. Selected aspects of the art and science of facial esthetics. Semin Orthod.
1995; 1:105–126. )
6. Peck S, Peck H. The aesthetically pleasing face. Trans Eur Orthod Soc. 1971;175–184
7. Tedesco LA, Albino JE, Cunat JJ, Slakter MJ, Waltz KJ. A dental-facial attractiveness
scale. Am J Orthod. 1983; 83:44–46.
8. Schaefer K, Fink B, Mitteroecker P, Neave N, Bookstein FL. Visualizing facial shape regression upon 2nd to 4th digit ratio and testosterone. Coll Antropol. 2005; 29:415–419.
9. Isiksal E, Hazar S, Akyalcin S. Smile esthetics: perception and comparison of treated and
untreated smiles. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 2006; 129:8–16
10. Arnett W, Bergman R. Facial keys to orthodontic diagnosis and treatment planningPart I.
Am J Orthod. 1993; 103:299–312.
11. Todd SA, Hammond P, Hutton T, Cochrane S, Cunningham S. Perceptions of facial aesthetics in two and three dimensions. Eur J Orthod. 2005; 27:363–369.
12. Peck H, Peck S. A concept of facial esthetics. Angle Orthod. 1970; 40:284–318.
13. Foster E. Profile preferences among diversified groups. Angle Orthod. 1981;
43:316–325.
14. Woolnoth T. The Study of the Human Face. London, UK: W. Teedie; 1895:181–244
15. Giddon DB. Orthodontic applications of psychological and perceptual studies of facial
esthetics. Semin Orthod. 1995; 1:82–93
16. Peck S, Peck H. The aesthetically pleasing face. Trans Eur Orthod Soc. 1971;175–184
17. Iliffe AH. A study of preferences in feminine beauty. Br JPsychol. 1960;51:267–273.
18. Michiels G, Sather AH. Validity and reliability of facial profileevaluation in vertical and
horizontal dimensions from lateralcephalograms and lateral photographs. Int J Adult
OrthodOrthognath Surg. 1994;9:43–54.
19. Perseo G. The ‘‘Beauty’’ of homo sapiens: standard canons,ethnical, geometrical and
morphological facial biotypes. Anexplained collection of frontal north-Europide contemporary beauty facial canons. Part I. Virtual J Orthod. 2002;30:150–162.
20. Powell SJ, Rayson RK. The profile in facial aesthetics. Br J Orthod. 1974;3:207–215.
21. Riggio RE, Wideman K, Salinas T. Beauty is more than skin deep: components of attractiveness. Basic Appl Soc Psychol. 1991;12:423–439
22. Woolnoth T. The Study of the Human Face. London, UK: W. Teedie; 1895:181–244.
APOLONIA 13•26, f.169-178, Nëntor 2011
178
APOLONIA 13•26,str.169-178, Noemvri 2011
KONGRESI I II-të
MBARËKOMBËTAR I
STOMATOLOGJISË ME
PJESËMARRJE
NDËRKOMBËTARE
VTOR SEALBANSKI
KONGRES NA
STOMATOLOGIJA SO
ME|UNARODNO
U^ESTVO
Nga data 20,21 dhe 22 tetor të këtij viti u
mbajt, në qytetin e Prishtinës gjegjwsisht nw
hotelin ,,Emerald”, u mbajt Kongresi i dytë
mbarëkombëtar i stomatologjisë me pjesëmarrje ndërkombëtare, i cili u organizua nga
Shoqata e stomatologëve të Republikës së Kosovës si nikoqire e rradhës së bashku me Shoqatën Dentare Shqiptare nga Shqipëria dhe
Shoqërinë Stomatologjike Shqiptare nga
Maqedonia. Kongresi i Parë i këtillë siç dihet u
mbajt në Tiranë ndërsa tjetri që vjen me rradhë
pra i treti do të mbahet pas dy vitesh (në tetor të
vitit 2013), këtu në vendin tonë dhe nikoqire do
të jetë Shoqëria Stomatologjike Shqiptare.
Në këtë Kongres morrën pjesë mbi 500 pjesëmarrës dhe ligjërues nga SHBA-të, Italia, Shqipëria,
Kosova, Maqedonia, Kroacia dhe vende të tjera.
Kishte shumë punime shkencore të Kongresit, të cilat
u prezentuan në formë të ligjeratave plenare, prezentimeve orale apo poster prezentimeve. Prandaj
edhe kësaj rradhe pjesëmarrësit kishin mundësi të
ndjekin punimet nga më të larmishmet në lëmi të
ndryshme të stomatologjisë.
Ky Kongres u shoqërua edhe me manifestime të tjera përcjellëse si hapja solemne së
bashku me koktejin, darka solemne, tryeza e
rrumbullakët si dhe ekspozita dentare ku disa
ndërmarrje që merren me shitjen dhe distribuimin e materialeve stomatologjike patën
mundësi ti prezentojnë risitë nga materiale të
ndryshme stomatologjike.
Dr. Xhelal Ibraimi
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
Od 20-22 oktomvri 2011 godina,vo
gradot Pri{tina, poto~no vo hotel ,,Emerald,, se odr`a sealbanskiot Kongres so
me|unarodno u~estvo vo organizacija na
Zdru`enie na stomatolozi od Republika
Kosovo kako doma}in zaedno so Albanskoto stomatolo{ko Zdru`enie od Albania i Stomatolo{koto Dru{tvoto na
Albancite od Makedonija.Prviot kongres
se odr`a vo Tirana pred dve godini a sledniot predstojuva po dve godini (oktomvri
2013), ovde vo na{ata zemja kade doma}in }e
bide Stomatolo{koto Dru{tvo na
Albancite.
Vo ovoj Kongres zedoa u~estvo nad 500
u~esnici i predava~i od SAD, Italija,
Germanija, Albanija, Kosovo, Makedonija,
Hrvatska, i drugi zemji. Bea prezentirani
vo forma na nau~ni trudovi na kongresot i
toa vo forma na plenarni predavawa, usni
i poster prezentacii.I zatoa ovoj pat
u~esnicite imale mo`nost da gi sledat
trudovite od razli~ni oblasti na
stomatologija.
Ovoj Kongres be{e pridru`uvan i od
drugite propratni manifestacii kako:
Sve~enoto otvarawe zaedno so koktelot,
sve~ena ve~era, trkalezna masa kako i dentalna ekspozita kade {to nekoi pretpriatia koi se zanimavaat so proda`ba i
distribucija na stomatolo{ki materijali
imaa mo`nost da gi prezentiraat novinite
od raznite stomatolo{ki materijali.
D-r Xelal Ibraimi
179 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
POSTEDUKATIVEN
SEMINAR PO
STOMATOLOGIJA
SEMINAR
POSTEDUKUES NGA
STOMATOLOGJIA
Shoqëria Stomatologjike Shqiptare, sipas
planit vjetor të aktiviteteve edukative t¸ vazhdueshme profesionale të parapara për vitin
2011, më 15.05.2011, organizoi dhe mbajti
seminarin e dytë për këtë vit pas atij të mbajtur
në Gostivar më 15 mars të po këtij viti. Kësaj
radhe temat ishin nga lëmi i sëmundjeve të
dhëmbit, sëmundjeve të gojës dhe protetik¸s
stomatologjike.Ligjërues të këtij seminari ishin
Stomatolo{koto Dru{tvo na Albancite, so godi{niot plan na profesionalno
edukativnite aktivnosti, predvideni za
2011 godina, na 15.05.2011, go organizira i
go odr`a vtoriot postedukativen seminar
za ova godina po toj odrćaniot vo Gostivar
na 18 mart. Ovoj pat temite bea od oblasta
na bolestite na zabot, bolestite na ustata
i stomatolo{ka protetika. Predavaa
profesori na Stomatolo{kite fakulteti
od Skopje, Pri{tina Tirana i Sofija
profesorë të Fakultetit të Stomatologjis¸ nga
Shkupi, Prishtina Tirana e Sofia (Bullgari).
Pjesëmarja e kolegëve stomatologë si
zakonisht, ishte e mjaftueshme, gjë që tregon
për nivelin e lartë të përgjegjësisë të Shoqërisë
Stomatologjike Shqiptare që në vazhdimësi të
organizojë dhe mbajë ligjerata me interes të
gjërë për kolegët tanë.
Pjesëmarësve në fund iu ndanë çertifikata të akredituara nga Dhoma e Stomatologëve të Maqedonisë të vlerësuara me nga 12
pikë për pjesëmarje aktive dhe 8 pikë për
pjesëmarje pasive, të cilat do të vlejnë për
licencim dhe rilicencim n¸ vazhdim¸si.
(Bulgarija).
U~estvoto na kolegite stomatolozi
be{e na zavidno nivo kako i sekoga{,{to
poka`uva za serioznosta na dru{tvoto
koja se obiduva vo kontuiranost da
organizira i odr`uva seminari, kongresi
i simpoziumi koi se vo interes na na{ite
kolegi.
Na krajot na predavawata na
u~esnicite im bea podeleni sertifikati
akreditirani od Stomatolo{kata Komora
na Makedonija vrednuvani so 12 bodovi za
aktivno a 8 za pasivno u~estvo, koi }e
va`at za licencirawe i relicencirawe.
Dr. Fadil Azizi
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
D-r. Fadil Azizi
180 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
POSTEDUKATIVEN
SEMINAR PO
STOMATOLOGIJA
SEMINAR
POSTEDUKUES NGA
STOMATOLOGJIA
Shoqata e stomatologëve Apolonia e cila
vepron në kuadër të Shoqërisë Stomatologjike
Shqiptare, sipas planit vjetor të aktiviteteve
edukative të vazhdueshme profesionale të
parapara për vitin 2011, më 18.09.2011,
organizoi dhe mbajti seminarin e dytë për këtë
vit pas atij të mbajtur në Gostivar më 15 mars
të po këtij viti. Kësaj radhe temat ishin nga
lëmi i sëmundjeve të dhëmbit, sëmundjeve të
gojës, kirurgjisë orale dhe protetikës stomatologjike. Ligjërues të këtij seminari ishin
profesorë të Fakultetit të Stomatologjisë nga
Shkupi, Prishtina e Tirana.
Pjesëmarja e kolegëve stomatologë si
zakonisht, ishte e mjaftueshme, gjë që tregon
për nivelin e lartë të përgjegjësisë të degëve të
Shoqërisë Stomatologjike Shqiptare që në
vazhdimësi të organizojnë dhe mbajnë ligjerata me interes të gjërë për kolegët tanë.
Pjesëmarësve në fund iu ndanë çertifikata të akredituara nga Dhoma e Stomatologëve të Maqedonisë të vlerësuara me nga 12
pikë për pjesëmarje aktive dhe 8 pikë për
pjesëmarje pasive, të cilat do të vlejnë për
licencim dhe rilicencim në vazhdimësi.
Dr. Irfan Hoxha
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
Zdru`enieto na stomatolozi Apolonia pri Stomatolo{koto Dru{tvo na
Albancite, so godi{niot plan na profesionalno edukativnite aktivnosti, predvideni za 2011 godina, na 18.09.2011, go
organizira i go odr`a vtoriot postedukativen seminar za ova godina po toj
odrćaniot vo Gostivar na 18 mart. Ovoj
pat temite bea od oblasta na bolestite na
zabot, bolestite na ustata, oralna hirurgija i stomatolo{ka protetika. Predavaa
profesori na Stomatolo{kite fakulteti
od Skopje, Pri{tina Tirana.
U~estvoto na kolegite stomatolozi
be{e na zavidno nivo kako i sekoga{,{to
poka`uva za serioznosta na dru{tvoto
koja se obiduva vo kontuiranost da
organizira i odr`uva seminari, kongresi
i simpoziumi koi se vo interes na na{ite
kolegi.
Na krajot na predavawata na
u~esnicite im bea podeleni sertifikati
akreditirani od Stomatolo{kata Komora
na Makedonija vrednuvani so 12 bodovi za
aktivno a 8 za pasivno u~estvo, koi }e
va`at za licencirawe i relicencirawe.
D-r. Irfan Hoxa
181 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
KONGRESI I 23-TË I
ASOCIACIONIT
INTERNACIONAL TË
STOMATOLOGËVE PËR
FËMIJË
23-TI KONGRES NA
INTERNACIONALNAT
A ASOCIJACIJA NA
DETSKI
STOMATOLOZI
Nga 15-18 qershor 2011, në Qendrën
Internacionale për Konferenca në Athinë u
mbajtë kongresi i 23-të i Asociacionit Internacional të stomatologëve për fëmijë (IAPD),
ku morën pjesë 1300 pjesëmarrës nga e gjithë
bota . Kongresi ishte organizuar nga ana e
shoqatës së stomatologëve grek për fëmijë,
nën përkujdesjen e Fakultetit Stomatologjik
pranë Universitetit të Athinës, Ministrisë
greke për Shëndetësi dhe Solidaritet Social.
Asociacioni Internacional i stomatologëve për
fëmijë është formuar në vitin 1969 me
anëtarësi të 31 kombeve, e cila në vitin 2009 u
rrit në asocioacion me 56 kombe. Kongresi
mbahet në vende të ndryshme anëtare në çdo
të dytin vit. Në kongres morën pjesë edhe
përfaqësues nga Sllovenia, Kroacia, Maqedonia, Sërbia, Kosova dhe Bosnja e
Hercegovina.
Këtë vit programi shkencor përfshinte
një para - simpozium shkencor, dy para –
seminare kongresi dhe dy para – punëtori kongresi. Programi kryesor shkencor përfshinte 6
simpoziume, 1 debat dhe 19 ligjërues të ftuar
nga Amerika, Gjermania, Finlanda, Austria,
Australia, Danimarka, Britania e Madhe dhe
Greqia.
Tema kryesore në këtë kongres ishte
qasja interdisiplinore në stomatologjinë e
fëmijëve. Përcaktimi i ndër varësisë së
shëndetit oral dhe të përgjithshëm rezultoi në
kyçjen e stomatologjisë së fëmijëve ndërmjet
specialistëve, të cilët janë përgjegjës për gjendjen e përgjithshme shëndetësore të fëmijëve,
adoleshentëve dhe pacientët me nevoja të
veçanta. Në kontekstin e temës kryesore të
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
Od 15-18 juni 2011, vo Internacionalniot centat za konferencii na
Atina se odr`a 23-iot kongres na
Internacionalnata asocijacija na detski
stomatolozi (IAPD), kade {to zedoa
u~estvo nad 1300 u~esnici od celiot svet.
Kongresot be{e organiziran od strana na
Gr~koto zdru`enie na detski stomatolozi,
a pod pokrovitelstvo na Stomatolo{kiot
fakultet pri Atinskiot Univerzitet i
Gr~koto ministerstvo za zdravstvo i
socijalna
solidarnost.
Internacionalnata asocijacija na detski stomatolozi
e formirana vo 1969 god. so ~lenstvo na 31
nacija,koja vo 2009 prerasna vo asocijacija
so 56 nacii.Kongresot se odr`uva vo
razli~ni zemji ~lenki sekoja vtora godina.
Na kongresot zedoa u~estvo i pretstavnici od Slovenija, Hrvatska, Makedonija,
Srbija, Kosovo i Bosna i Hercegovina.
Ovaa godina nau~nata programa vklu~uva{e eden pred-kongresen simpozium,dva
pred-kongresni seminari i dve predkongresni rabotilnici.Glavnata nau~na
programa opfa}a{e 6 simpoziumi,1 debata
i 19pokaneti predava~i od Amerika,
Germanija, Finska, Avstrija, Avstralija,
Danska, Velika Britanija i Grcija.
Glavna tema na ovoj kongres be{e
Interdisciplinaren pristap vo detskata
stomatologija. Utvrduvaweto na me|usebnata zavisnost na oralnoto i op{toto
zdravje rezultira{evo vklu~uvawe na detskata
stomatologija
pome|u
specijalnostite koi se odgovorni za celokupna
zdravstvena sostojba na decata, adolescentite i pacientite so posebni potrebi.
Vo kontekst na glavnata tema na Kon-
182 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
Kongresit, profesionist nga disiplina të
ndryshme stomatologjike dhe mjekësore ishin në gjendje që ta shfaqnin
rëndësinë e punës së përbashkët nga e
cila do të rezultoj përmirësimi i shëndetit tek
fëmijët. Kongresi i ardhshëm IAPD 2013 do të
mbahet në Seul, Kore.
Ass.dr.Vesna Ambarkova
Klinika stomatologjike dhe
preventive për fëmijë
Fakulteti stomatologjik - Shkup
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
gresot, profesionalci od razli~ni
stomatolo{ki i medicinski disciplini bea vo mo`nost da ja prika`at
va`nosta na zaedni~koto rabotewe od
koe }erezultira podobruvaweto na
zdravjeto kaj decata. Sledniot kongres
IAPD 2013 }e se odr`i vo Seul, Korea.
Ass .d-r. Vesna Ambarkova
Klinika za detska i preventivna
stomatologija
Stomatolo{ki fakultet-Skopje
183 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
Dr. Iniz Ajeti mr. sci
03.06.1963 - 02.06.2010
PËRKUJTIM
POMEN
Shoqëria Stomatologjike Shqiptare më
04.06.2011 organizoi dhe mbajti orë përkujtimore me rastin e njëvjetorit të ndarjes nga jeta
të ish-kryetarit të saj Mr. Sci. Iniz Ajetit. Në të
njëjtën ditë u bënë homazhe pranë varrit të tij
nga ana e kolegëve, bashkëpunëtorëve, profesorëve dhe të afërmëve të tij.
Në anfiteatrin e Fakultetit të Shkencave
Mjekësore pranë USHT-së, u mbajt ora
përkujtimore ku njëkohësisht u shfaq edhe një
dokumentar i shkurtër kushtuar jetës dhe
veprës të dr. Iniz Ajetit, i cili gjatë jetës së tij
profesionale mori pjesë aktive në organizimin
e aktiviteteve të ndryshme profesionale seminareve, simpoziumeve, kongreseve etj. Ishte
bashkëthemelues i shoqatës së stomatologëve
APOLONIA që nga viti 1997 e këndej, e më
vonë më, 25.09.2005 me formimin e Shoqërisë Stomatologjike Shqiptare u bë kryetar i
parë i saj, mandat të cilin e gëzoi deri në
momentet e fundit të jetës së tij. Kujtimet e
tyre për punën dhe angazhimin profesional
dhe shkencor të dr. Iniz Ajetit i evokuan,
kryetari Shoqërisë Stomatologjike Shqiptare
dr. Xhelal Ibraimi, mandej kryetari i Shoqatës
së Stomatologëve të Republikës së Kosovës
Mr.Sci. Ali Gashi, kryetari i Shoqatës së Kirurgëve OMF të Shqipërisë dr. Esat Bar-
Stomatolo{koto Dru{tvo na Albancite na 04.06.2011 organizira{e i odr`a
komemorativen ~as po povod ednogod{nata
razdelba od `ivotot na nejziniot porane{en pretsedatel Mr. Sci. Iniz Ajeti. Na
istiot den mu be{e oddaden po~it na negoviot grob od strana na svoite kolegi, sorabotnici, profesori i negovite rodnini.
Vo amfieteatarot na Fakultetot na
Medicinski nauki pri DUT, se odr`a
pomen ~as kade istovremeno se prestavuva{e i eden kratok dokumentarec posveten
na `ivotot i deloto na d-r Iniz Ajeti koj
za vreme na negoviot profesionalen
`ivot zede aktivno u~estvo vo organiziraweto na aktivnostite na razli~ni
stru~ni seminari, simpoziumi, kongresi i
dr. Toj be{e soosnova~ na zdru`enieto na
stomatolozi APOLONIJA od 1997 god
navamu, a podocna vo 25.09.2005 so formiraweto na Stomatolo{koto Dru{tvo na
Albancite stana nejzin prv pretsedatel,
mandat koj go u`ival do poslednite
momenti od svojot `ivot.
Nivnite momenti za rabotata,
stru~noto i nau~noto anga`irawe na d-r
Iniz Ajeti, gi evociraa, pretsedatelot na
Stomatolo{koto Dru{tvo na Albancite
d-r Xelal Ibraimi, potoa Pretsedatelot
na Zdru`enieto na Stomatolozi na Republika Kosovo Mr. Sci. Ali Ga{i,
pretsedatel na Zdru`enieto na Hirurzite
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
184 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
dhoshi, pastaj mentori i tij gjatë kohës
së specializimit prof.dr. Branko Vasilevski, mentori i doktoraturës prof. dr.
Ramazan Isufi i cili me këtë rast
familjes së dr.Iniz Ajetit i dhuroi një
ekzemplar të librit Kirurgjia Oro-MaksiloFaciale. Fjalë rasti pati edhe profesori dhe
miku nga Tirana prof.dr.Fejzi Keraj.
Në këtë orë përkujtimore dr.Iniz Ajeti u
shpall anëtar nderi i Shoqatës së Kirurgëve
OMF të Shqipërisë për kontributin dhe angazhimin e tij profesional në lëmin e Kirurgjisë
Maksilo-Faciale dhe kjo çertifikatë iu dorëzua
bashkëshortes së të ndjerit dr.Qanije Ajetit
nga ana e Kryetarit të Shoqatës dr.Esat
Bardhoshi.
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
OMG na Albanija d-r Esat Bardo{i,
potoa negoviot mentor za vreme na
specijalizacijata prof. d-r Branko
Vasilevski, doktorskiot mentor
prof d-r Ramazan Isufi koj vo ovoj
slu~aj na semejstvoto i podari edna
kopija od knigata Oro-maksilo-facijalna
Hirurgija. Spomen govor odr`a i profesorot i prijatelot od Tirana prof. d-r Fejzi
Keraj. Vo ovoj spomen ~as d-r Iniz Ajeti
be{e proglasen po~esen ~len na Zdru`enieto na Hirurzite OMF na Albanija za
negoviot prodones i profesionalnata
posvetenost vo oblasta na Oro-maksilofacijalnata Hirurgija i ovoj sertifikat i
be{e predaden na soprugata na po~inatiot,
d-r }anije Ajeti od strana na pretsedatelot
na Zdru`enieto d-r Esat Bardo{i.
185 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
TAKIMI I KRYESISË MA ANËTARËT
NË DEGËT E SAJ
Të nderuar kolegë,
Kryesia e re e Shoqërisë Stomatologjike
Shqiptare vendosi që të ketë takim të përafërt
me anëtarët e saj në të gjitha degët.
Takimi i rradhës në po të njëjtën ditë u
realizua në qytetin e Strugës buzëliqenit.
Njësoj sikurse në Dibër edhe këtu patëm një
takim të ngrohtë dhe të këndshëm. U fol pë
telashet e përditshmërisë në praktikën
Vizita e parë iu bë kolegëve nga qyteti i
Dibrës, ku Kryesia u prit ngrohtësisht nga ata.
Së pari kolegët u njoftuan me aktivitetet e
Shoqërisë për këtë vit, pastaj atyre iu dha
mundësia për t’u shprehur duke kritikuar,
sugjeruar dhe duke hedhur ndonjë ide. Kështu
Kryesia u pajtua në dëshirën dhe kërkesën e
stomatologjike me theks të veçantë problemet
që kishin me fondin e shëndetësisë. Ua bëmë
me dije se në kongresin e ardhshëm që
tradicionalisht e mbajmë në qytetin e tyre të
angazhohen më me përkushtim dhe se kryesia
do t’ua mundësojë këtë sepse edhe ashtu ata
janë edhe nikoqirë të kësaj ngjarjeje.
tyre që ndonjë aktivitet i shoqërisë të mbahet
edhe në qytetin e tyre. Pra u ra në pajtueshmëri
që seminari i shtatorit të vitit të ardhshëm të
organizohet dhe mbahet në qytetin e bukur të
Dibrës.
Në të kthyer nga Struga u ndalë edhe në
Kërçovë ku poashtu u takuam me kolegët e
këtij qyteti. Edhe këtu u fol për aktivitetet e
shoqërisë në përgjithësi dhë u la mundësia që
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
186 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
edhe në këtë vend të mbahet ndonjë
takim professional.
Pas kësaj vizite që iu bënë këtyre
qyteteve më pas Kryesia pati takim edhe
me anëtarët e degës më në numër të
se kësi lloj takimesh duhet pasur më
shpesh dhe që të arrihen qëllimet e përbashkëta për një përkujdesje të organeve
të shoqërisë ndaj kolegëve por edhe
afërsi të tyre ndaj Shoqërisë.
stomatologëve shqiptar dhe ky takim u
realizua për disa net rresht në lokalet e reja të
Shoqërisë në Tetovë e cila arriti që t’i ketë në
pronësi të përhershme dhe që njëherit do t’i
gëzojnë edhe gjeneratat e ardhëshme që do të
vijnë pas.
Një delegacion i ngushtë i kryesisë ishte
për vizitë në Tiranë në një aktivitet të stomatologëve atje dhe shfrytëzoi rastin në takim
me përgjegjësit më të thirrur të stomatologjisë
shqiptare ku kërkoj edhe njëherë mbështetjen
e gjithanshme nga ana e tyre lidhur me
Më pastaj takim të tillë me anëtarë të saj
pati edhe në Shkup, Gostivar dhe më në fund
edhe në Kumanovë. Gjithandej u tha se
Kryesia me punën e saj nuk ka ngelur pas nga
puna e pararendësve të saj por ka arritur bile
t’i jap një freski dhe të bëhet edhe më
profesionale në punën e saj
Pas këti takimi me kolegë anëtarë të saj
Kryesia së bashku me ta erdhën në përfundim
kongresin e vitit të ardhshëm që tanimë është
tradicional e që do ta organizojë dhe mbajë
Shoqëria Stomatologjike Shqiptare. Kështu
edhe ndodhi pasi që prof.dr.Ruzhdie Qafmolla
para shumë kolegëve kumtoi lajmin mbi
kongresin tone dhe i ftoi ata publikisht që të
marin pjesë në këtë tubim dhe jo vetëm
fizikisht por edhe me punime.
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
187 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
CONGRESS, SIMPOSIUMS, MEETINGS
Name of activity: Post educative seminar for Stomatology with international participation
Topic: “Preventive Stomatology”
Date: 18 March 2012
Location: Gostivar
Web site: www.albstom.org
Name of activity: Kongress of Apolonia with international participation “Dentistry today”
Topic: “Contemporary treatments in Dentistry”
Date: 15-June 2012
Location: Struga
Name of activity: Post educative seminar for Stomatology with international participation
Topic: Esthetic in Stomatology”
Date: 23 September 2012
Location: Dibër
Name of activity: Scientific Symposium with international participation
Topic: “Actualities in Dentistry”
Date: 02 December 2012
Location: Tetova
Name of activity: 17th Bass Congress will take place from 3-6 of May 2012, in Tirana,
Albania.
E-mail: [email protected]
Name of activity: 2012 FDI Annual World Dental Congress
Location: Hong Kong, 29 August – 1 September 2012
Name of activity: 2012 36th Annual Conference of European Prosthodontic Association
The Netherlands
APOLONIA 13 •26, f.179-188, Nëntor 2011
188 APOLONIA 13•26,str.179-188,Noemvri 2011
UDHËZIME PËR AUTORËT
Në revistën stomatologjike Apolonia publikohen punime burimore të cilët nuk janë botuar
më parë. Punimet i nënshtrohen recenzionit dhe
klasifikohen në këta kategori:
• Punime burimore shkencore
• Kumtesa pararendëse
• Punime Profesionale
• Ekspoze nga tubimet shkencore
• Vështrime
Në revistën Apolonia publikohen edhe tekste
të cilët nuk i nënshtrohen recenzionit dhe
klasifikohen në:
• Mendime dhe komente
• Shënime
Prezentime dhe informata nga praktika në
formë të shkresës ose përkthim i artikujve nga
literatura e huaj.
Në rubrika të veçanta publikohen edhe:
• Vështrime
• Prezentime librash
• Risi
• Kalendari i tubimeve të rëndësishme
shkencore dhe profesionale.
Tekstet nga lëmi i edukatës shëndetësore e
mjekësore në përgjithësi dhe tekstet nga lëmi i
edukatës shëndetësore stomatologjike në veçanti
do të rradhiten në rubrikat gjegjëse.
Udhëzimet për publikim të punimeve në
revistën stomatologjike Apolonia janë në harmoni
me porositë e International Committee of Medical
Journal Editors, Uniforms Requirements for
Maruscripts Subnitted to Biomedical Journals,
Ann Intern med. 1988; 108: 258-265.
Punimet për publikim i dërgohen redaksisë
në këtë adresë: Shoqëria Stomatologjike Shqiptare
(Revista Stomatologjike Apolonia), Qendra e Re
Tregtare, Kati II, lok. 7, 1200 Tetovë - Maqedoni.
Punimet që i nënstrohen reçenzionit mund të
kenë maksimalisht 16 faqe të shtypura.
Teksti nga punimet që nuk i nënshtrohet
reçensionit mund të ketë 12 faqe të shkruara.
Vështrimet, prezentimet e librave dhe risitë
mund të kenë maksimalisht 3 faqe të shtypura.
Revista botohet në tre gjuhë: shqip, maqedonisht dhe anglisht. Punimet të cilët arrijnë
vetëm në njërën gjuhë, redaksia e ruan të drejtën
për përkthim dhe botim të tyre edhe në gjuhët tjera
në të cilat botohet revista.
APOLONIA 13•26, f.189-194, Nëntor 2011
Teksti i punimit
Punimet e tëra mund të dërgohen në këtë
mënyrë:
Punimet, para se të sillen në redaksi duhet të
dërgohen me e-mail tek lektorët-përkthyesit e
autorizuar të Revistës APOLONIA. Shpenzimet e
përkthimit dhe lekturimit i bart vet autori. Pasi të
lekturoni materialin, të njëjtin e dërgoni në
e-mailin e revistës: [email protected]
Përkthyesit-lektorët e autorizuar janë:
1. Binas Pajaziti, tel: 075/268-778, e-mail:
[email protected]
(Për lekturim në gjuhën shqipe, përkthim
shqip-maqedonisht
dhe
anasjelltas).
2. Kujtim Ramadani, tel: 075/265-565,
e-mail: [email protected]
(Për lekturim në gjuhën angleze, përkthim shqip-anglisht dhe anasjelltas).
3. Zllata Kostoska, tel: 070/852-525, e-mail:
[email protected]
(Për lekturim në gjuhën maqedone;
përkthim maqedonisht-anglisht dhe
anasjelltas).
Data e fundit për pranim të punimeve:
Për botimin e numrit të majit: deri më 31
mars të vitit gjegjës.
Për botimin e numrit të dhjetorit: deri më 31
shtator të vitit gjegjës.
Punimet duhet të dorëzohen në redaksi të
lekturuara në tre gjuhë: shqip, maqedonisht dhe
anglisht.
Emri i autorit dhe bashkëautorëve të
dërgohet i plotë (emri dhe mbiemri), gjithashtu të
shënonet institucioni ku ai vepron.
Autorët nëse e përdorin shkrimin qirilik në
punimet e dërguara në formë elektronike atëherë
detyrimisht duhet të përdorin njërin prej këtyre
TTF fonteve: M_times.ttf; Mac C Times.ttf; Macedonian Times dhe të evitohet përdorimi i fonteve
sistemore.
Faqja e parë e punimit duhet të përmbajë:
Titullin e punimit, emrat e plotë të autorëve dhe
bashkëautorëve dhe emrin e institucionit ku
veprojnë.
Titulli i punimit: Të jetë i qartë dhe sa më i
shkurt. Autorët shkruhen me emrin dhe mbiemrin
189
APOLONIA 13•26,str.189-194, Noemvri 2011
e tyre të plotë. Pas kësaj shkruhet emri i
saktë i intitucionit ku është realizuar punimi. Emrat e institucioneve duhet të
shkruhen në rradhë të njëjtë sikurse emrat e
autorëve. Në të njëjtën faqe duhet të
shënohet adresa për korespodencë e autorit. Është
e domosdoshme që autorët në faqet pasuese të
punimit ta shkruajnë titullin e shkurtuar të punimit
edhe ate jo më shumë se 25 germa.
Abstrakti shkruhet në letër të veçantë dhe
nuk duhet të jetë më i gjatë se 160 fjalë. Abstrakti
duhet ti përmbajë faktet kryesore të punimit.
Prezentim të shkurtë dhe të saktë të problemit,
qëllimin e punimit, metodën e punës, rezultatet
(me të dhënat specifike dhe numerike) dhe konkluzionet themelore. Abstrakti në gjuhën angleze
shkruhet gjithashtu në letër të veçantë, ai e
përmban edhe titullin e punimit. Në abstrakt nuk
duhet të ketë shkurtesa dhe akronime. Abstrakti në
fund të tekstit duhet të ketë 3-5 fjalë kyçe të cilat
janë me rëndësi për klasifikimin dhe identifikim të
punimit dhe do të na ndihmojë në hartimin e
deskriptorit.
Hyrja: Paraqet prezentim të qartë dhe të
shkurtë të problemit dhe të qëllimit të punimit. Në
formë të shkurtë ceken punimet të cilët janë në
mënyrë direkte të lidhur me problemin të cilin e
shkoqit artikulli në fjalë. Në fillim të faqes ku
është hyrja edhe një herë shkruhet titulli i punimit,
por pa emrat e autorëve dhe të institucioneve.
Materialet dhe metodat të cilat janë përdorur në punim prezentohen shkurt por
mjaftueshëm që lexuesit t’i mundësohet përsëritja
e hulumtmit të përshkruar. Metodat paraqiten
sipas rrënditjes së përdorimit të tyre. Barërat
theksohen sipas emrit të tyre gjenerik. Metodat e
njohura nga literatura nuk përshkruhen, por vetëm
ceket e dhëna burimore në literaturë.
Rezultatet: duhet të jenë të saktë dhe qartë të
paraqitur. Vlerat e rezultateve duhet statistikisht
dhe në mënyrë profesionale të përpunohen.
Diskutimi dhe përfundimi: prezentohen
ndaras. Qëllimi i diskutimit është që të bëjë
interpretimin e rezultateve dhe krahasimin e tyre
me njohuritë ekzistuese me vlerë në atë lëmi, prej
nga dhe rrjedhin përfundimisht.
Tabelat dhe fotografitë
Punimi mund të shoqërohet me fotografi dhe
tabela
Tabelat: Çdo tabelë shkruhet ose vizatohet
në fletë të veçantë dhe jo në tekst, duhet të ketë
APOLONIA 13•26, f.189-194, Nëntor 2011
titull dhe numër rendorë i cili ndërlidhet me
tekstin.
Ilustrimet: Çdo ilustrim duhet të ketë
përshkrimin dhe numrin rendor me të cilin
paraqitet në tekst. Përshkrimi i fotografive legjenda shkruhet në fletë të veçantë sipas numrit
rendor. Fotografitë mund të jenë kolor ose bardh e
zi. Në shpinën e fotografive duhet të shkruhen
inicalet e autorit të parë si dhe titulli i shkurtuar.
Me anë të shigjetës duhet të tregohet pjesa e
epërme e fotografisë. Porositet që pjesët me
rëndësi në fotografi të shënohen me shigjetë ose
me shenja të përshtatshme. Të sëmurëve në
fotografi duhet t’u mbnulohet identiteti.
Vizatimet: Punohen në letër të bardhë, në
disketë ose në CD dhe dërgohen në origjinal.
Germat dhe shenjat doemos të jenë të qarta, të
kenë madhësi të njëjtë, përmasat të jenë të tilla që
çdo e dhënë me zvogëlim të ngel e qartë.
Shfrytëzimi i fotografive dhe tabelave nga burime
të ndryshme duhet të përcillet me të dhëna se nga
janë marrë.
Sipas rregullës, tabelat shënohen si “Tabelë”,
ndërsa i tërë fotodokumentacioni tjetër shënohet si
“Foto”. Tabelat dhe fotografitë nuk duhet të jenë
më shum se 12 në numër.
Përshkrimi i literaturës: Literatura shkruhet në fletë të veçantë. Sipas Stilit Vankuver.
Revistat duhet të përshkruhen me shkurtesa të cilat
përdoren në Index Medicus.
Klasifikimi i punimeve
Punimet të cilët botohen në revistë klasifikohen në: Punime burimore shkencore, kumtesa
pararendëse, punime profesionale, ekspoze nga
tubimet shkencore, vështrime, prezentime rastesh.
Vërejtje
Për profesionalizëm të punimeve përgjegjësi
mbajnë vet autorët dhe recenzuesit. Të gjitha
hulumtimet duhet të jenë në pajtueshmëri të plotë
me parimet themelore të deklaratës së Helsinkut
(World, Health Authority - 1975).
Punimet të cilët nuk jan shkruar sipas udhëzimeve të lartpërmendura nuk mund të pranohen
për botim.
Punimet në revistë publikohen sipas
rradhitjes së caktuar nga redaksia dhe jo sipas
arritjes së tyre.
Dorëshkrimet, fotografitë dhe dokumentacioni tjetër nuk kthehen, ndërsa të gjitha
shtojcat e botuara dhe botimet e veçanta janë në
pronësi të botuesit. Autorëve u takojnë nga 10
ekzemplarë të revistës.
190
APOLONIA 13•26,str.189-194, Noemvri 2011
UPATSTVA ZA AVTORITE
Vo stomatolo{koto spisanie “Apolonija” se objavuvaat izvorni trudovi koi
prethodno ne se objavuvani. Trudovite
podle`at na recenzija i se klasifikuvaat vo
ovie kategorii:
• Izvorno nau~ni trudovi
• Prethodni soop{tenija
• Stru~ni trudovi
• Izlagawa od nau~nite sobiri
• Pregledi
Vo spisanieto “Apolonija” se objavuvaat
isto taka tekstovi koi ne podle`at na
recenzija i se klasificiraat vo:
• Mislewa i komentari
• Bele{ki
Prikazi i soop{tenija od praksa vo oblik
na dopisi, ili prevodi na napisi od stranskata
literatura.
Vo posebni rubriki se objavuvaat i:
• Pregledi
• Prikazi na knigi
• Novini
• Kalendar na zna~ajni nau~ni i stru~ni
sobiri
Tekstovite od medicinskoto zdravstveno
vospituvawe voop{to, i od stomatolo{koto
zdravstveno vospituvawe posebno }e se
rasporedat vo soodvetnite rubriki.
Upatstvata za objavuvawe na trudovite vo
stomatolo{koto spisanie “Apolonija” se vo
soglasnost so preporakata na International Committee of Medical Journal Editors, Uniform Requirements for Manuscript Submitted to Biomedical Journals, Ann Intern Med 1988; 108: 258-265
Trudovite za objavuvawe se pra}aat do
uredni{tvoto na ovaa adresa: Stomatolo{ko
Dru{tvo na Albancite, (Stomatolo{ko spisanie “Apolonija”), Nov Trgovski Centar,
sprat II, lok. 7, 1200 Tetovo Makedonija.
Tekstot od trudovite {to podle`at na recenzija mo`e da ima maksimalno 16 pi{uvani
stranici.
Tekstot od trudovite {to ne podle`at na
recenzija mo`e da ima maksimalno 12
pi{uvani stranici.
Pregledite, prikazite na knigi i novinite mo`e da imaat maksimalno 3 pi{uvani
stranici.
Spisanieto se izdava na tri jazici:
albanski, makedonski i angliski. Za trudovite
{to pristignuvaat napi{ani samo na eden od
jazicite, uredni{tvoto go zadr`uva pravoto za
APOLONIA 13•26, f.189-194, Nëntor 2011
niven prevod i pe~atewe na ostanatite jazici
na koi se izdava spisanieto.
Tekst na trudot
Celiot trud mo`e da se isprati na vakov
na~in:
Trudovite, pred da se prataat vo
redakcijata treba da se ispra}aat so e-mail kaj
avtoriziranite
lektori-preveduva~i
na
spisanieto APOLONIA. Tro{ocite za
prevodot i lekturata sami gi snosuva samiot
avtor. Po lekturata na materialot istiot se
ispra}a na e-mail adresa na spisanieto:
[email protected]
Avtoriziranite lektori-preveduva~i se:
1. Binas Pajaziti, tel: 075/268-778, e-mail
[email protected]
(Za lektura na albanski jazik, prevod
albanski - makedonski i obratno)
2. Kujtim Ramadani, tel: 075/265-565,
e-mail [email protected]
(Za lektura na angliski jazik , prevod
albanski - angliski i obratno)
3. Slate Kostoska, tel: 070/852-525,
e-mail: [email protected]
(Za lektura na makedonski jazik,
prevod od makedonski na engleski i
obratno)
Posleden datum za priem na trudovite:
• Za izdavawe na majskiot broj: do 31 mart
na tekovnata godina.
• Za izdavawe na dekemvriskiot broj: do
31 septemvri na tekovnata godina.
Trudovite treba da se ispra}aat do redakcijata lekturirani na trite jazici: albanski,
makedonski i angliski.
Imeto na avtorot i sorabotnicite da se
isprati celosno (ime i prezime), istotaka da se
zabele`i i institucijata kade toj deluva.
Avtorite vo svoite trudovi koi gi ispra}aat vo elektronska forma, ako go upotrebuvaat kirili~noto pismo se dol`ni da
upotrebuvaat eden od ovie TTF fontovi:
M_times.ttf, Mac C Times.ttf, Macedonian tms.ttf, Mac
C Swiss.ttf, Macedonian Helv.ttf i da se izbegnuva
upotreba na fontovi koi sistemski go
menuvaat pismoto od latinski vo kirili~en.
Prvata strana od trudot treba da gi
sodr`i: Naslovot na trudot, imiwata na
avtorite-celosno ime i prezime i imeto na
institucijata kaj {to raboti.
Naslovot na trudot: Treba da e jasen i
pokratok. Avtorite treba da se zapi{uvaat so
191
APOLONIA 13•26,str.189-194, Noemvri 2011
polno ime i prezime. Potoa se pi{uva
polnoto ime na institucijata kade {to
trudot e realiziran. Imiwata na
instituciite treba da se pi{uvaat po
ist raspored so imiwata na avtorite. Na
istata stranica treba da se napi{e adresata na
avtorot za korespondencija. Zadol`itelno
avtorite vo slednite stranici na trudot da go
pi{uvaat naslovot na trudot vo skratena
forma i toa ne pove}e od 25 bukvi.
Apstrakt: se pi{uva na poseben list i ne
treba da bide podolg od 160 zborovi.
Apstraktot treba da gi sodr`i va`nite fakti
na trudot: kratka i jasna prezentacija na problemot, celta na trudot, metodot na rabota,
rezultatite (so specifi~ni i broj~ani
podatoci) i osnovnite zaklu~oci. Apstrakt na
angliski se pi{uva isto taka na poseben list.
Toj go sodr`i i naslovot na trudot. Vo apstraktot ne treba da ima kratenki i akronimi koi se
zna~ajni za klasifikacija i identifikacija na
trudot, a }e ni koristat za sostavuvawe na
deskriptorot.
Voved: Kratko i jasno go prezentira
problemot i celta na trudot. Kratko se spomenuvaat trudovite koi se direktno povrzani
so problemot {to go prika`uva spomenatiot
tekst. Na po~etokot na stranicata kade {to e i
vovedot, u{te edna{ se pi{uva naslovot na
trudot, me|utoa bez imiwata na avtorite i
instituciite.
Materijalite i metodite koi se
primeneti vo trudot se prezentiraat na opi{anoto istra`uvawe. Metodite se prika`uvaat spored rasporedot na nivnata primena.
Lekovite se naveduvaat spored nivnoto generi~no ime. Metodite, poznati od literaturata
ne se opi{uvaat, tuku se naveduva izvorniot
literaturen podatok.
Rezultatot treba da e precizno i jasno
prika`an. Zna~eweto na rezultatot treba
profesionalno i statisti~ki da se obraboti.
Diskusijata i zaklu~ocite se prika`uvaat odvoeno. Celta na diskusijata e interpretacija na rezultatite i nivno sporeduvawe
so postojnite va`ni soznanija vo taa oblast, od
kade {to proizleguvaat zaklu~ocite.
Tabeli i sliki
Trudot mo`e da bide pridru`en so tabeli
i sliki.
Tabeli: Sekoja tabela se pi{uva na poseben list a ne vo tekstot, treba da ima naslov
i reden broj koj se povrzuva so tekstot.
APOLONIA 13•26, f.189-194, Nëntor 2011
Ilustracii: sekoja ilustracija mora
da ima opis i reden broj so koj se pojavuva
vo tekstot. Opisot na slikata - legendata
se pi{uva na poseben list po reden broj.
Slikite mo`e da bidat kolor ili crnobeli. Na zadnata strana na slikata treba da se
napi{at inicijalite na prviot avtor, kako i
skrateniot naslov. So strelka treba da se
ozna~i gorniot del od slikata. Se prepora~uva
va`nite delovi od slikata da se ozna~at so
strelka ili so soodvetni znaci. Na pacientite
od slikata treba da im se pokriva identitetot.
Crte`i: Se izrabotuvaat na bela hartija,
na disketa ili na CD i se pra}a originalot.
Bukvite i znacite mora da bidat jasni, da imaat
ista golemina, proporciite treba da se takvi
{to sekoj podatok, so namaluvaweto }e ostane
jasen.
Koristeweto na slikite i tabelite od
razni izvori treba da bide prosledeno so
podatoci koi poka`uvaat od kade se zemeni.
Spored praviloto, tabelite se ozna~uvaat
so “Tabela”, a drugoto foto dokumentacija se
ozna~uva so “slika”. Tabelite i slikite ne
treba da se pove}e od 12 vo broj.
Popis na literaturata
Literaturata se pi{uva na poseben list
spored Stilot Vankuver. Spisanijata treba da
se prika`uvaat so kratenki koi se
upotrebuvaat vo INDEX MEDICUS
Klasifikacija na trudovite
Trudovite koi se objavuvaat vo spisanieto
se klasificiraat kako: Izvorno nau~ni
trudovi, prethodni soop{tenija, stru~ni
trudovi, izlagawa od nau~nite sobiri,
pregledi, prikazi na slu~ai.
Napomena
Za stru~nosta na trudovite odgovorni se
samite avtori i recenzentite. Site istra`uvawa treba da se vo soglasnost so osnovnite
principi na Helsin{kata deklaracija (World
Health Authority - 1975)
Trudovite koi ne se napi{ani spored
gorenavedenite upatstva ne mo`at da se primat
za objavuvawe.
Trudovite vo spisanieto se objavuvaat
spored odredeniot raspored od redakcijata, a
ne spored nivnoto pristignuvawe.
Rakopisite, slikite i drugata dokumentacija ne se vra}aat, a site prilozi i posebnite
izdanija se vo sopstvenost na izdava~ot. Na
avtorite im sleduvaat po 10 primeroci na
spisanieto.
192
APOLONIA 13•26,str.189-194, Noemvri 2011
INSTRUCTIONS TO AUTHORS
In journal of dentistry Apolonia will be published original papers which are not published previously. Papers are submitted to the reviewer’s report and are clasificate into these categories:
• Original scientific papers
• Preliminary communications
• Professional papers
• Conference papers
• Reviews
In journal Apolonia also will be published
texts wich don’t submitte to the reviewer’s report
and are clasificate in:
• Opinions and comments
• Noteses
Presentations and informations from the
practice such as paper or articles translated from
other languages.
In special columns also will be published:
• Reviews
• Books presentation
• News
• Calendar of important scientific and
profesional meetings.
Text about medical health education on generally, and stomatological health education in
particullary will be ranged on adeguate columns.
Instructions for preparation of manuscripts
submitted to journal of dentistri Apolonia are consistent with recomendations issued by the International Commitee of Medical Journal Editors, uniform requirements for Manuscripts Submitted to
Biomedical Journals, Ann Intern Med 1988; 108:
258-265.
The papers for publication should be addressed to: Shoqëria Stomatologjike Shqiptare (Journal of dentistry APOLONIA), Qendra e Re
Tregtare, Kati II, lok. 7, 1200 Tetova Macedonia.
Papers which are submitted to the rewiewer’s
report should not exceed 16 printed pages.
Papers which are not submited to the reviewer’s report should not exceed 12 printed pages.
Reviews, books presentations and news,
should not exceed 3 printed pages.
Journal is printed in three languages:
Albanien Macedonien and English. Papers which
are in one language, editorial staff keep the right to
translate into other printing languages of the
Journal.
APOLONIA 13•26, f.189-194, Nëntor 2011
Preparation of Manuscript
Papers should be submitted by following the
below-mentioned procedure:
Before being brought to our editorial office,
the papers should be sent to the authorized proofreaders – translators of Apolonia Magazine. The
translation/proofreading expenses are covered by
the authors of papers themselves. After you have
proofread/translated your papers, please send
them to the e-mail address provided:
[email protected]
Our authorized proofreaders/translators are
as follows:
1. Binas Pajaziti, Tel: 075/268-778, e-mail:
[email protected]
(Albanian language proofreading &
translation from Albanian into Macedonian and vice versa).
2. Kujtim Ramadani, Tel: 075/265-565,
e-mail: [email protected]
(English language proofreading & translation from Albanian into English and
vice versa).
3. Zllata Kostoska, Tel: 070/852-525, e-mail:
[email protected]
(Macedonian language proofreading &
translation from Macedonian into English and vice versa).
The deadline for submitting your papers is:
March 31st of the respective year for the May
issue; and
October 31st of the respective year for the
December issue.
Papers should be submitted to our desk
proofread in three languages: Albanian, Macedonian and English.
The name of the authors (and co-authors)
should be written in full, along with the name of
the institution where they work.
If authors send the paper in electronical form
and use cyrilic letter, they must use TTF fonts (for
example M_times.ttf; Mac C Times.ttf; Macedonian Times etc) and to avoid using fonts which in
system make change from latin to cyrilic letter.
Title page should contain: The title of the
paper, names of authors, their affiliations (institutions) and address for corespodence.
The title of the paper should be as short as
posssible. The authors are writed with their full
193
APOLONIA 13•26,str.189-194, Noemvri 2011
name and surname. Than is writed the
exacte name of the institution where is realised the paper. Institutions should follow
the sequence of the respective authors. In
the same page should be write the address
for correspodence. Is necessary that the authors
should added a running title of not more than 25
characters.
Abstract should be writen on a separate paper and should not exceed 160 words. It should
consist all substantial facts about presentation in
the paper: brief and precise account of the problem, aim of the study, methods used, significant
results (with specific and numerical data) and
main conclusions. Abstract in English should be
writhen on a separate paper and contain the title of
the paper. In abstract text, abbreviations and acronyms should be avoided.
Abstract should be followed by 3-5 key
words, most important for identification and
clasification of the paper contents and helpful in
identifying descriptors.
Introduksion should provide a brief and
concise account of the problem and aim of the
study. Previouns articles directly related to the
study should be briefly mentioned. The introduction section should be preceded by the title of the
paper writen on the top of the page (withaut the authors and institutions).
Materials and Methods used in the study
should be described briefly but clearly enough as
to allow the readers to repeat the study if they wish
to. The methods should be presented chronologically as they were used. Drugs should be cited by
their generic names. Methods known from literature should not be described but the original literature data listed.
Results should be presented clearly and accurately. Significance of the results should be statistically obtained.
Discussion and Conclusions should be written separately. The purpose of the Discussion is to
give an interpretation of the results and compare
them to the existing important knowledge in the
field, from which the Conclusions should naturally follow
Tables and Figures
The paper can be supplemented with figures
and tables.
Tables: Each table should bi written or
drawn on separate paper and not in the body of the
APOLONIA 13•26, f.189-194, Nëntor 2011
text numbered according to their appearence
in the text and titled.
Illustrations: Each illustration should
be numbered accurding to their appearance
in the text, and carry a description. Legend to
figures should be typed on a separat paper according to the ordinal number. Photographs could be
black-white or color. Each photograph shoulds
have on the back the initials of the first author, and
running title of the paper. Top of the figure should
be indicated by an arrow.
Is recomandet that the substantional details
on the figures should also be indicated by arrow or
suitable markers. The identity of each patients in a
photo should be covered.
Drawings should be made on white paper,
on disket or in CD and submitted as original.Letters and sings should be clear, equal size, allowing
possible reduction in size. When using figures and
tables from other sources, are not should be provided stating the source where they have been
taken from.
Only tables should be designated “Table”,
and any other documentation should be designated as “figure”. The number of tables and figures together should net exceed 12.
References
References should bi writen on a separate
sheet of paper according to the Vancouver style,
using journal title abbreviations according to
Index Medicus.
Clasification of Papers
Papers to be published in Journal of dentistry
Apolonia are classified as follows:
Original scientific papers, preliminary communications, profesional papers, conference papers, reviews, case reports.
Attention:
Authors and reviewers are responsible for the
professional level of the paper. All studies should
be consistent with the basic principles of Helsinki
Declaration (World Heath Authority 1975).
Paper that do not comply with these Instructions will not be taken into consideration for publication.
The Editorial Staff keep the right to publish
papers regardless of the sequence of their receipt.
Manuscripts, photographs and other
dokumentation will not be returned to authors, and
all printed separates and special editions become
the property of the Editor. Each author will recive
10 exemplars of Journal.
194
APOLONIA 13•26,str.189-194, Noemvri 2011
Download

apolonia - albstom.org